Қуат Терібаевтің айтыстары мен аудармалары

КІРІСПЕ

Жұмыстың жалпы сипаттамасы:
Aуыз әдебиет халықтың тарихи және рухани тіршілігімен бірге жасасып келе жатқан қоғамдық елеулі құбылыстың бірі.Халықтың басынан кешкен кезеңдері осы ауыз әдебиетінде бейнеленген, халық феодалдық, патшалық заман жағдайында қандайлық азапта болса да, өзінің өлең¬¬. жырын, ән.күйлерін шығарудан ешуақытта тынбаған.
Байлар.бектер билеген дәуірде халық ортасынан шыққан талант иелері үнемі үстем тап өкілдерінің қуғындауында болып, қанатын еркін жая алмады.
Ұлы Қазан төңкерісінен кейін Қазақстанда халық ақындарының шығармашылығы жақсы дамыды. Қазақ поэзиясындағы айрықша орын алатын басты тұлға Жамбылдың және даналықпен, көркем жырланған халық поэзиясы қазақ әдебиеті көлемінде айрықша маңызды орын алады. Халық әдебиетінің асыл қазыналарын ақындық өнерлерін сақтап келген Жамбыл халық поэзиясның сол жақсы дәстүрлерін, өмір шындығын жырлауда тың дәстүр қалдырды. Жамбылдың сол жаңа дәстүрін ұстап, онан үлгі алып ілгері дамытушы шәкірттерінің бірі. Қуат Терібаев. Қуат Терібаевтың өмірі мен шығармашылығы, аудармалары қаралып зерттелді.
Бітіру жұмысының өзектілігі. Қуат Терібаевтың ақындығы мен шығармашылығы негізінен жеке тақырып ретінде зерттелмеген. Десек те, тек Есмағамбет Исмайловтың «Ақындар» атты еңбегінде аудармасына байланысты мәліметтер бар, сондай.ақ «Қазақ әдебиеті тарихы» жинағының бірінші том, үшінші кітабында өмірі мен ақындығына байланысты аздаған мәліметтер айтылған. Бұл тақырып жеке арнайы зерттелмегендіктен, жинақтап осы бітіру жұмысын жазуға өзек болып отыр.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты Қуаттың ақындығын, өлең жазу ерекшелігін ашып көрсету. Осыған байланысты мынадай міндеттерді шешу көзделді:
.. ақынның өлеңдерін талдау;
— айтыстағы суырып.салмалығын анықтау;
— аударма жазудағы ерекшелігін салыстыру;
Бітіру жұмысының әдістері мен дерек көздері.
Бітіру жұмысын зерттеуде семантикалық талдау әдісі мен салыстырмалы әдіс қолданылды. Шығармалары ақынның «Өмір жыры» атты шығармасынан алынды. Жұмысты жазу барысында Е.Ысмайлов, М. Дүйсенов, А. Берқайдар, Ғ.Мүсрепов, М. Әуезов және т.б. ғалымдардың ақындық өнер туралы еңбектеріндегі теориялық тұжырымдар басшылыққа алынды.
Бітіру жұмысының ғылыми жаңалығы. Жұмыстың ғылыми жаңалығы мына төмендегі нәтижелер негізінде көрініс табады:
— аұынның өлең жазу ерекшелігі анықталды;
— айтыстары мағынасы жағынан талданды;
— аудармалары салыстырылып зерттелінді;
— ақынның тілдік құралдарды пайдаланудағы даралығы дәйектелді
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы:
Aуыз әдебиет халықтың тарихи және рухани тіршілігімен бірге жасасып
келе жатқан ... ... ... бірі.Халықтың басынан кешкен
кезеңдері осы ауыз әдебиетінде бейнеленген, халық феодалдық, патшалық ... ... ... ... да, ... ... ... ән-күйлерін
шығарудан ешуақытта тынбаған.
Байлар-бектер билеген дәуірде халық ортасынан шыққан талант иелері
үнемі үстем тап өкілдерінің қуғындауында ... ... ... жая ... ... ... ... Қазақстанда халық ақындарының
шығармашылығы жақсы дамыды. Қазақ ... ... орын ... ... ... және ... көркем жырланған халық поэзиясы ... ... ... ... орын ... ... ... асыл
қазыналарын ақындық өнерлерін сақтап келген ... ... ... ... ... өмір ... жырлауда тың дәстүр қалдырды. Жамбылдың
сол жаңа дәстүрін ұстап, онан үлгі алып ілгері ... ... ... ... Қуат ... өмірі мен шығармашылығы, аудармалары
қаралып зерттелді.
Бітіру жұмысының ... Қуат ... ... мен
шығармашылығы негізінен жеке тақырып ретінде зерттелмеген. Десек те, ... ... ... атты ... аудармасына байланысты
мәліметтер бар, сондай-ақ «Қазақ әдебиеті тарихы» жинағының бірінші ... ... ... мен ... ... ... ... Бұл тақырып жеке арнайы зерттелмегендіктен, жинақтап осы бітіру
жұмысын жазуға өзек болып отыр.
Бітіру жұмысының ... мен ... ... ... ... ... өлең жазу ... ашып көрсету. Осыған байланысты
мынадай міндеттерді шешу көзделді:
–– ақынның өлеңдерін талдау;
— айтыстағы ... ... ... ... ... ... ... әдістері мен дерек көздері.
Бітіру жұмысын зерттеуде семантикалық талдау әдісі мен салыстырмалы
әдіс қолданылды. Шығармалары ... ... ... атты ... ... жазу барысында Е.Ысмайлов, М. Дүйсенов, А. Берқайдар, ... ... және т.б. ... ... өнер ... еңбектеріндегі
теориялық тұжырымдар басшылыққа алынды.
Бітіру ... ... ... ... ... ... мына
төмендегі нәтижелер негізінде көрініс табады:
— аұынның өлең жазу ерекшелігі анықталды;
— айтыстары мағынасы жағынан талданды;
— аудармалары салыстырылып зерттелінді;
— ақынның тілдік ... ... ... ... ... құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, екі тараудан және
қорытындыдан тұрады. Жұмыс ... ... ... ... Қуат ... өмірі мен шығармашылығы
Қазақ ұғымында ақын деген сөздің ауқымы кең, мағынасы терең. Оның туу
төркіні туралы әр ... ... бар. ... ... ... ... арғы тегі ағын, ағылудан таралған
секілді. Шаршы топ, «асау той, ... ... ... ... ... ... жыр төккенде тыңдаушысын ... ... да ... ... баурай білгенді ғана шын ақын деп тануға болады дейді В.Радлов.
Ал ... тілі мен ... ... ... ... ақын деген
сөздің өзі ұйғырдың ақылгөй, құрметті адам мағынасындағы атаудан қырғызға,
қазаққа ауыспады ма екен деп ... ... ... ... бұл ... ... тұрғысынан емес, тілдік ... ... ... ... Шығысты зерттеуші ғалымдардың дені ақын деген сөздің ата-
тегін фарсының, арабтың, яки бараба ... ахон ... ... ... ... да ... айтып, дәйекті қорыту жасамайды.
Тілі мен ғұрып-салты ұқсас туысқан Орта Азия халықтарында «бахшы»,
«шайыр», ... ... ... ... ұғым алып қалыптасқаны белгілі. Сол
секілді «ақын» қазақ, қырғыз, қарақалпақ халықтарында ... ... ... ... ие ... ... ... – ақындық өнермен
шұғылданушылық» деп түсіндіру қай жағырар болсын толымды ... ... ... ... анықтама. Өйткені қазақтың әдебиет әлемінде ақын ... ... ... ... ... немесе бір ғана әңгімеші,
жырлаушы мағынасында да жүрмейді. Ол ... ... – поэт ... ... Сондықтан да бір ақын деген сөздің ауқымына орыс ұғымындағы
әрі ... әрі ... әрі ... әрі ... сияқты дербес те көл-
көсір мағыналы ұғымдар сиятын сияқты.
Басқалардан бөлек бір ерекшелігіміз: біз ... ... екі ... да, оған орай екі жікке салалай ... ... ... ... ... әрлендіре түсетін, екінші жағынан, өзіндік бояу-
белгілерімен көрінетін, сапалық өзгешеліктерімен таылатын типтестірулер.
Мұның бірі – өлеңді табан ... ... ... ... ... ... қосып жатқа айтатын ауыз әдебиеті дәстүріндегі ақпа ақындар ... Ал, ...... ... шығаратын оқыған адамдар,
мәдениеті жоғары, көтеретін жүгі мол, көтерілер ... ... ... ... Екі ауыз өлең ... ... бірінің қолынан келетін секілді.
Асылы, ондайды ақын ... ... ... деу жөн. ... «бірі – жамау,
бірі – құрау» өлеңдер шығарған адамды халық әсте, ақын деп, халық ақыны ... ... ... ... ... үлкен әлеуметтік мән-мағынасын
белгілейтін әдебиеттік анықтамасы болмақ. Қазақ әдебиетінің тарихына көз
жіберсек, көңіл аударсақ, әр ақын ... ... ... ... ... қауымына қарай, шыққан тегі, шығарған ... ... әр ... ... ... Бір ... ... би, бай-патшалардың
шашбауын көтеретін қошеметшілер ретінде феодалдық, хандық идеологияны
қолпаштаса, енді бір тобы ... ... ... ауыр ... ... күйкі көн көрісті көріп, халықтың еркіндік жолындағы күресін,
азаттық ... ... ... ... ... Осы екі ... ... де ауызша шығарып айтқанымен, әуелгісі үстем таптың сойыл соғары да,
екіншісі халық мұңдасы, еңбекші жұртшылықтың жан ашыр ... ... ... ... ... ... кескін-
көрінісін көп көкейіне қонымды қылып айтып беретін ақындар болады. ... ... тура ... ... ... деп атаған (Ол
мысалға Кольцовты келтірген). Кольцовты орыс шаруасының жан-сезімін, тұрмыс-
тұрқын дәл де ... ... ... ... тілмен айшықтаған шешен
әрі шебер халық ақыны деп ... ... ... ... ... мен ақын ... бір ... шығып, ұлы
мұраттар төңірегіне толық қабысты. Өмірдің өскелең дамуын сезіне ... ... ... ... жырға қосқан ақын әрине халықтың құрметтісі,
қадірмен ақыны болып саналады. Халық ақыны халқымыздың неше ... ... ... ... ... мирас болып келген батырлық жырлар мен лиро-
эпосты аңыздар мен әңгіме- ертектерді, тапқыр сөз, шешен тіл ... ... ... ... ... жаңа идеяға сәйкес дамытып
отырды. Ауылды жерде шаруашылардың бәрі бірдей тың шығармалар беретін ... ... ... ... ... ... ... өлеңшілер ғана. Міне
мұның бәріне ... ... деп ат ... ... тағу ... ... ... күнде ұжымдық шығармашылықтан гөрі ... ... ... артып, күнгей ... ... тұр. ... ... суырып салып айтып беріп жүр.
Ақындық дарын, шығарғыштық шабыт, тапқырлық талант ... ... ... ақыны мен жазба ақында бір-біріне ұқсас келеді. Ең басты
айырмашылығы – халық ақынының импровизациямен ... ... ... ... да ... ... айналадағы шындықты танып білуі жазба
ақындағы өнерпаздық тәжрибемен ұштас. Халық ... ... ... ... ... ... ортақ мотивтер басым
көрінеді.Бұрыннан сақталған ... өнер ... ... ... халық
ақындарында қайталанып отырады да, ағыла жөнелуге, суырып салып ... ... ... Суырып салма ақын – үлкен шығармашылық тұлға. Ол өмір
өзгерістерін, ... ... ... ... ... ... таниды,
сезінуі шапшаң, ол жіті көріп, әп -сәтте іліп әкетеді. Алған әсерін ... ... Ақын ... көрі ... шапшаң қағып алып, жылдам
жырлай жөнеледі. Міне ... ... ... ... ... өріс жаяды. Айт дегенде тақырыпқа табан аузында өлең шығарып,
жыр бұлағын ағылту жүйрік ақынның бөлек бір белгісі. ... ... ... ... ... өлеңмен құтылып кетпеген адамды халайық күшті
ақын санатына қоспаған.
Ақпа ақынның сынға түсіп, шын бағасын алатын жері – ... топ, ... ... ... ... Алдына жан салмас жүйрік ақын ... ... ... аты ... ... көрсе, алқа қотан айтыстың
ортасынан шықса, арқасы қозып, көтеріліп ... ... ... ... ... ... қылыш суырғандай жалт еткіш, өткір өнер иесі– ... ...... ақындық өнерінің тіпті барлық ... ... бір биік ... ... ... ақпа ақын бабындағы аш
қыранға меңзес. Томағасын тартқанда алғыр қыран бар өңірді ... ... ... ... шөп ... қыбыр еткен тышқан жүрісін, қылт етіп
бұққан түлкі түгін лезде шалып қалғанда, ... ... ақпа ақын ... ... көргіш, бұлдырды білгіш болмақшы.
Бұл қасиет ақынға оңай оралмайды. Олшын ақпа ақын өнеріне бейім болған
күнде де ұзақ сонар сын кешіп, сан ... ... ... сан рет ... тон тоздырып барып жетеді».
Қазіргі халық ақындарының көбі суырып салма, шешендер. Суырып салмамен
өлең айту да үлкен ... ... бар. Бұл ... ... ... кірген, сүйекке сіңісті қасиет емес, бұл да бұрынғы
дәстүрді дамытуға, машыққа, үздіксіз үйренуге, төселуге ... ... ... ... ... қарай талғам, тақырыпқа қарай білім керек.
Өмірден бейхабар, ауыл-айьағынан басқа алысты көрмейтін адамнан қанша ... ... ... да арқалы ақын шықпайды. Білген адамға көңілінде,
шығармашылық қиялында толғағы жетіп, күйіне ... ... ... ... ... сұлу да ... ойлы да ... өлең шығару қиынға соқпайды. Ақын
мұндайда барлықпайды, қайта делебесі қозып шалқи ... Ал ... ... ... ... ... ... қиялыңнан әлі де
бекем орын теппеген тосын дүние болса – ондайда ... ... ... бұрыннан бергі жатамалы, ақ қаптал өлеңдердің әзір ... ... сөз ... шыға ... ... қаласың.
Айтқаның ала-құла шығады, әлгіндей айтыс үстінде сүріншек боласың, өлеңнің
күлді-көмеш, кеудірлек болып, бір ... кем ... ... ... талант та, ақындық шабыт та адамның саналы өнерпаздық еңбегінен
туып дамитын, психологиялық құбылыс. Қайсыбір ақындардың ... ... ... ... «киелі күш аян беріп», осындай өнерге тап болдым ... ... ... салмалықпен жырлау – әр жеке адамның қарымына, дарынына қарап
шығармашылық тәжірибеде бірте-бірте жетілетін қасиет. Бұл қасиет сол ... ... ... ... бірде қанаттанып, жалын атып, шалқып
отырады да, енді бір сәтте су сепкендей басылып, тына ... ... ... ... ... ... өнерге көтеріңкі күй, көңілді жағдай керек.
Анда –санда «ау, ... ... ... әнші қалай қанаттанады, сол секілді
ақынды да шабытқа шақырып, жанып ... ... ... отыратын тосын
әсер керек. Қазіргі ақындардың көпшілігі ... ... ... ... ... жырлап, ағыла айтып кететіндіктерін көрсетіп жүр.
Тегінде ықыласты тыңдаушы ... ... ... өнер ... ... мәнді өлең-жыр тумаған да. Сөз түзелген жерде тыңдаушы да ... екі ... да ... ... ... ұтымды шығарма шықпақ. Бұл
жалғыз ... ... ... ... ... ... Орта Азия халықтары – өзбек, қырғыз, ... ... ... ... ... де бар дәстүрлер. ... ... ... эпосын әрбір жыршы өзінше ... ... ... үшін ... ... ... ... отыратын топ,
жиын тыңдаушы керек, онда жыршы рухтанып, тасып, өзін ұмытқандай ... ... ... қырғыздың манасшылары тек жаттаумен ғана айтпайды, «Манас»
жырын суырып салып жырлау халық қызығып, құрмет ... ұйып ... ... ... ... Сөйтіп тыңдаушы қауымның қошемет,
құрметі, көтермелеп отыруы – ақын-жыршының тың өлең, жыр айтуына ... ... ... ... ... ... төгіліп жырлауына жел беріп, жол ашатын көпшіліктің
құрметі мен ықыласы ғана емес, бөгелмей айтуға ... ... ... ... ... ... сүйемелі сөзге жан, күйге көрік беріп,
қосыла жырлағандай болып отырады. Әр ақынның ... ... ... ... ... ... болады. Нәшті әуен, бірде асқақтап биік шығатын,
бірде сорғалап төмен құйылатын саз ақын жырының мықты сүйемелі.
Импровизациямен жырлау үшін ... ... ... ... ... Ақындық шабытқа қайрап салатын өткір сын да ... ... ... уақиғалар да ақынның
суырыпсалмалылығына елеулі түрткі болады. ... ... ... ... ... бірі, ол қасиет – ақындық талант
шабытының сыртқы көрінісі, образды ойдың ... ... ... ... ақынның тың шығармаларды жазуға жығыла беріліп отырған мезгілін
ақындық шабытының жалындаған, қанаттанған шағы, онда шығармашылық ... оның ой ... ... ... ... ... деп қарайды.
Белинскийдің қағидасынша ақын өмірдегі құбылысты басқалардан бұрын, тез
сезеді. Өзі көріп ... ... де, ... де ... ... жас баланың мінезіне ұқсас белгілер бар. Ол қазір өмірдегі
бір көрген тамаша қызықты әсерге қуанып, ... ... ... енді ... өзіне жайсыз әсер еткен бір уақиғаны ... ... ол ... ... ... қазір күліп-ойнап жүріп, қазір ашуланған балаға
ұқсайды. «Ол қабылдағыш,– дейді Белинский,– түйсікшіл, әрқашан алғыр, ... ғана тиіп ... ... тогы ... дыз ете ... ... ... сүйеді, жек көреді».
Міне осы мезгілде ақын бүкіл дүниені, жаратылыс, жер, көк, әлемін бір
ғана өзінің ... ... ... ... ... ... ... кетеді, образды ойын қорытады. Халық ақындарының суырып ... да ... ... ... ... сезімінің жарқын көрінісі.
Бұрынғы фольклористердің көбі ақпа ақындар өз өлеңін өзі жазып ... ... соң ... салып айтқыштық дағдыдан айырылады дейді.
Әрине, мұның бір ғана шартты шындығы бар. Халықтың ... ... ... ... заманда, мәдени тірлікке жазу-сызу енбеген кезде өлең-жыр, сөз ... ... ... ... ... ... ақын-жыршылардың орта шамадағыларының
көбі дерлік хат танып, сауатын ашты. Дүниені, өскен ... ел ... ... көріп, біліп, анығына қанып барып түсінді. Ақындардың ... ... ... ... ... тар шеңберінен шығып,
ғылым мен техника табыстарын, табиғат сырларын адам ... адам ... ... ұғынуға болатынын аңғарды. Ақын жырлары бұрынғыша өзі ... ... ... ғана ... енді ... ... арқылы бүкіл
өлке көлеміне ортақ мәдени ... ... ... ... ... ... ... елеулі өзгерістер туды. Бірақ
бұл бәсеңдеу бағытындағы өзгеріс емес қайта ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық, сапалық даму.
Бұрынғы суырып салма жырларда, айтыс өлеңдерде тақырып көлемінң тарлығы
сезілсе, ... ... ... үлгілері ұшырассып қалып отырса,
жаттамалы сарын көрініс беріп қалса, жаңа дәуір ақындарынң ... ... мен ... ... ... бәсеңси бастады.
Қазіргі ақын өмірдің түйінді кезеңдерін негізгі тақырып қылып жырлайды.
Бүгінгі тіршілік ... ... алыс ... ... қиял ... ... ... әдебиетінен оқып, тыңдап, үйрене отырып өз ... ... ... ... ... шығарма беруге тырысады. Бұл шартты
суырып салып айтқанда да, айтыс үстінде де ... ... ден ... ... хат ... қарт ... ... салып айтқыштық,
жаттағыштық дәстүрді қаз-қалпында толық сақтағанына тоқталғанымыз жөн. ... ... ... ... ... ... де сол ... дамытып,
қолданып келді (Исаның, Нартайдың, Нұрқанның, Кененнің, Қуаныштың т.б.
шығармашылығы дәлел). Бұлардан мынандай түйін ... ... ... ... мен жазып шығаратын ақын, домбыра мен қалам бір-біріне кедергі емес,
бұлар бір таланттың екі қыры ретінде бірге жүре ... ... ... ... ... байланыста отырса, оның өнері де
өмірлі ... Ал ... үні ... ... бір ... адамы
жұртшылық жүлдесіне ие, әрдайым ел ардағы, қауым ққұрметтісі саналмақ.
Ақындардың суырып салып айтқанда ойды ... ... ... тек қана
сезім билейді дегендері де біржақты теріс. Белгілі бір тақырып өмір ... ақын ойы ... ... оның ... ... ... ... болмақ емес.
Ақынның ойы, сезім дүниесі ― материалдық ... ... өз ... ... ... ... адамның ақыл миы, санасы арқылы көрінген заттық
өмірдің сәулесі.
Ақынның сезімі өткір, бейнелі ... Өмір ... адам ... дәл ... табиғи қалпынан гөрі екінші бір затқа ұқсас, бейнелес,
тепе-тең ажарлы, айқын елестеуі мүмкін. ... ... ... ... ... ... , ... Алатау ақ шашты ақсақалға, ақын сөзі тасып
аққан таза бұлақтың суына, адамның ызалы ... ... ... ... ... бұлтқа ұқсап тұруы неғұрлым айқын сияқты. Бірақ ақын өмір ... ... ... қабылдап танитын болса да, оның түпкі раелдық
негізі ... ... ... ... орын алады. Сондықтан шапшаң ... ... ... ... ... айтылатын өлең, жыр санадан
тыс, тек сезімнің, шабыттың ғана ... ... ... ... ... ойының
түйінді, жинақты көрінісі.
Ақындық, жыршылық ― бәрі де өнер. Бірақ, ол ... ... ... күші ме? ... бірі ақын бола ма? Бұл ... ... жүзіндегі
әдебиеттану ғылымының, эстетиканың ― көп заманнан бері зерттеп, сан ... ... ... ... ... әлі күнге дейін толық шешілуіне
жете алмай келе жатқан түйінді мәселелердің бірі.
Ақындық өнер ― ... ... ... бірі ақын бола ... ... ... тұқымынан ешкім де ақын болып тумайды. Рас, ... ... ... ... ... ... бейімділік болады. Ақындық
таланттың адамда болуы оның өскен ортасына, жас күніндегі тәрбиесіне де
байланысты. ... өнер ... ... ... ... тұтқан
отбасылық, қоғамдық ортада ақындық ... ... ... оянып жарыққа
шығады. Егер поэзия ақын дегенің қадірсіз, елеусіз, оның ірі үлгі алатын
таланттары жоқ болса, ... ... ... ... шықпай жоғалып кетуі
мүмкін.
Төңкерістен бұрын қазақтың талай ірі ақын таланттары ескі ... ... ... кеткендігі, бірлі-жарым жарыққа шыққаны өз талантын
дамытып жетіле алмағаны бізге белгілі. Абай ... ... ... ... ... талантын зор қиындықпен дамыта алған. Ал совет тұсында
жастардың таланты айқындалып даму ... ... ... ... ... ... да ақындық таланты оянып қанат бітіп қайта ... ... ... ... ... ... бір қолайлы қоғамдық, отбасылық
ортаға байланысты анықталып, дамиды.
Отбасылық дегеніміз ― ірі ... ... ... дос ... ... ... Сүйімбай, Жамбыл айналасынан көптеген ақындар
шыққан. Алдындағы ұстазы, даңқты ақынды көрген жастардың талайы ақын болуға
талпынады. ... ... ... ... бар ... ... ... үстінде тез оянады, тез қанаттанады, ұстаз, аға ақыннан үйрену,
оқу, үлгі алу үстінде өзінің талантын ... ... ... ... ... онан әрі өзі шығармашылық жолмен дамыту жолына
түседі. Ал бойындағы ақындық ... ... ... жас ... ... ... ... үлгі алғанымен жақсы ақын бола алмайды, ол ... ақын ... ... ... ... ... болады, таланты да,
зеректігі де жетпесе, ол өлеңші дәрежесінде қалып қояды.
Халық ақындарының ақындық туралы ... ... ... ... ... ... айтылған мәселен, ақындықты түсінде
көріп қабылдау, ақындықты батамен алу, ... ... ... ... қону,
үйренумен, еңбекпен ақын болу сияқты. ... ... ... ... ақын ... дегенде айтатын жауаптарының негізі осы төрт
түрлі ұғымға, әдетке айналып соқпай кетпейді. Бірталай ақындар ― ақындықты
киелі, әруақты, бір жат ... ... деп ... ... ... ... ... қолдаушысы, иесі болады деген көне ... ... ... ... ... ақындардың ақындық жөніндегі түсініктерінде осы
күнге ... ... ... ... ... ... ... тамыры шаманизм, бақсылық
нанымдарға байланысты. Міне осыдан келіп ақындық түстегі киелі «әулиеге»,
әдейі арнап ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, ақын болар кезде түс көргіш болады, шошып оянып, мазасы
кетеді, ол түсінде белгісіз ақсақалды қарияны көреді, ... ... ... ... ... яки, сол ... ... мәлім атақты ақын келіп, аян
беріп домырасын ұсынады, не ... ... не әлгі ... ... ... ақындыққа шақыра береді.
Шашубай Қошқарбаев: 14 жасымда түсімде ... ... ... ... құс ... ұшып қонып, жеміс жеп жүр екенмін, сол түстен кейін өлеңді
айтып кеттім» дейді.
1942 жылы Мұрын жырау былай ... әкем ... Абыл ... ... құрып жатқан уағында ― сіз ... ақын ... ... Абыл ...... ... езім, ерте қой өргізіп ұйықтап
қалсам біреу келіп аузыма бір сұйық нәрсені құйып еді, ... ... ... ... өлең, сөз кернеп барады екен. Осыдан былай қарай ақын болып
кеттім» депті.
Осындай, ақындықты түсінде қабылдау туралы аңызды қазақтың ... ... ... ... ақындық қону деген наным өзбек,
қырғыз, түркпен тағы басқа елдердің жыршыларының ... де бар ... аңыз ... ...... ...... деген көне
дәуірдегі ескі магиялық (сиқырлы күшке сену) нанымдарға, ақындық түбі ―
ғайыпты болжаушылық, ... ... ... ... ... материалистік дүние тануға қайшы ескі идеалистік көзқарастар.
Дүниедегі, жаратылыстағы құбылыстардың, ... өз ... иесі бар деп ... сияқты, ертеректе көп халықтар ақындықтың да
иесі, ... бар деп ... ... Бұл киелі нәрсе ақындардың жыры мен
аңызында ақсақалды қария, жылы жел, сұлу қыз, тұлпар ат, ... ... ... кептер құстар бейнесінде өздерінің жан серігі, ... ... ... ... ... жан дүниесіне байланысты құбылыс. Оған құмартып,
жығыла берілсе, сол арман ... ұзақ ... ... сөз жоқ ол ... ... азапқа салады, түс көргіш, түсінен шошып оянғыш ... ... ... да қылықтар көрсетеді. Ұйқылы-ояу өң мен түс арасында ол
өлең айтып, ән ... ... Оның ... ... да ... да ақын болу
кетпейді. Осындай халде жүргенде ескі сенімдегі жасқа ақындық қону, ұялау,
бата, ... ... сан ... ... ... ... ... өзі ептеп
демеу болады да, әрі бұған дейін жаттап үйренгені бар, әрі осы ... ... бар, ол енді өзін ... ақын ... біртіндеп жырлап
кетеді.
Классик жазушылардың күрделі шығармаларды жазуға ... ... ... түсіне шығармадағыкейіпкерлері кіріп өзімен араласып
жүретіндері де аз болмаған.Мұның бірде-бірі ақын-жазушының пірі, ақындық
аруағы ... ... ... ... ... бір ... ... ешқандай ақындық келіп қондайтынын, ақындық киелі, иелі нәрсе
емес екендігін қазіргі халық ақындарының ... ... ... сынайды.
Бұл соңғы пікірді көбінесе хат танитын, қазіргі ғылыми, тарихи, ... өз ... оқып ... орта ... ақындар қолдайды.
Жолдыкей Нұрмағамбетов айтады: «Шешем және нағашым сал ... ... ... үлгісін көріп 16 жасымнан ақындық жолға құмарта берілдім.
Түсімде ешқандай ақындық қонған жоқ».
Ақындық ... иелі ... ... ... ... ... ... ертедегі
анайы сенімдерге байланысты тұрпайы түрде айтып тарататын болса, ал ... ... ... ... құдайы, «музасы» бар, ол тәңрінің
берген өнері деп табынумен келген.
«Адамның кейбір кездері
Көңілде алаң басылса,
Тәңрінің берген өнері,
Көк ... ... ... ... көңіліне келіп қонатын, құйылатын тәңірінің ерекше
бір қасиеті, сыйпаты сияқты.
Рас, ақындық сезім, оның көңіл күйлерінің толқындары күрделі сан алуан
құбылмалы болады. Ақын ... ... ... ... ... өлшеп есептеп шығара салмайды. Белгілі қоғамдық жағдай, ортаға
байланысты ақынның көңіл күйлері, шығармашылық ... ... ... ... қалуы ықтимал. Ақынның ол шақтарын біз ... ... ... ... ... ... Бабы ... қыран тояттамайды, жүйрік
шаппайды ғой. Ақын бабы да сол сияқты деп ... ... ... ... ... кезі ... Ол адам көңілінің шаттанып,
қанаттанғаны сияқты, шығармашылықпен шұғылданған кезде ақын ... ... ... ... ... ақындық шабыт.
Ал, шабыт дегеніміз, ақындық муза, ... ... ... ол ... жан-тәнімен берілудің көрінісі. Ақындық муза көтерілгенде ғана
шабыт келеді, өлең шығады, ... муза ... ... сырт ... ... ... ақындық келіп маған қонды, менде ақындық ... бар ... ескі ... мен ... ... идеализмнің бір көрінісі.
Ақындық музаға табыну, оның сиқырлы жат сыры (интуиция) бар деп ... ... ... сол ... ... ... еліктейтін осы күнгі
кейбір жазба ақындар да кездесіп қалады. Бұл дағы әрі ... ... ... ... сарқыншақтары, сөйтіп, ақындық талант, шабыт
ақын көңіліне тәңірінің әкеліп қойған ... ... ... ... ... ... ... немесе шақырып келтіретін киелі «пір» сияқты ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық еңбегінің
жемісі.
А.Чехов – талант дегеніміз ... ... ... ... ... «Ақиқат адамның еңбегімен жасалады. Адамның ілгерілеу
талабы неғұрлым биік болса, соғұрлым оның ... ... тез, ... ... ... айтады: «Шабыт дегеніміз азаптану, жанның
ауруы... Жан ... ... ... ол ... ... ... ... келген шабыт».
Сөйтіп ұлы жазушылардың ұғымында талант, ақындық шабыт дегеніміз ... ... ... ... туып ... жетілетін психологиялық
сыйпат. Талантты жетілту үстінде, күрделі шығармалар жасау үстінде ақының
шығармашылық қиялы, ... жан ... ойы бір ... ... қатты
қыйналуы, күйзеліске ұшырауы мүмкін, осы ... ... ... ... ... ... бірқатары қарт ақындардан бата алып, ақын болғандығын
айтады. Ақын жас ... ... ... домбыраға үйір болады, ақындықты арман
етіп өліп кеткен ақынның аруағынан, еліндегі тірі ақындардан ... ... ... ... ... ... өнерін сынатып, бата беруін өтінеді,
бата ... ... жол ... ... көреді, алайда ақынның қарт
ақыннан бата сұрауы – кейде жас ... ... ... ... ... үйренгеніне ұқсайды.
Алайда шәкірт ақын сол ақындық өнерге бой ұрып, жетілу жолында ... бір ... ... ... ... етіп ... ... аға ақындардың бәрінің де сынына түседі, кездескен жерде ... бата ... ... Шындығында батамен ғана ақын болдым деу
ақындардың өзін-өзі алдандыруы сияқты ескі нанымның қалдығы. ... ... бола ... Егер қарт ақын ... ... бата ... ... бәрі
ақын бола берсе ақындық дүниедегі ең оңай дүние болып шығар еді. Батаны сан
рет алса да ақын бола ... ... ... ... ... ... аз
болмаған.
Батамен ақын болдым деген ақындардың өз ... ... ... ... ... ... зор дәлел болатын пікірлер байқалады.
Бұған қарағанда бата деген сыртқы ... ... ғана да, ал ... ... ... үйрену, ірі ақынның қасында ... ... ... ... жас ... бата алуы өзінен үлкен аға, ... ... оның ... бас иіп, өзіне ұстаз тұту ... ... ... ... ... оның өзі ... ... сынын есту, одан ақыл
алу жас ақын үшін өте маңызды, аса қызықты да. Жас ... қарт ... алу ... ... ... ... жыршы бақшыларының дәстүрінде де
бар. ... олар да ... ... ақын ... болып шықпайды, айлар, жылдар
бойы қарт ақыннан жас ақын оқиды, үйренеді, үлкен сындардан ... ... ақын жас ... ... ақындық құқық – бата береді екен.
Одан соң қазіргі халық ақындарының бір талайы бата алып ақын ... ... ... ... ... ... ... Төлеу айтады: «Ешбір ақыннан бата алғаным жоқ, ... ... ... ... ... алмас еді».
Илияс Манкин айтады: «Қарт ақыннан жас ... бата ... ... қарт ақын жас ... ... ... ... барып жақсы бата
береді». Бірақ батамен дарыған ақын ... Оның бәрі не ... ... ... мақтанға аиналған сөздер. Ғылымның бәрін білмеймін,
білмесем де ... ... ... Барлығыда талантқа, талапқа
байланысты».
Бұған ... тағы бір ... – ақын ... жаңа көз қарасты,
ғылыми ұғымдарды молырақ оқып білсе, жаңа жазба әдиебиеттерді өз бетімен
оқи ... ... ... ... ... ... ... батамен қонады
деген ескі нанымдарға қарсы болады, бата ... ... ... ... ... талдау береді. Ескіліктің қалдығынан қол үзбеуді- ол ... ... ... деп ... ... ... да, ... қона салатын әзір ас сияқты
дайын сыйлық емес, ол ... үлгі алу, ... ... ... өнер ... ... ... берілген қажырлы еңбек
ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... ... негізгі шарттары. Егер талант иесі сол ақындық жолды ... зор ... ... ... ... ... оның тұқымында, өскен
ортасында, заманында ақындыққа керекті ... ... ... ... ... ақын болып шықпайды, не атасының жаттамалы сөзін айтатын жыршы болуы, не
бір шабар айқайға ... ... ... ... ... ... ... берілу ақын талантына жол ашады.
Қуат Терібаев 1890 жылы ... ... ... уезі, Өр Ақсу бойында
Жанама Үштөбе деген жерде(қазіргі Ақсу ауданы, Чапаев ауылы)кедей-жалшының
отбасында ... ... ... ішіндегі аталық, Емелалы «Шақабай»,
Қуат өз руы, елі ... ... ... таралатын,
Руым Емелалы деген аймақ,
Сол ру екі атаға бөлінеді,
Қызығын ... ... елім ... ... Ақсу арнасына,
Жанама, Ақсу дейтін жерім еді»,
дейді. («Күнсағила» поэмасынан).
Жангелдіден төрт ұл ... ... ... ... Сасарбай.
Терібайдан-Қуат жәре Телімбай. Телімбай жас кезінде ерте өлген. Терібай өте
кедей болған ... ... ... ... ... ... деген байларында
қырық жыл малайлықта болып, қатты ауырып үйге келіп өледі. Жарты ... ... ... Қуат әкесі өлгенде бес жаста еді. Анасының тәрбиесінде
қалады.
Анасы ... ... ... ... өлеңші кісі болады. Өзі
өлгенше баласын кісі есігінде жүргізбей, ауылдағы Айнақұлов Еркімбек ... ... ... ... он бір ... дейін оқиды.Арапша хат таниды.
Молданың ... ... ... ... ... тастап
кетеді. Өз өмірінің осы алғашқы кезеңін ақын былай суреттейді:
«Қуат деп атым еді әкем ... іс көз ... ... ойдан.
Жаралып жан иесі болғаннан соң,
Мүше алып шашу жедім думан тойдан.
Бес жаста жетім қалдым әкем өліп,
Жасыған оған мен жоқ көңіл ... он ... хат ... жеті ... ... ... ... жас кезінің өзінде-ақ өлеңге өте құмар болады. Өлең шығаруға
талпынады. Немере ағасы Ішбекбай ертерек оқып хат ... ... өлең ... та, ... да ... айтыстарға көп қатысқан. Кейінірек колхозға
мүше болып ... ... ... ... ... ... Қуаттың алғашқы
өлеңдерін тексеріп, ағалық ұстаздық көрсеткен, ауылдарына ... ... ... ... шырқап өлең айтпақ болды есімде,
Ұсынған шоқтығына қолым ... төс ... ... аты шулы ... ... ... өлеңдерін ауыл адамдары сүйіп тыңдайды. ... ... ... ... айтыс өлеңдерін жақсы білген.Қуат
нағашысының қасынан қалмай ... ... ... ... айлап жатып, өлеңдер
жазып алып, ақындыққа ... ... ... ... ... ... таныған соң,
Қиссаны көп жаттадым өлең торып.
Думанға араластым он бесімде,
Ән шырқап өлең ... ... ... ... ... өз ... өлеңді жақсы шығармаса да, ел
арасындағы айтылып жүрген жырды жазып ... көп ... ... ... ... ... көп тараған «Қыз Жібекті», ... ... ... ... Мың бір ... өлеңге аударылған түрін жаттап алып,
думан-тойларда ... ... ... ... ... ... ... айтқанын, Садыр елінің Құл ақынының өлеңдерін ... Құл ... ... ... Есім деген төренің жорға құла аты болады.Сол ... өлең айт ... ... сары жорға атқа жібек өре,
Алдыңда алтын астау күміс тере,
Мінетін сары ... бір ... ... ұстап жүрсің қу бас төре».
Қуат тойда, шілдеханада, жастар бас қосқан жерде үнемі айтысып, өзінің
шығарған өлеңдерін айтып беретін суырып ... ... де ... Әр ... ... ... кәдірлеп шақыратын. 16-17 жастар шамасында бір үйдегі
тойда ер адам мен әйел адам ... ... ... ... айтып отырады.
Мұны байқап отырған Қуат:
Құдағи өлеңші екен бұрыштағы,
Жұмабай сөздің жөнін дұрыстады.
Осы елдің табиғатын сезіп байқап,
Көңілімнің ұстап отыр ... бір ауыз ... ... Қуаттың думан тойда, көңілі есіп отырғанда
кеудесін өлең кернеп суырып салып айтып та жіберетіндігін аңғаруға болады.
Қуат үш жыл ... ... ... ... байда жалшылықта болып,
Әндіжанға қой айдап, ауыр жұмыстар ... ... Өзі ... жүргенде
қолдарында бар болғаны бұзаулы сиыр мен құлынды биесі болатын. ... ұры алып ... ... ... ... ... күзінде көп жылғы
малданып келген кәрі сиырының бұзауы ... ... өліп ... Сонда
көрші құрбылары Қуатқа: «Сиырын егін мен ... ... ... ... ... ... айытшы» – дегенде домбырасынқолына алып ... ... ... менде нең бар көзінді ашпа,
Түс танысың жоқ па еді менен басқа,
Соңымнан ... алып бір ... ғып, киер ... ішер ... сиыр бар еді жасы ... малмен бірге жерге тұрмас.
Одан туған бұзау да батыр болды,
Қарсы келген құдықтан мойын бұрмас, –
деп шырқай жөнеледі.
Сөйтіп өзінің тұрмыс жағдайларының ауыр ... ... ... жылы ... Қапия қайтыс болады. Немере ағаелары Іздібайдың,
Күздібайдың қолында ... ... ... ... да ... Сол ауыр ... Қуат былай суреттейді:
Өлеңнің қойғаным жоқ ермесіне,
Өксітіп өмірімді өсірмеді.
Кездестім сұм заманның кермесіне,
Басымнан өткен ісім жаста болған.
Балаға өсіргенше ана қорған,
18-ге жеткенде шешем ... жөн таба ... ... ... соң ... ... өз ... билетпеді.
Әйтеуір жалғыз атқа ие болдым.
Ұрысқан, зекігенін сиретпеді.
(«Күнсағила»)
Қуат жиырма бір жасында, 1911 жылы, Сарқанд қаласында әнші ақын ... Оның ... ... одан ... әндер үйреніп, ақындық жолына
өнеге алады. Әсеттің жуандардан именбейтін еркіндігі, халықты зар ... ... ... жас ... ... әсер ... Ол Әсеттің
«Қызыл ат», «Татьяна-Онегин» т.б. поэмаларын жазып алады. Алғашқы рет ... де осы Әсет ... ... Абай ... ... ... үлгі болады. Қуат ел арасында ... ... ... ... ... ... ауылдағы байлардың, молдалардың халыққа істеген озбырлығын
суреттеп өлеңмен жазған қолжазба 3-4 ... ... ... ... ... Ол ... ... байдың баласына арнап: «Текенің терісіндей
бола қалдың» – деген өлеңінің тақырыбы ғана есте қалды» – дейді ... ... ... жас шағында ... ... ... өлең айтып, ән айтып сауықшыл болумен қатар өз ... ... ... ... ... да атанып жүрген. Халық көп жиналған тойда
күреске түсетін. Күрескенін ... ... алып ...... жылғы патшаның маусым жарлығы шыққанда ағайын-туғандарының, би,
болыстардың зорлығымен майданның қара ... ... ... ... ... жүргелі тұрғанда, ақпан төңкерісі болып патша құлайды.
Қуат ел жігіттерімен елге қайтады»2 – дейді.
Қуаттың ... ... мен ... ... ... ... қарағанда
Қуаттың бұрын палуанға түсіп жүргенде мертіккен қолының ... ... ... ... келеді. Соңынан бірнеше айдан кейін бірге
алынған ауыл жігіттері қайтады. Сондықтан Ішбекбай мен Батырбайдың ... Қуат ... ... өз ... ... Келу ... ... айтады.
Жетісу облысында, оның орталығы Алматы қаласында Совет өкіметі 1918
жылы 3 наурызда орнады. Бірақ ... осы ... ... ... ... ... жуық созылды. Қызыл Армияның бөлімшелері Сарқанд қаласын жаулардан
тазартады. Қуат ... бір топ ... ... Армияға жәрдем береді.
Түрлі құпия ... ... Ол ... алматылық саяси қайраткер
Байтулақ Дарабайұлы. Қуат онымен ... Ол ... ... ... ... ... «Күрең айғыр» деген көрікті атын алып ... ... ... ... ... ... да ... Әрине ол кезде
жауларға қарсы күресу оңай емес еді. Алыс жортуылмен келген Қызыл ... өте қиын ... ... құрылған бай, болыс, би, молда-
қожалар отряд құрып ірі орыс ... бас ... ... ... Қызыл
Армияға қарсы тұрды. Көшіп-қонып жүрген қазақ ауылдарына және отырықшы
казак-орыстардың арасына іріткі салып, қазақтарды ... ... ... ... да ... Армияға көмектесіп, Қуат Терібаев жолдастарымен
халық арасына үгіт-насихат ... ... ... ... ... ... ... көп жәрдем береді. Жетісуда да Совет өкіметі
орнағаннан кейін де Қуатқа көптеген жұмыстар атқаруға тура ... ... ... ұйымы құрылады. Сол ұйымға мүше болады.
Өзінің ... ... ... Үшкілбай, Бижіт, Кәріпжан, Жобалаев –
бұл болыском еді. Ірі ... ... ... ... ... ... батырақтарға үлестіріп береді. Байлар бұларды
«жеті қу» атаған. ... ... бай ... ... арыз да ... ... та Қуатты советтің әділ заңы ... ... ... ... ... руы, ... қызы Рабиғаға үйленіп 9-ауылға көшіп
келеді. Болыском болып 2-3жыл ... ... мен ... ... ... жүргізген ірі істерін құттықтап,
жер бөліс, ... ... құру ... ... өлеңдер шығарады.
Колхозға бас болып алдымен өзі кіреді. Көпшілік қоғам жұмысына ... ... ... ... ақын былай жырлайды:
Колхоздасқан елімсің,
Еңбекпен жауды жемірген.
Не керегің табылар,
Қазыналы кеніңнен.
Мызғымас болат қамалың.
Тауыстың жаудың амалын,
Өте алмас ешкім шебіңнен –дейді.
1932-1933 ... ... ... ... ... көріп
жүрген Қуат оларға өлеңмен өлтіре соққы бере келіп былай дейді:
Басынан 9-ауылда едік,
Сол ... ... ауыр ... алады екен қашқанменен,
Баласы Жаңдыбақтың басқарма боп,
Білекті азаматы атқа мінген.
Шадайға бригадир Бекіш болып,
Күн көрдік арақ беріп ақшаменен.
Сақари Сейіт ... ... елді ... алды табыменен.
Жұмысы Бекмолданың арақ болды,
Ісі жоқ ол жазғанның басқаменен.
Нұрақыш приемщик болып тұрды,
Қамбада астық өлшеп басқа ... ... ... ... теңдеп жүрді қап-қабымен...
Қуат колхозда қажырлы еңбек етіп, өлеңді де көбірек жазумен шұғылданып
жүргенде, өмірінде өте ... ... ... ... Жасынан қосылған
Рабиғасы қайтыс болып, артында Мұхамедияр (1929), Жармұқамбет ... (1938) үш ... ... ... ... Балаларын оқытып, колхозда жұмыс істеп жүре
береді. Көптеген өлеңдерін шығарады.
Қуаттың өлеңдерін баспа ... ... ... алып аудандық,
облыстық газеттерге жариялап тұрады. Өзі де ... ... ... ... ... құрдасы бұрын Сарқандта бір жұмыс ітеген досы
Балтабектің үйіне келіп ... ... ... бір ... үй ... ... Ол үйдің қасында шалшықты су болады. Соған Қуаттың айтқаны:
Япырмай қайдан таптың жайлы қоныс,
Көзі қиып сатты екен қандай ... ... ... ... ... кетпейтін иіс-қоңыс.
Балтабектің ішек-сілесі қатып күліп:
– Қуке сіздің осы ... ... ... ... ... ... бе, жоқ ... шығарғаның жақсы ма?– депті.
– Жазып алып айтқан өлеңдерім құнды болып шығушы еді. Ал суырып салып
айтқан ... құны ... ... ... ... Қуат ... үнемі
жазып айтатын.
1936 жылы Алматыда өтілген халық ақындарының айтысында «Евгений
Онегинді» ... ... ... ... да ... ... 1936 жылы ... айында Қуатқа халық ақыны деген атақ
беріледі. Қазақстан жазушылар одағына мүше болып ... Осы жолы ... ... ... білімін көтеру мақсатымен 1937 жылы Андреевка ауданында
ашылған саяси курсте даярлықтан өтеді. Сол жылы ... 2 ... ... ақындар үшін курсте болады.
Колхоз іріленгеннен кейін «Чапаев» колхозына көшіп келіп, сол колхозда
жұмыс істеп жүреді.
1939 жылы ... ... ... және ұлы ... грамотасымен
наградталған.
Қуат 1942-1948 жылдарда Ақсуда ұйымдасқан колхоз/совхоз театрында
қызмет атқарады. Халық театрында қызмет ... ... ... ... ... рөлдерде ойнаған. «Еңлік-Кебектегі» Базарбайдың,
«Қозы Көрпеш- Баян сұлудағы» Қарабайдың, «Қыз Жібектегі» ... ... ... ... ... ... ... беретін. Көптеген шығарған
әндерін де орындайтын. Домбыра оркестріне қосылып «Кеңес», «Шалқыма»,
«Алабайрақ», ... ... т.б. ... ... Осы ... ... төңірегіне көптеген өздері өлең шығара алатын ... ... ... ... Жұмағұлов Жортуыл т.б. Бұлар
өздерінің жазған өлеңдерін Қуатты ұстаз тұтып ... ... жылы Қуат ... облысын аралайды. Облыстың жетістік,
кемшіліктерін байқау мақсатымен. Сол жылы ... ... ... ... ... ... жылдары Қуат қызыл отаудың бастығы болып жайлауда, қысқы мал
жайылымдарында малшылар ... ... ... ... бірге
өзінің шығармаларын да жатқа айтып, малшыларды жігерлендіріп отырады. ... ... ... жетістік, кемшіліктеріне өлең шығарып,
жіберілген қателіктердің тез жойылуын талап етіп отырған.
Қуат 1946 ... ... ... ... ... болып, өзі
білетін жырларды және халық арасында айтылып жүрген ауыз әдебиет нұсқаларын
академияға ... ... Қуат ... ... ... ... тақырыптарға өлең, поэма жазу жөнінде хаттар ... ... ... ... Есмағамбет Исмайыловтан, Кеңесбаевтан,
Кенжебаевтан, Сәбит Мұқановтан, Қалмақаннан, Бекхожиннен, Сапарғали
Бегалиннен ... ... ... ... ... ... ... үшін
Бегалиннің хатынан үзінді келтірейік:
Қадірлі Қуке!
«Қалай аман-сау барсыз ба? Балалар, жеңгей жақсы маҰ Біз бір ... ... ... ... ... ... ... аяғын
алғанмын. Ана жылы өзіңнен алынған қолжазбалар сақтаулы болатын. ... ... ... ... де маған берді. Бәрін де Майра деген
арапша танитын машинисткаға бастырып бүгін Ғали ... ... ... Ұсақ өлеңдерің 3500 жолдай болды. Поэмаларың: «Күнсағила» (1300
жол), «Мұратбаев» (450), ... (3500). ... ... ... бәрі бар ма, жоқ, ... ма, оны сол Ахметовтер, Ормановтар
біледі. Біраз жөндегендерім де болды. Мен анадағы хатта да ... едім ... жөн ... ... жыл.
Қуаттың 1951 жылы «Өмір жыры» /өлеңдері мен поэмасы/ атты жинағы
шықты. Қуат ... ... ... ... ... ... ... бірнеше поэмалары мен көптеген өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Совет жазушылары одағының мүшесі Қуат
Терібаев ұзақ аурудан кейін 1952жылы ақпан айында қайтыс болды.
Қуат ... ... ... ... ... бай ... Ол ... көбінесе
жазып шығарады, бірақ өз жазғандарын да жатқа айтып таратады.
Шын талантты ақынның өлең жырлары өзі өмір ... ... ... ... ... ... сол ... ой-қиалын, қоғамдық өмірге
қарым-қатынасын да ... ... ... бойы өлмес мұра болып
сақталған халық поэзиясының ... ... жеке ... ... ... ... тілектерін, күрестерін бейнелеп
отыратыны даусыз.
Қуаттың шығармалары тақырып жағынан да, сюжет, көркемдік, жанр ... сан ... ... совет фольклорына, совет поэзиясына да тән ерекшеліктің
көбі Қуат ... ... ... ... ... ... ... өмірі, күрес жолдары бүгінгі тіршілігіне, ертеңгі жетілетін
ұлы армандары тығыз байланысты үздіксіз ... есею ... ... ... ... ... ... сенімділік қасиетін ашып
көрсету өршіл идеялы совет әдебиетіне тән ... ... ... ... ... әдебиетінің осы негізгі идеялық ... ... ... ... Қуаттың ақындық өсу жолдары жан-жақты
кең екендігі ... туып ... Қуат ... ... ... ... араласып газет-журналдардағы, әдеби кітаптардағы жетістіктерді
оқып, ұзтазы Жамбыл сияқты ... ... ... ... ... ... ... де өз республикасын, облысын, ауданының өмірін жақсы білген.
Қуат өзінің көптеген ... ... ... ... ... ... ... үшін өткен қара түнек ... ... ... еске ... ... ... жеңісі арқасында халықтардың
қолы бостандыққа жеткен шындықты елестетеді.
Қуаттың «Октябрь» атты толғауы совет дәуіріндегі ... ... ... ақын ... төңкерісінің халқымызға әперген жетістіктерін
толғайды.
Октябрь төңкерістің жолын тапты,
Қас қылған қаны бұзық ... ... хан ... ... ... отқа ... бұқараны құлдығынан
Саялы панасына самалдатты.
Октябрь төңкерісін туғаннан соң,
Серпіліп қараңғылық нұр таңы ... ... ... арам қаны сел боп ... ... ... ... түсіріп шамын жақты.
Өмірлі өнегелі үлгі беріп,
Әлемді алапаттан алшақтатты.
Құшағын қызықты өмір жайды жұртқа,
Нұр жайнап толықсыды ... ... ... ... ... көп ... ... аса шабытпен жырлайды. Қазақ халқының бұрыңғы басынан кешірген
ауыр тұрмысын айта ... ... ... ... шат ... Ірі шаруашылықты республикаға айналғанын айтады. Қуаттың
көптеген өлеңдерінде қазан төңкерісі мен ... ... ... ... күнбе-күн өзі көріп, араласып жүріп колхоз және ел тұрмысынан
жазған өлеңдері: «Тік қосыңды беленге», «32 ... ... ... егіз ... ... ... ... «Трактор»,
«Елден сәлем ерлерге», «Аямай кемдігіңді ашып айтам», «Көп сәлем ... ... «Ел ... т.б. Осы ... ... ... егіз
науқанындағы жалқауларға» деген өлеңінде жалқаулар былай суреттеледі:
Уәкіл келіп ауданнан,
Үш күнге берді планды.
Бітірмек барлық егісті
Көтерді колхоз ұранын...
Осы үш күн ... ... ... ... ... ... демеу жоқ,
Арам өлген жасықтай.
Түрін суық колхозға,
Туысың бөлек халықтай.
Қажыахмет, Мұхатай,
Белсенді ... ... ... ... алып ... ... қанапты...
«Тік қосыңды белеңге» деген өлеңінде туған елдің гүлденіп, жылдан-
жылға өркендеп келе жатқанын мақтан етеді.
Шалқып ... ... ... ... ... түрленіп,
Ұл мен қызын жайнаған.
Бәйшешектей гүлденіп,
Айым туған алқалы.
Шаттыққа ... үн ... ... ... ... ... қойдай шулаған
Балығы тайдай тулаған»
Айдыны кең көліңнен
Тебендей тең ызғыған
Төрт түлігің төліңмен
Москвада Кремль –
Ұлы ... ... ... алып ... колхоз-совхозға тартқан сыйы, ауыр
шаруашылық ... ... ... ... ... Бұған Қуат өзінің
«Трактор» атты өлеңінде трактордың сапалы, күштілігін былай суреттейді:
Алпыс батпан артса да ауырламас
Тұяғы жүк екен деп ... от ... ... ... түтін бүйірінен кулдеген.
Бурадай жүрерінде зіркілдейді,
Қопарып ши мен шымды түбіменен.
Қуат социалистік құрылыс майданындағы совет ... ... ... ... ақындық шабытпен жинақтай жырлады. Солтүстік
мұзды мұхитын жорық жасап жеңген папаниншілдер, даңқты еңбек ... ... ... ... ... ұшқыштар тағы басқалары ақынның үлгі
етіп, ... ... ... ... ... ... ... жазған
өлеңдері: «Ольга Гоноженко», «Битай Тәтенова», «Мұхтар Қаптағаев», «Біздің
күш», «Мәңгі есте» т.б.
Еңбек – ... ... ... ... ... ... ақын ... өсіруші Ольга Гоноженко туралы былай дейді:
Халықтың асыл туған асыл ... ... ба ... ... ырыс ... ... ... семсер күштің өткірінен.
Мың жарым центнерден өнім алған,
Қант қызылшасының гектарынан.
Жасаған жер жүзілік рекордты,
Дүниеге Гоноженко деп ... ... ... ... бастаған ұшқыштардың Солтүстіктен әуе
қатынас жолын ашуына арнап:
Қырандай шарықтаған аспандағы
Чкалов ерлігіне мастанбады.
Полюстің мұз жамылған түнегінен
Қамалын ... ... ... неше ... ... ... ... бар көп парық.
Жаралған дүниедегі жан иесі,
Жол салған Терістіктен қашан барып.
Осыны жеңіп шыққан ер Чкалов
Батыл күш, ... ... ... алып – ... ... ... жер шарын айналып шықпақ болған ... ... ... ақын, артына өшпес мәңгі із, артында орнын
басар мыңдаған жас жеткіншектер: Юрий ... ... ... ... ... ... ... жоқсың ісің қалды,
Батырлық даңқың шығып, жаһанды алды.
Ойлаған ол мақсатың арман емес
Айналып шықпақ едің ...... ... ... ... ... едің ... мақсатыңды орындайды,
Артыңда жеткіншектер, өлген жоқсыз – дейді.
«Біздің күш» өлеңінде ұшқыштар мен теңізшілердің Мұзды ... ... ... ... қамалым қайтпас болат,
Айыбыңа бата алмас, жаудың көбі.
Солтүстік полюсті алды күшпен жеңіп,
Мұзды Мұхит мұнарланған түсі суық.
Қуаттың жауынгерлік – батырлық, ұлы Отан ... ... ... ... өлеңдері: «Ел сәлемі ерлерге», «Қаһарлы қайрат»,
«Көктем келді» т.б.
«Ел сәлемі ... атты ... ... ... ... ... ... майдандағы сұңқарыма,
Қол жетпес, топтан озған тұлпарыма,
Жеңістің жер жүзіне үлгі болып
Трихта қалсын нұсқа ұрпағына.
Жаудырған оқтан ажал, төбеден жай,
Гитлердің ... ... ... өз атынан майдандағы жауынгерлерге берген көмегін айтып:
Ақырып алпыс жасар мен де шықтым
Ұлыма майдандағы көмек берем
Соқтырып сөзден қылыш, ... ... ... ... өрен.
Елі үшін, Отаны үшін өмірін қиған халық батырларын мысалға алып:
Исатай, Махамбет пен ... ... ... ... қылған бар өмірін Отан үшін,
Геройды Чапаевтай көзім ... ... ... ... ... ... ер, ... ноян жанын берді.
Деген бар: ер үлгісін – ел үлгісін,
Ерлерім ел ... ... ... ... мен ... ... ... беріп, тілегінің бір
екенін ақын:
Елжіреп ел жүрегі сен дегенде,
Дайын тұр керегіңнің ... ... тон, ... сым, саптама етік
Жібердім батырларға жылы қолғап.
Киісін деп сары ... ... ... ... ... ... ... өлеңінде ақын тылдағы еңбек майданы мен соғыстағы Қызыл
Армияның жеңістерін ұштастыра жырлап: жеңістің сөзсіз ... ... ер, ... ... ... ... ... енді.
Өсімін өндірістің өркентдетіп,
Сусындап суатынан дарқанда енді.
Науқанға аттанысың жауға соққы
Қажымай қамалын бұз талқанда енді.
Безейін қуанышқа қызыл тілді,
Қаһарман совет халқын фашист ... ұлы ... ... әскер майданға қызу кірді.
Қуаттың арнау ретінде жазған өлеңдері: «Аманкелдіге», «Жамбылдың
75 жылдығына арнаймын», «Оқушы жастарға», «Алып ақын», ... ... ... «Ерікті әйелдерге», «Абай» т. б. Ақын «Амангелдіге» арнаған
өлеңінде халық батырының бейнесін дұрыс ... Ол ... ... ... батырлығын ата-бабаларынан бастап жырламайды.
Ақын 1916 жылғы Аманкелді бастаған ұлт-азаттық қозғалысының саяси бағытын,
алдына ... ... ... түсінеді.
Ақын, Аманкелді туралы былай жырлайды:
Әлемге Аманкелді анық ... адал ұлы ... ... ... ... елге Әлекеңнің
Күшейткен тұлғасына дарынды еді.
Ерлігін есімізге түсірерлік,
Көтерген алпыс батпан нарың еді.
Сезімді, сегіз ... ... ... тиді жауға қылыш сермеп еді,
Долданған долығына жау ұмтылған,
Найзагер, ауыспайтын мерген еді.
Мәңгілік ұрпағына үлгі болды,
Батырдың осы емес пе еді ... ... ... ... ... ... ... Әліби
Жанкелдин туралы ақын былай дейді:
Әлекең төңкеріске көмек берген,
Айырып ақтан жігіт бөлектеген.
Сап ... ... жиып ... ... жарлығына өрекпіген.
Патша үкіметінің ұлт-азаттық көтерілісінен кейін күшінің әлсірегенін
ақын дұрыс түсініп:
Қайтпайтын болат еді тасты бөлген,
Жолына еңбекшінің жанын ... ... ... ... әлсіреген – дейді.
Аманкелдінің артынан ерген сарбаздарының азаттық, бостандықты – ... ... ... ... ... ... ... қорынбады,
Ұйымшыл сарбаздары қолындағы.
Айғайлап азаттық деп ұрандады,
Халыққа қараңғылық торындағы.
Алысты ақ ... ... ... бір ... қазақ совет поэзиясының алыбы Жамбылдың жүз жылдығына арнаған
«Алып ақын» өлеңінде, Жамбыл ... ... ... жүз ... сөз ... ... кең ... тік жартастан орғып басқан,
Әсерлі аңдатушы ең жыр саңлағын.
Туған соң, ғасыр бойы ... ... ... боз ... Жамбыл өте жақсы көрген. Жырын,өлеңін айтқызып тыңдайтын.
Жамбыл Қуатты бағалап: «Осы Жерісудың қара ... ... ... ... Қуат осы өз ұстазы туралы былай дейді:
Өлгенше дамытпасаң, кемітпедің,
Шумақтап жыр төккенде ел таң қалды.
Қасыңда бірге болдым ... ... ... ... ... ... бар онан ... әрбір сөзден хабар алдым.
Сөзіңді қасиетті еске сақтап,
Жырлауға мен де ... ... ... ... бата ... туралы ақын:
Жасынан өлең, жырмен сөзге алынған,
Бата алдың Сүйінбайдай кең ... ... ... көп ... де ескі ... ... және ... жер жүзіне жайылғанын ақын:
Жыр төккен Жетісудың тасқынындай,
Балқашқа құйып жатқан жан-жағыңнан.
Ордасы отты жердің зеңбірегі,
Жау қашты ... ... ... ... атың әр ... жүзін тәтті жырың таңдандырған.
Жамбылдың туып-өскен, жүрген жерін ақын:
Алқымы Алатаудың Шелек, Түрген,
Қордай, Шу, Қарақастек Жәкең жүрген,
Талғардың биігіндей көркем жырды,
Бұлбұлы ең ... әсем ... ... ... өлеңінде үлгілі, тәртіпті, жақсы оқумен бірге
сол ғылымды терең меңгеріп, Отанның адал азаматы болып өсу ... ... миға ... та ... ірісің
Өнегені жақтасаң,
Шындық сырды сақтасаң,
Адал ұлдың бірісің – деп
Ғылымның өмірде маңызының зорлығын айтып ... ... ... ... ... ... құттықтау сарынымен жырлау арқылы
жеке адамдарды дәріптеуге, адамның қара ... ... ... де ... ... ... ақын ... өлеңдерінде Сталинді
теңдесі жоқ герой дәрежесіне көтеріп дәріптейді. Совет дәуіріндегі ... ... ... ақын жеке ... қара ... іздейді.
Халқымыздың ұлы жетістіктерін әперуші, Советтік ... ... ... адам ғана ... деп ... жеке адамды дәріптеп жырлауына тағы бір негізгі себеп, біздің
саяси және ... ... жеке ... рөлі ... бір ... бір кезде көптігінен деуге болады.
Өзінен білімі, ой-өрісі жоғары ақын-жазушылар жеке адымды жан-жақты
мақтап жазып жатқанда оны ақын ... ... ... Қуат сол жалпы ағымның
ыңғайымен кетті.
«Қазақстан» атты өлеңінде Қазақстанның жер көлемінің ұлан-байтақтығын
ақын ... ... ... ... ... төгер көлеміңді көрген байқап.
Өскен гүл ажарланып орман ... көк ... ... шайқап.
Алып жүр салтанатың нұрдан көрік.
Дүниенің жұмағына тұрмын теңеп,
Астың кен, үстің қазына шөгіп жатқан,
Гүлденген көрінісің ... ... ... ... Жетісуды ақын былай суреттейді:
Жер қайда Жетісудың даласындай,
Асқар тау ауыр белдің баласындай,
Көк мөлдір сайларында бұлақ аққан
Ырыстың сарқылмайтын сабасындай.
«Қазақстан конституциясы» атты өлеңінде ... ... ... ... ... суреттейді:
Қазақты Сыр бойынан қалмақ шауып,
Ақтабан-шұбырынды болған сонда,
Қаңғырған ... ... ... қала ... ... ... хан ... зәрін шашып,
Қарсы келген адмның қанын ұрттап
Қазақты нанша илеген басып-жаншып.
Қазақ халқының ... ... де ... ... тұрмыс жағдайының
жақсы болмағанын ақын:
Әбілхайыр төренің хан күнінде,
Халық сатқан Жәңгір байдың бар күнінде,
Осылар Романовқа бағындырған
Қазақтың түк білмейтін даң ... ... ап ... ... мен іші ... қанды іріңге.
Қазақ халқын ауыр тепкіден тек Қазан төңкерісінің құтқарғанын былай
жырлайды:
Құтқарған Октябрьдің жарық таңы.
Помещик, генерал, бай молдалардан.
Тәжі, тахыт күл ... ... ... ... ... ... арман.
Тамырына балта шауып түбін құртты
Жеткізді дегеніне әрбір ұлтты.
«Ақсу» атты лирикалы толғауы адамдардың ерлік ісі мен өмір ... ... ... ... ... ... ... белсенді
әрекеті, ой сезімі, оған мекен болған табиғаттың көркі мен құбылысы ... Ақсу ... ... ... ақын ... суреттейді:
Қызылтас, Қызылқия шыңның аты,
Жаралған көзге көркем қымбат заты.
Аспанның, биіктігі тіреуіндей,
Шу асау, ... ... ... қорымтасты бұрқылдатып,
Ақсудың бұл арадан шыққан басы.
Аққан судың екпінін ақын:
Сарқора жасыл көлге қосылады,
Көпірлі көлденеңдеп тосып алды,
Екпіні таудан шыққан арыстандай,
Бүктеліп ... ... ... шыққан қанша бұлақ,
Ақсуға бұлақта өзін ұшынады –
Деп Ақсу ... ... ... ... ... ... ... Қуат шығармаларының көркемдік тіл ерекшелігіне келетін болсақ,
оның поэзиясының тіл байлығы, халықтық сөз ... ... ... сөз, ... құрылысы жақтарын да тексеруге тұрарлық.
Қуат поэзиясында әр шығармасының тақырыбына қарай қолданылған көнерген
сөздер мен диалектизмдер де кездеседі. Мысалы: бұрқым, ... ... ... ... хан, ... күң, ... ... көкболат, аршын, кеусен,
шәрбет, сым, ағза, тәж-тахыт, жейде, хажы, молда-қожа т.б. Қуат ... ... ... де ... ... ... ... нефть,
строй, вершок, трактор, комбаин, молотилка, автобустар, сомолет т.б. Бірақ
мұндай көнерген сөздер немесе ... орыс ... ... сөздер,
Қуаттың шығармасында көп емес, ал кездескен күнде нақты бір ... ... сай ... ... ... өз ... мақал-мәтелдерді, тұрақты сөз тіркестерін ... ... «Ой – ... ...... «Иті де ыстық қызды ауылдың»
т.б.
Қуаттың тіл байлығы бүгінгі тұрақты, қалыптасқан қазақтың ... ... ... ... жаңа ... позиясының негізі ерекшеліктері,
сипаты Қуаттың көркем тілінен молырақ табылады.
Қуат шебер тілді, өз шығармаларын ... ... ... ... ... Бұл
жағынан алғанда Қуат жазба әдебиет өкіліне жақын тұратын тәрізді.
Қуаттың көркем сөз өнерін өзінің даму, ... ... ... бөлуге болады:
а) фольклорға тән ескі сөз образдарын, суреттеу әдістерін сол қалпында
өзгертпей алған,
ә) ауыз ... ... сөз ... жаңа идеалық көркемдік мән
беріп, жаңартып, өзгртіп жырлайды,
б) жаңа, тыңнан жасаған сөз ... ... ... ... екі ... бір ... және батырлар
жырында кездесетін 7 буынды ұйқастармен жазған.
2 Айтыстары мен аудармалары
Қазақ халқының басынан кешкен қай дәірін ... та, ақын сөзі әр ... ... дем ... ... білеміз. Алыста қалған арғы ... салт ... мен ... және ... ... мол ... сақтап
қалып бізге жеткізген ел ақындары. Зырлап ғасырлар, ... ... ... ... да, ел үшін ... ақын ... ... ақын сөзі – көркем сөз. Қазақ халқының тарихи өмірінде ... ... Ақын сөзі ұл туса ... ... ер өлсе ... ... ... басы-қасында ақын сөзінің өктем түрде бірге жүруі ... ... осы ... дейін келе жатыр.
Ақындардың ел ісіне өктем араласуы айтыс деп аталады.
Айтыс – екі ... я ... ... ақынның өлеңмен айтысулары,
қазақ ауыз әдебиетінің әрі әсерлі, әрі мол ... ... ... ... түрі де бірнешеге бөлінеді. Соның ең бастылары:
1) Түре айтыс – екі ... алма ... ... бір ауыз ... қағысып айтысу жолы.
2) Сүре айтыс – мұны екі ақын кезектесіп, өзінің ... ... ... ел ... ... ... ұзақ ... кетеді.
Ақындар айтысындағы кең мағынаны – екі ел ақындарының айтысында
көреміз. Бұл айтыстың ... ... ... ... ... ... алу үшін ақын ... алдында үлкен щарттар орындау
керек. Айтыста басқа жердей емес, ... күш ... ... ... ... ... ... керек. Оның үстіне айтысқа түскен
ақынның сыншысы көз алдында тыңдаған жұрт. Мұнда әрбір сөз санаулы, ... ... ... ... ... ақын бір ... не ұсталады, не ұстайды.
Сол сияқты айтыс көп біліктілікті керек қылады. ... ... ... ... ... ... ... соңды қасиеті, мақтанышы, яки міні, кемдігі
болғандықтан ақын екі жақтың да елінің байлығын, кедейлігін т.б. жете ... ... ... де ... ... де айтушылардың көз алдында
тұруы керек. Онсыз ақынның сүрініп қалуы оп-оңай.
Айтыс – көпшілік арасындағы үгіт ... ... бір ... ... ... ... ақын сөзі ойға шегедей қағылады, ойда ұзақ қалады.
Нағыз бір жетесіз жан болмаса, бүйірі ... ... қала ... ... ... өндіріс, жұмыскерлер, я болмаса, колхозының ... ... өз қара ... ісі ... ... ... ... тұсындағы айтыс – сынның, өзара сынның да ... ... зор ... ... ... ... ... жақсы орындау
жөнінде бригада мен бригада айтысы, жалқау мен екпінді ... ... ... ... иенің айтысы сияқты айтыстардың барлығы сын ... ... ... ... ... кедергі болар бөгеттерді кезінде
жоюға арналған үгіт құралы болады. Ақындар бұл ... ... ... ... ... күделік өмірдің көрнекті қайраткерлері
болды.Сондай көрнекті айтыскердің біреуі Қуат ... ... ... ... ... ... ... облысы Киров ауданының
ақыны Қалқа Жапсарбаевпен (1948), Төлеу Көбдіковпен Семей ... ... ... (1946), ... Жантөбетовпен Жамбыл облысы Шу ... ... ... ... (1947) ... Бұл ... ... өлеңдерін жариялап айтысты. Алдымен ақындар айтысын ақынның облысын
аралап барып, жетістік, кемшіліктерін байқап танысатын. Ақындар ел аралауға
шығар алдында өлеңмен бар ... ... ... ... ... ... өз ... облысына үндеу тарататын.
Қуат Кировтың ақыны Қалқаның ауданын аралап жүргенде «Көп ... ... ... атты өлеңінде ақынның Қалқамен айтысатынын айтып,
қарқынды табыспен қолдауды ... ... ... ... ... таудағыма,
Он алты ауыл, елу бес колхозымның,
Еңбекші сәлем айттым ... ... ... ... мол саңдағыма.
Істерді игілікті жақсартамын,
Солардың ұйымдасқан жан-жағына.
Кировтың Қалқасымен айтыспақпын
Сөзімнің түсінерсің аңғарына.
Сенемін «кемшілікке көз қылмас» деп,
Тартыста ел ... ... ... ... елім мені ... ... мақтандырсаң бір шығайын ,
Өлеңнің жалын қия жартасына –
деп, егерде халқы үздік еңбекпен қолдаса, өзінің ... ... ... ... өрмелеп шыққандай жігер бітетінін айтады. ... ... ... ақын ... ақын былай суреттейді:
Жасынан өлең арқан арқасына
Асқақтап сөйлейтұғын екпіні бар,
Алтындай баға беріп жанқасына.
Халқының табысына сеніп отыр
Болмаса не бар дейсің қалтасында –
деп, ... ... ... екенін, әйтпесе өлеңнен ештеңе шықпайтынын
ескертіп, дайындалуға шақырады. Әсіресе колхоздың ... ... ... Қалқа Ақсуды аралап жүріп еліне ... ... елім ... былай дейді:
Мерекелік көмбеге
Жетуге жұртым, күн жақын
Айдың бүгін нешесі.
Аясы күннің тым жақын.
Қара жырық, Бұрғаным,
Демеу ғып сені ... ... ... тыңдағын.
Жоспардан тыс көп астық,
Күні-түні тартылсын.
Ақсудан – Киров салмағы
60 есе ... қант ... ... абырой
Күтеді бізден көп сыйлық,
Октябрь сынды ұлы той
«Еңбекші қазақ», Ленин,
Бойында Көксу гүл ... ... ... деп тірегім.
Әр аудандағы колхоздарын атап оларды жеке-жеке жігерлендіреді.
Қуат ... ... Қуат ... ... жарысқа
Жүгіретін тұлпардың
Біреуі елі алысқа.
Қуатын Ақсу жіберді
Ана жылғы намысқа –
деп Қуаттың күшті ақын ... айта ... ... ... айтысқа көп түскенін ақын былай дейді.
Арқаңда сенің колхозшы ел –
Талай түстім жарысқа
Қызса ... ... ... ... ... ... түсер қағысқа.
Шын әлеумет жарысқа
Қалыспай елім қарышта.
Барлық аудан еңбеккерлерін жарысқа түсуге, даярлануға шақырады.
Қуат пен Қалқаның айтысында екі ... ... ...... өсу ... ... ... кемшіліктер де ашық
айтылады. Оның тез арада түзелуін, келешекте ... ... Ақсу елін ... ... ... Жетісу» газетіне жіберген
өлеңін оқып, өз ауданындағы ... ... ... ... түзелетінін айта келіп, жауабында Қуат Киров ауданынан көрген
білгенін айтып ... ... ... ... Сол жауап өлеңінде Қуат
әсіресе жетістік жағын айтумен ... ... ... кемшілігі барын
өткір сынмен сынап айтқаны:
Табысқа мастанып салақ қарап,
Екі мың өлтіріпсің қозы-лақты.
Сырттан айтып отырған сөзім ... ... ... ... аса ... кем ... завод жапқан.
Төрт мың қойың өліпті мұнан бөлек,
Сөзіңмен асырасың бәрін төлеп.
Бес жүз жетпі сиырың, ... ... ... ... ... ... екі жүз ... қайда,
Өзіңді-өзің көрмейсің әбден шенеп.
Бұл қалай жазды күні жұтағаның
Өтірікті шынменен ұта аламын.
Апырай осыларың неге өлді екен?
Тал мен ... ... бұта ... шиырладың соны жердің,
Шалғынға таңдап келіп қонып едің,
«Еңбекші қазақ» атты колхозында,
Төрт түлік малға бастық болып едің.
Ал Қуат ... ... ... ... ... Қалқаның жеке
өз басының кемшілігін бет-жүзіне қарамай ашып айтып жатып былай дейді:
Өз басыңда бар еді талай балық,
Осының емес еді етер ... ... ... ... жойып
Шыққандай қайқаңдадың қамал бұзып,
Қайқайып шыға бердің көңілің тынып.
Екі ішііктік елтірі жиып алдың,
Қозыны көп өлтіріп құдай ... онан ... ... ... соң теріп кеттің жолдың тасын.
Қоғамдық қорлы малдан қолыңды үзіп,
Самогонды қайнатқыш антұрғансың,
Самагон қайнатпасаң тұра ... ... ... ... таусылса шерлі болып,
Қамшы тиген жыландай бұраңдайсың.
Жетіспей еңбегімен ен табысқа,
Істеген лайықты ғой – ар намысқа.
Қуат бұл жерде тек қана Қалқаның ... ... ашып ... ... ... ... әдетке айналғанын анықтайды. Қалқаның
қоғамдық жұмыспен айналыспай, жол жөндеу жұмысына ... ... ... ... соң теріп кеттің жолдың тасын», Қалқаның өз колхозына қажырлы
еңбегімен пайда келтіру керек екенін айтады. Тең жарысқа шақырып:
Жоюға кемшілікті ... ... тең ... мұнарасын биік ұстап,
Мол қамтып құлашыңды соз алысқа.
Сенемін, тапсырамын, тобы күшті,
Туысқан колхозды ауылым, бар табысқа –
деп колхоздың күштілігіне, ... ... ... ... қиын ... де жеңгенсіңдер, айтыста да белдескен
сіңдер. Шаруашылықтарыңды бұдан былай да өркендетіңдер: абырой-атаққа ... – деп ... ... ақын ... ... ... ... айта
келіп, көпшілік жұрттан кешірім сұрайды:
Абройлы атаққа ие болып,
Қаырлы сәтті болсын әр сапарың,
Көпшілік ғапу етер білмегенді.
Не асырып, не кемітіп ... ... ... ... ... сол ... ... бірге болған
жолдастары колхоз ... ... ... айтады. Айтыс
қортындысында Қуат Қалқаны жеңеді. Жеңуіне басты себеп: малдың көп шығынға
ұшырауы.
Қуат ... ... және ... ... айтысында да облыс
көлеміндегі жетістіктерге тоқталып, кемшіліктерді де ашып айтады:
Жақсыбайдың Жамбыл облысының мал ... ... ... ... және ... өркендеу жағынан артта екенін айтып жалпы
қортындыда Қуат Жақсыбайды жеңеді. Осы Жақсыбаймен айтысында Алматыда Қуат
сыйға ат ... ... ... дейін де айтыстары болған. Олар сақталмаған.
Ыбырай, Абай үлгісінде орыс ... ... ... дами
бастаған жаңа жазба поэзия 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы халық
ақындарының шығармашылығына, ақындық өнеріне ... көп ... ... ... ... Әлімбетов, Қуат Терібаев, Иса Байзақов сияқты
белгілі ақындар ең алғаш ақындық дүниесіне араласқанда қызығып ... ... ... ... ... Осы ... ... Қуат Терібаевқа
тоқталайын.
Қуат Терібаев: «Жастайымнан Абайды сүйіп оқыдым, аударма арқылы орыс
ақындарын сүйіп ... ... ... жетуіме ұстаз Әсет болды»дейді.
Абайдан, Абай арқылы орыс әдебиетінен үлгі ... ... ... бір бағыт, бұрынғы бұлдыр ... ... өмір ... нақты, айқын жырлауға келуі. Ал сол ... ... ... ақын бұрынғы ақындық дәстүрдегі дайын, қалыпты сөз
өнерін қайталап қолдана салмайды, жаңа сезімдік қуаты ... ... ... ... нысана етіп алады. Бұл жаңа өлең-жырларда өмір ... ... ... айтыла бермей, белгілі мекен, ... ... ... ... байланысты дәл суреттейді.
Қуат Абайдың орысшадан аударылып, өз редакциясынан өткізген поэмаларын
жатқа ... ... Қуат ... ... ... зор ... ... қанаттанған жаңа ақындық өнермен кең қамтып жырлайды.
Реалистік дәстүр, ... ... ақын ... тән ... ... ... сөзі кең ... халықтың бірі қазақ. Қазақ
халқы Пушкинмен 20 ғасырдан ... ... ... Абай және ... ... болсын, Қазақстанда ұзақ ... ... орыс ... ... ... мен ... ... арасына жайыла бастайды. Пушкинді
оның даңқты «Евгений Онегинді» ауылдағы халық ... да аса ... ... ... ... ... Пушкин атағы қалың бұқараның
арасына халық ақындары арқылы да таралғандықтан, қазақ халқы да ... тума ... ... жырлағандығын «Евгений Онегиннің» халықтық
нұсқалары толық дәлелдейді.
Халық ақыны Қуаттың айтуынан жазып алынған «Евгений мен ... ... ... ... ... өткен Пушкин атты,
Өнерге ғылым-білім кәмәләтті.
Жан сырын әр нәрсенің оймен білген,
Ақылға аплатондай парасатты.
Айырып қара қылды оймен білген,
Қарамас хан, қараға әділетті.
Кітабын ... ... ... ... ... жан мың құмартты».
Ал, Сапарғали Әлімбетовтің айтуынан жазып алынған «Татьяна жырында»
Пушкинді:
«Әділ, көпшіл, ... ... ... ... ... қызыл жібек, кең мінезді,
Жылы жүз, жұмсақ мінез балдан тәтті.
Сөйлейн Пушкин ерден аз ... жан ... ... дана ... сипаттайды.
Бұл орыстың ұлы ақыны туралы қазақ халық ақындары атынан айтылған
терең идеялы, сүіспеншілік жыр. Ұлы ... ... ... 100 ... ... ... Пушкиді орысша оқыған ақындар ғана аударып таратып
келді десек, сол 1936 жылы табылған «Евгений Онегиннің» халықтық ... ... ... зор ... ... Енді ... ауылдағы
ақындар жырлап таратқан шығармаларына, олардың жазылу, табылу тарихына
аздап ... жылы ... ... ... ... Ақсу ... партия
қызметкері Байболов Есім маған «Евгений Онегин» жырының шағын бір нұсқасын
жазып жіберіпті. Жолдама жазған ... ... ... ... ... ... колхоз мүшесі Шариповтың колхозшыларға жатқа айтып
отырған осы жырын естідім. Колхозшылармен ... ... ... тыңдадым.
Содан кейін қонып жатқан түні Шариповтың айтуынан жазып алдым. Көп жерін
оның өзі де ұмытып қалыпты. ... ... бар ... оны ... ... ... табылатын. Шариповтың айтуына қарағанда бұл ... ... ... ақын Қуат ... ... ... ... Оны әлі
кездестіргем жоқ, іздеп анықтаймын. Ұлы ақынның жүз ... ... бір ... ... ма ... ... оймен жіберіп отырмын». Мен
толық нұсқасын іздеп дереу жіберуін сұрап, хат, жедел хат ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан»,
«Қазақ әдебиеті» газеттерінде бастырып шығардым. ... ... ... ... ел ... ... ... шығармалары
болса жер-жерлерде жиналатын болсын, әркімдердің қолында бір қолжазбалар
редакцияға жіберіліп, алдымыздағы Пушкиннің жүз ... ... ... кіретіндей болып даярлану керек дедім.
Бұл жырдың басылып шығуы біздің мәдениет ... ... ... Әр жерден бірнеше хаттар, қосымша мәліметтер ала бастадық.
Жоғарыда аталған Қуат пен Сапарғалидің айтқан «Евгений ... ... ... ол ... де ... ... ... Шадай колхозының мүшесі белгілі ақын Қуат Терібаев
«Евгений Онегин» жырын белгілі әнші ақын ... 1911 жылы ... ... Бұл ... ... ... ... сұрағанымызда – Біздің айтып
жүргеніміз Әсеттен естіген бір жыр. Әсет орысша тілге жүйрік ... ... ... бір айтқанды терең ұғынатын ақын еді. Ол Абайды ғана емес,
Пушкин, Лермонтовты да ... ... Әсет ... ... ... бізден
көп, толық айтатын. Бірақ оның бәрін ... ...... ... ақыны Есенсары Құнанбаев 1916 жылдары Әсетпен жолдас болып жүргенінде
«Татьяна» атты жырды Әсеттен естіп жаттағанын айтты.
Бізге бүгінгі күні ... ... ... үш түрлі нұсқасы келіп
жетті. Үшеуінде де «Евгений Онегин» сюжетін алып, қазақша ... ... ... ... тың ... ... нұсқасының сюжеті: Москва жанындағы деревньяда Татьяна ... бір сұлу қыз ... ... болып хат жазады. Ғашықтықтан күйіп-
жанып, әйел болсам да сырымды аштым, елімде ардақты ... қызы ... ... көрмесем де,
Қыз едім теңім үшін қайғы жеген».
Сөзіме түсін, сіз көп көздің оғы тиіп ... ... ... таптарсың, хатымды әшкерелемей жасырын сақтаңыз – дейді.
Онегин жауап хатында: Мен 46-да, сен ... ... ... Мен ... ... дүниеден қайтқан жанмын, сені аяғандықтан тілегінді қабыл
ала алмаймын. Мені азат ет. ... не ... не ... ... табарсың – дейді. Татьяна (қазақша кейде ерке Тәтіш) қасірет ... үміт ... ... ... жүрген сері болып, обалын мойнына
артып» Онегин кете барады.
Арада екі жыл ... Нұр ... ... ... ... ... тұрғанында бір министр баласы генерал бұған ғашық болып, қыз
амалсыз соған ... ... той ... Осы ... ... ... ... Татьянаға ғашық болып, хат жазады, хатта: Өз тәніме өзім балта
ұрыппын, алтынды ... ... ... ... ... мойныма артып,
алдыңа бас ием, еркіңе берілді. Сен жалғанда сүйген жарымсың ... ... ... ... піскен егін едім. Мені бала деп масқаралап, басқа
тептің. Сен серісің. Менің сотым жат ... ... ... ... ... ... қойма, «сүйген қалқа қош бол...» дейді; жыр аяқталмаған.
Қуат нұсқасының сюжеті: Онегин ер ... ... ... ... Нәпсіге
еріп әйелге қызықпады. Дүниені баянсыз, тұрақсыз санады, көңілі еш нәрсеге
толмады.
«Бәнденің ... ... өзі ... үміт ... ... ... заманында Москвада асқан сұлу, білімді бір қыз ... ... бұл ... да ... ... ... ... Онегин ер,
Сол қызды кез келтірген хақ тағала».
Татьяна Онегинді ... ... ... ... ... ... алмайды:
«Сүйсе жөн, сөксе қиын қандай таңба,
Жетіпті неге көзім бүгін таңда.
Кім ... ... ... ... салқын,
Жүрегі жібімейтін жуық маңда» –
деп ауыр оймен толғанып Онегинге хат жазады. Хат ... ... ... Хатты поштабайдан жібереді. Онегин хат ... ... ... көрсе қызар ғой» деп, Татьянаның терең сырына түсінбейді.
Жауап хаты Шарипов нұсқасымен бір ... ... Өз ... ... «Сақарада күн шалған ... ... ... нұрлы Тәтіш, сені аямасқа шарам жоқ.
«Жақса да жүрегіме жазылған ... ірі, ... ... ... бұл ... ... бұл ... мені азат» – деп
сыпайы жауап қайырады. Татьяна қайғы шегіп қала ... ... екі ... сұлу Татьяна министр баласы генералға ерге шығып зор той жасалады.
Онегин келіп, қызды көріп ... ... Қыз ... ... хал енді ... ... ... тағдыр кезек жыластырды». Ол ... ... хат ... Хат мазмұны Шарипов нұсқасындай, айыбын мойнына алып
ішкі сырын ... де, ... де өз ... ... ... сөз құйрығын.
Өзіме өз обалым жетіп отыр,
Әуреде мендей жан жоқ күні бүгін». – деп ... ... ... ... ... ... ауыр ... қыз қуанған жоқ,
жаңа тиген еріне адал ... осы 18 ... ... соңынан жаманат ермеген
Татьяна Онегинге жауап хатын жазады. Хатта: Өз қақпаңды өзің қатты серпіп
жаптың;
«Дүниеде ... ... ... ... ең сөз ... неше ... жазыла ма мендей мертік,
Қайта тіріліп келген екенсін, саған ... ... ... Енді өз ... бұл ... ... ... сорлымын.
«Тыпырлап отта жатқан ақ сұңқармын,
Бұл хаттың жазар сөзі ерте еді-ау».
Тек өзің ертең түске қонаққа кел деп ... ... ... жаңа
күйеуімен бірге Онегинді қабылдайды. Жас күйеуіне басынан кешкен ... ... ... хаттың қалдығын береді. «Қапалы көңілімді
көтермекке, биыл ... ... ... ... енді ... ... артық
қаламаймын, билігін өздерің айт» деп сөзін бітіреді.
Сапарғали нұсқасының сюжеті де, көп жерінде өлең ... да ... ... ... ...... ... Пушкин герой болып
отырады. Онан соң Татьянаның алдында жаңа күйеу мен ... ... ... ... толық ұғынғаннан кейін, екеуі де ешқандай бітімге келе алмай,
бар жайды айтып патшаға қағаз ... ... ... ... ... ... ... Пушкин мен жаңа күйеу бір-біріне қарсы оқ атып екеуі
де өледі. Ақырында Татьяна да өзін-өзі атып ... ... қыз ... лайықты
Оқыған айырарсың ақиқатты» - деп бітіреді жырды.
Халық ақыны Есенсары Құнанбаев осы ... ... ... ... ең ... «Әсеттің айтуынан қалып қойған» мынандай қосымша береді:
«Қыз да өлді ... өзін ... ... ... туа ... бұл екеуі кеткеннен соң.
Енді жар боламын деп кімді ұнатып,
Жоқ ... бір ... ... ... ... ... бірі ... бұл нұсқаның үшеуі де ... ... ... ... ... аударма, сюжетін алып отырып, ... ... ... ... ... ... ... негізгі сюжеті Пушкин романынан алыс кетпесе де, ауызша
бірнеше нұсқада айтылуы себепті әр ... ... ... қосымшалары да
жоқ емес. Қуат нұсқасында Татьяна барлық сырын ерінің алдында айтып, оған
өзінің ... ... ... сыйлайтындығын ескертіп, енді менің басым
қайсыңа тиісті екендігін екеуің шеш ... ... ... я ... отдана,
Я буду век ему верна»
деген Татьянаның берік ... жоқ, қыз ... ... ... ері ... оралып қайтқысы келгендей. Ал ... ... ... ... ... етіп ... фольклор дәстүрінде болатын ауысу, бірақ
мұндағы үлкен ... ... мен ... ... ... ... ... да өлуі. Бұлай бітіру романның идеялық мотивіне жат ... ... де, ... ... бойына да сыйымды, Татьяна образының
аянышты хал, сипатын ... ... ... ... ... ... ... Онегин» романының
бұл халықтық нұсқасы сөз жоқ идеялық, көркемдік жағынан ... ... ... ... ... ... ... образдарына берілген негізгі
идеялық мотив, мінездемелері ... ... ... ... ... Онегин» Пушкин шығармашылығының биік шыңы. Белинский бұл
шығармада Пушкиннің «бар өмірі, бар жаны, бар махаббаты, бар ... ... ... ... біз алдымен орыс қоғамы дамуының ... ... ... ... ... ... ... ақындары «Евгений Онегин» поэмасында Онегин мен Татьянаны
Пушкиннің идеялық, ... ... ... алып ... Алдымен
Онегин өмірде алшақ басып ... ... ... ... көңілі
көншімейтін, тәкаппар мінезді сері жігіт.
«Ер жетіп ес ... ... ... ... ... ... ... алма қызық көріп,
Татпаған гүл, шарбаттың миуасын
Пәниден қалмс дейді адам өлмей,
Нәпсіге көңіл тербеп ерік ... ... жоқ ... ... ... көп ... ... жалғыз жүрген сері болып,
Обалын қала берді мойнына артып.
Ақындар қазақтың сері деген ұғымын Онегин образының ... өте ... ... ... сал, ... ... ... өнерпаздық
сипаттар бойына тән адамдар. Сал, серілердің кейбірі әуелінде жоғарғы үстем
қауым ... ... да сол өзі ... ... әдет-ғұрпын, салтын
қабылдамайды, бұзады, халық ортасында өнер жолын қуады, еркін ой ... ... ... масқаралап қуғын көрсеткен серілер өмірден көңілі
суынып дарашылдыққа да салынады. Ақан серінің тарихи ... міне ... ... ... ... ... шарқ ... қызық шындық іздеген. Сол
іздеген мақсатына жете ... ... ... ... ... ... ұқсатып
жырлауы дұрыс идеялық мотив. Онегиннің ішкі сыры ... оның ... ... ... көрінеді:
«Рахат жоқ, тиыштық жаралғалы,
Тәніме ғылым суы таралғалы...
Жүрегім қызықпайды ұрғашыға,
Сөзіңнің ерсем дағы турасына
Қара жер, ата-анам ең жақыным,
Мені аяп азаттық бер бір ... ... ... ... ... да, Татьянаны сүйе алмайтынын айтып өз
басына да, ... да ... ... ... ... ... ... емес,
рухани сезімі, адамгершілігі жоғары, ол ... жас ... ... бүгін
сүйіп ертең тастап кетер болсам, ... ... ... деп ... ... ... ... шын достық жүрегімен:
«Гүліндей райханның нұрлы Тәтіш,
Сені мен қалайша аямаспын»
дейді. Жүрегіме жаққан «мағыналы», «ірі» сөзіңді өлгенімше ... ... ... ... ... ... қабыл алмағанына кішілік
сезіммен кешірім сұрағандай. Ал Онегин екінші хатында бұрынғы ... ... енді ... қайта оянып тұтанған жалынды махаббатын
білдіреді, «өлгенімше қиын дерт», ... ... ... жарымсың», «бір
басымды сенің қайғыңа беріп, өмірі ... ... ... ... маған керегі жоқ» деп біледі. Махаббаты бір сөніп қайта тұтанған
сезімтал, сері Онегин ... жете ... бұл ... ... рухани өлуіндегі идеялық мотивті қазақ ... ... ... өз ... де ... ... ... Онегинді өлтіру жыры
Абайда да бар. Сөйтіп Онегин образын өліммен аяқтайды.
Поэмада ... ... ... ... Ақындар Татьянаның туған,
өскен, жерін, қоғамдық ортасын Пушкин романы сарынымен дұрыс суреттейді.
Поэманың үш нұсқасында да ... ... ... ... ... ... ... деревняда,
Сымбатты бір сұлу қыз бопты және,
Сұлулық оқу-білім бірдей болған
Ол қыздың аты болар Татьяна...
Күлмеген еш адамға шерін ашып.
Көрмеген ер ... бір ... ... ... жоқ
Қанжардай жауабы өткір сөзге машық.
Оқыған терең сырлы романнан
Қайғыға түседі екен жүрек тасып,
Осылай түрлі оймен ... ... ... ... ... ... ... көрсеқызар, жеңіл мінезді қыз емес; ойлы,
сабырлы сонымен бірге қызу махаббат жанды қыз; оның ғашық болып ... ... ... ерсі мін ... жырланбайды, қайта жас қыздың бойына
лайықты ... ... ... сезімінің бір жанып, бір сөнуі осыған байланысты
оның терең сырлары да ... ... ... қиын ... ... тұр неге көзі ... таңда.
Кім білед еркек болар көңілі салқын
Жүрегі жібімейтін жуыр маңда»
деп Татьянаның алғашқы хат ... ... ой ... берсе, ал
хатында:
«Шыдамай жүректегі жалынды отқа,
Жібердім ... мен ... ... зар ... ... шын ... таза ... сырын шертеді. Осындай аяулы,
сұлу, ақылды Татьяна өмірден бақыт таба алмайды, бұл да ... ... ... ... шегеді.
Қайғымен Татьянаның іші күйген,
Сарғайып күні-түні шықпайды үйден,
Өзінің қасіретін өзі біліп
Бақ ... басы ... ... ... жаны ... ... ... өкпесіне жара тиген.
Татьяна генералға қосылғаннан кейін де ешқандай бақыт таппайды, өзінің
ерге шығу құрметіне арналған ... ... да ... сырты бүтін жайдары
да, іші түтін қайғының өрті болып отырады. Поэмада бұл кезең де ... ... ... ... ... мың ... ақыл ... қызда болса қиянаты,
Солардан шын жаралған асыл едік,
Жастық сөз жайдары ашық қандай ... ... ... ... ... адам кете ... бір ... он мағына.
Татьяна өмірде сүйген жарынтаба алмай ... опық жесе ... ... ... ... кінәсін мойнына алып, алдына бас иіп
келген Онегинге ол ... ... ... зор ... құрметпен:
«Амал не сүйсем дағы қазір сені,
Болмайды басқалардан кеш сермедің»,
деп ... ... ... ... өз ... да ... ... бақытсыз
екенін айтып, Онегиннен жалынып кешірім сұрағандай:
«Дүниеде қайда маған қайырылма деп,
Тастап ең сөз ... неше ... ... қос ... тірілместей,
Жарадан жазыла ма мендей мертік.
Бұл күнде мен де өзіңдей шын сорлы зар,
Басымда, өз ... сол ... ... отта ... ақ ... ... ... дария сел,
Бақытсыз, тіршіліксіз мен нәзік бел».
Міне, бұл суреттеулерде ақын Татьяна басының ... ... ... ... Сырттай өмірге, өз жағдайына бас иген ... сұлу ... жан ... ... ... таба ... зор арман,
өкініштің түпсіз терең сырлары жатыр. Татьянаның жарысымды, сүйкімді ... әрі ... оның ... халын көріп аяйсың,
қайғысына ортақ боласың.
Сондықтан, ... ... ... ... «Нұр Тәтіш», «Жан Тәтіш»
деп қазақ ұғымына жақындатып сүйіп жырлайды, ... ... ... ... ... қалдыруға қимай, оның басындағы қайғылы арманын
ауырлату үшін, ерін де, Онегинді де өлтіреді. Ал, Сапарғали ... ... ... ... ... ... поэмасында қазақ ақындары ұлы Пушкиннің
негізгі шығармашылық идеясын толық сақтай отырып, қазақ ... ... ... ... өмірін, кіршіксіз таза махаббатын, айнымас достығын,
басынан өткен өкінішті армандарын, ... ... зор ... мінез-құлықтарын үлгі етіп ұсынады.
Шығыс әдебиетіндегі махаббатты тағдырдың қосуын немесе тән ләззатына
байланыстырып жырлау ... ... ... екі ... ... түсіп қалың мал берумен, яки әменгерлікпен байланыстыратын қазақтың өз
ішіндегі кейбір жырларымен салыстырғанда бұл ... ... ... ... қазақтың рухани өміріне келіп кірген зор жаңалық еді. Онегин мен
Татьяна ... ... ... мен ... жаңа ... беретіні, үлгі
болатыны даусыз еді. Онан соң ... ... ... шығыстық
махаббат мотивтері ғана болып қоймай, енді Абай ... ... ... ... ... ең өршіл, ең данышпандық идеялы шығармалары
да қазақ әдебиетінен кең орын ала бастағандығының айқын бір дәлелі осы ... ... Әсет ... тың ... етіп ... ... оны бұл ... таратып айтушылар тағы да сол Абайдың ақындық дәстүрін көп қабылдаған
Сапарғали, Қуат сияқты күшті ақындарымыз болып отыр.
Халық ақындары ... ... ... ... ... ... ... туып, дамуына зор үлгі болған жаңа әдебиеттік құбылыс
деп қарауымыз керек. Әсіресе Пушкин ... ... бұл ... ... орыс ... достығы, орыстың Пушкин сияқты кемеңгер ақынына,
оның ... ... ... ... ... көрінеді. Абай
бастаған жаңашыл ... ... бұл ... орыс әдебиетіндегі ең
сүйкімді бейне саналған Татьяна мен ... ... ... ... ... ... нәсілі орыс,
Һәм және орыс деуге емес дұрыс.
Өнерін ... ... мен ... ... ... «жиһан асқан кемеңгер», «ақылды дана», «білімді сабаз» деп, ... ... ... өнерлі, білімді орысты мақтап айту ешқандай ерсі
емес екендігін терең түсіндіріп, орыстың ұлы, үлгілі адамын ардақтап жырлау
ақынның ... ... ... міндет саналады. Мұнын өзі ақын поэмасындағы
ұлы достықты жырлаған өте айқын өршіл идеяны тереңдете ... үш ... ... ... ақындары жырлады, бірақ олар бастан ... ... ... Енді осы үш ... тіл ... келейік.
Қолжазба күйінде сақталмай фольклор шығармасы түрінде таралғандықтан және
мұны ... ... ... ... ... фольклор ақындары
болғандықтан сөз жоқ мұнда бұрынғы халық поэмаларының әсері де жоқ емес.
Бұл әсер ... өзі ақын ... жай ... ... ... ... ... Мәселен поэманы:
«Сөйлей бер қызыл тілім қапияда,
Тұрғанда тән сәлемет жан ұяда»
деп бастауының өзі ескі ... жыр ... ... ... ... бой тұмардан,
Саудама тегін келген алтын едің»
дегені фольклор мәніндегі ұқсатулар. Бірақ поэмаларды тұтас ... ... ... ... және ол ... ... тұрақты қалыптасқан. Оны
жоғарыда Онегин мен ... ... ... ... ... әрбір нақты суреттеулер, көркем сөз образдары жазба ақынның
шеберлігімен ... ... ... ... жоқ, қандай сөз өнері
болсын ішкі ... не ... ... көркемдеп бейнелейді.
«Қанжардай жауабы өткір сөзге машық»,
«Қайғыға түседі екен жүрек тасып...»
«Кім білед еркек болар көллі салқын»,
«Шыдамай жүректегі жалынды ... оғы тиіп ... ... ... көз шам ... отта жанған ақ сұңқармын»,
«Ақ жүрек айнадай сап бір қыз дана»
деген сөз өнерлері (теңеу, метафоралар) нағыз жазба ... ... ... Көңілдің, мінездің әр алуан құбылыстары ақындық ... ... ... ... ... Абайдың ақындық әсерімен жазылғандықтан өлеңдердің кейбір
шумақтары бұрынғы қара ... ... сөз ... ... ... да ... жолдастықты тілек етіп,
Жауабын сізден Тәтіш күтіп қалған»
деген өлең ... ... ... ... үшін ... ... ... орынды қолданады. «Роман», «Москва жанындағы ... ... той ... сол ... ...... ... Татьяна келді доклад», ... ... ... ... ... ... ... атты». Мұндағы орыс сөздерінің
кейбірін аударып беруге де болады, ... ақын ... ... ... айқын елестетуге орыс сөздерін саналы түрде қолданып отыр. Поэмада
араб, парсы сөздері сирек, негізінде қазақтың жатық әдеби тілімен жазылған.
Пушкиннің ... ... ... ... қазақша жырланған
поэмасы қазақ поэзиясының тарихында елеулі орын алады; орыстың үлгілі
әдебиетінің ... ... ... ... ... әсерінің айқын бір
көрінісі саналған бұл шығарма өзінің ... ... де, ... де ... ... лирикалы поэма.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қуат Терібаев ақындық өнерге жасынан талаптанды. Ел арасында айтылып
жүрген ауыз әдебиет үлгілерін жазып алып жаттады. Өз ... өлең де ... ... ... үлгі алған ұстаздары: Тайкөт, Әсет, Абай, Жамбыл
еді.
Әсеттің Әбішпен бірігіп аударған әлемге аты ... ... ... ... ... Онегин» деген атпен Жетісу өлкесіндегі
қазақтар арасына таратты. Абай ... ... ... Крыловтың
шығармаларымен де танысты. Бұл ілгерілеуші орыс әдебиетінен алған алғашқы
әсері еді.
Қуат Терібаев өз ... ... ... ... ... ... ... оқып түсінеді. Жазба әдебиет өкілдеріне жатады.
Ақын соғысқа дейінгі және соғыстан ... ... ... ... ретінде халық поэзиясының дамуына жалынды үн қосты.
Социалистік қайта ... сан ... ... ... мән ... ... ... қуанышын ақындық шабытпен, көтеріңкі үнмен құлшына
жырлайды.
Қуат Терібаев тек өлеңдер жазудың аясында ... ... ... да ... Аудандық, облыстық, республикалық айтыстарға қатысты.
Қуаттың 1951 жылы «Өмір ... атты ... мен ... ... дана ... ... Оқушы жұртшылықтың сүйіп оқитын
(шығармаларының ) әдебиетінің бірі болды.
Қуаттың ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерін баспа орындарына жіберіп отырған.
Қазақтың Ғылым академиясының тіл және әдебиет архивінде Қуаттың 1937-
1949 жылдардығы шығармалары сақталғанымен толық ... ... ... ... Қуат сол өзі өмір ... ... дәуірдің шындығын жырлады. Ол өлеңдерін жазып шығарғанымен,
суырыпсалмалық ... де ... ... оны айтыстарынан көре аламыз.
Ақын әсіресе, қазан төңкерісінен кейінгі халықтың жағайын, ауылдағы
үстем таптың қалдығын байларға қарсы ... ... жер ... ірі
байларды тонау кезеңін поэмаларында, өлеңдерінде жақсы көрсеткен.
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ...... ... ССР ғылым академиясының
баспасы, 1964.Т.1.3-кітап.
10. Нұрғалиев Р. Өнердің эстетикалық нысаны. - ... ... 1979, 192 ... ... Р. Эпос ... - ... ... 1997, 320 б.
12. Е. Ысмайлов. Жамбыл және халық ақындары.
13. Ақындар айтысы. Алматы, 1944.
14. ... Р. ... ... ... ...... ... Бекхожин К. Дәстүр және жаңашылдық – Алматы:Жазушы, 1969, 238б.
16. Қасқабасов С. ... ... ... мен ... ... ... 1979.
17. Ахметов З.Өлең сөздің теориясы – Алматы:Мектеп,1973, 212б.
18. Әзірбаев К. Шығармалары / өлеңдер,айтыстар,дастандар және ән текстері /
19. Бегалин С. Таңдамалы ... мен ... - ... Қаз.мем.көркем
әдеб. 1956
2.Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Қазақ ССР ғылым академиясының
баспасы, 1964.Т.1.2-кітап.
20. Дастандар. ... ... ... ... ақындарының дастандары.
– Алматы:ҚМКӘБ.
21. Жұмалиев Х. Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі. –
Алматы:ҚМСҚБ,1948.
22. Жұмалиев Х. ... ... мен ... ... ...
Алматы:ҚМКӘБ.,1958.
23. Жансүгіров І. Шығармалары. – Алматы:ҚКӘБ.,1958.
24. Қазақ совет әдебиетінің мәселелері. – Алматы:Қазақ ССР ... ... ... ... Т. ... және ... – Алматы:ҚМКӘБ., 1960.
26. Майлин Б. Таңдамалы шығармалары. – Алматы:ҚМКӘБ., 1958.
27. Сейфуллин С. ... ... мен ... – Алматы:ҚМКӘБ., 1960.
3. Ысмайлов Е..Ақындар. - ... ... ... ... Қ. «Өмір жыры» /өлеңдер жинағы мен поэма/. Қазақтың көркем
әдебиет баспасы, Алматы: 1951.
5. Аманшин Б. Жетісу-Жайық. Өлеңдер.- Алматы, Қаз.мем.көрк.әдеб.баспасы,
1961.
6. Айтыс ... ... ... ... жазған Ғабит Мүсрепов.
7. Әбдіқадыров Қ.. Ақындар айтысы. - Алматы: Қаз.мем.баспасы, 1944.
8. Әуезов М. ... ... ... ... ... - ... ... Терібаев Қ. Ағынды ақсу. - Алматы: Жазушы, 1992, 280 ... Қ. ... мен ... ... – Алматы:ҚМКӘБ.,1959.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өскемен қаласы топырақ жамылғысының экологиялық жағдайы.50 бет
35 / 10 кВ «Cунaлe» қocaлқы cтaнцияcын қaйтa құpу62 бет
«Құлсары» 110/35/10 кВ қосалқы станциясын қайта құру73 бет
Активті қуаттың минимум шығыны бойынша АО «ЖРЭК» 220-220 кВ Қарағанды тораптарындағы режимдерді оңтайландырудың есептеулері47 бет
Ауданның және электрмен жабдықтау жүйесінің қысқаша сипаттамасы44 бет
Бақылау аккумуляторы батареяны таңдау және есепте21 бет
Бөкейорда ауданы 35/10 кВ «Бисен» қосалқы станциясын қайта құру52 бет
Дене мәдениеті және спорттың теориясы мен әдістемесі62 бет
Дәстүрлі емес қуат көздерін пайдалану – бүгінгі күн талабы18 бет
Еуропаның энергетикалық қауіпсіздігіндегі табиғи газдың орны мен рөлі66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь