Стилистикалық категориялар

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.5

1 Стиль түзуші экстралингвистикалық факторлар ... ... ... ... ... ... . 6.12

2 Стилистиканың ұғымдары мен категориялары ... ... ... ... ... ... .. 13.17
2.1 Стилистикалық акценттік категория ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 17
2.2 Стилистикалық гипотезиялық категория ... ... ... ... ... ... ... ... . ... 22
2.3 Стилистикалық автор образы категориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
2.4 Стилистикалық бағалау категориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 29
2.5 Стилистикалық диалогтық категория ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 34.35
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 36
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ филологиясы кафедрасы
Б І Т І Р У Ж Ұ М Ы С ... ... курс ... М. ... ... ... ... ... ... ... жіберілді:
“____” маусым 2006 жыл
Кафедра ... ғ.д., ... ... ... ... ... ... 36
Пайдаланылған әдебиеттер саны: 20
Жұмыстың құрылымы: Бітіру жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан
және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ... екі ... құрайды. Алғашқы
тарауында стиль түзуші экстралингвистикалық ... ... сөз ... Ал ... тарауда стилистиканың ұғымдары мен
категориялары мәселесі, стилистикалық категорияларды бөлу ұстанымдары, оның
өзіне тән ... ... ... ... ... ... ... әдістерін
көрсету.
Жұмыстың негізгі қорытындысы: Қазақ тілінің ... жете білу ... ... ... мәтін өрісіндегі
стилистикалық категориялардың негізгі сипатын анықтап, қандай ... ... ... ... ... ... заңдылықтарын білу керек. Сонда ғана оқушылар кез келген
мәтіндердегі стилистикалық категорияларды ... ... ... ... ... ... ... ой өрісін кеңейте алады.
Тірек сөздер: стилистикалық категория, ұғым; ... ... ... ... ... категориясы, бағалау категориясы,
диалогтық категория; экстралингвистикалық фактор; сөйлеудің ... ... ... ... ... ... ... коннотация, интерпретация, автор этикасы.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
.................... 4-5
1 Стиль түзуші экстралингвистикалық факторлар .........................
6-12
2 Стилистиканың ұғымдары мен категориялары ..........................
13-17
2.1 ... ... ... ... Стилистикалық ... ... .... ... Стилистикалық ... ... ... ... Стилистикалық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ТІЗІМІ .....................................
36
К І Р І С П Е
Стилистика – тіл ғылымының ... ... ... зерттейтін саласы.
Стилистика стильдердің даму, өзгеру тарихын, тілдік құрастыру ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі лингвистикалық бағыттар мен мектептерде декскриптивті
стилистика, мәтіндік стилистика, функционалды ... ... ... ... практикалық стилистика, теориялық
стилистика, салыстырмалы немесе контрастивті стилистика және т.б. ... ... ... ойды ... дәл, ... ... көрікті, көркем етіп айтуға тиісті жақтарын, ... ... ... ...... ... қызметіне байланысты жіктелетін
әдеби тілдің функционалды ... ... ... ... ... ... нормасына сай таңдап құралуы;
ә) шектелген және арнаулы лексикалық құрам;
б) өзіне тән сөздердің мағыналық реңктері мен сөзжасам элементтері;
в) ... тән ... ... тән ... ... әр стильге лайық мәнерлегіш құралдарын, құрамы мен қызметін
жатқызуға ... ... ... ... стильдік тармақтар туралы пікірлерге
назар аударар болсақ, әр түрлі ... ... ... ... ... еңбегінде: “Стильдер – тілдің бәріне тән құбылыс.
Стильдерді топтастыру проблемасы да – тіл ... ... ... ... ... ... топтастырудың дәстүрлі, қалыптасқан,
бұрыннан белгілі ... ...... ... ... орыс ... де әр ... көзқарастар бар екендігі айтылады. Қазақ ... де ... ... бар. ... тілінің эпистолярлық стилі
ресми стильмен бірге алынып жүргені белгілі. Эпистолярлық стильге ... ... ... ... – жеке адамдардың бір-біріне жазысқан хаттарының тілін
танытатын сөз мәнері” – деп, анықтама береді [1, 45 ... ... ... ... тіл ... ондаған жылдар бойы талай-
талай пікірлер айтты. Соның өзінде ... ... ... ... ... ... қиын. Ғалымдардың біразы бұл ұғымды
көркемөнермен тікелей байланыстырады да, басқа салаларға ... ... ... ... біреулер стиль тек әдебиеттануға ғана тән деген
көзқарасты ұстанады. ... ... әр ... салаларында жиі
қолданылатын, тарихи жағынан қалыптасқан, тілдік құралдардың шартты түрде
тұйықталған түрі ... ... ... ... түрін функционалды стиль деп
атаймыз.
М. Серғалиев стиль туралы былай дейді: “Біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... қауымға түсінікті ... ... ... ... ... ол – ... құралдардың қалай болса
солай тіркескен тобы емес, шартты түрде алғанда тұйықталғаны жөн. ... – бір ... ... ... ... ... түрінде де кездесе
береді деген сөз.
Ауызекі сөйлеу тіліндегі кейбір элементтер көркем әдебиет тілінде де
немесе ... ... ... тиіс қайсыбір сөздер мен сөз орамдары ғылыми
стильде де қолданылатындығы ұшырасады. Ал көп ... әр ... ... тән, ... ... тілі ... Үшіншіден, стиль тарихи
жағынан қалыптасқан категория ... ... Олай ... стиль әрі тарихи
құбылыс, әрі ... ... ... құбылыс. Тарихи болатын себебі –
тілдік құралдың қоғамдық қызметтің бір саласында ... ... ... бір ... ... бір ... жемісі емес, ол көптеген жылдарды
басынан кешіріп, әбден қалыптасқан ... ... ... Ал ... ... ... ... қайта уақыт өткен сайын толығып,
заңды қалпына келуін дәлелдейді” [2, 8 ... ... ... ... тән ұғымдары мен категориялары бар. Олардың
қатарына стилистикалық ... ... ... жатады.
Стилитскалық каннотация сөздің қосымша мағынасы болса, бұл мәселе ... ... аз ... ... ... ... факторлар
туралы да айту бүгінгі таңда ... үшін өте ... ... ... олардың мәтін өрісіндегі тілдік белгілерін
көрсету бұл жұмыстың өзектілігін айқындайды.
Жұмыстың ... мен ... ... ... ... ... күрделі саналатын
стилистикалық ... ... ... ... ... ... ... тілдік белгілерін ажырату, әр стильге тән
ерекшеліктерін көрсету ... алға ... ... ... ... ... ... шешу көзделді:
- стильге берілген анықтамаларды бүгінгі ... ... соны ... толықтыру;
- тілдік емес факторлар туралы да айта ... ... ... ... ... ... туралы айтып, оның стилистикалық
мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... отырып, мәтінде
қолдану ерекшеліктерін ашу.
1 Стиль түзуші экстралингвистикалық факторлар
Жалпы алғанда, стиль – экстралингвистикалықпен ... ... ... ... ... ... ... мәселе, сөйлеу
жағдайлары мен салаларын, сонымен бірге айтылымның мазмұнын ескергенде ғана
бұл құбылыс түсінікті ... ... ... ... және ... да ... дифференциялаудың негізі ретінде көптеген ... өз ... мен ... ... ... таңдап алуы кездейсоқтық емес. Бұл факторлар В.В. Виноградовтың
функционалды стиль, стилистикалық бояу, стильдік белгі, стилистикалық норма
және т.б. ... ... мен ... ... ... ... ... факторлардан тыс толық ... ... ... ... ... ... ... А.Н. Васильева, О.А. Ахманова, К. Бюлер, Б. Гавранск,
К. Гаузенблас, М. ... И. ... Дж. ... және т.б. ... ... ... ... үшін тілдің әлеуметтік мәні, оның функционалдануы мен
дамуы ... ... ... және экстралингвистикалық
мәселелердің қатынасын, тілге оған тән емес қызметтің тигізетін ... тән. ... орай ... стильдер экстралингвистикалық
факторлардың әсерінен түңілетіндіктен, оларға анықтама беріп, жіктеуді осы
негізде жасау ... Біз тек ... ... ... құрылымның
болмайтынын көрдік.
Функционалды стильдердің жіктелуі негізінде қандай экстралингвистикалық
факторлар жатады. Ол әр түрлі тіл ... ... да ... Мұны ... осы ... сүйене отырып жіктеу жеткілікті
дәрежеде онша оң нәтиже бере алмайды. ... ... ... ... ... ... негізіндегі үш
түрлі аталатын функциядан бес стиль бөлініп шығады:
1) тілдесу функциясы ... ... ... ... және ... әсер ету функциясы (көркем және публицистикалық).
Функцияны негізге ала отырып стильдерді жіктеудің кемшілігінің өзі тіл
функциясы мәселесін, әсіресе, оны тіл – ... ... ... ғана ... ... Тіл ... ... ала отырып
стильдерге классификация берудің мүмкін еместігі ... ... ... ... кездесетіндігіне байланысты. Ал ... ... ... ... ... тіл құбылысын жан-жақты
қамти алмайды.
Жоғарыда айтылғандай, функционалды стильдің анықтамасы қызмет түрлері
мен қоғамдық таным формаларының салыстырмалы сөйлеу саласына арқа ... ... ... жіктеуде ескерудің қажеттігі айқын.
Тіл шынайы таным ... ... ... ... ... ... (ғылым, саясат, құқық, өнер) сүйенудің қажеттігі
анық екендігі ойға қонымды, олардың әрқайсысы қандай да бір қызмет түріне
және ... ... ... бір ...... ... құрайтын тіл
құралдарын пайдалану ұстанымдарына жататын дәстүрлі ... ... ... әр ... ... ғана тән ... ... Стильдің
өзіндік айырмашылықтары лингвистикалық және ... ... тыс деп ... ...... М. ... [2, 9 ... стильдің экстралингвистикалық негізі ретінде тұрмыстық тілдесу
мен қарым-қатынас ... ... ... ең соңында тұрмыс – адамдардың
өндірістен және қоғамдық-саяси қызметтен тыс қарым-қатынас саласы.
Сонымен, көрсетілген ... ... ... ... ... ... іскерлік,
б) публицистикалық,
в) көркем,
г) тұрмыстық.
Әрбір аталған салада осы функционалды ... ... ... ... ... өз базалық кешені бар. Оған қоғамдық
таным формаларына (ғылым, құқық және т.б.) ... ... ... ... ... ... мен мазмұн түрі және осының бәрін анықтайтын тілдесудің
мақсаттары мен ... ... Бұл ... ... осы ... ... ... жүзеге асыру үшін барынша ... ... Ол ... ... бәсеке, екіншілік факторларды,
мысалы: жанрлар жиынтығы, сөйлеу түрлеріне тән функционалды-мәнділікті
анықтайды.
Функционалды ... ... ... мәні бар ... ... ... Осымен қатар олар қандай да бір ... ... ... ... ... Алайда сөйлеу әр түрлі
факторлардың әсеріне ұшырай ... ... да ... ерекшеліктерге ие
бола алады. Байқап отырғанымыздай, қызметтің ... да бір ... мен ... ... ... ... түрі ... құрылым, ал
дәлірек айтқанда – өрістік құрылымға ие.
Шынайы тіл қызметінде сөйлеудің функционалды түрі осы стильдің таза
және типтік ... ... ... және т.б. ... ... тек функционалды стильдің типтік таралуы ғана болып
қоймайды, тілдің функционалдануы тек базалық ... ғана әсер ... ... тілді пайдалануына әсер ететін экстралингвистикалық
факторлардың күрделі иерархиясы ... айта кету ... ... ... бәрі де сөйлеу сипатына әсер ете бермейді және олардың барлығы
стиль ... бола ... ... ... тіл
дифференцияларының функциялық стилистика иерархиясына сәйкес ... ... етіп ... ... ... стиль өзінше стильшелерге бөлінеді, ал олардың
өзінің де жеке-жеке түрлері бар және т.б.; ... ... ... бір
үлгіге келгенше бөлшектенеді. Бұндай ... ірі ... ... ... ... ... білдірмейді. Мысалы, барлық жеке
ғылыми сөйлемдердің түрлерінде (стильшелер, жанрлық және т.б.) ... тән ... ... ... ... ... ... функционалды-стилистикалық қатпарлануы
негізгі стильге жанаспайды, ол өте ... ... ... ... ... шындық өмірдегі стильдер өзара ықпалдасқан және қандай да бір
нақты мәтін немесе тіпті жанр әр ... ... ... бір ... ... ... ... тілдік функционалды-стильдік жіктелуді
өрістік құрылым түрінде қарастыруға болады, яғни ... ... ... ... ... ... ... қандай да бір стильге жататын, оның
өзіндік қасиетін таза әрі толық көрсететін ... ... Ал ... ... өзіндік қасиетін көрсететін, яғни түр өзгешелігі ... оның ... өзге ... ... ... ... жатады. Міне, нақ осы ... ... ... аймақта,
функционалды стильдердің тоғысуы және олардың ... ... ... ... ... қандай да бір нақты мәтін өз бойына сәйкес
стильдің өзіндік белгілерін жинап алғанда, ол сол ... ... ... ... әр ... стильге (жеке) өтіп кете ... ... ... Сонымен, стиль өріс ұстанымы бойынша құрылған, ал
осы стильдің ... ... және ... ... ... ... ... түрде негізделген стильдер топтамасы мен олардың одан әрі қарай
(іштей) бөлінуі өте өзекті және тек теориялық маңызға ғана ... ... ... маңызға да ие, әсіресе, сөйлеу мәдениеті, ... ... ... ... үшін де ... зор. Бұл ... ... тыс қалмаса да, сонымен бірге ... ... ... ... де ... байланысты
бола тұрса да, ол жиі түйсік деңгейінде шешіліп ... ... ол ... ... арнайы және кешенді ... ... ... Тек ... ... ... заңнамалық сияқты салаларға қатысты) шынымен-
ақ ғылыми негізделген топтама беруі мүмкін. ... ... ... ... ... ... олардың стиль
терминдіруші қасиетін, сөз ... әсер ету ... мен ... ... қажет (стилистикалық тілмен айтқанда, олардың ықпалының өміршеңдігі
мен өміршеңсіздігі). ... пен ... ... мен ... ... мен ... түзбейтін экстралингвистикалық факторлар туралы айтуға
болады. Мысалы, жазбаша ғылыми стильде жанр сияқты фактор өте ... ... ... ... (мақала, монография, очерк – бір-бірінен ғылыми
стильдің өзіндік белгілері бойынша ажыратылмайды), ... ... ... ... ... ... ... көптеген факторлардың әсер етуіне байланысты, ... ... ... және ... сөйлеудің әр түрлілігі,
коммуникациясының бұқаралық және бұқаралық емес ... ... әр ... ... ... симпозиум және т.б.)
кездеседі. ... ... ... ... әсері, оның ... ... ... да ерекше. Сөйлеу сипатына қарқынды
ықпал ету қарым-қатынас, яғни ауызша немесе ... ... да ... ... ... ... ... қатар жазбаша формада да
кеңінен танымал. Мәселен, кейбір стильдердің ауызша ... өмір ... ... ... ал ... ... ... тән.
Стильге экстралингвистикалық факторлардың әсер ету дәрежесін есептеу
қиындығы ... ... ... ... ... ... ... қызығатын дүниесі, сөйлеу кезіндегі ... ... ... ... әрі ... ... Лингвистикалық әдебиетте (әсіресе
шетелдік әдебиеттерде) сөйлеуге әсер ... ... ... мыналар да
бар: сөйлеушінің жасы, білім деңгейі, жылдық табысы, отбасылық жағдайы т.б.
Байқағанымыздай, ... ... бәрі ... дәрежеде стиль түзуші
емес, тіпті, стиль ... әсер ете ... ... де бар ... да ... ... шетелдік стилистика ғылымын зерттеушілердің осы факторларды
объективті және субъективті стиль түзуші деп бөлу идеясы өте жемісті ... ... жеке ... әр ... толықтай немесе аздап
болса да топтастыру жоқтың ... ... ... әрі ... көрсетілген
жүйелілік толық емес.
Экстралингвистикалық термині шамамен ... ... ... ... ... ... функционалды
стильдердің конструктивті принципі құрылады. Сонымен, экстралингвистикалық
факторлар барлық стильге тән. Ғылыми стильде ... ... ... стиліне негізделеді.
“Республика көлеміндегі жер-су аттарын топтастыру сияқты ... ... ... ... ... 1. Тарихи – хронологиялық
жағынан топтастыру; 2) тілдік табиғаты жағынан лексикалық ... ... ... ... ... ... стильдегі сөйлемде 2 экстралингвистикалық факторларға
негізделгені байқалады. ...... ... ... ... ... – логикалық жағынан тұрақталмаған. Әрине сөйлемнің
коммуникативті-прагматикалық мәніне ... ... оның ... да
экстралингвистикалық факторларға жетелейтіні сөзсіз.
Сонымен ғылыми стиль мынандай іскери стильдерге ... ... ... ... ... ... және ғылыми-техникалық. Осы
іскери стильдің әрқайсысы бұқаралық-ғылыми айтылымда қолданылуы мүмкін,
яғни ғылыми стильдік ... ... ... ... ... ... ... жалғастырсақ, осы түрлердің әрқайсысы ғылым салаларына қатысты
бөлінуі мүмкін (химия, физика, тіл білімі т.б.). ... ... ... ... ... одан өзге де ... ерекшелігіндегі айырмашылық
пайда болады. Жанр болса, сөйлеу сипатына да әсер етеді. Сонымен, сөйлеу
стиліне ... ... де ... зор. ... ... бейнелеу. Бұл
көрсетілген факторлар стиль түзушілік маңыздылығы бойынша бірдей емес.
Ресми-іскери (заңнамалық) стиль өз ішінен ... және ... ... ... кейде үшінші түр – дипломатиялық стильге де
бөлінеді. Олар жанр ... ... ... ... келісім, бұйрық,
акт, өтілім т.б. Жанрлық-стилистикалық айырмашылық ғылыми стильге қарағанда
ресми-іскери стильде айқын көрінеді, яғни осы ... ішкі ... ... ... ... әрі анық ... ... айырмашылық
құжат мазмұны, тақырыбы мен оны ... тар ... ... ... ... пен ... келісім” стилі туралы да
осылай деуге ... ... ... мәтіннің функционалды
бағытталуына тәуелділігінен де көрінеді (мысалы, “Қылмыстық кодекс” стилі
“Қылмыстық-процестік кодекс” стилінен ерекшеленетіні ... ... ... осы ... ... ... ... немесе өкілеттіктің айтылым сипатына тәуелді ... ... ... ... ... де ... стиль көптеген өтпелі (стильаралық) құбылыстары арқылы
ерекше күрделі әрі салалы болып келеді. Оның ... ... ... ... тар мағынасында (памфлеттер, очерктер және т.б.),
газеттік және ... ... ... ... ... сөйлеу) сияқты стильдік ерекшеліктер байқалады. Өз кезегінде әрбір
іскери стиль жанрлық және өзге де ... ... ... ... ... ... бұл жерде жанрлық ерекшелік анық байқалады. Қай жағдайларда
жанрлар ... ... ... стильдік ерекшеліктер кездеседі.
Газет тілінің ішкі стильдік қатпарлануы өте күрделі. Бәрінен ... ... ... негізгі функциясы – ақпараттық немесе әсер
етушіліктің нақты бір мәтінде баса көрінуімен байланысты. ... ... ... ... ... ... ... бойынша да бөлінеді:
репортаж, интервью, ақпарат т.б. Стильдердің кейбір ерекшелігі ... ... ... мамандандырылуынан басталады, олар автордың жазу
ерекшелігі мен мазмұн тақырыбына байланысты болады. Газет ... яғни ... ... ... ... ... ... стильдің очерк, фельетон, репортажға әсері. ...... ... ... міне, осы оның стилінде
бейнеленеді.
Газет, техника, экономика т.с.с. салалар білімді елге ... ... өз ... ... ғылыми-көпшілік немесе ғылыми-
публицистикалық стиль атты ... ... ... ... ... ... ... көтерген мақалаларда кездеседі, яғни ол мақалаларда ... ... ... ... ... ... Сөйлеу стилінде
бейнеленетін газет материалдарының әр түрлілігі бола тұра, ... ... ... ... ... ... оның қызметі, құрылымы мен
стильдік реңкінің біркелкілігі, осыған байланысты жалпы газеттік іскери
стиль ... ... ... бай ... ... ... әр ... газет жанрларының
стильдік ерекшеліктері осындай қатынасқа тән ... ... жеке ... ... ... авторлардың назарын арнайы бұрса да, ол
газет тіліне тән жалпы стильдік реңктен байқалып тұрады.
Публицистика ... ... бір ... ... өзге ... ... Радиопублицистика, кинопублицистика, телепублицистика
деп бөлінеді. Олардың әрқайсысы публицистикаға тән жалпы реңктерден ... ... ... ... ... мәдениет пен өнер туралы айтылатын ендігі ойлар мен пайымдарды
етекті ... ... сан ... ... ... қалыпта әңгімелеуден гөрі
оның қазіргі таңдағы құнарлы құбылыстарын жігерлі рухтың, жылы ... ... ... ... ... ... шақ туған шығар. Бұл
қол жеткен болмашы табысқа болдық-толдық деп масайрап, ... ... ... ... ... бой ... керек. Рухани
қайғымызды заманның батыс жақтан соққан долы дауылы өз ... ... ... ... ... ... ... қауіпті қаперден
шығармағанымен де, көне сарыны еш кезде көлденең көк аттыға көнбеген көркем
қайнарымыздан мұнан былайғы уақытта көз ... ... ... ... өзі
қисынсыз сөз. Жан-жағыңды жанұшыра қымтап, ... ішке ... ... ... жападан жалғыз жағып, томаға-тұйықтық тұмшауында қалу ... ... ... ... ... ... өзі артық сияқты” (“Егемен
Қазақстан”).
Публицистикалық стильдегі ... ... ... мен ... ... байланыс, жеке пікір мен қоғамдық пікір,
бағалау және дерек, болжам мен сенімге де ... ... ... ... ... экстралингвистикалық факторлар өте көп. В.А.
Аврорин қарым-қатынас аясы өте кең, шексіз екенін ... ... 12 ... аясы бар ... [3, 6 б.], ал Ю.М. ... ... ... екенін көрсетеді [3, 5 б.].
Сонымен, экстралингвистикалық ... ... ... ... өз мәнінде толық айқындауда басты роль атқарады.
Көркем тілдің жалпы стильдік қатпарлануы әдебиеттің үш тегімен, яғни
лирика, эпос, драмамен ... ... ... іскери стиль шығады: жалпы
өлең тілі, көркем-проза, драматургиялық.
Жалпы стильдік айырмашылық мәтіннің қай жанрға жататындығына, бейнелеу
әдісіне (романтизм, ... ... ... ... тәсіліне (хабарлау,
бейнелеу) байланысты. Олар әңгіменің ... ... ... ... ... болуы немесе жоқ болуына, осыдан басқа, идея мен
тақырыпқа, ... ... ... ... және ... ... ... функционалды стильдерден айырмашылығы), автор
бейнесіне және т.б. факторларға тәуелді болады.
Көркем сөйлеудің стильдік ... көп ... ... және оның ... ... жекеліктің ауыспалы сипатының
байқалуына қарамастан, көркем сөйлеудің нақты стильдік біртұтастығы туралы,
сонымен қатар жеке шығарманың стильдік бірлігі туралы ... ... ... ... ... стильдік белгілерден тұрады, осы белгілер оны тілдік
қатынастың басқа саласындағы ... ... ... Осындай
стильдік реңктер функционалды ... ... ... тіл
құралдарын эстетикалық қызметте пайдалану. Жалпыға танымал көркем сөйлеу
көп стильді бола ... оның ... ... ... стильдердің тілдік
элементтері де көрініс табады (бұл өзге стильдердің қандай да бір ... ... тек ... ... ... ... ... де синтетикалық
жанрлар бар (мысалы, көркем публицистика ... ... ... ... ... тіл мен ... ... өзіндік бейнесін
көрсетеді, әрине, олар тек суреттік қызметте емес, эстетикалық қызметте де
көрінеді. Осыған байланысты көркем шығарма синтетикалық ...... ... ... ... ... мен категориялары
Негізінен категория – дүниедегі заттар мен ... және ... ... ... және ... ... көрсететін бірегей,
іргелі логикалық ұғым. Ғылымның кез келген саласы, оның ... ... ... ... Олардың ішінде зерттеліп отырған пән саласының
неғұрлым маңызды ерекшеліктерін көрсететін негізгілер ғана ... ие ... ... ... ... ... және ... ерекшеленеді: олар практика мен танымның барлық ... және ... ... аса ... ... мен
қатынастарын олардың неғұрлым жинақталған ... ... Жаңа ... ... ... мен ... ... тәжірибесін қорытудың
нәтижесі – ойлау жүйесінің әмбебап формалары деп есептейді.
Ал тілдік ...... ... ие ... ... ... ... тобы. Тар мағынасында – бірыңғай ... ... ... етіс ... есім ... септік категориясы). Тілдік
категорияны жүйелеу синтаксистік және семантикалық белгілерге байланысты
жүргізіледі. Категориялық белгі ... ... ... ... ... белгі семантикалық, синтаксистік және
жалпы категориялық ... Сөз ... ... ... ... ... ... және классификациялық болып бөлінеді.
Тілдік категория термині Аристотель еңбектерінде алғаш ... ... ... мән, ... ... ... ... жағдай , қалып, әрекет
және шыдам. Категорияны бұлайша бөлу ... сөз ... ... негізге
алынады. Синтаксистік прагматикада “сөйлем категориясы”, ... ... т.б. ... ... ... ... ... таңба мәселесінде ерекше айқындалатын
мәселелердің бастылары ... ... Күні ... ... ... тақырыптардың бірі – тілдің жүйе ретіндегі ... ... мен ... ... ... таңба ұғымының қалыптасуы ежелгі
антикалық даму кезеңінен бастау алады. Аталған ... ... ... ... Локк, Лейбниц және т.б. ірі ғалымдар таңба мен
таңбаланушы ара қатынасы ... озық ... мен ... ... өз
замандарында-ақ айтып үлгерді.
Тілдің мәні, оның таңбалық сипаты, тілдің шығуы мен дамуы, ойлау мен
тілдің ара қатынасы және т.б. ... ... шешу үшін ... ... ... ... Адамның ойлауы тіл формасы ... ... ... ... ... ойлау процесі, өзін қоршаған дүниені
адамның тану процесі тілде қалай көрінеді деген ... ... ... Бұл ... ... ... өнер, тіл мәселесімен қатар
семантикалық философияның өкілі, американдық ... ... ... ... ... ... айтқан жөн. Ол – ғылымда Уорф-Сепир гипотезасы
деген атпен белгілі болған атақты ілімнің ... тіл мен ... ... сөз ... бірі. Оның пікірінше, мәдениет – халықтың ойлауының,
іс-әрекетінің көрінісі болса, тіл – ... ... ... ... ... үш бірліктің басын тоғыстырады: таңбалаушы, таңбаланушы және
объект. Оның ішіндегі таңбалаушы дегеніміздің өзі – дыбыс. Ал ... ... ... ... ... ... болған, дыбыстаумен
белгіленетін зат, объект болса – сыртқы ... ... ... мен
таңбаланушының белгілерінен тұратын тілдік таңбаның екі ... ... ... ең көп ... даулы тақырыптардың
қатарын толықтырады.
Таңбаның стилистика ғылымында алатын орны ... ... ... ету ... әр ... ... ... хабар береді.
Стилистикалық категориялардың басты мақсаты – айтылым мен сөз мәтінде
категориялық сипат танытуды көздеу. Ғалым Вайсгербер өз ... ... ... ... ... нечто означает и благодаря своей звуковой
форме занимает, как ... ... ... ... в рамках языка,
сам дает нам сведения о своих судьбах. Поскольку, кроме того, функция ... ... ... ... известную равномерность этих судеб, тут все
же возникает возможность ... ... из ... ... и
многообразия языковых высказываний трудности в исследовании языка, причем,
более полно, чем это возможно в других ... ... ... ... ... ... коммуникативизмі мен оның ұстазы Р.
Турнайзеннің этимологиялық зерттеулермен тығыз байланысты. Таңба жөніндегі
әр ... жаңа ... ... ... ... Фердинанд де
Соссюрдің таңбалық концепциясын өте жоғары бағалайтындығын білдіреді.
Фердинанд де Соссюрдің ... ... ... ... ... ... ... көптеген қолдаушыларын тапты. Аталған тезис
бірнеше бағытты қамтыды. Ғалымның “в ... нет ... ... ... ойы ... барлық концептуалдық және формалдық ерекшеліктердің
болатындығын дәлелдей түседі.
Вильгельм Гумбольдт, ... де ... И.А. ... де ... ... ... ... екі жақты құбылыс: оның бір жағы – ... ... ... де, ... – ішкі ... ... таңба дейтініміз осы екеуінің бірлігі дейтін ... ... ... ... – сөз. ... сөз – ... таңбалар сияқты өз бойында
мағынасы жоқ, құр материалдық белгі емес, материалдық жағы мен идеялық ... ... ... ... ... тұлға.
Тілдік таңбалардың басқа жүйедегі таңбалардан икемді, оралымды,
болмыстағы өмір ... ... ... ... жинақтап бере алатындығы,
басқа таңбалардан тек коммуникативтік қана емес, экспрессивтік ... та, ... те, ... де ... көп функциялы болуы және осы қызметтердің бір-бірімен байланысты
шарттастығы – ... ... көп ... ... ... ... ... дүниетанымы, болмысы, рухани мәдениетінен,
сол халықтың тіршілігінен, өмір ... ... ... мен ... көзқарасынан мағлұмат беретін ұлттық
құбылыс болып табылады. Тілдік таңба – ... ... ол ... ... ... ... өз дәрежесінде әлі де зерттелмей
келеді. Тіл – ... күш, ... ... ... яғни таңбалаушы мен
таңбаланушы және объект арқылы адам кез келген құбылысты ... ... ... өз ... мен ойын ... ... ең басты қасиеттері – оның қабылдану мүмкіндігінің ... ...... конвенциалдануы және жүйелілігі. Қандай
да бір құбылыс немесе зат ... ... ... ... ... ... ... көрсету арқылы белгілі бір таңбалық
жағдайға ... ... ... ... нақты өзіндік стильдік ерекшелігі бар қарым-қатынастың ауызекі-
тұрмыстық саласы да ... ... ... ... Бәрінен бұрын
ауызша және жазбаша тілдің түрлеріне бөлінеді.
Осы кезге дейін стилистика ғылымында оның категориясы ... ... ... ... ... ... бола алатындығы туралы
профессор Р. Сыздықтың еңбегінде жалпылама айтылып кетеді [4, 87 ... ... ... ... ... – өте ... тәсіл қатарынан
табылады. Ол стильдік категорияға жатады,” деп бағалайды ғалым О. ... 12 б.]. ... ... лингвостилистикалық категория ретінде
тануда профессор К. Аханов пен ... С. ... ... ... [5, 12 б.]. ... ... жеке ... ретінде
зерттеу оның бұрын қарастырылмай келген сан ... ... ... ... ... қайталамалардың лингвистикалық табиғатын ашуда оны
лингвостилистикалық категория деп ... [5, 11 б.]. ... М. ... стилистикаға қатысты еңбектерінде стилистикалық ұғымдар ... ... ... ашып ... [6, 8 ... ... ерекшелігін айқындайтын ... ... ... ... ... ұғымдары мен категориялары туралы
стилистикаға арналған еңбектерде азды-көпті ... жүр. ... мен ... ... М. ... ... айтуға болады.
М. Серғалиев стилистиканың басты ұғымдары мен категорияларына ... ... ... ... ... ... ... стилистикалық норма т.б. жататындығын айтады [6].
Орыс ғалымдары М.Н. Кожина, В.И. ... Т.В. ... ... Л.В. ... Ф.Я. Солганик, И.Р. Гальперин, Н.Н.Трошина
[7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14] ... ... ... ... ... ... ... стилистикалық сипаты, оның функционалды-
коммуникативтік деңгейі қазақ тілі стилистикасының ... ... ... ... ... ... ... стильдік бояуы мен
мүмкіншіліктері лингвоэстетикалық категорияға жатады.
Д.Әлкебаева “Қазақ тілі стилистикасының ... ... ... ... бірнеше түрге бөліп топтастырады:
1) стилистикалық акценттік категория;
2) стилистикалық гипотезиялық категория;
3) стилистикалық автор образы категориясы;
4) стилистикалық бағалау категориясы;
5) стилистикалық диалогтық категория [15, 32-33 ... ... ... ... ... ... ... дейді: “Стиль выступает в публицистике не как
средство ... ... и ... ... а ... ... как ... эффективная и целесообразная форма
преподнесения, разъяснения, иллюстраций уже фактов, ... ... и ... ... ... здесь играют
вспомогательную роль” [16, 8 б.].
Публицистикада өзге сөз ... ... ... ... ... бағыты – стиль қалыптастырушы қызмет
атқарады.
Стилистикалық категория туралы азды-көпті ғылыми пікірлерді жеке ... ... ... Д. Әлкебаева. О. Бүркітов “Қазақ тіліндегі
қайталамалардың ... ... ... ... ... стильдік тәсіл деп ала отырып, әлдеқайда ауқымды келетіндігіне, оны
лингвостилистикалық категория деп тануға мүмкіншілік ... М.Н. ... ... ... ... ... және стилистикалық мағына
деген терминдер бір-бірімен тығыз байланысты. Алдыңғы екеуі ... ... ... кейін қосылған. Тілдік ... ... ... бояу деп ... ... ... түрі тіл білімінде
әр түрлі қоғамдық қарым-қатынаста стилистикалық ... ... ... ... ортақ сөздер – үй, адам, тау, оқу, қызыл.
Стилистикалық өңді екі түрге бөлу бар, ... ... ... ... ... боқмұрын, шалапай.
Функционалды реңкке: нигилизм, альтернатива, дебет.
Функционалды стильдің реңкі эмоционалды-экспрессивтіге ... ... ... мағынасына бояу жамылғыштары тән болса,
екіншісіне – қолданылатын орны маңызды. Бірақ екіншісінде ... ... ... жоқ ... ... таза функционады деп айта алмаймыз.
Көп жылғы көріністерге ... ... ... ... және оның ... ... ... болады.
Стилистикалық коннотация дегеніміз – заттық-логикалық, грамматикалық
мағыналарға ... ... ... және ... ол – ... коннотацияның көрінісі. Стилистиканың басты
ұғымдары мен категорияларына жататын стилистикалық коннотацияның сипатын
айқындайтын түрлері өте ... ... ... ... атты ... ... ... әсері бар екеніне басты назар аударған. “Сөздер
мен сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен мәдени құндылықтары оларға
ерекше прагматикалық ... яғни ... ... ... қажеті
сөзсіз” [17, 22 б.].
Сондықтан да функционалды стилистикалық реңк тілдік бірлікке қатынасты
болуы мүмкін. Функционалды реңк нақты сөйленісте көрініс ... ... ... анықтама берілген жоқ. Стилистикалық
мағына – ... ... ... ... ... ... ... сөздің мағынасы тек қана оның заттық ұғымына ғана
емес, сонымен ... оның ... ... ... санадағы шындықтың көрінісінің ерекше формасы ретінде қарастырылады.
Стилистикалық коннотация – қосымша мағына, оған ... ... ... ... олар ... ... қызметін
атқарады. Стилистикалық коннотация – стилистикалық ... ... ... үш түрі ... ... бірліктің мазмұнына қатысты баға не қатынас оның ... ... ер ... ... аю, ... ... ит, ... Логикалық-ұғымдық мағынада заттың бағасы немесе оған ... де, ол ... ... ... бір ... қолдылуына
байланысты көрініп отырады. Мысалы: әдеби троп, байланыс желісі т.б.
3. Коннотациялар бағалауда не қатынаста ... олар ... ... тән. ... әр ... тән ... ... Кез келген
тілдік бірлік, әсіресе, көп мағыналы стилистикалық құрал бола алады.
Олар екі топқа бөлінеді:
1. Функционалды құралдар: кітаби және ауызекі ... Өз ... ... ... ... оған: ғылыми, публицистикалық, іс-қағаздар,
көркем әдебиет стилі жатады. Тілдік ... ... ... тілдік бірліктер енеді.
2. Экспрессивті құралдар. Оған эмоционалды-экспрессивті белгілері айқын
көрінетін ... ... ... ... ... ... ... Стилистикалық акценттік категория
Стилистикалық категориялардың қатарына акценттік ... ... ... ... ... бағалау категориясы,
диалогтық категория, мәтін категориясы т.б. жатады.
Акценттік категория (баса көңіл аударатын) – мәтіндік категориялардың
бірі. Акценттік категория ... ... ... ... ... ... қажет етеді. Адресат автордың көзқарасына көз жеткізу
сенімділігін көрсетеді, сол ... ... мен ... ... ие ... қамтамасыз етеді. Адресант өзінің басты мәтіндік
мәліметінің ... ... ... ... ... акценттік
категорияны реттеудің тәсілдері сөздің стилистикалық қызметіне байланысты
әрі соған тікелей тәуелді.
Ғылыми ... ... ... ... бөлінеді: дәлелдеу,
нақтылау, бағалау, категориялық, белсенділік т.б. Ғылыми стильдегі дәлелдеу
оның стильдік базасы арқылы да ... ... ... ... ... ... ... етуде көрінеді. Ғылыми стильде
акценттік категория ғылыми жүйелеудің танымдық процесінің ... ... ... түсіндіріледі. Ғылыми стильде ол терісті ... ... ... ... ... Сонымен қатар, бірақ, алайда, ... ... ... кез келген ғылыми мәтіннің стилистикалық жағынан
дұрыс құрылуында маңызды рөл атқаратын акценттік категория болып табылады.
Мысалы:
Демек… әдеби ... ұзақ ... бойы ... халық тілі негізінде пайда
болды (М. Балақаев).
Сонымен, номинативті сөйлем – базистік (түпкі) ... ... ... ғылыми стильдегі тағы бір түрі ... ... ... мәтіндерде үстеудің түрлерін осыған жатқызуға болады,
мысалы, ерекше, айрықша, төтенше. Автор осы сөздер арқылы ... ... ... ... ... ... назар аударуын көздейді.
Мысалы:
Интонацияның маңызды да ерекше компоненттерінің бірі – пауза.
Сонымен, жақсыз сөйлем деген атау ... ... ... ... ... адресант адресатқа айрықша көңіл аударту үшін мәтіннің
микроөрісіндегі тыңдарманның қызығушылығын арттыратын кейбір ... ... ... ... ... ... осындай акценттік
категориялар өзінің күрделі ... ... толы ... ... түсіндіруді жеңілдетеді. Сондықтан кейбір графикалық сызықтар
мен ... ... ... ... ... ... ... стильдік
белгілермен көрсетіп отырады. Ғылыми стильде баса көңіл аударатын ... ... ... түсінуін, анықтамаларын графикалық сызбалар
арқылы бөліп көрсетеді. Міне, осы графикалық сызықтар ... ... ... ... өтеуге жеңілдік қана әкеп ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын стильдік белгілермен ... ... ... ... ... ... Осындай ғылыми анықтамалық
сөйлемді қабылдаушы толқымай оқи алмайды. Көз ... 200 түрі бар ... А. ... – өз ... ... ... ... жетік таныс болған адам
(Н. Оралбаева). ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-танымдық шығармаларда да
баршылық.
Стилистикалық акценттік категория немесе акцентология ұғымының ... ... ... болады:
а) екпіннің табиғаты мен қызметін зерттейтін сала;
ә) екпінге байланысты болатын тілдік құбылыстардың ... ... ... ... ... да ... ... фонологиялық және морфологиялық ... ... ... ... ... ... бар:
1) екіпін түсетін буынды анықтау. Л. Хаймен 444 тілді ... 25%-де ... ... ... 20%-де ... 18%-де ортаңғы, ал 33%-
де еркін түсетіндігін анықтады;
2) екпіннің фонология типін (түрін) анықтау;
3) екпінді және екпінсіз буындардың просодикалық ... ... ... екпіннің фонетикалық түрін анықтау, бұл жерде екпін түсетін буынның
созылыңқылығы (квантативті екпін), күші ... ... ... екпін), дауысты не дауыссыз аллофондардың ерекшеліктері (сапалық
екпін) қарастырылады. Тонды зерттеуде негізгі мақсат – ... ... ... ... тон мен буын ... сөз ... үйлесуін анықтау болып табылады. Акцентологияда тон мен екпін
лингвистикалық, психолингвистикалық және аспаптық ... ... ... ... ... – екпін мен ... ... ... ... ... осы сипаттаманы акценттік ... ... ... болсақ, акценттік категориялар оны жүйелейді.
Енді акценттік категорияға бірнеше мысалдар ... ... ... Жеңіс те, жеміс те халықтікі.
2) Ұлттық тілдің қуаты – ұлттық намыста!
3) Жаным! Сәулем! т.б.
4) Тығын.
Қарап ... ... да ... бір ... негізгі арқауы ретінде
алынған тақырыптар. Олардың әрқайсысының интонациясы, ... ... ... мысалда, бірінші және екінші фразадағы те ... ... ... ... ... болады. Бірінші және екінші фразадағы
екпінге бағынып тұрған ... – те ... ... шылауы. Және бірінші
фразадан кейін паузаны көре аласың. Екінші мысалдан интонация құбылысын
айқын көре ... ... ... ... ... ... ... – интонация
жасалып, ұлттық намыста дегенде сөйлеу темпі мен үдемелігі күшті байқалады.
Үшінші мысалдан дауыс ... ... ... ... яғни ... көрінеді. Бұл мысалда айрықша ... ... ... ... бағынып тұрған бөлшек бастапқы буын.
Соңғы келтірген мысалда екпін соңғы буыннан көрінеді. Және сөйлеу темпі
байқалады.
Акценттік категорияда сөз болсын, сөйлеу болсын белгілі бір ... бір ... ... Сол екпінмен, сол қарқынмен шыққан сөз,
сөйлеу – адам айының көрінісі. ... ... ... адам ... ... сөз ... ... шығарады. Бір сөз болуы мүмкін, бір ой ... Осы ... ... ... философиялық түсініктеме бере кету керек.
– ойлау – объективтік дүниені ұғым, пікір, теория және т.б. формасында
бейнелеудің белсенді процесі;
– бұл ... ... бір ... ... ... ... ... және оларды жалпылаумен байланысты жүзеге асады;
– айрықша түрде ... ...... ... ... ... ... механизмдерін жоғары нерв қызметі философиясы
зерттейді. Алайда ойлау мимен ... ... ... ... ... ... ... қызметімен түсіндіруге болмайды. Ойлау
биологиялық эволюциямен ғана емес, қоғамдық дамумен де ... ... ... ... ... туады және шындықты жанама
жолмен бейнелендіреді, ... ... ... туу ... ... ... асу тәсілі жағынан да, нәтижелері бойынша да қоғамдық сипатта ... ... ... ... ... ғана тән еңбек және тіл қызметтеріне
байланысты өмір сүреді. Сондықтан адам сөйлеумен аса ... ... ... оның ... ... ... ... мысалды алып көрсек.
Тығын
Тығынның да өз заңы бар. Ол қоғам дамуымен тығыз байланысты. Қадырдың
“Қилы-қилы қызық бар, ... ... ... ... ... қалған
тығынға” деуінде гәп бар. Тығынсыз бөтелке өмір сүре алмақ емес, оның аузы
жабылып, құтылық ... ... ... – тығын. Ұғымға сыймайтын қызықтың
бірі – рухани астана Алматының тығыны. Ол – ... ... ... ... бұл ...... көрінісі. Жыландай
ирелеңбеген машина легі тірелген тығынға қарап тұрып, рөлдегі беті ... ... мен ... ... бизнес-сөмкесін жанына шалқасынан
жатқыза салған кәсіпкер, біз ... ... ... әрең ... студент
қыз бен сабаққа қатысуды маңызды мүдде санамаған маңғаз ... ... ... ... қала халқының байлықтан алшақ кетпегеніне көзің
жеткендей болады … (Қуандық Түменбай).
Кез келген оқырманды ең ... ... ... ... ... де,
бұл сөзбен қандай ой ... ... екен деп, ... ... ... ... жазушы айтатын ойын бөтелкенің тығыны арқылы Алматының
қазіргі бейнесін барынша көркем суреттеп ... Сен ... ... құра ... ... ... ойын ... оған өзіндік
көзқарасыңды салыстырып баға бересің.
Міне, бөтелкенің тығыны арқылы суреттеген жазушы ойының негізгі ... ... ... ... ... ... мақаласын әсерлі, мәнді,
мағыналы және көркем жеткізе білген.
Әр адам өз ойының көрінісі сөзін әсерлі, ... етіп ... ... онда ол – ... жетістік. Оның өзі үлкен өнер.
Сөздің стильдік бояуын жақсы жеткізіп ... ... үшін ... ... ой керек, жақсы ойлана білу керек. Сосын, ... оны ... етіп ...... таланттылықты қажет етеді.
Акценттік стилистикалық категория публицистикалық стильде ... ойға ... ... көрінеді. Мысалы:
Руханият дүниесін ақсатып қоюға да ... ... ... біз айырылып қалдық. Адамдарымыз рухани жүдеу екені аңғарылады.
Рухани кедейлік, ... ... Ал ... аш ... бәрі ... ... жемқорлық та, жемқорлығыңыз да. Бір кітаптан оқығаным бар еді.
Көркемдікте шек жоқ. Ол түпсіз теңіз. Ол ұшар басына ... ... ... әр ... жүр. Оны ... айту ... ... мен
ұстанған бір ғана критерийі бар, ол – шынайылық. Оқушыны ... ... ... ... айырылмау керек. Өтірік айтуға болмайды. Жалған
қолпаштау, жалған сурет, жалған бөстіру, ол көркемдікпен мүлде ... ... ... бар, соның ең бастысы шынайылық қой деп
ойлаймын. Мен соны ... ... ... ... ... барлық жағынан дүниенің орны
алмасып кетеді. Сондай қиыншылықты бастан кешіріп отырған ... ... Бір ... бар ... ... ... шықтық, тәуелсіздік алдық
дейміз. Бәріне төтеп береді деп отырған ұғымымыз. Ол рас ... ... ... қыры мен сыры бар. ... дегеннің өзін жалпы сыртқы мемлекеттік
рәміздермен өлшей салуға ... ... бар, ... бар, туы бар,
мемлекеттік шекарасы бар. Бірақ сонымен ... ... ... бар ... ... тәуелсіздік, ешкімге кіріптар болмау деген
сияқты. Басқа бір елдерге жалтақтамау, оларға күнің қарамау ... ... ... тәуелсіздік. Біз мемлекет ретінде, жеке ұлт ... ... ... ... әр адам ... ... алады.
Мемлекет тәуелсіздігінен, ұлт тәуелсіздігінен бұрын өз ... ... бар. ... ... тәуелсіз. Ал мемлекеттің, ұлттың
тәуелсіз бола тұра, әлі күнге дейін құлдық санадан арыла алмай жүрген, ... ... ала ... ... ... ... ... деген ұғым кең, сала-сала … . Түбі, бұл бірден бола
қоймайтын шығар. Біз екі ... ... ... ... ... ... Алты-
жеті буын ата ғой, сүйеккке әбден сіңіп қалған. Тәуелсіз ұрпақ бірден келіп
қалыптаса қоймайды. Құлдық санаменен де емес, біздің ... де ... ... бірақ тазаруы мүмкін. Балаларымыздың өзі ... ... ... ... ... ... ... процесс. Сол жүріп жатыр, соны біз бастан кешіріп жатырмыз.
Сол шығарманы, “Дарабозды” айналады. Мен оған он жыл ... ... ... сарп ... ... ... емес пе? Орыс архивінен, қытай
архивінен. Ал енді ана ... ... ... ... бір ... алады да, ана Қабанбайдың орнына қояды. Сол менің ... ... Сол ... сол ... сол ... ... ... екінші роман жазып шығады (“Ана тілі”).
Акценттік стилистикалық категорияға қайталаулар да ... ... ... сөйлемде де кездесіп отырады. Оның проза және поэзияда
кездесетінін жоққа ... ... ... тілінде қайталамаларды автор
қимылдың өту сипатына, зат белгісіне, сапасына оқырманның ... ... ... ... ... ... қарыздар? Әрине, алдымен, ең алдымен анасы Қалипаға
қарыздар ( Ш. Мұртаза).
Тыныш күндер,
Пүліш күндер,
Қайдасың?!
Сәтті күндер,
Тәтті ... ... ... (Қ. ... ... ... ... стильде кездесетін стилистикалық категориялардың қатарына
жататындардың бірі – гипотезиялық категория. ... ... ... ... ... ... ... жаңа басталып келе
жатыр. Гипотезия категориясы туралы В.В.Кусков, С.С.Бодрина, Т.Н.Плюскина,
М.Н. Кожинаның ... ... ... еңбектерінде сөз болған. Гипотезиялық
категория әр ... ... ... біріне жатады. Гипотезиялық
категория әр түрлі тілдік тәсілдерді, оның ... ... ... ... ... ... белгіленген жазықтығындағы
жалпы функциясы және семантикасының қалыптасқан сөз ... ... ... ... ... – ой қарату жүйесі, сол арқылы бірқатар фактілер негізінде
объектінің, ... ... ... ... ... туралы тұжырым
жасалады, алайда бұл тұжырымды әбден анықталған деп санауға болмайды. Осы
тұжырымның мазмұнын да ... деп ... ... ... ... арасындағы байланыс онша айқын болмай, олардың алдындағы немесе
оларға қатысты ... ... ... болған кезде, қазіргінің кейбір
сипаттамалары бойынша өткен кездің көрінісін қалпына ... ... ... ... ... мен қазіргінің негізінде құбылыстың болашақтағы
дамуы туралы ... ... ... ... кезде гипотеза қажет болады. Алайда
белгілі бір фактілер негізінде гипотеза ...... ... ... ... ... гипотезаның өзі тексеруді, дәлелдеуді
қажет етеді. Осындай тексеруден кейін гипотеза не ғылыми теорияға ... ... ... ал ... теріс нәтиже берсе, алынып тасталынады.
Гипотеза ұсыну мен тексерудің негізгі ережелері:
1. Гипотеза өзіне қатысты барлық фактілермен үйлесімді, кем ... ... ... ... ... ... үшін ұсынылған бір-біріне қарама-қарсы
көптеген гипотезиялар ... ... ... ... түсіндіретіні
артық; әрине, осы серияның жекелеген фактілерін түсіндіру үшін жұмысқа
арналған гипотеза дейтінді ұсынуға ... ... ... ... түсіндіру үшін әр түрлі гиптезияларды
мүмкіндігінше азырақ ұсыну қажет және ... ... ... ... ... ... ... ұсынған кезде оның тұжырымдарының ықтималдылық сипатын
ұғыну қажет.
5. Бір-біріне қайшы келетін гипотезиялар ... ... ... ... бір ... әзіргі позитивтер, эмпириктер, “жалпы
индуктивтер” және т.б. ... ... ... ... ... ... қайта фактілерді протоколды түрде тіркеп отыруға тиіс ... ... ... ... ... тек ... рөлін атқарады
және оның объективті мазмұны болмайды. ... ... ... ... ... ... мұның керісінше екенін дәлелдейді.
Гипотезия әрқашан белгілі бір объективті деректерге негізделгендіктен, оның
теория дәрежесіне дейін дамуға мүмкіндігі ... ... ... ... мен тәжірибе жасау механизмдерінің күрдененуі ғылыми ойлаудың бұл
сатысын барған сайын мұқият ... ... ... және ... дегеніміз, жаратылыстану ғылымы дамуының формасы, өйткені ол
ойлайды ... ... ... ... – лингвистикалық салыстырмалы болжам теориясы.
Бұл теория бойынша, тіл ойлауға және дүниені қабылдауға ... ... ... ... тілдік нормаларды, интерпретацияларды ... ... ... ... болғандықтан, біз басқаша емес, дәл осылай
көреміз, естиміз, қабылдаймыз” (Э. ... ...... ... Э. Сепир мен Б.К. Уорф көп
жағдайда өз болжамдарын В. фон Гумбольдт ... және ... ... сабақтастырады. Гипотезаға дәлел ... ... ... ... әр ... талдайды (заттар, кеңістік,
уақыт т.б.) және оны әр тілге тән ерекше ұғымдармен береді: тіл адам мінез-
құлқын ... ... ... ... ... көзқарастардың
өзгешеліктерін, логиканы, ойлау нәтижелерін анықтайды және ... өз ... В. фон ... ... ... яғни ... жүйе ... көзқарастар мен оларды зерттеу туралы
әдістері. Гумбольдшылдар пікірінше, тіл ... ... ... ... ... өмір ... оны ... тұрғыдан
ғана түсіндіруге болады, яғни тіл формасы мен ... ... ... ... ... ... түйінін оқырманға кейде ашып, кейде
меңзеу арқылы көркем туындының ... ... – адам мен ... ... ... адам мен ... ара қатынасының берілуі, сипаттау
ерекшеліктерін үлкен тебіреніспен әрі көркемдікпен толғайды. Әдебиет сынына
адал ... ... ... ... ... ... ... сыни-зерттеу еңбектерінің ақиқат ауылынан тура жолға түсіп, бұралаң,
кедір-бұдырға бой ... ... ... биік талаппен қараған
сыншының әрбір еңбегі қазақ әдебиетіндегі туындылардың көркемдігіне, көркем
сөз өнерінің биіктігіне мән ... ... Осы ... оның “Болжам батыл
болсын” деген сын мақаласына тоқталып өтейік. ... ... ... ... жанрының дамуына қажетті алғы шарттарды
санамалап көрсетеді. Автор әдебиетіндегі ғылыми-фантастикалық түпкі негізі
фольклорда ... және ... ... озық ... ... ... ... мотив деп түсіндіреді. Қоғамдағы ... ... ... қашанда әдебиетте көрініс алады. Ал ол қалай, қандай
жанрда, қандай әдіс ... орын ... ... ... ... ... жазушылардың көркем туындыларының идеялық, мазмұндық
мәселелері сыншының жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... ... ... тартып жүрген ... ... ... ... ... ... бастама дейді. Мақалада
көрсетілгендей, ғылыми-фантастикалық жанрға алғаш келгендердің шығармалары
мазмұн, сюжет жағынан шорқақтау;
сыни еңбектің ... ... ... “болжамның батыл болғаны”
бастапқы шарт;
жас қаламгерлерге тән жалпы қасиет тақырыпты ... қоя білу ... оның ... ... ашу жағы ... ... отырған оқиғаның болжамдылық мәнінің зор болуы
шығарманың көркемдігін онан әрі әрлендіре түседі.
Мәселен, Жюль ... ... ... ... ... ... пен ... ие болуы, қаламгер қиялының
жүйрікті, ғылыми ашылатын ... ... ... ... ... ... тақырыпқа жаңарту мәселесі
көбірек алынады. Солардың бірі – мамандығы ... ... ... көлеңкесі” атты тұңғыш повесі. Шығарманың басты
оқиғасы – Кенбі ... ... ... ... Арқаның үскірік
боранынан кейін, күн бірден ысып, тау ... ... ... ... ... ... ... бұндай табиғи құбылысты әркім әр түрлі
болжайды. Ауыл ... мұны ... ... жіберген кәрі деп те
түсіндіреді.
Сонымен қатар, сыншының өзіне тән стиліне ... өзге ... ... озық ... ... ... ... үзінді: “Орыс
әдебиетінің тарихы жанартану жайын сөз еткен талай-талай ... Біз ... ... тек ... ғана еске ала ... ... ... астам уақыт бұрын, 1840 жылы “Таң шапағы” альманағында Пушкин мен
Белинский жоғары бағалаған дворян публицисі, князь В.Ф. ... ... ... ... ... жарыққа шыққан екен. Мұнда автордың батыл
болжамымен Россияның 44 ғасырдағы бедер-бейнесі ... ... ... ... ... қиялы біздің бүгінгі фантастикамызға ... үлгі бола ... ... сөздің стильдік аспектілерінде пайдаланылады,
бірақ оны барлық мәтінге қатысты деп айтуға болмайды, тек ... ... тән. ... ... категория ғылыми стильдің және көркем
әдебиет стилінің кейбір ... тән ... ... ... Бұл ... экстралингвистикалық негізі ғылыми танымның
өзіндік ерекшелігіне және ойлау процесіне байланысты болса, фантастикалық
шығармаларда қиял сияқты ... ... ... туындайды. Гипотеза –
білім формаларының бірі және жаңа ... ... ... ... ретінде көрінеді. Гипотезияны жаңа ғылыми көзқарастардың синонимі
ретінде ... ... ... ... ... стильдің барлық
жанрларында кездеседі. Гипотезиялық құбылыс мәтіннің “гипотеза-болжам” ... ... ... атау ... ... Олардың қатарына
жататындар: идея, жорамал, болжам, долбар, ниет, тапқырлық, күдік, алдын
ала болжау, ... ... ... ... сондай-ақ, модаль
сөздер, шылаулар, қыстырма сөздер қатысып отырады: демек, алайда, әйтсе ... де, олай ... ... ... ... ... шартты рай
тұлғаларымен, келер шақ, етістік формаларымен ... ... ... ... ... бірлескен, маркерленген сөздер жиынтығы ретінде
кездеседі. Гипотезиялық категорияның негізгі орталық өрісінде сұрақ-жауап
топтамалары, ... ... мен ... ... ... конструкциялар бағыныңқы сөйлеммен аяқталып отырады.
Ғылыми-фантастикалық шығармаларда гипотезиялық категория ... ... ... ... стилистикалық гипотезиялық категория: олай болса,
демек, сондықтан, алайда, ... ... ... ... жасалынады.
Мысалы:
Алайда, барлық уақытта қосымшалардың барлығы бірдей емес.
Демек, бұл тілдік құбылыстың (ал ол ... ... ғана ... ... ... ... ... жөн), ең алдымен мәнді белгісі, мазмұны
бар екенін, ол жаңа мағыналы сөздің ... ... бар ... ... (С. ... ... ... құрылысының, қазақ әдебиеті теориясының басты
терминдерін Ахмет Байтұрмынұлы қалыптастырған ... ... сөз ... ... ... ... ғылым, яғни
адамтану ғылымы деп алғаш рет А. Байтұрмынұлы ғытыми айналымға ендірді
(“Мемлекеттік тіл: ... мен ... ... ... ... ... ... – өзіндік дүниетанымын өнер туындысын жасау арқылы көрсететін
шығармашылық тұлға.
2. Автор бейнесі – әдеби ... ... өз ... ... ... нысанасы, көзқарасы, ұғым-түсініктері, наным-сенімдері,
көркемдік принциптері, ... ... ... кең, ... ... шығарманың өн бойынан, бүкіл құбылыс бітімінен, идеялық
көркем сипатынан танылады. Бұл – оның шығармашылық ... ... ... ... Ал оның өнер иесі ... ғана емес, өз
тағдыры, өз мінез-құлқы бар жеке адам ретіндегі ... ... ... жанрларында (мысалы, өмірбаяндық, мемуарлық) болмысы ... ... Әр ... ... автор әр түрлі дәрежеде, ... ... ... ... автор, негізінен алғанда, оқиғаны
баяндаушы болады. Яғни, оның ... ... ... айту ... ... ... суреткерлік мұраты, белгілі бір этикалық
мәселеге көзқарасы, эстетикалық нысанасы арқылы ғана елестете алады. ... ... ... көрінбейді. Ал драмалық шығармада автор оқиғаның даму
барысынан мүлде сырт тұрады. Поэзиялық ... ... ... ... ... ... Лирикада ақынның ішкі сыры, сезімі,
толғанысы, яки жеке ... ... ... ... ... айқын,
анық бедерленеді. Өмір шындығын оқырман лирикалық тұлға ... ... ... ... біледі. Бірақ ақынның қандай күйде болып, әр
құбылысты қалай сезініп отырғанын да оқырман өзінше бағалайды. ... ... ... ... ... мен ол ... отырған
объективті шындық жігі бөлінбей жалғасып жатады.
Автор образы ... ... ... ... ... М.
Мақатаев өз күнделігінде былай деп жазған еді: ... өз ... ... мен ... “менім” арқылы жасырып жатпай, өмірімнің
шежіресін жасап шықтым”. Ендеше, ... ақын өзі ... айта ... ... ... Қоғамның әлеуметтік жайы туралы толғанып отырып, ... паш ... ... ... еш кете ... есіл өмір босқа өте ме?!
Такаббар, ұлы өмірдің зор толқыны
Шетіне лақтырып ... ете ... ... бір ... ... берсең, жас талап жасымай ма?
Өмір-ау, өзің айтшы көнейін мен,
Үмітім сенен күткен осылай ма?
Қорқамын, ұяламын, қысыламын,
Көңілді енді қайда ұшырамын?
Өсектің бұлты төніп ... ... да ... ... ... ... өмір, саған,
Бой ұра, құлаш жая құмарланғам.
Жарайды, тартқан сыйың қайғы болса
Амал не, ... ... ... ... лирикалық кейіпкерді автордың нақ өзі деп ойлау – ... ... ... ... ... ... тікелей өз көшірмесі
емес, жинақтала келіп, ... бір ... ... ... ... ... шығады. Әрине автордың үні қандай шығарма болса да сезініп отырады.
Шығармадағы ... ... ... сәйкес бейнеленеді десек, сол логиканың
өзі автордың ұғым-түсінігіне сай келетіні және талассыз. Автордың ... ... ... ... таразысы тартылып барып, өмір ... ... ... ... ... ... шығармадағы оқиғаларға
көзқарасы, кейіпкерлерге қатынасы, нені қалай, қай ... ... ... ... болып көрініп тұрмайды. Бүкіл шығарманың
мазмұнына терең бойлау арқылы ... ... ... ...... іс-әрекеттің негізін салушы, мәтінді құрушы, мәтінде
субъективті дүниенің объективтіленуін жүзеге асырушы ... ... ... ... мәтін – автордың шығармашылық іс-әрекетінің
нәтижесі болумен қатар, ... ... ... ... ... табылады: сезімдік – интеллектуалдық, шығармашылық – интуитивтік.
Мысалы:
“Егер маған ерік берсе, құлан жортпайтын, бір ... ... тіс ... қиян ... ... қала ... ма едім... Өмірдің, өндірістің
талабынан туып отырғандықтан, амал жоқ, көнесіз, әрі соған ... ... ... ... ... ғылыми- техникалық
революция билейді. Өнерпаздықтан гөрі ... ... ... отыр ... сөз. ... ... ... неге шарадай етіп, қайдағы
бір даралықты көсеймін. “Әр таудың басын аңсаған ... ... ... ... ... ... ... жоқ, өзімнің бетімді іздегенше, дәуірдің бетіне
жалтақтап жан сақтағаным жөн емес пе” (О. ... ... ... ... оқырман өзінің әлеуметтік, мәдени
деңгейіне сәйкес қабылдайды, ал зерттеуші мәтінді өзінің ... ... ... ... әр түрлілігін “автор –
оқырман” категориясы да көрсетеді және ... ... ... да ... ... ... категориясы оның шығармашылық іс-әрекетіндегі танымдық-
қатысымдық және когнитивтік қадамдарын анықтайды. ... ... ішкі ... жасаған әлемін сөзбен өрнектейді. Авторлық ... ... ... ... автор – тілдік хабарлаудың субъектісі
болғандықтан, мәтіндік ... ... ... ... Баяндаушы типін
сырттай ерекшелеп көрсету баяндаудың бірінші жақтық немесе үшінші ... ... ... ... ... бір ғана дара ... ол баяндау субъективті болып табылады. Сонымен қатар
инклюзитивті баяндаушы – мен және ... ... ... баяндауда сырт
көзге ғана автордың иелігінен тікелей босатылған, ал шын ... ... ... өзінің түсініктерін, ... ... ... ...... ашық және жасырын түрде берілген тілдік
тәсілдерін ... ... ... ... ... қасиеттеріне байланысты игеріп, шығарма ішіне енеді. Оқырман
типін ... ... ... ... ... Танымның “кері қарай”
қайтар жолы – автор сөзінен ... ... ... жол оқырманның
қабілетімен, қажеттілігімен біте қайнасып жатады. Ол өз ретінде оқығанын
терең ... ... ... мәтіннің ішіне енуіне көмектеседі және мәтін
туралы оқырман пікірін қалыптастырады. Мәтін туралы оқырман ... ... ... ... оның қалыптасуына, бір жағынан,
шығарманың ашық мәтіні мен жасырын мәтіні ... ... ... ... жеке дара ... ... ... жалпы
мәдени деңгейі әсер етеді. Мәтінге ену барасында оқыман оған өзінің ойларын
әкеледі, ал ол ... ... ... ... ... ... ... ол
жеке өзінің өмірге көзқарасына байланысты қалыптасады.
Автор таныған әлем мен оны ... ... ... ... ... ... келген түсінудің (интерпретация) мақсаты – мәтіннің ішкі, жасырын
мағынасын ұғыну, түсіну арқылы оқырман интуитивті ... ... ... ашуға тырысады. Жасырын мәтін мазмұнының қатар жатқан терең иірімін
құрап, өзіне ... ... ... негізін, автор этикасын
енгізеді.
Автор образы категориясын мәтіннен тауып шығу оңай емес. Автор ... ... ... әдет-ғұрып, ұлттық дәстүрді береді. Мысалы:
“Ұялшақтық – ұлтымызға тән қасиет қой. Әсіресе ауыл ... ұяң ... емес пе? ... мен де ... ... Үлкендердің алдында суырылып
сөйлемейтінмін, әйелдердің бетіне қарамайтынмын. Жақсы ... ... ... ... ... ... оралғанша әйел алдындағы өзімнің
осы ұялшақтығымның қандай күйде екенін білмейтін едім” (Ә. Нұршайықов).
Бұл мәтін өрісіндегі автор ... ... ... ... ... ... ... “ауыл баласының әдетін”
белгілі тілдік бірліктер арқылы, бейтарап ... ... ... ... ... (Ә. ... ... кейіпкер Ерболдың атынан айта отырып,
өзінің де ... ... ... қасиетті болымсыз сөйлемдер арқылы
стильдік мәнерге құра білген.
Кез келген мәтінде автор, тілдік тұлға тұрады, тілі ... ... ... ... бір ... мәдениетінің идеясы бейнеленеді. Сондықтан
мәтіндер қарым-қатынаста хабарлама беруші ретінде ғана ... ... ... ... ... ... құқықты ретінде шыға алады.
Мәтінді түсінуден туындайтын оқырман ойын автор мен оқырман ... өмір ... ... саңылау деп айтуға болады. Мысалы, бір
ғана көркем шығарма туралы бір-біріне қарама-қарсы ... ... ... бағалау категориясы
Стилистикалық категорияның тағы бір ......... ... кең ... ... философиялық категорияның құрамында айтылады.
Кез келген ғылыми ... ... ... “бағалау” тұрғысынан
қаралмаса, оның ... ... ... ғылыми білімі негізделмейді. Бұл
арада мынаған айрықша мән беру ... ... өз ... көп ... Оқырманның объектіге қарым-қатынасы белгілі бағалау тұрғысынан
айқындалады. Егер ғылыми стильде автор өзінің зерттеуіне сенімді ... ... ... ... бағалана алады. Ғылыми стильдегі бағалау
аспектісі, көп жағдайда ғылыми тілден басқа ... ... ... ... ... ... бұл ... категориялық
және категориялық емес деп бөлуге болады.
Автор ғылыми стильде категориялықтан қаша отырып, алдын ала шешілмеген
белгілі ... ... ете ... тек ... ... Бұл – ... емес аспекті болып саналады. ... емес ... ... ... ... болып табылады,
дәстүрлі, қалыптасқан ғылыми этикет, психологиялық қабылдау т.б. “автордың”
көмегінсіз оқырман өз тұрғысынан бағалау категориясын бере ... ... ... ... қазір қазақ тіл ғылымында және
шетел, орыс тіл ғылымында жазылып келеді.
Бағалауыштықтың құрылымдық ... ... ... ... В.Н. Телия т.б. сынды ғалымдар болды. Қазақ тіл білімінде
бағалауыштық туралы, дұрысын айтқанда, сапа ... ... ... қазақ тілі материалдарын салыстыру негізінде ғалым З.Қ. Ахметжанова
жан-жақты зерттеу жүргізді. Ол өзінің ... ... и ... ... ... ... сапа ... білдіретін сын
есімдердің ерекше тобы болатындығына тоқтала ... “В ... ... ... не раз отмечалось неоднородность группы качественных
прилагательных, обращалось внимание на особую ... ... (или ... ...... ... способных выражать меру
(степень) качества”. Сонымен қатар сапа интенсивтілігінің төрт ... ... ... общей характеристики интенсивов качества
достаточно выделения четырех степеней ... ... ... и ... ... ғалым ізденісінің жемісі бағалауыштық категория
жете зерттелетін ... ... ... ... әрі қарай
тереңдетілетініне күмән.
Стилистикалық бағалау категориясы ... ... ... кез ... ... ... қолданылады.
Бағалауыштықты білдірудің күшіне қарай интенсивті және жай ... ... ... ... ... ... ... бағалауыш сөздердің қолданыс аясы әр
түрлі. ... ... ... ... жазылған материалдағы
бағалауды білдірсе, енді бір бөлігі ішкі келеңсіз жайттарды бағалайды.
Яғни, жанр ... ... да ... бағалуыштық элементтерді
топтастыруға болады.
Қоғам атауының өзіне тән келеңсіз жайттары болады. ... ... ... бағалауыштықтың интенсивті түріне ... ... ... толы ... ... ... әлі-ақ бір-бірімен қырықпышақ болады (“Жас Алаш”).
Стилистикалық категориялардың қатарына жататын бағалау категориясындағы
модальдық өрістің элементтерінің бірі – ... ... және ... – бұл жеке ... ... ... ... объектісі – тұлға, зат
т.б.
Бағалау ... ... ...... ... заңды
қоғамның әлеуметтік өкілі ретінде өзі жазып отырған оқиға, құбылыс туралы
бағалау категориясын қолданып, оқырманға акцентік ой ... ... ... ... ... да ... ... бағалау
категориясын пайымдап бере алады (автор бұл ... ... ... ... ... ... ... есепке алып ... ... ... ... ... ... тек ... тұрғысынан келуі, оның белгілі қоғамның өкілі екенімен ғана
шектелмейді, қоғамдағы жағымды ... ... ... суреттеу нәтижесінен
де байқалады. Публицистикалық стильде бағалау категориясын жеткізу жолдары
сапалық-қатыстық сын ... зат ... ... ... ... ... ... жүзеге асады.
Публицистикалық стильде стандартталған құрылымдар да ... ... ... бағалау категориясы арқылы оның стильдік сапасын
арттырып отырады. Публицистикалық стильде ақпарат ... ... ... ... ... тарапынан бағалау категориясына
ие бола ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз эмоция
алады. Эмоция қоғамдағы келеңсіз оқиғаларға жағымсыз мән ... ... оны ... ... ... ... ... ал өмірдің таза,
адамгершілік рухына тәрбиелейтін хабарда ... сөз жоқ, ... ... ... суреткерлік, жалпықоғамдық байлықтар, алтын қолдар,
тазалық, еңбексүйгіш, заң, ... ... ... ... ... ... ... қулық, сұмдық, беті бүлк
етпеу, салы суға кету, ақ дегені ... ... ... ... бар.
Бағалау категориясы – философиялық категория, ол ... ... ... және ... сияқты белгілері арқылы сараланып отырады. Б.
Момынова: “Бағалауыштық тілдік құрал орнына жұмсалу ... ... ... ... өмір ... ... ... жекелеген адамдар мен басқа қоғамдық ... және жеке ... баға беру ... ие болады”, – дейді
[18, 46 ... ... ... ... категориясы бағалау сөзімен ашық
беріліп отырады. ... ... ... саяси-экокомикалық “жетістігімізді” де
осы 1: 2 есебімен бағалауға болатын шығар.
Менің осы тұжырымдамамды қазіргі орыс ... 92-ге ... ... ... әйгілі ... ... ... ... ... ... Украина, Тәжікстан
парламенттерінің мүшелері, белгілі ғалымдар, саясаткерлер, ... ... ... ... қатарлы гуманистері қолдады. Өз мемлекеттерінің
атынан ... ... ... ... қол ... Өйткені қай елде
болса да, ана тілін сыйламау – туған анасының жүрегінен тебумен бірдей. Бұл
теріс ... ... ... ... мұңлы жолы және аяққа
басылған ата-баба сенімі мен рухының киесі де ... ... ... ... ... ... сөз болса, көз алдымызға шенеуніктер елестейтін
болады.
Демек, сол ... ... ... баға ... ... “Менің жазғандарым, менің
айтқандарым, менің өмірлік шығармашылығым украиндардың кинорежиссерлерінен,
олардың журналистерінен әлдеқайда төмен” деп ... ... ... ... шығарып отыр, ондай болса. Бұл – олардың “Менің ... ... ... ... әлі ... біз украиндардың ширегіне
татымаймыз” ... ... ... өзіне-өзі қазанама жазсын (“Жас Алаш”).
Ғылыми ... ... ... ғылыми-танымдық жанрларында көптеп
кездеседі.
Стилистикалық бағалау категориясы суреттеліп отырған ... ... ... ... ... ... “Ақын үлкен творчестволық
тұлға болып қалыптасып, ... ... келу үшін ...... аса зор дарын мен тазалық, үздіксіз еңбек” т.б. (Абай).
Ғылыми стильдегі стилистиканың бағалау категориясына ... ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы:
Қазақ филологиясындағы белгілі, беделді, белді ...... (Р. ... ... ... ... ... оралған бойда, 1988
жылдардан бастап, оның ... ... ... шығардық
(Р. Сыздық).
2.5 Стилистикалық диалогтық категория
Диалогтық категория – ... ... бір ... Диалогтық
категория ауызша сөзтану формасына жатады.
М.Н. Кожина диалогтық категория ... ... деп ... ... в ... ... более того, диалогичность – это ... ... в ... [19, С. 23].
Сондықтан стилистикалық диалогтық категория да әр ... ... ... ... ... ... ... бе?
– “Алланың өзі де рас, сөзі де рас, рас сөз еш ... ... ... ... ... ... адамзатты, сен де сүй ол Алланы ... ... де ... Сол ... тоқсан тоғыз аты бар. Алла, Құдай,
Тәңір… Қазақ ... ... ... ... ... ... бір ауыз ... Демек, мына жаратылыстың иесі бар. Еңбек етіп күн көрсін деп
күнді берді, тынықсын деп түнді ... ... ... деп ... ... ... деп ақыл-ой берді. Өніп, өссін деп бірімізді еркек,
бірімізді әйел етті… Айта ... көп қой. ... ... ... ... ... ... жасынан әлдеқашан асып, енді міне жетпіске келіп отырсыз.
Ой қажаған кезде кімге жүгінесіз?
– Менің арқа сүйерім – ... ... ... ... де содан. Сол
Абай айтады: “Руза, намаз, зекет, хаж-талассыз іс, жақсы болсаң, жақсы ... ... ... үшін ... ... төртті қылғанменен татымды
бермес жеміс”.
– Соңғы кезде бұрынғы ... ... ... ... ... ... ас
та төк ас беру, сыйлы адамдардың иығына ... ... жабу ... айналып
кетті.
– “Өлі риза болмай, тірі байымайды”, деген сөз бар қазақта. Алла ... ... Алла деп ... ... ... ... ... еліне пана
болған бабаларымызды неге ардақтамасқа! Ата-баба дей отырып, сол ата-
бабаларымыздың біз ... ... ... болмағанын да естен шығармауымыз
керек. Алыс-жақын жиналып, қаумаласа қорым басына барып қазан көтеру, ас ... ... жаю ... ... әдет? Мәңгілікке қара ... ... ... ... “Әй, күнәһарлар, тынышымызды ... десе не дер ... ... бас ... ... өз әке-шешелерінің қай төмпешіктің астында, қай “оқпанның” ішінде
жатқанын білмейтіндер, білгісі де келмейтін болса ше? Бабашыл болсаң, ... ... ... ... ... оқы. ... ... күтімге
ал. Қисайған жері болса, түзет, құлаған жері ... ... Және ... соң, әр бейсенбі, жұмада майдың иісін шығарып, аруақтарға деп шелпек
пісіртуді ұмытпа… Бұл, әрине, менің жеке пікірім.
– Осының бәрі дініміздің ... емес ... Дін осал ... біз ... Дініміздің діңгегі – қасиетті Құран.
Құран жоғарыда айтылған дарақылықтың бәріне қарсы. ... ... ... ... Құранды қадір тұтатындар арасынан: “Жоқ, олай
емес!” дейтін біреуді тауып берші ... ... ... ... ... пен жеке ... арасында болып
отыр. Бұған қатысушылар коммуникативтік сөйлеу стратегиясын қатаң ... ... ... Бұл ... ... құрылған. Жауап беруші сөйлеу
актісінде бөгде сөз қолданысын да пайдаланып отырады.
Диалог дайындықсыз формада айтылса, ауызекі сөйлеу стиліне тән ... Ал ... ... ... жауап беруші белгісіз ой-
пікірді стильдік мәнерге құрады. Диалогта коммуниканттардың сөз мәдениеті,
айтылатын ойдың логикаға сай ... ... ... ... негізгі мазмұнын айқындап отырады. ... ... ... ... тілді пайдаланушымын” деген ... ... ... пайдаланып, сөздің мәнін келтірудің коммуникативті-
прагматикалық мақсаты басшылыққа алынады.
Белгілі ... ... ... ... категорияның тілдік
бірліктері өзгеріп отырады. ... ... ... ... ... тіл ... сақтамай-ақ дағдылы сөз тәртібін қолдануда көрінеді.
Мысалы, Алмас Амантаев өзінде ме? – деп келген адам ... ... ... ... ара қатынасы анық байқалады.
Ал егер өзінде ме? – деп ... ... ... ... адамға еркін
сөйлей алатынын көрсетеді. Жазбаша диалогта бұл диалогтық ситуация автордың
баяндауымен айтылады. Ауызша ... ... ... қимыл, бет, жүз, көз сияқты бейварвальді тәсілдермен қосымша
стилистикалық ... ... ... ... диалогқа қатысушылардың жасына,
біліміне, әлеуметтік жағдайына ... әр ... ... ... ... лайықты стилистикалық категориялар өз мәнінде қолданылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Стилистика – тіл ғылымының тілдік тәсілдер жүйесін ... ... ... ойды қайткенде дәл, айқын, әсерлі, экспрессивті,
көрікті, көркем етіп айтуға ... ... ... тән ... ...... ... қызметіне байланысты жіктелетін
әдеби ... ... ... ... ... а) ... ... нормасына сай таңдап құралуы; ә) шектелген және арнаулы
лексикалық құрам; б) өзіне тән сөздердің мағыналық ... мен ... в) ... тән фразеология; г) өзіне тән синтаксистік
конструкциялар; ғ) әр ... ... ... ... құрамы мен
қызметі жатады.
Стиль ұғымына қатысты көптеген тіл ... ... ... ... ... ... берілді. Ғалымдардың біразы бұл ұғымды ... ... да, ... ... содан тараған деп түсіндіреді.
Екінші біреулер стиль тек ... ғана тән ... ... ұстанады.
Стилистикада тілмен қатар басқа көптеген экстралингвистикалық
факторлардың әсер етуіне байланысты ... ... мен ... ... айқындалады. Оларды ажыратуда, мысалы, монологтік және диалогтік
сөйлеудің әр түрлілігі, коммуникациясының бұқаралық және ... ... ... ... әр түрлілігі (диспут, әңгімелесу,
симпозиум және т.б.) кездеседі. Мазмұн ерекшелігінің стиль қасиетіне ... ... ... индивидуалдықтың байқалуы да ерекше. Сөйлеу сипатына
қарқынды ықпал ету қарым-қатынас, яғни ауызша ... ... ... ... ... ... стильдер ауызша және сонымен қатар жазбаша
формада да кеңінен ... ... ... стильдердің ауызша формада өмір
сүруі шектеулі (көркем, ресми-іскери), ал өзгелеріне ауызша форма тән.
Стильге экстралингвистикалық факторлардың әсер ету ... ... ... ... ... ... ... сипаты мен
деңгейі, қызығатын дүниесі, ... ... ... сияқты жеке
белгілерін көрсетуде әрі қиындай ... ... ... ... және ... ... ... Категориялық белгі семантикалық, синтаксистік
белгілерге байланысты ... ... ... семантикалық,
синтаксистік және жалпы категориялық болады. Сөз ... ... ... ...... және классификациялық ... ... ... ... ... ... алғаш
қолданылып, 10 түрге бөлінген: мән, сапа, қатынас, мекен, уақыт, ... ... ... және шыдам. Категорияны бұлайша бөлу ... сөз ... ... алынады. Синтаксистік прагматикада “сөйлем категориясы”,
“коммуникативтік-грамматикалық категория” т.б. деген ұғымдар бар.
Стилистикалық категориялардың ... ... ... категория, автор образы категориясы, бағалау категориясы,
диалогтық ... ... ... ... ... ... ... тілдік
бірліктердің мағыналық жақтан көңіл аударуын қажет етеді. Адресат автордың
көзқарасына көз жеткізу сенімділігін көрсетеді, сол ... ... ... ... ... ие ... ... етеді. Адресант өзінің
басты мәтіндік мәліметінің ақиқатына тыңдаушының көзін ... ... ... ... ... сөздің стилистикалық қызметіне
байланысты әрі соған тікелей ... ... әр ... ... ... оның ішінде белгілі
болжамға негізделген жүйелілікті ... Ол ... ... ... ... және ... қалыптасқан сөз
гипотездері немесе гипотезиялық құбылыс болып саналады.
Стилистикалық автор ... оның ... ... және ... ... анықтайды. Автор өзінің
ішкі ойы арқылы жасаған ... ... ... ... ... ... типінне байланысты өңделеді: автор – тілдік хабарлаудың
субъекті болғандықтан мәтіндік ... ... ... ... ... ... қарама-қарсылық және өмірдің “жақсы”
және “жаман” сияқты белгілері арқылы сараланып ... Ол ... ... ... ... ... ... беріледі.
Диалогтық стилистикалық категорияның негізгі мазмұнын айқындап
отыратындар – ... ... сөз ... ... ойдың
логикаға сай болуы, жүйелілігі. Сондықтан да стилистикалық ... ...... мен сөз ... ... ... ... келгенде, стилистикалық категориялар мәтін мен дискурстың өн
бойында әр түрлі эмоционалды-экспрессивті таңбалар арқылы стилистикалық ... ... ... ... әсер ету мақсатын көздейді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Сыздық Р. Абай және ... ... ... ...... ... 2004. –
644 б.
2 Серғалиев М. Көркем әдебиет тілі. – Алматы: Мектеп, 1995. – 172 б.
3 ... М.П. Об ... ... ... ... ... – Красноярск, 1988. – 170 с.
4 Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: ... 1997 – 224 ... ... О. ... ... қайталамалардың лингвостилистикалық
табиғаты: Филол. ғыл. док. дис. автореф.– Алматы, 2002. – 63 б.
6 Серғалиев М. ... ... мен ... // ... ... ...... 1997. – № 8. – 4-9 бб.
7 Кожина М.Н. Стилистика русского языка.– М.:Просвещение, 1983.–223с.
8 Шаховский В.И. Категоризация эмоций в ... ...... Изд. ВГУ, 1987. – 190 ... ... Т.В. ... ... в аспекте текстовых категорий. –
Свердловск: Изд. Уральского университета, 1990. – 168 ... ... М.П. ... ... и ее ... в ... тексте
// Сб. научных трудов. – Петрозаводск, 1995. – 168 ... ... Л.В. ... ... ... в научных текстах разных жанров: Автореф. канд. филол. ... ... 1994. – 26 ... ... Ф.Я. ... ... Функциональный аспект. – М.: Высшая
школа, 1981. – 112 ... ... И.Р. ... ... // Новое в зарубежной
лингвистике. – М., 1980.– Вып. ІХ. – 431 с.
14 Трошина Н.Н. ... ... ... в ... ... // Сб. ... обзоров / Отв. Н.Н. Трошина. –
М., 1992. – 128 с.
15 Әлкебаева Д. Қазақ тілі стилистикасының ...... ... 2005. – 266 ... ... Б. Исследования по стилистике. – Москва: Изд. МГУ, 1987. –
244 с.
17 Авакова Р. ... ...... ... ... – 128 ... Момынова Б. Газет лексикасы: жүйесі мен құрылысы. – Алматы: Арыс,
2002. – 212 ... ... М.Н. ... ... ... речи как ... сущности языка // Методика и лингвистика. – М., 1981. – ... ... ... ... ... филология
факультетінің 4 курс студенті Бағымбаева Маржанның “Стилистикалық
категориялар” атты бітіру жұмысына
ПІКІР
Бағымбаева Маржанның ... ... ... ... тілі ... ... бірі ( стилистикалық категорияларға арналған. Бұл
тақырып төңірегінде қазақ тіл ғылымында Р. ... О. ... ... сөз ... ... ... әлі де ... функционалды стильдің өзіне тән тілдік ерекшеліктері ... ... ... ... ... жайында толық ақпарат аламыз.
Стилистикалық категориялар болса, әр стильге тән ... ... ... ... Ал ... ... өрістік жүйесінен тауып
ажырату оңай емес. Бітіруші өз ... бұл ... ... ... жұмысының бірінші тарауында қазақ тіл ғылымында әлі сөз ... ... ... ... ... ... сол ... факторлардың қатарын атап беріп,
олардың сөйлеуге тигізетін әсері мен қызметіне тоқталады.
Екінші ... ... ... мен категориялары сөз болып,
олардың айырмашылығы туралы ... ... ... ... ... ... ... категорияларға жеке-жеке тоқталады.
Оларды бес топқа бөле отырып, әрқайсысына мысалдар келтіреді. ... ... ... ... ... өз ... ... бакалаврлық жұмыстың деңгейіне қойылатын талаптарға жоғары
деңгейде жауап береді. ... ... ... ... ... әдебиеттер құрамы толық әрі нақты.
Пікір білдіруші:
филол.ғ.к., ... ... ... ... ... ... филология
факультетінің 4 курс студенті Бағымбаева Маржанның “Стилистикалық
категориялар” атты ... ... ... ... ... ... ... тілі стилистикасындағы
өзекті тақырыптардың бірі ( стилистикалық категорияларға арналған. Бұл
тақырып төңірегінде қазақ тіл ... Р. ... О. ... ... сөз ... арнайы еңбектер әлі де жарық
көрмеді.
Әр функционалды стильдің өзіне тән ... ... ... ... ... ... ... жайында толық ақпарат аламыз.
Стилистикалық категориялар болса, әр ... тән ... ... ... ... Ал оларды мәтіннің өрістік жүйесінен тауып
ажырату оңай емес. Бітіруші өз ... бұл ... ... ... ... ... тарауында қазақ тіл ғылымында әлі сөз бола
қоймаған стиль түзуші экстралингвистикалық ... ... сол ... ... ... атап беріп,
олардың сөйлеуге тигізетін ... мен ... ... ... ... ... мен ... сөз болып,
олардың айырмашылығы туралы айтылады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... жеке-жеке тоқталады.
Оларды бес топқа бөле отырып, әрқайсысына мысалдар келтіреді. Мысалдарда
көрініс ... ... ... ... өз ... ... ... жұмыстың деңгейіне қойылатын талаптарға ... ... ... ... ... Орфографиялық қателері жоқ,
пайдаланылған әдебиеттер құрамы толық әрі ... ... ... С.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет
Стилистика80 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Баспа өнімдерін шығарудағы макеттің негізгі принциптері3 бет
Бақытжан Майтанов. Қазіргі қазақ поэзиясы және постмодернизм7 бет
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
Лексикология туралы түсінік 5 бет
Педагогикадан мемлекеттік емтиханға дайындық40 бет
Стилистика және оның проблемасы4 бет
Тұлға туралы жалпы ұғым10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь