Куликово шайқасы және Мамай.

Кіріспе


Түбі бір түркі халқының тарихында ел мақтап, жұрт жақтаған, талайдың көңілінен шыққан, елі мен жері үшін жүрегін жұлып беруге даяр болған, өмір бойы ел мерейінің биік болуын аңсаған ұлдары мен қыздары өте көп болған. Олардың кейбіреулері ел есінде, жұрт жадында мәңгіге сақталса, енді біреулері заманның талабы мен тағдырдың тәлкегіне сай есімдері мәңгілікке уақыт еншісінде қалып қойған тұлғалар. Ұлы адамдардың үшінші бір тобы бар, бұл кісілер өз еркімен емес өзгенің қалауымен жаман шекпен жабынып, жоқ жерден жасаған жақсылықтары жойылып, масқараланып, елдің жеккөрініштілеріне еріксіз айналған адамдар. Өкінішке орай ондай тұлғалар Отан тарихында өте көп. Бұлай болуының өзіндік себебі бар, еліміз тағдырдың ең ауыр да, сорақы тәлкегіне салынып, екі жарым ғасыр бойы бодан болып келді. Бұл сөздің атауы қандай жаман болса, заты да сондай жаман. Ең ауыр тигені елдің бір ғасырға жуық уақыт бойына тоталитарлық жүйеде өмір сүруі. Бұл кезеңде елдің ғылымы да, білімі де, діні де, тілі де өзгенің толық ықпалында болды. Осы кезде елдің көптеген ардақты да талантты ұл . қыздарына жала жабылып, халыққа жаман келбетте көрсетілді. Тоталитарлық жүйе мен самодержавиесінің ауыр соққысына жығылған тұлғалардың бірі МАМАЙ болатын. Тарихшы болғаннан кейін жала жабылып жеккөрінішті болған Мамайдың шынайы келбетін ашып көрсетуді өзімнің ата . бабалар алдындағы азаматтық борышым деп есептеймін.
Бұл тақырып Қазақстан тарихы ғылымындағы аса өзекті тақырып болып табылады. Себебі Рессей тарихшылары Мамайға "поганый" . деген ат қойып, тойымсыз етіп көрсетіп келді. Неге орыс тарихшылары Бұл мәселеге соншалықты назарын аударады деген сұраққа былай жауап беруге болады: Себебі Рессей Куликово даласындағы шайқастағы өзінің жеңісін "тәуелсіздік жолындағы алғашқы қадамы" деп есептейді. Ал Мамайды өздерінен ойсырай жеңілген тұлға ретінде көрсетеді.жалпылама алатын болсақ Куликово шайқасы туралы қазіргі таңда айтылып жүрген ой.пікірлер өте көп. Әсіресе орыс тарихшыларының бұл мәселеге "ерекше" көзқарспен қарайтындығы баршаға мәлім. Олардың пайымдауынша Куликово даласындағы Дмитри Ивановичтің жеңісі барша орыс халқының тәуелсіздік жолындағы басты, әрі алғашқы қадамдардың бірі болып табылады. Орыс халқы Куликово шайқасын бүкіл әлемге монғол . татар езгісіне қарсы қозғалыстағы ұлы жеңіске жетелеген шайқас ретінде дәріптеп келгені баршаға мәлім.
Куликово шайқасы мен Мамай туралы орыс халқының кез келген аудиторияға арналған еңбектері мен шығармалары өте көп. Олар мультипликациялық фильмнен үлкен сахналық қойылымдарға дейінгі
        
        Кіріспе
Түбі бір түркі халқының тарихында ел мақтап, жұрт ... ... ... елі мен жері үшін ... ... ... болған, өмір бойы ел ... биік ... ... ... ... өте көп ... ... кейбіреулері ел есінде, жұрт
жадында мәңгіге сақталса, енді ... ... ... ... ... сай ... мәңгілікке уақыт еншісінде ... ... Ұлы ... үшінші бір тобы бар, бұл кісілер өз
еркімен емес ... ... ... ... ... жоқ ... ... жойылып, масқараланып, елдің жеккөрініштілеріне
еріксіз айналған адамдар. Өкінішке орай ... ... ... өте көп. ... ... ... себебі бар, еліміз
тағдырдың ең ауыр да, ... ... ... екі жарым ғасыр
бойы бодан болып ... Бұл ... ... қандай жаман болса, заты
да сондай жаман. Ең ауыр ... ... бір ... жуық ... ... ... өмір ... Бұл кезеңде елдің ғылымы да,
білімі де, діні де, тілі де ... ... ... ... ... ... ... ардақты да талантты ұл – ... ... ... ... келбетте көрсетілді. Тоталитарлық жүйе мен
самодержавиесінің ауыр ... ... ... бірі ... ... ... ... жала жабылып жеккөрінішті болған
Мамайдың ... ... ашып ... өзімнің ата – бабалар
алдындағы азаматтық борышым деп ... ... ... ... ... аса ... тақырып
болып табылады. Себебі Рессей тарихшылары Мамайға "поганый" - ... ... ... етіп ... ... Неге орыс ... Бұл
мәселеге соншалықты назарын аударады деген сұраққа ... ... ... ... Рессей Куликово даласындағы ... ... ... жолындағы алғашқы қадамы" деп ... ... ... ... ... тұлға ретінде көрсетеді.жалпылама
алатын болсақ Куликово шайқасы туралы қазіргі ... ... ... өте көп. ... орыс тарихшыларының бұл ... ... ... ... ... Олардың пайымдауынша
Куликово даласындағы Дмитри ... ... ... орыс ... ... ... әрі ... қадамдардың бірі болып
табылады. Орыс халқы Куликово шайқасын ... ... ... - татар
езгісіне қарсы ... ұлы ... ... ... ... ... ... мәлім.
Куликово шайқасы мен Мамай туралы орыс ... кез ... ... ... мен ... өте көп. ... ... ... ... қойылымдарға дейінгі
аралықты қамтиды. Бұл еңбектердің барлығы бір ... ... ... Куликово шайқасында ... ... ... ... және де ... ... ... ғана баяндап
отырады. Дәл осы себепті Мамай тек орыс ... ... орыс ... ... өз ... ... барлық елдер арасында ... ... ... ... ... ... қалды. Мамайды бұл
тұрғыда танып ... ... ... да ... қара ... ... халқы да бар. Қазіргі аға буын ... үщін ... жат ... жатпайды, олар үшін Мамай бар болғаны Куликово
шайқасында жеңілген адам ... ал ... ... саяси
көрегендігі, әскери қулығы, нағыз ер ... тән ... ... орыс ... ... ... ... көпшілік өкінішке ... ... ... ... ... болады. Бұл өз ... ... аша ... сыңайлы. Не себепті орыс халқы
Мамай десе әлі күнге ... ... не ... ... сонша
жала жауып, лақап тіркеулер жалғайды, не ... ... ... барлық жаулардан да жеккөреді? Осы ... ... ... ал бұл ... ... ... ... түседі.
Қазіргі аға буын өкілдері үщін Мамай ... жат ... олар үшін ... бар ... ... шайқасында жеңілген
адам ғана, ал оның билікке келген ең алғаш ... ... ... тағы да ... ... ... оны ... қазақ халқы өз ... яғни ... ... өзге ... тануы тиіс. Әрбір елдің, ұлттың, ұлыстың ... тек ... ел, сол ұлт, сол ұлыс ... ... тиіс, ал Куликово
шайқасының тек орыс ... ... ғана ... ... Қыпшақ
даласының тарихына қатысы бар екндігін ұмытпаған абзал.
Дәл осы себепті ... ... жазу ... ... ... ең басты мақсатым Мамай мырзаның ... ... ... ... ... ... ... тарихи
құбылыстарды шынайы баяндау. Мамайдың шынайы келбетін ашып ... ... ... ... ... ... ... дейін қалыптасып
қалған пікірлерді қатаң сынға алу.
Мамай мырзаның ... ... ашу бұл ... ең ... бірі ... табылатындығын атап өткім келеді.
Енді осы ... жету үшін ... ... ... кетейін. Ең алдымен Мамай мырзаның тарих аренасына шығуын
анықтау. Оның ... келу ... ... ... ... де ... кету. Мамай мырзаға Отан тарихшылары ... ел ... ... ... салыстырмалы түрде қарастырып
оған өз тарапымнан баға ... ... ... ... ... ... көздерімен баға беру.
Мақсатқа жету үшін мен бірнше ... ... ... ... ғылымының ең басты зерттеу ... ... ... ... аян. Дәл осы ... ... ... кешенін іздеп, тауып, ... ... ... ... ... менің мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... және өзге де ... ... тақырыпқа байланысты
пікірлерімен танысуға тырысамын. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... ... баян далған тарихи фактілер мен ... ... ... ... отырып, өзімнің ойымды ғылыми ... ... ... де ... ... ... ... Өзімнің кәсіби білім деңгейімнің әлі де толық емес ... әрі ... тым ... болып кетпес үшін - өзге
тарихшылармен ... ... ... ... – бағдар, қосымша ой
пікірлер алып ... ... ... бірі.
4) Жоғарыда аталып өткен ... ... ... үшін ... ... ... оның психологиялық ерекшеліктерін, әуесқойлық
деңгейде болса да ашып ... бел буып ... Кез ... ... ... ... түрде өзімнің ойымды білдіріп
отыру, талдау жасау – ... ... жазу ... ... ең ... ... Мамай мен оның заманындағы ... ... ... ... ... объективтілікті сақтауға тырысамын.
7) Тек Отандық және орыс ... ... емес өзге ... ... ... тырысып бағамын.
Ендігі кезек те тақырыптың ... ... мен ... яғни ... тоқтала кетуді жөн санап ... ... ... ... ... орыс ... атап ... Атап айтқанда Никондық жылнама, Ростовтық
жылнама, Рогождық ... және ... Бұл ... ... С Р Л" – яғни орыс ... ... ... деген атаумен
Археограф. Коммисс. баспасынан ... ... ... ... деректері
шоғырланған жинақ - "С М И З О"- ... Орда ... ... жинағынан Ибн Халдун сияқты ... ... бар. ... ... ... қажының "Шыңғыс ... ... ... ... ... табылады. Сол сияқты ең негізгі дерек көздері
бұл археологиялық және ... ... Дәл осы ... ... ... жазба деректерінің кемшіліктерін түзетіп
отырады.
Ендігі кезекте тақырыптың ... ... ... ... немесе Куликово шайқасына арналған тікелей шығармалар жоқ,
бірақ ... Орда ... ... ... тарихына арналған
оқулықтардан ғана аздаған мөлшерде мағлұмат алуға ... Бұл ... ... ... тақырыпқа байланысты материалдың ... ... ... ... ... Алайда
нумизматикалық деректер мен археологиялық деректер ... ... ... ... толықтыруға, немесе түзетуге болады.
Аталып өткендей, орыс халқында ... ... ... ... өте көп ... ... ... аңыз, пьеса,
әңгіме күйінде берілген, яғни ... бірі ... ... ... ... Яғни тақырыптың зерттелу деңгейі өте төмен. Бұл ... ... ... сөзсіз.
Мамайдың өмір сүрген кезеңі туралы ... ... ... ... ... ... ... болады деген пікір
жоғарыда ... ... Олай ... ... Орда тарихнамасына
тоқтала ... шы жылы ... ... ... ... еуропа және ... ... ... ... ... ... салдары
деген тақырыптағы еңбек жазуға бәйге жариялайды. Бас ... ... ... ... ... ... еңбектердің барлығын қатаң
сынға алып, ешбір еңбек жүлдеге лайық деп ... Алты ... ... ... ... ... тағы жариялап, бас жүлдені ... ... 1832 ші жылы ... Френ ... ... Ол ... мынадай еді: "Жошы Ұлысының тарихын ... ... ... ... ... де, польшалық, венгрлік
және орыс ... ... ... ... 1835 ші жылы ... ... ... Ресей Ғылым Академиясына өзінің
көлемді ... ... ... ... Круг, Шмидт ... бар ... ... ... ... сый ... де, 1272 ... беттерден тұратын еңбекті жоғары бағалайды.
Екінші сәтсіздіктен кейін Ресей ... ... ... ... Алтын Орда тарихын зерттеу бір ... ... ... ... сайын сан түрлі мақалалар мен ... ... ... Академиясы Алтын Орда ... ... көзі ... ... емес ... ... ... Дәл осы себеппен
археологиялық ... ... ... ... ... ... деген археолег Сарай Беркеде ... ... ... ... шы жылы ... ... ... еңбегін басып шығарады.
Хаммер Пургштал ... ... ... ... ... ... риза
еместігін білдіреді.[1; 10 бет]
Көптеген орыс ... ... Орда ... ... Атап ... болсақ: Григорьев; Савельев; Березин; Саблуков;
Патканов; Тизенгаузен; Веселовский т.б.
Аталған ... ... ... Орда ... ерекше
еңбегі сіңгені В. Г. Тизенгаузен болып табылады. Ол ... ... ... араб, парсы деректерін жинақтауға арнаған. 1884 ші
жылы жарық ... "С М И З О"- ... Орда ... ... ... Тизенгаузеннің мақтанышы болып табылады.
Байқап отырғанымыздай Алтын Орда ... ... ... ... ... болған. Құрамында Френ, Круг, Шмидт сияқты
академиктері бар ... тек қана ... ... ... ... ... отырып шығыс деректерін де, ... ... орыс ... ... жазып шығару," - ... ... ... үрдіс кеңестік дәуірде де өзінің жалғасын тауып ... ... ... ... ... т.б. ... ... Алтын Орда тарихына арнаған.
1940 шы жылы ... ... ... ... ир русь" атты
еңбегі орыс жылнамалары мен ... ... ... ... бет] Бірақ бұл еңбекті Б.Д.Греков пен ... ... ... ... аудармасында алшақтық бар ... ... ... ... зерттеу бір ... ... ... ... ... пен ... ... зерттеуге шешім қабылдайды. Осылайша 1950 ші жылы "Золотая
Орда и ее ... атты ... ... ... ... ... сапасы жағынан жоғары ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл еңбек өзге ... ... ... ... ... ... кетушіліктер
көптеп байқалады. Автролар өз ... мен ... ... орыс
халқының ұлылығын, мықтылығын көрсеткісі келіп тұрады.
Байқап отырғанымыздай ... ... ... ... ... ... ... Алайда өзге ұлт ... ... ... сөз Алтын Орда тарихының әлі ... ... өте ... ... ... ... үшін ... Орда тарихын
емес, сол Орда тарихының бір ... ... яғни ... ... ... бел буып отырмын.
Тәуелсіздік алғаннан кейін де ... ... орай ... Алтын Орда тарихы тек жекелеген оқулықтарда ғана ... ... ... ... ... ... Тоқтамыс бейнесіне
тоқталып жүр. Бұл өте дұрыс бастама, ... ... ... ... ата – ... тарихын дәл осылай, яғни жеке - ... ... деп ... ... үш ... ... және ... әдебиеттер
тізімінен тұрады.
Жұмысты жазу ... ... ... сараптау және
салыстырмалы әдіс тәсілдерді ... ... ... жазу ... ... қойған
міндеттерді орындап, мақсаттарға жетуге ... ... ... ... потретін ашып, Мамай мырзаның тарих ... ... оның ... келу ... ... Мамайдың психологиялық
ерекшеліктеріне тоқталып, Мамайдың ... ... орны ... Отан ... мен шет ел ... ... ... түрде қарастырып оған өз тарапымнан баға ... ... ... ... образын көршілерінің көздерімен баға беруге
тырысамын.
I – тарау
Мамайдың билікке ... ... ... ... ... Мамай мырзаның саяси-
тарихи аренадағы алғашқы ... ... ... ... ... анықтау. Бұған ... ... ... ... ... жету үшін мен ... байланысты деректерге талдау
жасау, зерттеулерге ... ... ... ... ... тұрғыда
дәлелдеу сияқты міндеттерді жеткілікті дәрежеде орындауға тырысамын.
Бұл ... де ... ... тақырыпқа байланысты жазбаша
деректер кешенінің жетіспеушілігі және біркелкілігі. Біз бұларға ... ... ... ... мен ... деректер
кешендері негізінде жазба деректердегі кемшіліктерді толықтыруға,
немесе ... ... тек орыс ... ... Орыс ... бір ... өз
үстемдігін жүргізген барлық елдер арасында әскери ... ... ... ... ... ... ... бұл тұрғыда танып
қалғандар қатарында онсыз да біреуге қара ... ... ... да бар. ... аға буын өкілдері үщін Мамай ... ... ... олар үшін Мамай бар болғаны Куликово ... адам ... ал оның ... ... ең ... ... ... сияқты тағы да басқа ... ... ... Неге ... ... өз жерінің, яғни өзінің ... ... ... ... ... ... ... ұлттың, ұлыстың тарихы тек
қана сол ел, сол ұлт, сол ұлыс ... ... ... ал ... тек орыс ... ... ғана ... Дешті Қыпшақ
даласының тарихына ... бар ... ... абзал.
Мамайдың тарих сахнасына келуін талқыламас бұрын, ең ... ... ... ... Алтын Ордадағы және оның
көршілерінің саяси жағдайына ... ... ... жөн ... Орда тарихында "ұлы дүрбелең" деген атпен қалған жылдар
мемлекет іргесін ... ... 20 жыл ... 25 хан ... ... бұл ... тек ... әлсіреген жоқ, "ұлы
дүрбелеңде" экономикамен қатар әлеуметтік ... ... ... ... ... ... қатар халық арасында да
Шыңғыс ұрпақтарына деген ... ... Біз бұны ел ... "нар ... ... те ... деген Бердібек ханның
өліміне байланысты айтылған сөздерден байқуға ... дәл ... ... ... ... Ордада төменде
баяндалатын жағдай қалыптасқан болатын.
XIV ғасырдың 60 ... ... ... ішкі ... өзінің
шарықтау шегіне жеткен болатын. Бұл кезең Шыңғыс ... ... ... ... да ... беделге ие болып, билікке таласа
бастауымен ерекшеленеді. Міне дәл ... ... ... ... ... қарасүйек Мамай да бар еді. Ол жайында ... сөз ... осы ... ... мақсатыболып табылатындығын
айтып үлгердік, ендігі кезекте Мамайға ... ... ... ... ... Орданың XIV ғасырдың 60-80 жылдар ... ... ... ... ... ... ... Мамай Бердібек тұсында үлкен беделге
ие болған. Ибн Халдунның еңбегінде ... ... ... ... кейін, Бердібектің барлық істеріне белсенді түрде араласып,
басшылық ... ... ... Және ... қиат ... ... [2; 251 бет]
Татар тарихшысы Ризаэтдин Фахретдиннің "Алтын Орда хандары"
еңбегінде ... ... хан ... аса ... ... үлкен
әскери қолбасшы (түменбасы) болғандығы айтылады. Және де осы еңбекте
Мамайдың Бердібек ... ... ... ... ... жылнамалардың баяндауынша Темір Қожа билікке келгеннен кейін
Алтын Орда әмірлерінің тарапынан үлкен ... тап ... ... тұсында басталған аласапыран кезең
аласапыран кезең жөніндегі ... ... ... «Шыңғыс-наменің»
мәліметі өте құнды:"Оның заманында,-деп ... ... ... ... көп болды. Оң қолды, Қият ... ... ... ... тайпаларымен Қырымға, тағы бір қият Теңіз-Бұға сол қолды Сыр
дариясы ... алып ... Хан ... ... Сарайда қалып,
үш жылдан соң опат ... [3; 68 ... ... ... ... ... ... растайды. Яғни Мамай Бердібек хан ... ... ... ... ... ... ... қажы өзінің еңбегінде ... бере ... ... қият ... ... ... [4; 122 ... Өтеміс қажы мен Ибн Халдун Мәліметтері бір ... ... бұл ... ... мәліметтердің шынайылық деңгейін
көтереді.
Сонымен ... ... ... ... ... ... бір ... мынадай мәлімет кездесетіндігін айта кетейік:"
Батыс Дешті Қыпшақта ... ... Қият ... ... келе жатты...
" [4; 122 бет]
Өтеміс ... бұл ... ... бір кездерде тайпа көсемі
болғандығын ... ... осы жылы ... ... Темір Қожаға
жеккөрініштік танытып, қарсы болды. Қарсы болғаны сонша, өзі ... ... ... хан етіп ... ... Осыдан кейін Мамай Абдаллах
хан атынан ... ... ... ... бастайды. Яғни Абдаллах тек қана
«қуыршақ» хан ретінде өмір сүреді.
Орыс жылнамалары Мамайдың осы ... ... оған ... ... ... және Мамайға сипаттама бере бастайды. Бір
қызығы орыс ... ... осы ... ақ ... ... ... осы ... Мамай Алтын Орда тарихындағы атап өткен ... ... Қожа ... Еділ ... арғы ... қашып кетіп,
сонда өлтіріледі. Міне дәл осы кезде Ордадағы жағдайдың қожайыны ... рет ... ( ... ) ... ... Мамай XIV ғасырдың 60 шы жылдарынан ... ... ... ... жоғарыда атап көрсетілген мәліметтер
негізінде, растауға болады.
Алдайда ол ... хан ... ... өзін хан етіп ... ... оған елді қуыршақ хан арқылы басқару ... ... жоқ. ... бір ... өте ... ... деп ... де
болады, себебі ол Абдаллахты өзінің тұрақты ханы, яғни "қуыршағы" етіп
алады. [3; 68-69 ... ... ... ... бұл ... ... бойынша 763
жылы, яғни біздің жыл санауымыз бойынша 1361-1362 жылдары болған болатын.
Ал енді XIV ... 60-70 ... ... ... ... ... ... тоқталып өтейік.
Зертеушілердің бұл проблеммаларға байланысты ... ... әрі ... күмән келтіруге болмайды деп айтуға болады.
Себебі бұл мәселе ... ... ... ... мәліметтерді
нумизматикалық деректер растап отыр.
Осы кезеңде Мамай ... ... ... ... ... ... князьдігіне дейінгі аралық болды. XIV ғасырдың
70ші ... ... ... қолында болды. Сол сияқты Мамай ... ... тула ... ... Осы ... ... Мамай өз мүддесіне, және жұрт мүддесіне жұмсап, ... Дәл осы ... русь үшін ... ... ... қауіп төнді
деп көрсетеді орыс жылнамалары.. Себебі жоғарыда көрсеткендей ... ... ... көршілес, шекаралас аймақтарда
орналасқан болатын. Және өз кезегінде ... ... ... ... ... ... ... кейін Руське байырғы монғолдық,
тонаушылық саясатын ... ... ... ... Ордадағы дүрбелең жылдар тек русь үшін емес ... де өте ... ... ... ... аралығында өмір сүрген
литвалық князь ... ... ... ... Ол осыдан кейін де
батыл қадамдарға ... ... ... ... ... [5;
93-94 бет]
1365 жылдан кейін Ольгерд Киевті басып алып ... ... ... ... ... Мамаймен де, Дмитри Ивановичпенде одақ ... қай ... ... пен ... ... ... атап
көрсеттік, енді Мамайдың XIV ... 60 ... ... бірі ... ... ... атап көрсетсек:
Оның иелігінде Волга бойындағы қалалар, әсіресе аталмыш ... ... яғни қос ... Сарай Берке мен Сарай Бату ... ... осы ... Жаңа ... ... өз ... теңге шығарып
отырған. Алайда Жоғарыда аталған ... ... ... ... Яғни ... үшін Жаңа Сарайда отырған Келдібек беделі
аса ... ... [1; 316 ... осы ... ... ... Мамай басшылығын мойындады.
Бұл сөздерді ... ... и ... атты ... болады. Бұл жерде автор Дмитри ... ... ... қадам ретінде қарастырады. Алайда бұл ... ... ... емес,
амалдың жоқтығынан ... ... Олай ... күні Мамай
ойланбастан Руське жорыққа шығар еді. Мамай Генуямен ... ... алып ... Сол ... ... ... теріскей кавказдықтардан
құралған жалдамалы әскер ұтап отырды. Ол ... ... үшін ... ... ... ... жеңу аса қиын ... емес еді.
1360-1370 жылдар аралығындағы Алтын Ордаға Тәуелді ... ... ... ... Ал енді Алтын Орданың ... ... ... ... ... ... атты ханды тағайындағаны
туралы айттық. Бұл сөздерді ... ... де ... ... ... теңгелер Абдаллах атынан соғылып отырды.
Бізге дейін жеткен Абдаллах хан атындағы теңгелер хижра бойынша 614
жылы, яғни біздің жыл санауымыз ... ... ... ... ... хан атындағы теңгелер Ордада шығарылып отырды.
Байқап отырғандай нумизматикалық деректер де Еділ бойы мен ... ... ... ... ... Сонымен қатар теңгелер Азак пен
Янгикентте де шығарылып отырды. Яғни Насонов көрсеткен ... ... ... ... Мамай иелігі де үнемі толығып немесе азайып
отырған.
Жоғарыда атап ... Русь ... ... орын ... қос
тарапты биліктің орнауын мұқият қадағалап отырды. Қос ... ... ... ... ... ... 762 жылдан 764
жылға дейін, яғни ... жыл ... ... ... ... ға ... ... көреміз. Жылнамалар бұл ... ... Сол ... Еділ ... қос хан биледі. Олар Мамай мырза
ханы ... ... және ... ... Бұл ... арасында
өзара жеккөрініштік сезім орнаған.» [6; 40 ... ... ... ... ... хан өз ... шығарып отырған. Бұл оның ... ... ие ... ... билік үшін талас тек қана ... пен ... ... жоқ . ... ... 764 жылы, яғни 1363-1364 жылы
Сарйда Мир Полат атты хан өз ... ... ... ... ... ... ... қаласының қолдан қолға ... атап ... жөн. Яғни ... үшін ... ... ... отырды. Бұл сөздерді нумизматикалық деректер ... ... ... ханның Сарай Беркеде шығарған теңгелері ... 771 жылы ғана , яғни ... ... ... ... ... ... Сарай Берке Мамай қолында ... ... ... ... бірі ... хан өлімі
туралы ештеңе айтылмайды. Ал ... ... ... оның
Орда Шейхтің баласы болғанын, және үш жыл ... ... ... ... ... хан теңгелері 762-764 жылдар аралығында шығып
отырған . Яғни ... ... ... 1365 ... ... қаза ... Аммуратты Моғол Букидің баласы Ілияс өлтірген. [2; 166 бет]
Дәл осы ... ... тағы осы ... Азиз хан ... айтады . Нумизматикалық деректер Азиз ханның хижра ... жылы , яғни 1363 жылы ... ... ... мен Абдаллахқа әрқашан қарсылас табылып отырды. Азиз
хан өлімінен ... ... ... ... ... 767-768 жж
аралығында, яғни 1366-1367 жылдар аралығында ... ... ... ... хан да өз ... теңге шығарып отырды.
Бізге жеткен оның 29 ... ... де ... ... Бұл оның ... ... яғни ... болмағандығын
көрсетеді.
Алайда XIV ғасырдың 60 жылдарында Алтын Ордада орын ... ... ... ... беделі өте үлкен ... бұл ... ... ... ... көре аламыз. Абдаллах
хан ... ... ... ... 771 ... яғни 1369-1370 жылдары
шығарылуын тоқтатады. Ол осы кезде ... ... ... ... ... ... ордада жаңадан Мамат атты сұлтанды хан
тағайындайды. 1370 жылғы Никондық ... бұл ... ... ... ... ... атындағы теңгелер хижра бойынша 771
жылы , яғни 1370 ... ... ... Русь ... Ордада орын алған дүрбелеңді
мұқият қадағалап отырды. ... ... ... ... ... ... ... екенін жақсы түсінді. Және олар өз кезегінде
бұл ... өз ... үшін ... ... барынша пайдаланып
қалуға тырысты.
Уақыт өткен сайын Алтын Орда ... ... ... ... ... [7; 99 бет]
XIV ғасырдың 60-70 жылдарында феодалдық бытыраңқылық ... өз ... ... ... тонаушылық саясатына ... ... таба ... 71 бет] Дәл осы жерде, уақыт өте келе ... йе ... ... ... ... үлкен роль атқарды.
Дмитри Иванович Мәскеу князьі ... ие ... не бары ... бала болатын. Оның жасының соншалықты ... бір ... мен ... бастаған Мәскеуді ... ісін ... ... ... ... ... ол ... әрі көреген қолбасшылар мен
кеңесшілер арқасында тек қана Мәскеу үшін емес ... Русь үшін ... ... таба ... [7; 96 ... Алтын Орда мен Сарайда ... ... ... ... ... Мәскеу алдында Алтын Ордадан толық тәуелсіздік алу
мүмкіндігі туындады.Бұл ... жету үшін ... үш ... ... ... Ол ... ... еді:
1) Бір кездерде Аммуратқа ... ... ... ... өзіне қайтарып алу.
2) Өзіне Тверь князьдығын қарату ... ... ... ... мақсатпен Рязань князьдығын күшпен болса
да ... ... ... ... ... ғана Мәскеу Алтын Ордаға
қарсы шыға ... ... ие ... еді. ... ... Орда ... әлсіресе де русьтің бір ғана ... ... ... еді. [8; 100 ... тағы бір ... ... ... Ол уақытша болса да Мамай
ықпалын моиындайды. Алайда Мамай мен Дмитри Иванович
арасындағы ... ... ... ... ... анық еді. ... бір ... әрдайым күмәнмен қарайтын. Мамай мәскеулік князьдің
беделі мен ... ... ... ... Өз ... Дмитри
Иванович болса Русьтің татарлардан бөліну ... алда ... ... адам Алтын ордалық Мамай екенін жақсы ... ... 70 ... ... ... дүрбелең күшейе
түскенімен, негізгі ... ... ... қала ... ... князь
Дмитри Ивановичтің Руссьті біріктіру саясатына Мамай барынша кедергі
жасағысы ... 71 бет ] ... ... Тверь және Рязань
князьдарына ... ... ... ... және ... ... ... Бұл әрекет өз кезегінде Мамайдың
аталмыш аудандардағы беделінің ... ... ... ... ... Михайл да, Рязань князьі Олег те ... ... ... ... ... ... емес еді. [6; 41 бет
]
Дәл осы себептен немесе өзге де ... ... ... ... ... ... жете алуы ... еді. Бұған жол
бермеу үщін ең алдымен Мамай өзі де ... ... ... ... жүзеге асыруы ... еді. Сол ... ... Ең ... ... ... Ордадағы дүрбелеңді тоқтатуы тиіс
еді. ... ... Жошы ... ... ... ... қоластына
біріктіруі керек еді.
Мамай өз қоластына бір кездерде ... ... ... ... ... біріктіре алады. Алайда Мамай
Жошы Ұлысын түгел бағындыра алмайды. Мамай үшін ... ... ... бай ... ... ... ... өзінің шегіне келе жатты, Мәскеу
үлкен сакяси-әскери күшке ие бола ... Енді ... оның ... ... ... Ал ... көршілерінің жағдайы тіпті ауыр
болды.
Русьте ... мен ... ... ... ... Бұл ... өте тығыз болғандықтан ... ... ... ... Бұл өз кезегінде материялдық базасы бай Русь
мемлекетінің ... ... ... ... [8; 259 ... князьдігі үлкен шешімдерге бара ... дәл ... 1375 жылы ... ... әскерлері Тверьге шабуыл
жасап, ауыр соққы ... ... ... ... ... ... келісім жасасады. Бұл келісімнің бірнеше қызықтыв ... еді, ... ... ... ... ... ... князьі Дмирти Ивановичті өз ағасы ретінде
тануы тиісті еді. Яғни өзін ... ... ... ... еді.
2) Қоластындағы князь болғандықтан ... ... ... ... ... ... де көмектесіп тұруға тиісті еді.
3) Бұған дейін Тверь ... ... ... князьдіктер енді
өз тәуелсіздігін алады.
4) Ең қызықты жағы бұл ... ... одақ құру ... ... аталған келісімнің "қызықты" жағы ... " ... ... тыныштық десе, бізде тыныштық дейміз.
Татарлар ... ... ... ... дейміз. Бізге бәрі бір." [3; 66 бет]
Бұл ... ... ... ... Дмитридің көздеген
мақсаты белгілі, ол өзінің беделін ... ... ... ... айта ... ... ... Ивановичтің
бойынан бұған дейін көрінбеген батылдықтың ... ... ... ... ... ... ... қабылдамағандығы баршаға
аян. Бірінші рет татарларға қарсы одақ құру ... сөз ... ... ... ... ... жағдайдың өзгергендігін
көрсетеді. Алайда Дмитри Ивановичтің әлі де ... ... жөн. ... аталғандай өз кезегінде ... ... ... өте келе ... ... ... ... жақсы түсінді. Дәл осы ... ... ... ... одақ деп ... ... қарсы одақ деп
түсінген жөн. Себебі Дмитри Иванович Тверьге жасаған ... ... ... ... анық еді. ... кез ... адам
тәуелділердің ондай әрекетін құптамайтындығы сөзсіз еді. [9; 33 ... ... ... XIV ... 70 ... оқиғаларды
қысқаша былай ... ... ... ... ... ... билікті толығымен өз ... ... ... өзара талас-тартыстағы Ақ Ордалық Жошы ұрпақтарының ... ғана ... ... мен ... ... ... Ақ ... күштілігі сонша, олар өзара қанша қарқыста ... ... ... ... Осы ... ... өз ... Жошы
ұрпақтарын біріктіре алмады. Ал өз ... осы ... ... ... ... орыс жерінде беделі өседі. Мамай ... ... ... ... ... ... түрде қақтығыс
болатындығын түсінді. [9; 35 бет]
Мамай ... ... ... жүрген Владимир князьдығына
билік жүргізуге рұқсат береді. Мамай ... ... ... ... есімді елшілерді жібереді. Елшілердің негізгі міндеті ... ... беру ... ... жария ету ... ... ... ... ... еркін орындағысы келмейді, бірақ
Мамаймен ат құйрығын кесісуге де әлі ... ... де ... ... ... да ... ... бұйрығын орындамайды.
Дмитри Иванович литвалық Ольгердпен бірігіп ... ... ... Бұл ... ... ... Мамайға қайта келеді. Мамай
Михаилге тек сөзбен ғана ... ... ... Осының
белгісі ретінде Мамай ... ... ... ұсынады. Бірақ Михаил
Мамай ұсынған көмектің бұл түрінен тартады. Мамай ... ... ... қосып, Тверьге ... ... ... ... ... ... боярлар мен арнайы адамдарды жіберіп ... үгіт ... ... еді. Яғни ... арасына "Михаил
русьта князь ... Ол ... ... - ... ... ... ... шамамен 1370-75 жылдар аралығында орын ... ... ... ... пен ... ... ... осы
жылдары жасалған болатын. [6; 42 бет]
Егер де ... ... ... ... ... бас тартпағанда,
мүмкін, Дмитри ... ... ... еді. Себебі Дмитри Иванович
әлі де үлкен күшке ие емес еді. ... ... ... ... де осы ... ... ... Мамайдың тарих сахнасына шығуы
үлкен қиындықтарға толы болды.
1) ... ... орын ... дүрбелең жылдардағы хандардың жиі-
жиі ауысуы кезінде өз ... ... ... ұзақ ... ... төмендемеуі тек қана оның саяси көрегендігінің арқасы.
2) Дешті Қыпшақ ... ... хан ... кейін мүлде
болмаған қарасүйектің мемлекет билігіне ... ... ... ... Орда ... арасында үлкен наразылық ... ... ... саяси сауттылықпен шыға білу ... ... ... Алтын Ордадағы көптеген хандар арасында ... ... ... ... ... өсіру үшін қадамдар жасап отыруы.
4) Шет елдіктерден әскер ... ... да, ... ... көрсетеді. Себебі жергілікті сарбаздар кез келген уақытта
төре, сұлтан және ақсүйектердің ... ... өтіп ... ... келе ... "дала заңына" толық болмаса да, айтарлықтай
өзгеріс ... ... ... бойы ... ... "ақсүйектік"
жүйені бұзбаса да, керегесін шайқалтқан Мамай болатын. ... ... ... ... ... ... де өзгеріс енгізілді
және бұл өзгерісті "ұлы ... ... бірі ... ... ...... ... және Мамай.
Куликово шайқасы туралы ... ... ... ... ... өте көп. ... орыс ... бұл мәселеге "ерекше"
көзқарспен қарайтындығы баршаға мәлім. Олардың ... ... ... ... ... ... орыс ... жолындағы басты, әрі ... ... бірі ... Орыс ... ... шайқасын бүкіл әлемге монғол - татар
езгісіне қарсы қозғалыстағы ұлы ... ... ... ... ... баршаға мәлім.
Куликово шайқасы мен Мамай туралы орыс ... кез ... ... ... мен ... өте көп. ... ... үлкен сахналық қойылымдарға дейінгі
аралықты қамтиды. Бұл ... ... бір ... ... ... ... ... Дмитри Ивановичтің сөзсіз ... және де ... ... ... ғана ... Дәл осы ... Мамай тек орыс халқының емес, Орыс ... ... өз ... ... ... ... ... әскери
сауатсыз, дарынсыз, қорқақ қолбасшы ретінде танылып қалды. Мамайды ... ... ... ... ... да біреуге қара жаққанға
құмар қазақ халқы да бар. Қазіргі аға буын ... үщін ... жат ... жатпайды, олар үшін Мамай бар болғаны Куликово
шайқасында жеңілген адам ғана, ал оның ... ... ең ... ... ... сияқты тағы да басқа жақтарынан
халық оны ... ... ... ... ... ... ... мырза екендігі бұған дейін ... рет ... ... ... Әмір ... ... ... жол ашушы кейіпкерлердің ең
бастысы Мамай мырза ... ... Ұлы ... ... ... алады деген пікір Мамай мырзаның ... ... ... емес ... ... ... Мамайдың бұл стереотипті
жойғандығы ... ... ... ... халқы өз жерінің, яғни өзінің ... өзге ... ... ... ... ... ұлттың, ұлыстың тарихы тек қана
сол ел, сол ұлт, сол ұлыс ... ... ... ал ... тек орыс ... ... ғана ... Дешті Қыпшақ
даласының ... ... бар ... ... ... бұл бөлімнің де, бұл жұмыстың да ең ... ... ... ... Куликово шайқасының тарихын шынайы ... ... ... ... ... ... ... орыс жылнамаларының баяндауындағыдай болды
деген ... ... ... қарауға негіз бар. Бұл мәселеге әлі де
толығырақ ... ... ... ... ... ... шегіне келе жатты, Мәскеу
үлкен сакяси-әскери күшке ие бола ... Енді ... оның ... санасатын болды. Ал әлсіз көршілерінің жағдайы тіпті ауыр
болды. [8; 262 ... ... мен ... ... ... ұлғая
берді. Бұл қатынастар өте тығыз болғандықтан бытырап жатқан ... ... Бұл өз ... ... ... бай Русь
мемлекетінің пайда болуына әкеле ... ... ... ... бара ... дәл ... 1375 жылы Мәскеу ... ... ... ... ауыр ... ... ... кейін Дмитри Иванович Тверь
князьіменен ... ... Бұл ... бірнеше қызықтыв жақтары
бар еді, соларға тоқталып өтейік.
1) Келісім бойынша Тверь ... ... ... өз ... ... ... еді. Яғни өзін Дмитриге тәуелді ... ... ... Қоластындағы князь болғандықтан Тверь ... ... ... ... ... де ... тұруға тиісті еді.
3) Бұған дейін ... ... ... ... ... ... ... алады.
4) Ең қызықты жағы бұл ... ... одақ құру ... ... ... ... "қызықты" жағы былай
беріледі: " Татарлар бізге тыныштық десе, ... ... ... ... ... ... соғыс дейміз. Бізге бәрі бір." [6; 42 бет]
Бұл келісімді жасасудағы ... ... ... ... ... ол ... беделін өсіруге тырысты.
Ал тарихшы ... айта ... ... ... ... ... дейін көрінбеген батылдықтың ... ... ... ... ... бұндай шешімдер қабылдамағандығы баршаға
аян. ... рет ... ... одақ құру туралы сөз ... ... ... ... ... ... өзгергендігін
көрсетеді. Алайда Дмитри Ивановичтің әлі де ... ... жөн. ... ... өз ... ... Мамайдың уақыт өте келе ... ... ... жалғастыратындығын жақсы түсінді. Дәл осы себепті ... ... ... одақ деп ... Мамайға қарсы одақ деп
түсінген жөн. Себебі Дмитри Иванович Тверьге ... ... ... ... ... анық еді. ... кез ... адам
тәуелділердің ондай әрекетін құптамайтындығы сөзсіз еді.
Мамай өз ... ... ... ... ... ... орыс
тарихшылары бұлай деп есептемейді. Бірақ Мамайдың жалдамалы ... ... ... ... ... қауіптенуі екендігі
баршаға түсінікті. [9; 33 бет]
Әрине бұл ... ... ... ... ... ... Себебі Мәскеу өзі негізін қалаған кеісім ... тек ... ... бұл ... ... қана ... ... Өзіне тәуелді
вассалының қолынан ... ... ... ... қабылдауы Мамай
үшін ауыр жағдай болды. Орыс ... ... ... тәуелсіздік алып кетуі, Мамай үшін ... ... ... еді. ... бұл ... ... бұл ... тек біреуі ғана еді. Ең ... ... ел ... ... ... да өз ... айрылары анық болатын. Және ... ... ... айрылуы Мамай үшін ... ... еді. ... ... Иванович Мамайға үлкен мөлшерде салық
төлеп ... ... ... ой ... өткізген Мамай Мәскеуге
өзі ... ... ... қабылдайды. Бірақ ... ... ... Ризаэтдин Фахретдиннің баяндауынша Мамай ... ... жылы ... атты ... ... екен. Бірақ Мәскеу
әскерлері соғыстан бас тартып, қаша жөнеледі. Арабшах ... ... ... ... оны өртеп тастайды.
Мәскеу осыдан кейін ... ... ... ... де
ордаға тәуелді мекенді тонап, өртеп, ойран шығарады.
Дмитриден өш алу үшін ... оған ... ... ... ... пен оған ... ... әскер жібереді. Бірақ
Рязань жерінде Вожа өзені бойында жеңіліс ... Бұл ... ... 11 тамыздың жұлдызы күні орын алған еді. ... ... екі ... ара қатынас толығымен үзіледі. Енді екі жақ та ... ... [3; 70 ... осы мақсатта Мамай Алтын Ордалықтардан және ... ... ... ... ... ... Жоғарыда аталып
өткен тәуелді елдер қатарында волгалық боярлар, буртастар, ... де ... ... бұл ... де ... ... ... князь Ягайломен
әскери келісім шартқа отырады. ... шарт ... ... ... ... ... ... қарсы жорыққа қатысуы керек еді.
Ягайло әскері ... Дон ... ... ... еді. ... ... шығуға тиісті болды.
Мамай әскеріне Мәскеуге ... ... ... ... де әскери
көмекке келетін болды.
Бұл жерде тағыда Мамай әрдайым ... ... ... ... ... да ... жөн. Бұл әскердің өзі де үлкен күшке
ие екендігін атап ... ... ... ... ... туралы айтқан
пікірлерін осы жерде ... кету өте ... ... ... ... ... бірде жиында :"Мамай литвалықтармен
одақтасады, ал ... сұм, ... ... ... ... ... дәл осындай литвалықтарға берілген мінездеме өзінің шынайылығын
болашақта ... ... ... ... да ... бұл ... немқұрайлы қарамағандығы
анық. Оның жоспарында ... ... ... ... ... ... де бас ... қирату арқылы өз ... ... ... де ... ... жеткенде оның билігі толығымен ... еді. Бұл ... ... даладағы басты қарсыласы Төре
тұқымы ... та ... ... еді. [9; ... бейнесіне толығырақ тоқталдар болсақ, Ақ ... ... ... ... оған ... ... ... қарсылас пайда
болды. Тоқтамыс Шыңғыс ханның ұрпағы, Төре ... ... хан ... Ақ ... ... өзара қарқыс шарықтау
шегіне жеткен еді. Ақ Орда Жошы ... яғни ... іс ... ... өз ... ... ... болған кезі
еді. Тоқтамыс сұлтан Ақ Ордадғы ... ... ... ... Әмір ... ғұзырында әрі қонақ, әрі ... ... ... ... Ақ Орданың күшеюінен сескенген Әмір Темір Тоқтамысты
Орыс ... ... ... ... әскери көмегіне сүйенген Тоқтамыс
1374-1375 жылдары Орыс ханға қарсы ... ... ... Орыс
ханның баласы өлгенімен, Тоқтамыс әскері жеңіліске ұшырайды.
Темірден жаңа әскер ... ... ... рет ... шығады.
Бұл жорықта да ... ... ... ... кейін 1375-1376
жылдары Орыс хан Тоқтамыс пен ... ... ... шығады. Күннің
суып кетуіне байланысты ... ... ... ... кейінгі Әмір Темір мен ... және ... Орыс хан ... ... Орыс хан қаза табады.
Тоқтамыс Әмір Темір ... Ақ ... ... өз ... ... ... ... кезде бірнеше рет есімі
аталған Әмір ... осы ... ие ... ... ... ... белгілі болғандай Әмір ... де ... ... яғни ... хан тұқымы ... ... ... ... ... жолы ... адам ... қарасүйектер арасынан алғаш билікке келген Мамай мырза
екендігі бұған ... ... рет ... ... еді. Тіпті Әмір
Темірдің билікке кеуіне жол ашушы кейіпкерлердің ең ... ... ... ... Ұлы ... қарасұйек билікке келе ... ... ... мырзаның саяси әрекеттеріне дейін мүмкін емес сияқты
көрінген. Алайда ... бұл ... ... алғашқы бөлімде
айтылған. Олай ... Әмір ... ... ... Әмір ... ... құрарда бір ғана ... ... оның ... ... ... ... ... жүзінің көптеген елдерін
бағындыру болды. Мамай мырза үшін Әмір ... ... ... ... болды ма деген сұраққа былай жауап ... ... Әмір ... ... ... ... аса ... болды,
себебі Әмір Темір ... ... ... көрсетіп, саяси ... үлес ... Ал ... ... үшін ... қарсылас болғаны
бұған дейін де, ... ... де ... ... рет ... [9;
40 бет]
Жалпылай алғанда Әмір Темір Баязит пен ... ... ... ... ... Ахмет Яссауи кесенесін салдырған
тұлға. Және де ол ... ... бара ... қаза ... ... ... мырзаға қайта оралайық. Жоғарыда аталған
сөздерден ... ... бір ... факт ол ... мен ... ... ... бір қақтығыстың орын алатындығы еді. Бұл
қақтығыс нәтижесі орталық азия мен ... ... даму ... еді. Қалай болса да жеңілген жақтың дамуы біраз ... ... ... ... түрде дамуына үлкен жол ашылары
сөзсіз еді. ... екі ... да бұл ... ... ... ... болды.
Екі алпауыт арасындағы, ұлы даланың баласы ... ... ... ... ... арсындағы қарқыс тағдыры ... ғана ... ... ... ... ... болтын
болды. Бұл шайқастың Куликово ... ... ... ... [6; 44 ... мыңдаған жылдар бойы қапытасқан тарихи дәстүр ... ... ... ... ... көшпенділер таңдайтындығы баршаға
мәлім. Ал дәл осы жолы соғыс аренасын ... ... бір ... аңғартады. Яғни орыс әскер қолбасшылыры мен ... ... ... ... ... орыс ... бұл ... бас тартады. Олардың ойнша бұл жеңіске тек орыс ... ғана ... ... ... Бұл ... мен әлі толығырақ
тоқталуға тырысамын.
Сонымен Мамай Мәскеуге қарсы өзі ... ... ... Якубовский өздерінің еңбектерінде орыс ... ... ... ... ... оған қарасты, яғни ... яғни ... ... ... яс және ... ... ... келтіреді. Және де аталған ... ... ... де ... атап ... ... ... де аздық қылуынан қауіптеніп, литвалық князь ... құру ... ... ... ... ... ... әскері
Мамай әскеріне Дон өзені ... ... ... еді. [5; 79 ... авторлар Мамай бұл шайқасқа тек далалықтарды әскер
қатарына ... атап ... ... ... ... ... тарапынан сатқыдық, опасыздықтан қауіптенді десе, ... ... ... ... ... ... себебін былай
түсіндіреді: Мамай Қарасүйек ... оған ... ... ... ... ... еді.
Татар тарихшысы Ризаэтдин Фахретдин "Ханы ... ... ... ... ... көпшілік бөлігі жалдамалылар болғандығын
айта ... ... ... ... ... осы ... деп түсіндіреді. "Жалдамалы ол әрқашан да ... ... ... оның ... тек ақша ... оған өз басшысын тастап
қашып кету ... ... [11;193 бет]- ... ... Ризаэтдин
Фахретдиннің "Ханы золотой Орды" еңбегінде осы ... ... ... ... ... болғанда да тарихтың Мамай әскерінің құрамы ... ... ... ... беру үшін ... ... ... зерттеп
білу қажет. Ал бұл мәселеге байланысты ... ... ... ... ... ... ... туғызады. Бұл
мәселеге әлі де тоқталатын боламын.
Енді бұл шайқасқа Мәскеу қалай ... ... ... және Якубовскийдің айтуынша, Мәскеу шайқасқа ... ... ... ... ... ... қоластына
өзіне қарасты барлық княздықтарды біріктіреді. Дмитмри Иванович ... мына ... ... ... ... ... ... белозерліктер, муромдықтар, ... да ... ұсақ ... ... ... ... Иванович жалпы саны жүз елу мыңға жеткен әскер ... ... ... ... ... белгісіз. Ал Мамай
әскерінің саны ... ... ... ... ... байланысты тағы да бір ... ... ... ... деп ... ... ... әскерлері осы
шайқасқа қатысқан деп ... ... ... ... қатарында әрдайым қолында ... ... ... құралған жалдамалы әскер бұл ... ... ... ... қатыспау себебі ... ... ... Мамай әскері сол ... озық ... ... болатын. Жалдамалы әскердің шайқасқа қатыспауның
негізгі себебі ... ... ... опасыздық принциптері
болуы мүмкін.
Сонымен Дмитри ... ... жүз елу ... ... ... ... айында оңтүстікке қарай бет ... ... ... ... өздеріне тән емес болса да,
орыстардың таңдау процесі дәл осы ... орын ... ... [5; 79
бет]
1380 жылы қыркүйектің 6шы ... күні орыс ... ... ... ... тиіс еді. Орыс ... өз ... Дон
өзенінің арғы жағына өтуге бұйрық береді. Бұл ... ... орыс ... өз ... әскерлердің шайқас
барысында қаша жөнелу ... ... ... өту екі күнге созылып үші қыркүйекте орыс ... шулы ... ... келіп тұрақтайды.
Бұл күні ауа райы таң ертеңмен бұлыңғыр ... ... ... ... ... ... Бірақ сағат тоғыздарда ауа райы
жадырап сала береді. Түске ... ... ... әскерінің қарасы
көрінеді. Сағат бірлерде шайқас өз ... ... ... тікелей
тамашалаған жылнамашы шайқасты былай суреттейді: Бұндай ... ... ... ... он ... әскерлерден көрінбей қалды. Адамдар
мен жылқылардан аққан қан ... ... ... ... ... Орыс ... дала ... да, кейін қарай да ... ... ... ... толық күйрету үшін ... ... ... ... даласындағы көрініс өзгеріп шыға
келеді. Тосқауылда тығылып ... ... ... ... Литвадан Дмитри Ивановичқа арнайы көмекке ... ... ... ... ... тың орыс ... ... шығады.
Орыс әскерлерінің қаша ... ... ... ... ... ... шаппақ болады, бірақ Дмитри Боборок
оны тоқтатып ... ... Яғни тың ... ... ... Осы ... орын алғанда Дмитри Боборок бастаған тың
әскер татарларға шаба ... ... бара ... орыстар кейін
бұрылып, татарлар қоршауда қалып қояды. Татарлар ... ... ... ... біршама әскерлерімен алыстан қадағалап отырған
Мамай Калка өзені бойына ... ... Оны ол ... ... ... ... қарсы алады. ... ... ... ... Кафу ... ... қашып, сонда өз өлімін
табады. [3; 68 бет] [5; 47 бет ]
Бұл ... ... деп атап ... ... авторлар, бұл
сөзді үлкен мақтанышпен айтады. Алайда өзгенің ... ... ... ... ... ... жеңістің несі жеңіс.
Ұлы ... ... өзі ... ... ... ... өлгеннен гөрі
қашып кетіп қайта күш жинап соққы беруді дұрыс ... ... ... ... ... ... Ал Дмитри Иванович бұл шайқаста үлкен
шығынға ұшырады. Дмитридің жанындағы сенімді ... ... ... көз ... Және де ... аяғынан еліне оралушы жаралы
жаунгерлер Ягайло бастаған ... ... ... ... ... бет]
Жоғарыда келтірілген мәліметтерді бізге орыс ... ... ... ... ... кейінгі оқиғалар туралы деректер
әр түрлі болып ... ... ... ... ... ... ... Куликово
даласында қаза тапты делінеді.
Ал Насонов болса өзінің ... и ... ... ... былай суреттейді: Мамай ... ... ... ... болады. Онымен қоса әскер ... ... ... ... ... қашып аман қалады. Мамай ... ... ... ... ... көп ... ... Себебі Мамай ... сала өш алу, кек ... ... ойлай бастайды. Бір жылдан
кейін Мамай ... ... ... болады. Бірақ дәл осы ... ... ... ... ... ... тап ... Енді
Мамай руське жорық жасамас бұрын ... ... ... ... Дәл осы жерде қанға ... ... ... хан ... қою, сыйлау принципі өз ... ... ... ... Мамай
әскері мен Тоқтамыс ... ... ... ... ... ... Тоқтамыс жағына өтіп кетеді. Бірақ олар өз ... ... бас ... Мамайдың қашып кетуіне өз тарапынан
жағдай жасап береді. [12; 221 ... осы ... бұл ... мен ... ... емес сыйлау
принципі деген сөз тіркесін пайдаланып отырмын. Бұл ... ... ... өмір ... табатын аймақ іздуге ... ... ... ... ... ойланғаннан кейін Мамай бір кездерде
өзінің үлкен ... ... ... ... ... шешім
қабылдайды. Мамай өзінің қасына біраз адам алып ... ... олар құр қол ... өздерімен бірге бірнеше бағалы ... ... ... ... ала келеді. Бұл өз ... ... ... ... ... иол ақша ... ... қызығушылығын туғызады, ал егер де бұл ... онда ... ... бөлек. Мамай мырза генуялықтардан ... алып ... ... ... ... Алайда генуялықтардың
Мамай мырзаға деген көзқарасы ... ... Міне ... ... ... өлтіріп оның байлығына ие болады. Осылайша ... бір ... ... досы, одақтасы қолынан қаза ... ... 1991 16-17 бет ... ... ... ... айтуынша Мамай
Тоқтамыспен қақтығыста өзінің ... ... ... ... ... ... мен оның ... жақындарын генуялықтар бастапқыда
жақсы ... ... ... ... оны өлтіріп байлықтарын ... ... [14; 62 ... ... ... ... ... және де
Греков пен Якубовскийдің пікірлеріне ... ... ... болса Мамай мырза жат жұртта, ... ... ... ... өмірін аяқтаған деген ... ... ... Орда ... ... ... алғашқы қарaсүйектің өмірі
осылайша аяқталады. [11; 99 бет]
Жоғарыда ... ... ... ... ... айта ... тарихшының өз еңбегін жазу ... орыс ... ... ... де пайдаланғандығын ескеретін болсақ, осы ... ... ... ... қиын ... енді ... және ... сияқты тарихшы ғалымдардың
еңбегіндегі осы мәселе, яғни ... ... ... ... ... ... ... алыстан бақылап тұрды. Одан ... қаша ... ... ... ... ... тағы бір
жеңіліс табады, сонан соң Мамай Генуя жеріне ... ... ... ... деп ... ... Отандық тарихшы Керейхан Аманжоловтың " ... ... " ...... ... ... ... шеккен жоқ. Оның негізгі әскер күші аман ... ... ... ғана ... ... ... мен Мамай мырза
ұрыс алаңын ... ... ... ... ... Ал ... Дмитри Иванович шығыны ... ... ... ... зор ... Дмитридің жанындағы сенімді князьдары, жауынгерлері
осы шайқаста көз жұмды. Және де ... ... ... ... ... ... бастаған Литвалықтар тарапынан ... ... ... ... ... ... сала кек ... туралы ойланып,
даярлана түседі. Алайда Мамай ... ... ... ... ... ... ... Осы жерде Мамай ... ... ... ... ... ... яғни ... қарсы
соғыспайтындығы туралы ант ... ... ... [11; 99 ... олар өз ... ... беруді сатқындық деп ... бұл ... бас ... Бұл ... ... ... өмір ... табатын аймақ іздуге кірісері таң қаларлық
нәрсе емес. Біраз ... ... ... бір ... ... үлкен
серігі, одақтасы болған Генуяға аттануға шешім ... ... ... ... адам алып Генуяға келеді. Әрине олар құр ... ... ... ... бағалы заттар мен ... ... ала ... Бұл өз кезегінде генуялықтардың ... ... ... мол ақша ... кез ... ... ал егер де бұл ... болса онда
жағдай мүлде бөлек. Және де ... үшін ... ауыр күнә ... ... ... генуялықтардан әскери
көмек алып жақсы қарым-қатынас жүргізгені ... ... ... ... деген көзқарасы мүлде өгереді. Міне ... ... ... ... оның байлығына ие болады. Осылайша Мамай
мырза бір кездердегі ... ... ... ... қаза ... 101 бет]
Байқап отырғанымыздай көптеген еңбектің авторлары да ... ... қаза ... ... ... ... да осылай есептейді, олай болса бұл сұрақтың ... ... енді ... ... ... ... тоқтала кетейік.
Куликово шайқасы орыс жылнамаларының баяндауындағыдай ... ... ... күмәнмен қарауға неігз бар. Осы ... ... Ұлы дала заңы ... бас ... ... ... ... өз әскерімен бірге болуы тиіс, ал орыс жылнамашылары ... ... ... ... ... ... ... Бұлай
баяндауының себебі егер Мамай ... ... десе орыс ... ... ... ... шығуына жол беруін түсіндіруі ... Ал ... ... шайқаста әскермен бірге болған. Олай істемесе
халық арасында өз беделінің ... ... ... ... ... ... Орыс ... тағы бір қызықты мәлімет береді. Олардың
айтуынша шайқас аяқталғаннан ... ... ... ... ... ... туралы мәлімет келтіреді. Ал Куликово ... ... ... ... ешқандай нәтиже бермеген.
Көптеген орыс ... ... ... ... ... ... ... түсіндіреді. Бірақ "тазалық
сүйгіш" орыс жауынгерлері қанша жерден ... да ... ... пен оқ-жебелерді жинап алуы мүмкін ... ... Бұл ... көп адам қатысқанын орыс жылнамалары арқылы дәлелдеген едік.
3) "1380 жылы ... 6 шы ... күні орыс ... ... ... келуі тиіс еді. Орыс қолбасшылары өз әскерлеріне
Дон өзенінің арғы ... ... ... ... Бұл бұйрықтың берілу
себебі орыс ... өз ... ... ... қаша ... ... " ... мәліметтер де осы ... ... ... бұл ... ... ... тек қана
қашудан құтылу емес дала ... ... ... нәрсе. Ал
ол дала ... ... ... ... мүмкін. Себебі
Мамайдың жеңілісі бәрінен бұрын Тоқтамысқа ... еді. Осы ... бір ... жағдай орыс әскерлері соғыс алаңына ерте ... ... ... даярланып алған еді. Бұл да болса далалықтарға
тән қасиет.
Көріп ... орыс ... ... ... бір ... ... ... Яғни бұл
жылнамалардағы мәліметтерді тікелей ала ... ... Яғни ... кейбір тарихи еңбектер шындықтан алшақ жатыр деген ... ... келе бұл ... жазу ... ... ... орындап, белгілеген мақсаттарыма жеттім деп айта ... ... ... ... ... орнын көрсетуде толық,
болмаса да ең алғашқы қадамдар ... ... ... келуге
болады. Осы сөздерді ... үшін ... ... ... ... ... Куликово даласында жеңілгені үшін айыптағандығы аса ... Бұл ... оның ... кінәсі жоқ. Мамай мырза
бар болғаны Тоқтамыс пен ... ... ... ... шарт,
одақ құрбаны.
2) Мамай мырзаны сауатсыз қолбасшы мен ... ... ... ... қордың қандай дәрежеде екендігі
жоғарыда ... ... ... бұл ... бастапқыда берген
мәліметтері қазіргі күйінен бөлек ... ... ... орыс
жылнамаларының көпшілігі дерлік XVIII ... ... ... ... ... жазылғандығы баршаға белгілі.
3) Татар тарихшысы Ризаэтдин ... ... ... ... ... ... Мамай мырза батыл әрі
сауатты соғыса ... ... тың ... ... ... ... Егер де Мамай мырза тағы бір сағат ... ... ... ... ... еді. Ал бұл ... Мамай мырзаның
күшеюінен ... ... ... ... ... болары
тағы анық.
4) Егер әскер құрамындағы ... қаша ... ... ... анық ... түсінікті. Себебі Ягайло ... ... не бары он бес ... ... еді. Ал егер ... ... ... Ягайло әскерімен дер кезінде
кездескенде ... ... пен оның ... ... ... ... ... отырғанымыздай орыс халқының ұлы ... ... ... ... аса қиын емес. Және де ... ... ... ... де ... ... ... қала
берді. Шайқас барыснда Дмитри өзінің ең ... ... ... айрылып қалды. Мәскеу де, басқа да русь ... ету үшін ... ... ... ... ... Яғни шайқас орыс
тарихшылары айтып жүрген Куликово шайқасы ... ... ... ... деп айту ... ... келер болсақ бұл шайқастан
кейін болған бір ғана ... бұл орыс ... ... болатынына тұңғыш рет көзі жетуінде болып табылады. ... ... ... қиын жолмен, әрі қымбат бағамен келгендігін ... ... ... ... Мәскеу князьі ... ... ... мырзамен салыстырғанда әлде қайда зор ... ... ... ... ... осы шайқаста көз ... де ... ... ... ... ... жаунгерлер Ягайло
бастаған Литвалықтар тарапынан қырғынға ұшырайды. Осыған қоса ... тағы да ... ... аңсаған тәуелсіздіктері көпке
созылмайды.
Куликово шайқасы және ... деп ... ... жазу ... бір ғана ... бұл ... даласындағы ұрысқа ерекше,
жаңаша көзқараспен қарауды ... ... ... яғни ... ... әрі ... бастама болар деп есептеймін.
III – тарау
Деректер мен ... ... ... мырзаның тарихи потретін ашу бұл ... ең ... бірі ... ... ... ... ... Енді
осы мақсатқа жету үшін ... ... ... ... Ең ... ... мырзаның тарих аренасына шығуын анықтау.
Оның ... келу ... ... ... ... де тоқталы кету. Мамай мырзаға Отан ... ... ел ... ... бағаларын салыстырмалы түрде қарастырып
оған өз ... баға ... ... ... Мамай мырза образын
көршілерінің көздерімен баға беру.
Жоғарыда аталған мақсаттарға жету үшін мен ... ... ... ... мырза тарихын деректер мен ... ... ... ... ... ... жол ашуға деген
ұмтылыс осы ... ... ... ... жетпек.
Куликово шайқасы мен Мамай туралы орыс халқының кез ... ... ... мен шығармалары өте көп. ... ... ... ... ... дейінгі
аралықты қамтиды. Бұл еңбектердің барлығы бір сипатта болып ... ... ... ... ... ... ... және де Мамайдың сауатсыздығын, қорқақтығын ғана ... Дәл осы ... ... тек орыс ... ... Орыс халқы
бір кездерде өз үстемдігін жүргізген барлық ... ... ... ... ... ... ретінде танылып қалды. Мамайды бұл
тұрғыда танып қалғандар қатарында ... да ... қара ... ... ... да бар. ... аға буын өкілдері үщін Мамай
есімі жат ... ... олар үшін ... бар болғаны Куликово
шайқасында жеңілген адам ... ал ... ... ... ... ... нағыз ер азаматқа тән ... ... орыс ... ... ұстағандығы жайлы көпшілік өкінішке ... ... ... ... ... болады. Бұл өз ... ... аша ... ... Не ... орыс ... десе әлі ... дейін тітіркенеді, не себепті Мамайға ... ... ... ... ... не ... Мамайды русь
тарихындағы барлық жаулардан да ... Осы ... ... ... алдымен Мамай мырзаның билікке келмес бұрынғы ... ... ... ... ... өткендей Мамай Бердібек ... да ... ... ие ... ... мәліметі бойынша Мамай Бердібек тұсында үлкен беделге
ие болған. Ибн Халдунның ... ... ... ... отау
құрғаннан кейін, Бердібектің барлық істеріне ... ... ... ... ... ... Және Мамайдың қиат ... ... [2; 168 ... ... ... басталған аласапыран кезең жөніндегі
Өтеміс қажының ... ... ... өте құнды:"Оның
заманында,-деп жазады Өтеміс қажы, - ... көп ... Оң ... ... ... ... алып өзінің тайпаларымен Қырымға, тағы
бір қият Теңіз-Бұға сол ... Сыр ... ... алып ... ... ... Сарайда қалып, үш жылдан соң опат ... ... ... ... ... ... ... ие болғандығын
және де халықтың Мамай мырзаны қолдайтындығы көрінетін ... ... бет ... орыс ... оның ... келе сала ... аумаққа ие
болғандығын атап көрсетеді. Ал енді XIV ... 60-70 ... ... ... барлық территорияларға толығырақ тоқталып
өтейік.Зертеушілердің бұл сұраққа ... ... ... әрі ... күмән келтіруге болмайды деп айтуға болады.
Себебі бұл ... ... ... ... ... ... деректер растап отыр. " Осы кезеңде ... ... ... ... ... ... Рязань князьдігіне дейінгі
аралық болды. XIV ғасырдың 70ші жылдары ... ... ... ... ... Мамай иелігіне Воронеж, Орлов, тула аймақтары кірді. Осы
аудандардың қазба байлықтарын ... өз ... және жұрт ... ... ... Дәл осы ... русь үшін ... тарапынан
үлкен қауіп төнді деп көрсетеді орыс жылнамалары.. Себебі ... ... ... ... ... көршілес,
шекаралас аймақтарда орналасқан болатын. Және өз кезегінде ... ... өте ... ... ... ... ... Руське
байырғы монғолдық, ... ... ... ... ... ... [15; 256 бет]- делінеді ... Бұл ... ... ... ... айралықтай
дәрежеде сескеніп, қорыққандығы айқын көрінеді.
Мамай XIV ... 60 шы ... ... билікке келеді деген
тұжырымды, жоғарғы бөлімдерде атап көрсетілген мәліметтер ... ... ... ол ... хан ... ... ... етіп жариялай алмады. Алайда оған елді қуыршақ хан арқылы басқару
үлкен қиындық ... жоқ. ... бір ... өте ... ... ... де болады, себебі ол Абдаллахты ... ... ... ... етіп ... ... қай аралық Абдаллах пен ... ... атап ... енді ... XIV ғасырдың 60 жылдардағы
үлкен қарсыластарының бірі ... ... ... атап
көрсетсек: Оның иелігінде Волга бойындағы ... ... ... сол ... яғни қос астана Сарай Берке мен ... ... ... ... осы ... Жаңа Сарайда Келдібек өз атынан ... ... ... ... аталған себептермен Мәскеу Сарайлық ханнан
қорықпады. Яғни Мәскеу үшін Жаңа ... ... ... ... ... ... осы себепті ... ... ... ... ... ... Насоновтың "Монголы и русь" атты еңбегінен
кездестіруге ... Бұл ... ... ... ... қадамын үлкен
саяси қадам ретінде қарастырады. ... бұл ... ... ... ... ... істелген әрекет. Олай істемеген күні ... ... ... ... еді. ... Генуямен келісіп олардан
ақша алып тұрды. Сол ақшаға ... ... ... кавказдықтардан
құралған жалдамалы әскер ұтап отырды. Ол әскермен Мамай үшін ... ... ... ... жеңу аса қиын шаруа емес еді. [12;
66 бет]
1360-1370 жылдар аралығындағы ... ... ... ... ... ... ... Ал енді Алтын Орданың ішкі
жағдайына ... ... ... Мамайдың Абдаллах атты ханды тағайындағаны
туралы айттық. Бұл ... ... ... де ... Мамай
тұсында шығарылған теңгелер Абдаллах атынан соғылып отырды.
Бізге дейін жеткен Абдаллах хан атындағы теңгелер хижра ... ... яғни ... жыл ... ... жылдар аралығын
қамтиды. Абдаллах хан атындағы теңгелер Ордада ... ... ... ... ... бұл оқиға хижра бойынша 763
жылы, яғни біздің жыл ... ... ... ... ... ... атап ... Русь Алтын Ордада орын алған ... ... ... мұқият қадағалап отырды. Қос тарапты билік
нумизматикалық деректерге қарағанда ... ... 762 ... ... дейін, яғни біздің жыл санауымыз бойынша 1360-1361 жылдардан
1663-1664жж ға ... ... ... ... бұл кезеңді
былай суреттейді:
« Сол уакқытта Еділ хандығын қос хан ... Олар ... ... ... ... және ... ... Бұл хандар арасында
өзара жеккөрініштік ... ... ... ... ... ... хан өз атынан
теңгелер шығарып отырған. Бұл оның ... ... ие ... ... билік үшін талас тек қана Мурид пен ... ... жоқ . ... бойынша 764 жылы, яғни ... ... Мир ... атты хан өз ... теңге шығарып отырды.
Осы жерде Сарай ... ... ... қолға өтумен
болғанын атап өткен жөн. Яғни ... үшін ... ... ... ... Бұл ... ... деректер арқылы дәлелдеуге
тырысайын. Абдаллах ханның Сарай Беркеде ... ... ... 771 жылы ғана , яғни 1369-1370 жылдары шығарып отырған. Яғни
осы ... ... ... ... ... болмаған.
Міне дәл осы іс әрекеті арқылы Мамай ... ... ... ... ... ескере отырып
қимылдауы оның тарихи-саяси сахнада айтарлықтай ұзақ ... ... жол ... Дәл ... ... ... ... замандастарының
қолынан келмегендігін ескеретін болсақ. Мамай ... ... ... ... байқап білу қиынға соқпайды. Яғни Мамай
мырзаның кезеңіндегі ... оны ... ... қаншалықты
шыңдағанын көреміз. [13; 1991 Жалын 16-17 ... ... ... ... қырқыстар мен соғыстарда өзінің
әскери біліктілігі мен ... ... ... ... ... болатын. ... ... ... ... иелігі де үнемі
толығып немесе азайып отырған.
Алайда хандық билік үшін ... тек қана ... пен ... ... жоқ . Хижра бойынша 764 жылы, яғни ... ... Мир ... атты хан өз атынан теңге шығарып отырды.
Осы ... ... ... ... ... ... ... атап өткен жөн. Яғни астана үшін күрес қарқынды ... ... Бұл ... ... ... арқылы дәлелдеуге
тырысайын. Абдаллах ханның Сарай Беркеде ... ... ... 771 жылы ғана , яғни ... жылдары шығарып отырған. Яғни
осы жылдары Сарай Берке ... ... ... жылнамалары Мамай бәсекелестерінің бірі Мурид хан ... ... ... Ал «Аноним Ескендір»-дегі мәліметтер оның
Орда Шейхтің баласы болғанын, және үш жыл ... ... ... ... ... хан теңгелері 762-764 жылдар аралығында шығып
отырған . Яғни ... ... ... 1365 ... дейін қаза болған
. Аммуратты ... ... ... ... ... [14; 159 ... осы ... Сарай тағы осы кезде Азиз хан ... ... . ... ... Азиз ... ... ... жылы , яғни 1363 жылы билікке келгенін айтады.
Мамай мырза мен ... ... ... ... табылып
отырды. Азиз хан өлімінен кейін ... ... ... ... 767-768
жж аралығында, яғни ... ... ... ... ... екінші Жәнібек хан да өз атынан теңге шығарып отырды.
Бізге ... оның 29 ... ... де ... ... Бұл оның ... ... яғни нақты болмағандығын
көрсетеді.
Алайда XIV ... 60 ... ... ... орын ... дүрбелеңге қарамастан Мамай беделі өте ... ... бұл ... ... ... ісінен көре аламыз. Абдаллах
хан ... ... ... бойынша 771 жылы, яғни 1369-1370 жылдары
шығарылуын тоқтатады. Ол осы ... ... ... ... Никондық
жылнамалардың баяндауынша Мамай ордада жаңадан
Мамат атты сұлтанды хан ... 1370 ... ... ... ... ... жанасады. Себебі Мамат сұлтан ... ... ... 771 жылы , яғни 1370 ... ... отырғанымыздай Мамай ... ... ... өте көп болған. Осы қарсыластары арасында ... ... ... ... еткен жағдай (фактор) ... ... ... ... ... ... ... болған. Осы
кезеңде Мамай ... ... ... ағысынан батысқа қарай
Рязань князьдігіне дейінгі аралық ... XIV ... 70ші ... ... ... ... Сол ... Мамай иелігіне Воронеж, Орлов,
тула аймақтары кірді. Осы ... ... ... Мамай өз
мүддесіне, және жұрт мүддесіне ... ... ... Дәл ... русь үшін Мамай тарапынан үлкен қауіп төнді деп ... ... ... ... ... Мамай иелігіндегі
территориялар русьпен көршілес, ... ... ... Және өз ... ... Мамайдың уақыт өте келе, билігін
әбден нығайтқаннан ... ... ... ... ... ... қайталап жүргізетіндігін жақсы түсінді. Дәл ... ... ... ең ... ... бірі Мәскеулік князь
Дмитри Иванович болғандығы жоғарыда ... ... ... ... ... 70 ... ... Одадағы дүрбелең күшейе
түскенімен, негізгі билік ... ... қала ... ... ... Ивановичтің Руссьті біріктіру саясатына Мамай барынша кедергі
жасағысы ... ... ... Тверь және Рязань князьдарына
оладың ... ... ... және ... ... ... Бұл әрекет өз ... ... ... ... қаншалықты жоғары болғанын көрсетеді. Тверь
князьі ... да, ... ... Олег те ... ... ... ... Ивановичпен денңгейлес емес еді. [11; 130 ... осы ... ... өзге де себептермен болсын Дмитри
өзінің алдына қойған ... жете алуы ... еді. ... ... үщін ең ... ... өзі де ... Ордада бірнеше қиын
міндеттерді жүзеге асыруы керек еді. Сол ... ... Ең ... ... Алтын Ордадағы дүрбелеңді тоқтатуы тиіс
еді. Содан екейін Жошы ... ... ... ... ... керек еді. Мамай Ольгердпен одақтас ... ... ... ... ... рұқсат береді. ... ... ... мен Тұзақ есімді елшілерді жібереді. Елшілердің
негізгі ... ... ... ... беру туралы бұйрықты
жария ету ... Осы ... ... ... ... еркін
орындағысы келмейді, бірақ ... ат ... ... де әлі
ертетек ... де ... ... Қалай болғанда да ... ... ... Дмитри Иванович литвалық Ольгердпен
бірігіп Михайлге қарсы ... ... Бұл ... естіген Михайл
Мамайға қайта келеді. ... ... тек ... ... ... ... Осының белгісі ретінде Мамай
Михайлге ... ... ... ... Михаил Мамай ұсынған көмектің
бұл түрінен ... ... ... Сарықожа деген елшіні қосып,
Тверьге қайта ... ... ... Русь ... қаларына
боярлар мен арнайы адамдарды жіберіп «анти михаилдық» үгіт ... еді. Яғни ... ... ... ... ... болмайды. Ол
руське кірмейді,( - деген ... ... ... [16; 125 бет ... ... ... 1370-75 ... аралығында орын алған
болатын. Себебі Дмитри ... пен ... ... келісім осы
жылдары жасалған болатын.
Егер де Михайл Мамай ... ... ... бас ... Дмитри Иванович жеңіліс табар еді. Себебі ... ... де ... ... ие емес еді. ... ... ... біржола
үзбеуі де осы себепті.
Мамай мырзаның аса ірі ... бірі – ... ... еді. ... хан Мамай мырзаның ... ... ... ... қарсыласы. Куликово даласында жеңіліс ... ... ... ... ... әсер еткен адам осы ... ... ... ... да Мамай бұл шайқасқа ... ... Оның ... ... қиарта соққы беріп,
ойсыратып тастау және де бас ... ... ... өз ... ... Егер де Мамай жеңіске жеткенде оның ... ... ... еді. Бұл ... ... ... ... қарсыласы
Төре тұқымы Тоқтамыс та ... ... еді. [16; 101 ... ... ... тоқталдар болсақ, Ақ Орданы Орыс
хан ... ... оған ... ... бейнесіндегі қарсылас пайда
болды. Тоқтамыс Шыңғыс ханның ... Төре ... ... ... ... Ақ ... феодалдық өзара қарқыс шарықтау шегіне
жеткен еді. Ақ Орда Жошы ... яғни ... іс ... ... өз алдына дербес мемлекет болған кезі
еді. Тоқтамыс сұлтан Ақ ... ... ... Самарқанға көшіп
кетіп, Әмір Темір ... әрі ... әрі ... ... біраз
өмір сүреді. Ақ Орданың күшеюінен ... Әмір ... ... ханға айдап салады. Темірдің әскери көмегіне сүйенген Тоқтамыс
1374-1375 жылдары Орыс ... ... ... ... ... ... баласы өлгенімен, Тоқтамыс әскері жеңіліске ұшырайды.
Темірден жаңа әскер ... ... ... рет ... ... жорықта да Тоқтамыс жеңіліс табады. Осыдан ... ... Орыс хан ... пен ... ... жорыққа шығады. Күннің
суып кетуіне байланысты ... ... ... Бір ... Әмір ... мен ... және ... қарсыласы Орыс хан
арасындағы шайқаста Орыс хан қаза ... ... Әмір ... Ақ ... ... өз қолына алады. [9; 33-34 бет]
Менің өзімнің жеке тарихи көзқарасыма ... ... ... ... ... бұл ... аса құптамаймын. Себебі
Мамай ... бұл ... және де кек ... ... ... үшін өте ... ... болды және өз ... ... ... ... кезекте Мамай мырзаның ... ... ... болсақ, орыс зерттеушілері - "Мамай қанша ... ... ... ... өз ... ... ... өзара талас-тартыстағы Ақ Ордалық Жошы ұрпақтарының ... ғана ... ... мен Болгар ... ... Ақ ... ... ... олар ... ... қарқыста болса да.
Мамайға аймақты бермейді. Осы себепті Мамай өз ... ... ... ... Ал өз кезегінде осы ... ... ... ... орыс ... ... өседі. Мамай бұл
істің осылай жалғаса ... ... ... ... ... түсінді," деген пікірді көп ... Және де ... ... ... ... ... де жиі айтып жүрген ... ... бұл ... оның орыс ... ... таққан
көптеген жалған пікірлерінің ... Олар бұл ... ... ... ... иегері болмады деген пікірді дәлелдеуде
дәиек ретінде ... ... ... ... деректер бұл
пікірге қарама қайшы болып келеді. Сарайда Абдаллах хан ... ... ... атынан да теңгелер шығып ... ... ... де ... ... ие ... онда оның ... ешқандайда
жоғары болмас еді.
Бәрін айтта, бірін айт ... ... да ... 1360 ... ақ ... жағдайдың қожайыны болды. Дәл осы іс ... жаңа ... ... ... ... Ордадағы орын алған дүрбелең жылдардағы хандардың жиі-
жиі ... ... өз ... ... ... ұзақ ... бойы
беделінің төмендемеуі тек қана оның ... ... ... ... ... ... ... хан жаулауынан кейін мүлде
болмаған қарасүйектің мемлекет ... ... ... рудан құралған
Алтын Орда халқының арасында ... ... ... ... ... ... сауттылықпен шыға білу екінің бірінің ... ... ... көптеген хандар арасында адасып ... ... ... ... өсіру үшін қадамдар жасап отыруы.
4) Шет ... ... ... ... да, Мамайдың саяси
сауттылығын көрсетеді. Себебі жергілікті сарбаздар кез ... ... ... және ақсүйектердің жағына сатылып өтіп кетуі ... ... ... "өз ... адамы" - деп таныған, яғни ол
сөздің ... ... ... ... ... Дәл осы ... Мамай
үлкен зардап шекті. Оны орыс жылнамаларындағы мына бір ... ... ... князьдігі үлкен шешімдерге бара бастайды,
дәл осы ... 1375 жылы ... ... ... Тверьге
шабуыл жасап, ауыр соққы береді. Осыдан ... ... ... ... ... ... Бұл келісімнің бірнеше қызықтыв
жақтары бар еді, соларға ... ... ... ... ... ... Дмирти Ивановичті өз ағасы ретінде
тануы тиісті еді. Яғни өзін ... ... ... ... еді.
2) Қоластындағы князь болғандықтан Тверь князьі ... ... ... ... де ... ... ... еді.
3) Бұған дейін Тверь ... ... ... ... ... ... ... Ең қызықты жағы бұл татарларға қарсы одақ құру ... ... ... ... "қызықты" жағы былай
беріледі: " Татарлар ... ... ... ... тыныштық дейміз.
Татарлар соғыс десе, бізде соғыс ... ... бәрі ... ... ... ... князьі Дмитридің көздеген
мақсаты белгілі, ол ... ... ... ... тарихшы ретінде айта ... ... ... Ивановичтің
бойынан бұған дейін көрінбеген батылдықтың белгілері көрінеді. Бұған
дейін ... ... ... ... ... баршаға
аян. Бірінші рет татарларға ... одақ құру ... сөз ... ... барлығы өлкедегі саяси-әскери жағдайдың өзгергендігін
көрсетеді. ... ... ... әлі де ... ... жөн. ... аталғандай өз кезегінде ... ... ... өте келе ... ... ... жалғастыратындығын жақсы түсінді. Дәл осы себепті ... ... ... одақ деп ... ... ... одақ деп
түсінген жөн. Себебі Дмитри Иванович ... ... ... кейін
оны тыныш қалдырмасы анық еді. Себебі кез ... ... ... ... ... ... еді.
Мамай өз вассалынан мұндай қадамды күткен ... ... ... ... деп ... Бірақ Мамайдың жалдамалы әскер
ұстауының басты ... ... ... ... екендігі
баршаға түсінікті.
Мамай Дмитри ... ... ... ... бұзылғаннан
кейін қатты ашуланып, ызаланды. ... бұл ... ... ... арада міндетті түрде ... ... ... ... ... болып жүрген Владимир князьдығына билік жүргізуге
рұқсат ... ... ... ... ... мен ... есімді
елшілерді жібереді. Елшілердің негізгі ... ... ... беру ... ... жария ету болатын. Осы кезде ... ... ... ... келмейді, бірақ ... ... ... де әлі ... екендігін де жақсы түсінді. ... да ... ... ... ... ... Иванович
литвалық Ольгердпен бірігіп Михайлге қарсы ... ... ... ... ... ... ... келеді. Мамай ... ... ғана ... ... ... Осының белгісі
ретінде Мамай Михайлге ... ... ... Бірақ Михаил Мамай
ұсынған көмектің бұл ... ... ... ... ... ... қосып, Тверьге ... ... ... ... Русь
барлық қаларына боярлар мен ... ... ... ... үгіт ... үлгерген еді. Яғни халық арасына "Михаил
русьта князь ... Ол ... ... - ... ... сөздер
таратады. [17; 254 бет]
Бұл оқиға шамамен 1370-75 жылдар ... орын ... ... ... ... пен Ольгерд арсындағы келісім осы
жылдары жасалған ... ... ... ... ... ... басталған еді. Алайда Мамай шынайы ... ... ... бірден бастамай, бес жыл шамасында ... Ол ... ... іздейді және оны табады. Осы ... ... ... ... ... ... осы жерде
келтіре кету өте ... ... ... ... ... ... жиында :"Мамай литвалықтармен одақтасады,
ал литвалықтар сұм, ... ... ... ... ... Міне дәл
осындай литвалықтарға берілген мінездеме өзінің ... ... ... ... ... да ... бұл шайқасқа немқұрайлы қарамағандығы
анық. Оның жоспарында Мәскеуге қиарта соққы ... ... ... де бас ... қирату арқылы өз бәдәлін арттыру болды.
Егер де ... ... ... оның ... ... нығаяры
сөзсіз еді. Бұл жағдайды Мамайдың даладағы басты ... ... ... та ... ... ... ... толығырақ тоқталдар болсақ, Ақ ... ... ... отырғанда оған қарсы Тоқтамыс бейнесіндегі қарсылас пайда
болды. Тоқтамыс ... ... ... Төре тұқымынан болатын. ... ... хан ... Ақ Ордада феодалдық өзара қарқыс ... ... еді. Ақ Орда Жошы ... яғни Алтын
Ордадан іс жүзінде ... өз ... ... ... ... ... ... сұлтан Ақ Ордадғы ... ... ... ... Әмір ... ... әрі қонақ, әрі тұтқын ретінде біраз
өмір ... Ақ ... ... ... Әмір ... ... ханға айдап салады. Темірдің әскери көмегіне сүйенген ... ... Орыс ... ... жорыққа аттанады. Соғыста Орыс
ханның баласы өлгенімен, Тоқтамыс әскері ... ... жаңа ... ... ... ... рет жорыққа шығады.
Бұл жорықта да ... ... ... ... ... 1375-1376
жылдары Орыс хан Тоқтамыс пен ... ... ... ... ... ... байланысты соғыс кейінге шегеріледі.
Бір жылдан кейінгі Әмір ... мен ... және ... Орыс хан ... шайқаста Орыс хан қаза табады.
Тоқтамыс Әмір Темір көмегімен Ақ ... ... өз ... ... да ... ... ... қалғанын түсінбеген
Мамай шайқас алаңына ... ... ... Рим ... ... қарсыластары
тек өз қаруын өзіне қарсы пайдаланып қана жеңе ... еді. ... да осы ... орын ... Яғни ... ... шабуыл
жасау тактикасын қолдану. ... ... ... ... ... ... жүз елу ... әскер, жылнамашының баяндауынша
тамыз айында оңтүстікке қарай бет ... ... ... соғыс
аренасын өздеріне тән емес болса да, орыстардың таңдау процесі ... ... орын ... ... жылы қыркүйектің 6шы жұлдызы күні орыс әскерлері ... ... ... тиіс еді. Орыс ... өз әскерлеріне Дон
өзенінің арғы ... ... ... береді. Бұл бұйрықтың берілу
себебі орыс ... өз ... ... ... қаша ... ... ... сөзсіз.
Өзеннен өту екі күнге созылып үші қыркүйекте орыс ... шулы ... ... ... ... күні ауа райы таң ертеңмен бұлыңғыр тартып тұрады. ... ... ... түседі. Бірақ сағат тоғыздарда ауа ... сала ... ... ... ... Мамай әскерінің қарасы
көрінеді. Сағат бірлерде шайқас өз бастауын ... ... ... ... шайқасты былай суреттейді: Бұндай ... ... ... ... он ... ... көрінбей қалды. Адамдар
мен жылқылардан аққан қан ... ... ... ... ... Орыс ... дала жаққа да, кейін қарай да ... ... ... ... толық күйрету үшін ... ... ... Куликово даласындағы көрініс өзгеріп ... ... ... ... ... ... ... Литвадан Дмитри Ивановичқа арнайы көмекке келген Дмитри Боброк
басшылық ... ... тың орыс ... ... ... [18; 55 бет]
Орыс әскерлерінің қаша жөнелгенін көрген Владимир ... ... ... ... ... ... Дмитри Боборок
оны тоқтатып татарлардың ... Яғни тың ... ... ... Осы ... орын ... Дмитри Боборок бастаған ... ... шаба ... ... бара жатқан орыстар кейін
бұрылып, ... ... ... ... ... ... ... болады. Шайқасты біршама әскерлерімен алыстан ... ... ... ... ... қарай қашады. Оны ол ... ... ... ... қарсы алады. Әскерін ... ... ... Куликово шайқасын атақты Каталаун шайқасымен
салыстырып ... жөн ... ... Бұл ... ... ... ... мақсатым Мамайды Атилламен қатар қою ... бары ... ... ашып ... ... мен ... ... шайқасы қандай маңызды болса, Русь пен Орда үшін ... ... ... Екі ... та ... өте үлкен жаңалықтар
енгізді. Екі шайқаста да қарсыластар бір бірінің қыр ... ... Қос ... да ең ... тұлғалары біздің ата-бабаларымыз.
Аты аңызға айналған Еділ патша ... ... ... ... өз
кезегінде Мамай да русьті соншалықты ... ... ... ... ... дәрежесі екі түрлі. Каталаунға байланысты Отандық
тарихшылар ... ой – ... ... ... ... ... ал
Куликово даласындағы шайқастың мән - жайы сол ... ... ... қалып қойған.
Ендігі кезекте Каталаун ... ... ... тоқталып
Куликово даласындағы шайқаспен дәлме дәл ... ... ... ... ... ... әскерін басқарған
Патрици Флави Аэци ... ... ... ... ... ... шайқастағы русь әскерінің ... ... ... ... ... ... 451 жылы 15 маусымда Тура
қаласының маңында Еділ ... Рим ... ... ... ... ... ... адамдар "бұндай ірі ... ... ... ... өзендерден аққан су қызыл қанға боялды" - деген
баға ... [ 19; 100 бет] Ал Орыс ... ... даласындағы
шайқасқа " Бұндай шайқас әлі болған емес, даланың он ... ... ... Адамдар мен жылқылардан ... ... ...... баға ... Еділ де ... ... жеңіске
жетіп тұрып ... ... ... ... ... өз ... ... даласындағы шайқаста екі жақтың да ... ... ... ... бірі ала алмады. Осы себепті бұл шайқаста
ешкім ... жоқ, ... ... жоқ екі жақ та ... ... жоғарыда аталған пікірді қазіргі ... ... ... ... Ал ... даласындағы шайқас ше? Бәрі дәлме ... ... екі ... да ... тең болды, тіпті Мамай
шығыны аз болды деген пікір де бар, ... ... бірі ... екі жақ та ... ... ... Куликово даласындағы
шайқастың ... бір ... ... ойсырай жеңіліп Генуяға қашып
сонда қаза ... ... ... және ... ... ... ... баға ең әділетсіз, ең дөрекі ... ... ... ... бүгінгі күннен бастап жою қажет. Тек Мамайға
ғана емес Отан ... ... ... ... баға беру қажет.
Бұл жерде жеңіліс деп атап көрсетіп ... ... ... үлкен мақтанышпен айтады. Алайда өзгенің тактикасымен, өзгенің
әскери қолбасшыларымен, ... ... ... ... несі ... ... ханның өзі ешбір мағынасыз ... ... ... ... кетіп қайта күш жинап соққы беруді дұрыс санаған. ... ... ... ... анық. Ал Дмитри Иванович бұл шайқаста ... ... ... ... сенімді князьдары, ... ... көз ... Және де ... аяғынан еліне оралушы жаралы
жаунгерлер Ягайло ... ... ... ... ... соңғы сәттерге дейін өзінің ... ... ... ... ... ... сенген одақтас кешшігіп жетті. Шайқас ... ... еді. ... тек ... ... әскерлерін ғана қырып
қайта оралады.
Байқап ... ... Лев ... берген бағасы
өзінің дәлдігін барған сайын ... ... ... шын ... адал, жауына қатал, ... - ... ... ... ... ... Өз одақтасын соңғы сәттерге дейіншайқас ... деп ... ... ... ... пікірінше, тағы бір
жарты сағат шыдағанда жеңіске жетері ... ... ... ... ... ... адал болу қасиетінен қатты
зардап шекті" деген сөздері ... ... ... өз ... ... ... соңғы күндері ... ... ... ... ... оны ... ... қаза болды деген ... Едні ... ... тоқталсақ: Насонов болса ... и ... ... осы ... ... суреттейді: Мамай
жеңіліс тапқаннан кейін ... ... ... ... қоса әскер
құрамындағы бірнеше жүйрік аттылар да ... ... аман ... ... құрамында жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... ... орала сала өш алу, кек
қайтару ... ... ... Бір ... ... Мамай руське қайта
аттанбақ болады. Бірақ дәл осы кезде Мамай ойламаған ... ... ... тап ... Енді ... руське жорық жасамас
бұрын Тоқтамыс ... ... ... ... Дәл осы жерде қанға
сіңіп қалған Шыңғыс хан тұқымдарын биік қою, ... ... ... ... ... айтсақ Мамай әскері мен ... ... ... ... ... көпшілік бөлігі Тоқтамыс жағына өтіп
кетеді. Бірақ олар өз ... ... ... бас тартып,
Мамайдың қашып кетуіне өз тарапынан жағдай жасап береді. [7; 100 ... осы ... бұл ... мен ... принципі емес сыйлау
принципі деген сөз ... ... ... Бұл ... ... өзінің өмір тыныштығын табатын аймақ іздуге кірісері ... ... ... ... ... кейін Мамай бір кездерде
өзінің ... ... ... ... ... ... шешім
қабылдайды. Мамай өзінің қасына біраз адам алып ... ... олар құр қол ... ... ... бірнеше бағалы заттар
мен алтын, ... ... ала ... Бұл өз ... ... ... ... себебі иол ақша әрдайым
кез келгеннің қызығушылығын туғызады, ал егер де бұл ... онда ... ... ... Мамай мырза генуялықтардан әскери
көмек алып ... ... ... анық. Алайда генуялықтардың
Мамай мырзаға деген көзқарасы мүлде ... Міне ... ... ... ... оның байлығына ие болады. Осылайша Мамай
мырза бір ... ... ... одақтасы қолынан қаза табады.
Татар тарихшасы ... ... ... Мамай
Тоқтамыспен қақтығыста өзінің әскерінен айрылып, Кафыға кетуге мәжбүр
болады. Мамай мен оның ... ... ... ... қарсы алады, бірақ кейіннен оны өлтіріп ... ... ... ... ... ... Насоновтың және де
Греков пен ... ... ... ... отырмыз.
Олай болса Мамай ... жат ... ... ... қазіргі
Федосия жерінде өмірін аяқтаған деген тұжырым жасауға ... ... Орда ... ... ... алғашқы қарaсүйектің өмірі
осылайша аяқталады.((
Жоғарыда айтылған пікір ... ... ... айта отырып,
бұл тарихшының өз ... жазу ... орыс ... ... деректерін де пайдаланғандығын ескеретін болсақ, осы пікірдің
шындыққа ... ... ... қиын ... енді ... және ... ... тарихшы ғалымдардың
еңбегіндегі осы ... яғни ... ... былайша суреттеледі: "Мамай
Куликово даласындағы ... ... ... ... Одан ... қаша ... ... түбінде Тоқтамыс әскерінен тағы ... ... ... соң ... ... жеріне қашып барып сонда
қастандықпен өлтіріледі," деп көрсетеді.
Келесі ... ... ... Керейхан Аманжоловтың " ... ... " ...... Куликово даласында үлкен
зардаптар ... жоқ. Оның ... ... күші аман ... ... ... ғана ... ұшырады. Ордалықтар мен Мамай мырза
ұрыс алаңын өздерінің ... ... ... ... Ал Мәскеу
князьі Дмитри Иванович шығыны Мамай ... ... ... зор ... ... ... сенімді князьдары, ... ... көз ... Және де соғыс аяғынан еліне оралушы ... ... ... Литвалықтар тарапынан қырғынға ұшырайды.
Мамай мырза елге, ... ... сала кек ... туралы ойланып,
даярлана түседі. Алайда Мамай ... ... ... ... ... ... кезігеді. Осы жерде ... ... ... ... ... ... ... яғни сұлтанға қарсы
соғыспайтындығы ... ант ... ... ... [11; ... 16-17 беттер]
Бірақ олар өз билеушілерін ұстап беруді ... деп ... бұл ... бас ... Бұл ... ... Мамайдың
өзінің өмір тыныштығын табатын ... ... ... таң ... ... ... ... кейін Мамай бір кездерде өзінің үлкен
серігі, одақтасы ... ... ... ... қабылдайды. Мамай
өзінің қасына біраз адам алып ... ... ... олар құр ... ... ... ... бағалы заттар мен алтын, күміс
бұйымдар ала ... Бұл өз ... ... ... тудырады, себебі мол ақша ... кез ... ... ал егер де бұл ... болса онда
жағдай мүлде бөлек. Және де ... үшін ... ауыр күнә ... ... ... генуялықтардан әскери
көмек алып жақсы қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... көзқарасы мүлде өгереді. Міне осыдан кейін
генуялықтар ... ... оның ... ие ... ... ... бір ... өзінің досы, одақтасы қолынан қаза табады.
[9; 35 бет]
Мамай өз ... и ... ... ... ... ... Оларда алғашқы капиталистік ... ... ... Осы ... ... достықтан пайданы жоғары қойып,
Мамайды өлтіреді.
Жалпылай өз ойымды ... ... ... ... ... келе ... ... жасауға болады. Мамай
негізінен ... мен ... ... толық орнын ала алмаған.
Керісінше жала мен ... ... ... ... түрде иегері
атанған. Мамай бірнеше жылдар бойы ... ... ... ... ... әрі миға ... атау екендігін жұмыс барысында
дәлелдедім деген ойдамын. Өзімнің тарихшы ретінде ... ... ... ... портретін қайта жасап, келешек ұрпақ ... ... ... ... ... ... ... ретінде
тануды ұсынамын. Алтын ... орын ... ... ... жиі-жиі ауысуы ... өз ... ... біршама
ұзақ уақыт бойы беделінің төмендемеуі тек қана оның ... ... ... ... даласында Шыңғыс хан ... ... ... қарасүйектің мемлекет билігіне келуі қырық
рудан құралған ... Орда ... ... ... ... ... қиын ... саяси сауттылықпен шыға білу екінің ... ... ... ... көптеген хандар арасында ... ... ... ... ... ... үшін ... жасап
отыруы. Шет елдіктерден әскер ұстап ... да, ... ... ... ... жергілікті сарбаздар кез келген ... ... және ... ... ... өтіп ... мүмкін
еді. Мамайды Куликово даласындағы ... ... ... ... жоқ. ... ... мақтанышы болуға тиісті. Мамайға
Лев ... және де ... ... ... қарауларыңызды
өтініп сұраймын. Себебі дәл осылай есептеуге негіз де, себеп те ... Біз ... ... ... ел тарихын ... ... ... ... болсақ, Мамай Отан ... ... бірі ... ... ... дәлелденді деген ойдамын.
Алтын ... орын ... ... ... ... жиі-жиі
ауысуы кезінде өз ... ... ... ұзақ уақыт бойы
беделінің төмендемеуі тек қана оның ... ... ... ... даласында Шыңғыс хан жаулауынан ... ... ... мемлекет билігіне келуі қырық рудан құралған Алтын ... ... ... ... ... Сондай қиын жағдайдан
саяси сауттылықпен шыға білу екінің бірінің ... ... ... ... хандар арасында адасып ... ... ... ... өсіру үшін қадамдар жасап отыруы. Шет елдіктерден
әскер ұстап ... да, ... ... ... ... Себебі
жергілікті сарбаздар кез ... ... ... сұлтан және
ақсүйектердің ... ... өтіп ... ... ... "дала заңына" толық ... да, ... ... ... ... бойы қалыптасып қалған "ақсүйектік" жүйені
бұзбаса да, ... ... ... болатын. Осылайша Шыңғыс
ханнан мұраға қалған билік дәстүріне де ... ... және ... "ұлы ... ... бірі ... ... болып табылады.
Куликово шайқасына тарихшылардың берген бағасы дұрыс ... ... ... ... ... сахнадағы шынайы орнын ... ... да ең ... ... жасалды деген тұжырымға келуге
болады. Осы сөздерді ... үшін ... ... келтіре
кеткенім дұрыс болар.
1) Куликово даласында ... үшін ... аса ... Бұл ... оның ... ... жоқ. ... мырза
бар болғаны Тоқтамыс пен ... ... ... келісім, шарт,
одақ құрбаны.
2) Мамай мырзаны сауатсыз ... мен ... ... ... деректік қордың қандай дәрежеде екендігі
жоғарыда ... ... ... бұл ... ... ... қазіргі күйінен ... ... ... алайда орыс
жылнамаларының көпшілігі дерлік XVIII ... ... ... ... ... ... ... белгілі.
3) Татар тарихшысы Ризаэтдин ... ... ... ... ... ... ... мырза батыл әрі
сауатты соғыса білді. Тылдағы тың ... ... ... ... Егер де ... ... тағы бір ... соғыса тұрғанда
Яголай әскері жетері сөзсіз еді. Ал бұл ... ... ... ... Иванович әскерлерініңжағдайы мүлде басқаша ... ... Егер ... ... жалдамалылар қаша жөнелмегенде
Мамайдың ... ... анық ... ... ... ... және
оның әскері не бары он бес ... ... еді. Ал егер ... ... ... ... әскерімен дер ... ... ... пен оның ... ... ... ... еді.
Байқап отырғанымыздай орыс халқының ұлы ... ... ... ... аса қиын ... Және де ... ... шайқасынан кейін де баяғысынша ... ... ... ... ... ... ... ең мақтаулы жауынгерлері мен
князьдарынан айрылып қалды. Мәскеу де, ... да русь ... ету үшін ... жарлық алуға келіп тұрды. Яғни шайқас ... ... ... ... ... ... ... үлкен
өзгеріс әкелді деп айту қиын. Шындығына келер ... бұл ... ... бір ғана өзгеріс: бұл орыс ... ... ... ... рет көзі ... ... ... Алайда
бұл жеңіс қаншалықты қиын жолмен, әрі қымбат бағамен келгендігін ... ... ... ... ... ... Дмитри Иванович
шығыны Мамай мырзамен салыстырғанда әлде ... зор ... ... ... ... ... осы ... көз жұмды.
Және де соғыс аяғынан еліне ... ... ... ... Литвалықтар тарапынан қырғынға ұшырайды. Осыған қоса Тоқтамыс
Мәскеуді тағы да ... ... ... ... ... шайқасы және Мамай деп ... ... жазу ... бір ғана нәрсе, бұл Куликово даласындағы ұрысқа ерекше,
жаңаша ... ... ... ... ... яғни тарихшылар
үшін үлкен әрі ... ... ... деп ... ... ... мен деректерде өзінің ... ... ... ... жала мен ... ... ... еріксіз
түрде иегері атанған. Мамай бірнеше жылдар бойы ... ... ... ... жалған әрі миға ... ... ... ... ... ... ... Өзімнің тарихшы
ретінде жасайтын ұсынысым мынадай: Мамайдың ... ... ... ... ұрпақ алдында Мамайды батыр, саясаткер, ... ... ... ... ... ... ... Ордадағы орын алған
дүрбелең жылдардағы хандардың ... ... ... өз ... ... ұзақ ... бойы беделінің төмендемеуі тек ... ... ... ... Дешті Қыпшақ даласында Шыңғыс хан
жаулауынан кейін ... ... ... ... билігіне келуі
қырық рудан құралған Алтын Орда халқының ... ... ... ... қиын ... ... сауттылықпен шыға білу екінің
бірінің ... ... ... ... көптеген хандар ... ... ... ... ... беделін өсіру үшін қадамдар
жасап отыруы. Шет ... ... ... ... да, ... саяси
сауттылығын көрсетеді. Себебі ... ... кез ... ... ... және ақсүйектердің жағына сатылып өтіп кетуі мүмкін
еді. ... ... ... ... кінәләуға біздің
моральдік құқығымыз жоқ. ... ... ... ... ... ... ... және де менің ... ... ... ... ... дәл ... есептеуге негіз де, себеп те ... Біз ... ... азаматтары ел тарихын ұлттық тұрғыда
тануға ... ... ... ... ... ... ... өзндік
мақсат-міндеттерім болған. Алдыма қойған ең басты мақсатым ... ... ... алғашқы қадамдарынан ақырғы күніне
дейінгі аралықтағы тарихи құбылыстарды ... ... ... ... ашып ... Отан ... өзіне тиісті ... ... ... ... ... ... қатаң сынға алу. ... ... ... ашу. Осы ... жету үшін мен ... ... ... ғылымының ең басты ... ... ... ... баршаға аян. Дәл осы себепті ... ... ... ... тауып, талдау жасап, сынап, объективті түрде
қарастыру менің мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... орыс жылнамалары, атап өтсек Никондық ... ... ... жылнама т.б. түпнұсқасынан блмаса да,
жинақтардан қарастырып, талдадым. Сол ... ... ... ... ... қажы ... ... талдаудан өткіздім.
2) Отандық және өзге де ... ... ... ... ... ... Бұл үшін ... байланысты
зерттеу жұмыстарын ... ... ... ... баян ... тарихи фактілер мен пікірлерді ... ... ... ... өзімнің ойымды ғылыми тұрғыда дәлелдеу
сияқты міндетті де жеткілікті дәрежеде ... ... ... ... үшін орыс тарихшылары Греков, Якубовский,
Насонов еңбектерін, ... ... Р. ... ... ... ... Сұлтанов, Гумелев сияқты автролардың шығармаларын
қарастырдым.
3) Кез келген тарихи ... ... ... ... ... білдіріп
отыру, талдау жасау – бітіру жұмысын жазу ... ... ең ... ... ... орындау үшін деректер мен зерттеулерді асқан
сақтықпен пайдаланып, өз ... ... ... ... ... ... Мамай мен оның заманындағы ... ... ... ... ... ... ... тырысып отырдым. Дәл ... мен ... ең ... ұлы ... ... бірі ... оның жеке принциптеріне назар аударуға тырыстым.
Осындай міндеттердің барлығын ... ... мен ... қойған мақсатыма жеттім деген ойдамын.
Менің ойымша Мамайдың тек Алтын Орда ... ... ... да, ... әлем ... да алатын орны ерекше.Мамайдың
ерліктері мен ұлғатты ... одан әрі ... ... мен ... тоқтамйтындығымды айта кеткім келеді...
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі.
1. Греков Б.Д. ... А.Ю. ... Орда и ее ... М-Л
1950г.
2. Тизенгаузен В.Г. « Сборник материалов относящихся к истории
Золотой ... Т – 2. АН СССР 1941 ... ПСРЛ ... ... Т-1 изд. ... коммиссия
1911г.
4. Утемиш Хаджи « Чингис нама » Алматы 1992.
5. ПСРЛ « ... ... » Т-1 изд. ... ... ПСРЛ « ... ... Т-2 изд. Археографическая коммиссия
1911г.
7. Насонов А. Н. « ... и русь » М-Л ... ... И. М. « ... ... Россииского » Т – 4 М 1992г
9. Аманжолов К. Р. « ... ... ... » ... ... 2002ж
10. Кляшторный С.Г. Султанов Т.И. « Казахстан: летопись трех
тысячелетии » ... ... ... ... « Ханы Золотой Орды » ... ... ... О.И. « ... ... от ... бронзы до
современности » Алматы 1970г.
13. Гумилев Л.Н. « Мені евразиялық деп атайды » ... ... ... А.А. « Борьба Московского государства с ... ... ... XIV века » М-Л ... ... В. В. « Ярлыки Тохтамыша и Сеадет Герея » « ЗООИД » 1
Одесса ... ... М. Д. « ... ярлыки русским метрополитам » СПб 1916г.
17. Жұмағұлов Қ. Т. « ... төрт ... ... ... ... 2006 ж.
18. Греков Б.Д. Якубовский А.Ю. «Золотая Орда, ... ... 1937 ... Григорьев В.В. «Монеты джучидов, генуэзцев и ... ... ... ... » ... ... Қазақ ССР тарихы Т-2 1957ж.
21. Қазақстан тарихы Т-2 1995ж.
22. Немов Н.Н. ... ... М ... ... А. Ф. « ... клад ... ... СПб 1877г.
24. Григорьев В. В. « Россия и Азия сб. ... и ... по ... ... » СПб 1876г.
25. Якубовский А.Ю. « Из истории падения ... Орды » ... N 2 ... ... А.Ю. « ... » ... ... N 8-9 1846г.
27. Атабаев Қ.А. «Қазақ ... ... ... ... көзі»
Алматы 2002
28. Иностранцев К.А. « Золотая Орда: падение » Вопросы Истории N ... ... В.Г. « К ... ... с ... » ЖМНП ... 1907 ... апрель, май.
30. Иванов А.И. «Дмитри Иванович и его ... ... ... 2-3 ... ... И.С. « ... отношения России с Золотой Ордой в
княжение ... ... » ... ... ... г.г. ... Козин С.А. «История Московского княжества » Московские
Ведомости 1860г. ... ... В. В. ... ... ... ... Орды XIV века» ТВО
VIII СПб 1864г.
34. ... П.Г. « ... ... из дома ... » СПб ... ... Б.Д. «Объеденение руси вокруг ... ... ... N 9 1857г.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Аңырақай шайқасы» және оның тарихи маңызы5 бет
Аңырақай шайқасы18 бет
Аңырақай шайқасы және оның маңызы6 бет
Аңырақай шайқасының маңызы8 бет
Кеңес әскери қолбасшылардың естеліктеріндегі Сталинград шайқасы46 бет
Курск доғасы шайқасындағы Қазақстандықтардың ерлігі77 бет
Сталинград шайқасы6 бет
Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық күресі және аңырақай шайқасының маңызы12 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь