Қазіргі қазақ әдебиттану ғылымында соңғы кездері мифтер мен аңыздардың көркемдік қызметіне жан-жақты талдау

Кіріспе

Қазақ әдебиетіндегі мифтің мән мағынасын ашу арқылы ата. бабаларымыздың рухани мәдениетінің алғашқы сатысы, әдет.ғұрпындағы, мәдениетіндегі толып жатқан құндылықтарын танып. білуімізге болады. Олардың білімнің, ғылымның , мәдениеттің, өркениеттің дамып жетілген уақыттағы жазба әдебиетімізге қосқан үлесінің молдығын сол шығармаларды оқып, шығарма бойындағы мифтер тамырына терең бойлап қана көз жеткізуімізге болады.
Қазақ әдебиетінде ауыз әдебиеті үлгілерін көркем шығармаларда қолдану жаңа әдеби әдістерді өмірге әкелді. Бұл тек шығарманың көркемдік.эстетикалық әсерін ғана емес, оның танымдық құдыретін, символдық мәнін, сол кездегі өмірлік құндылықтарды жан.жақты тануға мүмкіндік береді. Сол себепті әдебиттегі көркемдік таным жетістіктерінің бір үшін осы миф, аңыздардан қарастыру өзекті мәселе.
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі қазақ әдебиттану ғылымында соңғы кездері мифтер мен аңыздардың көркемдік қызметіне жан.жақты талдау жасалынып, ғылыми тұрғыдан зерттеліне бастады. Белгілі зерттеушілер: М.Әуезов./1/ ,З. Қабдолов /2/ , С. Қирабаев /3/ , Т. Кәкішов /4/ , Р. Бердібаев /5 /, Ш. Елеукенов /6/ , Ж. Дәдебаев /7/ , З. Бисенғали /8/ , Б. Майтанов /9/, А. Жақсылықовтар /10/ аңыздар мен мифтердің көркем шығармалардағы көркемдік қызметіне жан.жақты тоқталып қарастырды. Сонымен қатар А. А. Мәуленовтың /11/, Ж. Аймұхамбетованың /12/ , А.Н. Ғалиевалардың /13/ кандиттатық диссертацияларында бұл тақырыптар жаңа қырынан танылып, біршама еңбектер негізінде жазылғандықтан соны ой.тоқтамдарға толы десек болады.
Қазіргі қазақ әдебиетінде Ә. Кекілбаев /14/, М. Мағауин /15/, О. Бөкеев /16, 17, 18/, С. Жүнісов /19/ , Д. Досжанов /20/, А. Алтай /21 / өз шығармашылықтарында аңыздық.мифтік желілер негізінде үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Әлем әдебитінен бастау алған мифтік шығармашылық шығарманың көркемдік құндылықтарын ерекше бір реалистік тұрғыда суреттеп . шығарманың танымдық қаситетін арттыра түсті. Бұл еңбекте Ш. Уәлиханов /22/, Г. Е. Мелетинский /23/ , В. Пропп /24/ , В. Еремина /25/, М. Бахтин /26/,С. Қасқабасов /27/, С. Қондыбаевтардың /28/ еңбектеріндегі теориялық тұжырымдары арқылы бұрын зерттеу нысанына айналмаған көркемдік шешімі мен образ сомдаудағы ықпалы, тынымдық белгісін арттырудағы әдеби.эстетикалық қызметін ғылыми негізде дәлелдеуге тырыса мыз.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері:
Қазіргі қазақ прозасындағы мифтік шығармашылықтың атқаратын көркемдік аясын ашу арқылы қазақ әдебиетіндегі мифологизмнің орнын бағдарлау. Мифопоэтика туралы теориялық зерттеу еңбектерін басшылыққа ала отырып, жазушы шығармашылығындағы мифологизмнің
        
        Кіріспе
Қазақ әдебиетіндегі мифтің мән мағынасын ашу арқылы ата- бабаларымыздың
рухани мәдениетінің алғашқы сатысы, ... ... ... ... ... білуімізге болады. Олардың білімнің, ғылымның ,
мәдениеттің, өркениеттің дамып жетілген уақыттағы жазба әдебиетімізге
қосқан ... ... сол ... оқып, шығарма бойындағы мифтер
тамырына терең бойлап қана көз ... ... ... ауыз ... ... ... ... жаңа әдеби әдістерді өмірге әкелді. Бұл тек шығарманың көркемдік-
эстетикалық әсерін ғана ... оның ... ... ... ... ... өмірлік құндылықтарды жан-жақты тануға мүмкіндік береді. Сол
себепті әдебиттегі көркемдік таным жетістіктерінің бір үшін осы ... ... ... мәселе.
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі қазақ әдебиттану ғылымында соңғы кездері
мифтер мен аңыздардың көркемдік қызметіне жан-жақты талдау ... ... ... ... Белгілі ... ,З. ... /2/ , С. ... /3/ , Т. ... /4/ ... Бердібаев /5 /, Ш. Елеукенов /6/ , Ж. Дәдебаев /7/ , З.
Бисенғали /8/ , Б. ... /9/, А. ... /10/ ... ... ... шығармалардағы көркемдік қызметіне жан-жақты тоқталып
қарастырды. Сонымен қатар А. А. Мәуленовтың /11/, Ж. ... , А.Н. ... /13/ ... ... ... жаңа ... танылып, біршама еңбектер негізінде жазылғандықтан
соны ой-тоқтамдарға толы десек болады.
Қазіргі ... ... Ә. ... /14/, М. Мағауин /15/,
О. Бөкеев /16, 17, 18/, С. ... /19/ , Д. ... ... ... /21 / өз ... ... желілер негізінде
үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Әлем ... ... ... ... ... ... құндылықтарын ерекше бір реалистік
тұрғыда суреттеп – шығарманың танымдық қаситетін ... ... ... Ш. ... /22/, Г. Е. Мелетинский /23/ , В. ... /24/ ... ... /25/, М. ... /26/,С. ... ... ... /28/ ... ... ... бұрын зерттеу нысанына айналмаған көркемдік ... мен ... ... ... ... ... әдеби-эстетикалық
қызметін ғылыми негізде дәлелдеуге тырыса мыз.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері:
Қазіргі қазақ ... ... ... атқаратын көркемдік
аясын ашу ... ... ... ... ... ... ... теориялық зерттеу еңбектерін басшылыққа ала отырып,
жазушы шығармашылығындағы мифологизмнің
көркемдік-идеялық қолданысына назар ... ... ... ... табылады.Осы мақсатқа сәйкес мынандай міндеттер басшылыққа алынады:
- ... ... ... әдебиетте падалану тамырын
тереңнен тартқан бай тәсіл, әрі жан-жақты толық ... ... ... да тың ... ... көз жеткізу;
- Әдеби шығармада ... ... ... белгілердің,
бейнелердің туындының көркемдік әлемін арттыруда таптырмас тәсіл екендігін
дәлелдеу;
- Нақты шығармалардағы мифтік желілерді ... ... оның ... ... Мифтік желілердің шығармалардағы танымдық ... мен ... ... ... ... мен ... сюжетті дамытудағы
символдық мәнде қолданылуындағы ерекшеліктерге тоқталу;
- Жазушының осы тәсіл арқылы жеткен жетістіктерін, ... ... ... ... ... адам ... ... ерекшеліктерін
нақты шығармалар арқылы талдау;
- Шығармаларда қолданылған мифтік сана мен ... ... ... ... байланысты көрсету.
Жұмысты жазудағы теориялық-методологиялық негіздері:
Көтерген мәселелердің шешімін іздеуде белгілі әдебиет зерттеушілерінің
негізгі ғылыми ... ... ... ... /22/, ... Б /29/, С. Қасқабасов /27/, Б. ... /30/, Ш. ... Р. ... /5/, Ш. ... /6/, Т. ... /4/, Ж. ... , Б. Майтанов /9 /, А. Жақсылықов / 10 /.Сонымен қатар Ю. ... /32/, З. Г. Минц / 32/, Е.М. ... /23/ , Д. ... /33/ , В. Я. Пропп /24/ , В. Еремина /25/ , М. Бахтин /26/,
сынды көптеген орыс және ... ... ... да ... ... ... дерек көздері: Диплом жұмысын: Ә. Кекілбаев «Аңыздың ақыры» ,
«Күй» /14 /, О. ... ... ... /16/ , ... ... /17/, ... 18 / , «Қар ... / 16 /, Д. Досжан «Келіншектаудағы тас түйелер» /
20 / , С. ... ... мен ... / 19 /, М. ... «Қыпшақ аруы»
/15 /, А. Алтай «Алтай балладасы», «Алтай элегиясы» /21/ атты ... ... ... ... ... Баяндау, салыстыру, талдау,
түсіндіру,жинақтау.
Жұмыстың теориялық практикалық маңызы.
Жұмыстың негізгі тұжырымдары мен нәтижелері: ... ... ... сана мен оның ... көркемдік қызметін анықтауға,
түсінуге мүмкіндек береді. Теориялық негізін анықтайды. Ауыз әдебиеті
үлгілерінің бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... мен образ сомдаудағы ерекшелігі, адами
құндылықтарды жеткізудегі тамаша құралға айналғандығы дәлелденеді.
Жұмыс нәтижелерін филология ... ... ... ... ... ... ... көмекші құрал ретінде пайдалануға
болады.
Бұл зерттеу жұмысы ... ... ... жаңа ... ... шешімдері туралы ... ой ... ... О. ... Д. ... Ә. Кекілбаев шығармаларын оқытуда
қосымша құрал ... ... ... ... ... ... ... арнайы курс ретінде жүргізуге негіз бола
алады.
Жазба әдебиет пен ... ... ара- ... ... әр ... ... ... мифке деген көзқарастарын анықтап
береді. Бұл мәселе турасында Ю.Н. ... З. ... ... /26/ ... ... үлгілеріне сүйене отырып тұжырымды ойларын
айтты.
ХХ ғ. әдебиетіндегі мифологизм турасында әдебиттану ... ... әр ... пікірлер айтты. Бұл салада бірнеше классификация да
жасалынды. ... ... Г. Е. ... ... М. ... /32 /, З. Г. Минц / 32/ ... байланысты.
Келесі талдау иесі – Эпнштейн. Ал осы ғалымдар еңбектеріне сүйене отырып
Д. Н. ... /33/ ... ... формаларын төмендегідей түрлерге топтастырады:
Бірінші – дәстүрлі мифтік сюжеттер мен ... ... ... ... өзі ... ... екі түрлі сипатта көрінеді.
а) дәстүрлі мифтік сюжеттер мен ... ... ... ... ... ... мен бейнелерді өзгерту (трансформациялау)
Екінші – «автолық» мифологияның шығарылуы. Мұнда ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, өзіндік дара
мифологем жүйесін түзеді.
Халық прозасының қазіргі көркем әдебиттке тигізген ықпалын профессор Ж.
Дәдебаев: «Халық ... ... ... ... ... ... ... бір шығармада өмір шындығын суреттеудегі амал-
тәсілдердің бірі ретінде сипатталса, басқа бір ... ... ... ... ... ... дамып, тоғысып түйісер өзегіне айналады »
/5/ - деп ауыз ... ... ... шығармадағы көркемдік –
эстетикалық рөлін ерекше бағалап өтеді
Миф жанры қазақ фольклортану ғылымында соңғы кездері аса қызығушылыққа
ие болып ... ... ... ... ... ауыз ... зерттеу
еңбектерінде аздап кездесетіні Р. Бердібаевтың «Қазақ эпосы» атты
еңбегінде, Ш. ... «От ... до ...... ... Ш. Ыбыраевтың «Әлем эпосы» /31/ атты ... Оны ... ... ... ... ... ғалым – С.
Қасқабасов. Миф қазақ халқының ілкі заманындағы өзі мен өзін қоршаған орта
туралы ... Ал, оны ... ... айналдырып бүгінгі күнгі дамыған,
өркениетті елдің білімді ... ... ... ... тәжірбиесін көркем әдебиетте символдық образдарға айналдырып,
жаңа бір әдеби әдістерге, әдеби жетістіктерге қол ... ... да ... ... ... ... қызметі алуан түрлі
болып келеді. Бұл турасында ғалым С. Наровчатов /34/ : ... ... ... өзгеше болуына қарамастан, мифология өнердің,
әдебиеттің, поэзияның өркендеуіне орасан зор әсер ... Ең ... ... ... ... үретті. Мұнсыз көркем творчество болуы мүмкін
емес» - деген ой айтады. ... да ... ... желілер
жазушының айтпақ идеясын, көздеген мақсаттарын ашуға ықпал ... ... ... миф – аңыз туралы «Ұлттық көркем прозадағы
ауызша поэзия қаншалық бөгетсіз, сансыз көп қор ... ... ... ... ... да халықтың ауызша әңгімесі сондайлық жатық жолмен
араласып – қабысып жатыр »,- ... ой ... ... ... ... ... шығармаларында қолданысын
Ш. Айтматовтың /35 / «Ақ ... «Қош бол ... ... ... ... ... бала көзімен баяндалар мифтер тек қырғыз
халқының басындағы трагедияның халді ғана емес, автор оны ... ... ... етіп ... ... Бұл шығармадағы мифтер өзінің
ұлттық ерекшелігімен де көзге түсті. «Бұғы ана» ... миф ... ... ... ... ... ... Уәлиханов «Қырғыздар туралы жазбасында» /22/ қырғыздардың
«Бұғы тайпасының ... ... ... жазып алады.
«Қара мырза мен Асан Алашынның тауында бұғы аулап ... бір ... ... бұғы мүйізді ғажайып сұлу қыз бен баланы ... ... де, ... ... ... құлай кетіп, өлігін құшып, зар еңіреп
жатқан жерінен ұстап алады. Мүйізді қыздың қарғысына ұшыраған Қара мырза
мен Асан бала ... ... ... аңыз.
Сұлуда ру басы Мызағұлға алып келеді, сонан тиіп оған өзі ... ... ... ... ... айтқанына қарағанада ру
анасы болған бұл әйелдің өзі жәй кісі болмапты (киелі қасиет деген ) және
де өзінің ... ... ... ... ... ... ... бәйбіше басын сумен жуып, жуындысын күңіне адам баспаған жерге төккізе
жүріп, ақыры, ... ... ... ... деседі. Бұл
қызметті атқарып жүрген күң, әуестіктің салдарынан ба, әлде төгетін
қолайлы жер ... ма, ... сол ... суды өзі ... ... ... ұл туады, ұлының атын Желден қояды.
Алатау қырғыздары бұл ... ... ... ... ... ... қадір тұтып, ардақтап, бастарына күн туып, қайғылы бір ... ... ... ... ... шалып, жалбарынып тілек тілейді.
Мүйізді ананы Ыстықкөлдің қамқоршысы деп санайды. Халықтың пікірінше
оның рухы ... ... ... шарқ ... ұшып ... ... ... Ш. Айтматов үшін мифтік элемент эстетика емес, ... ... ... ... ... ... ... сұлулықтың салтанаты.
Себебі жақсылықтың жамандыққа ешбір кешірімі болмауы тиіс. ... пен ... ... бірі ... ... деген ой қозғайды, оны
қарама- қарсы екі характер бейнесімен жеткізеді. Олар бала мен ... ... ... ойды ... түседі.Онда екі буын өкілінің
ертегісі бар. Бірі Момын шалдың Ана- Бұғы ... ... ... ... өз ... Алғашқы миф күйрегенімен екінші , жаңа миф туып
отыр .
Біздің ертедегі әдебиетте мифтік эстетика жұрнақтары тек көне ... ... ... ... ғана ... керек.
Бір қызығы, күні кешеге дейін ауыз ... ... ... ... көзі ... ... қарамастан, қазіргі жердегі
әдебиеттерде мифтік элемент жоқтың қасы.
Кезінде ұлы Абай: «Сөз ... ... Әлі, ... ... жоқ Алтын
иек ағала қыз -деп жырлауы тегін емес-ті.
Ғ. Мүсіреповтың 1942ж ... «Ер ... атты аңыз ... ... желі ... ... Сонымен қатар XIXғ. өмір сүрген Абай
поэмаларында мифтік, аңыздың желілерді арқау ... ... ... ... ... ... ... жаңа ізденістер таба бастаған
қаламгерлер қатарына: С. ... ... ат», Ә. ... ... ... « Қойлыбайдың қобызы », « Батыр Баян», Ғ. Мустафиннің
«Шығанақ», Ғ. Мүсіреповтың « Ер Қаптағай» , ... « Хан ... І . ... « ... «Күйші» ,
М. ... ... ... « ... ... шығармаларын
жатқызуымызға болады. М. Әуезовтың « Көксерек » әңгімесі символикалық
көркемдік ... ... Бұл ... адам мен ... қарым-
қатынасының трагедиялық сипатының көркемдік символы- Көксерек. Көксерек
тек басты кейіпкер емес, ол табиғаттың бір ... ... ... ... бейнесі арқылы адам мен табиғаттың қарым- қатынасын ... ... де ... ... бола тұра, табиғаттың бір бөлшегін оның болмысын
қолдан күштеп өзгертпек болады, бірақ бұл іс- ... ... ... Бұл ... ... әдебиетімізде жалғастырушыларға Ә. Кекілбаев,
Т. Әлімқұлов, М. Мағауин, С. Жүнісов, Д. Досжанов, О. Бөкеев, ... ... ... ... әдебиеттегі мифологизм.
Аңыздың желілерді, мифтік мотивтерді, ертегілік сюжеттерді, өз
шығармаларында ... ... ... жүрген жазушы-
Ә. Кекілбаевтың «Күй» /14/ повесті де аңыздық, ... ... ... ... шығу ... ... әйтсе де көтеріп
отырған негізгі проблемасы ... ... ... ... ... ... төбе», «Қараман ата», «Темірбаба әулие» туралы
аңыздық, мифтік сюжеттер повестің көркемдік қуатын ... тұр. ... ... ... ... жайдан- жай қолдана салмайды. Олар образ
сомдауда, танымдық тұрғыда көп мәлімет берсе, сонымен қоса сол ... ... ... ... тұрмыс- тіршілігінен де хабар
береді.
Повестің негізгі желісі Маңғыстау өңірін мекендеген екі ... ... ... ... ... екі ... игі жақсылары –
Қараман ата бейітінің басына барып жиналып татуласады. ... ... мен ... тән ... сену, ата-баба бейітін кие тұту тәрізді
қасиеттер көрініс табады. «Темір баба ... ... ... ... ... оба – Темірбаба әулиенің моласы. Баяғыда Шопан ата Хорезмнен
келгенде ... дәл осы ... ... ... ... Онда ... ... шалқайып кетпеген, Темірбаба анау жатқан қатар тастың
басында аяғын суға малып отыр екен. Ту сыртында жаяу келе ... ... жер ... естіп отырыпты. Қашан қасына келгенінше бұрылып
қарамапты. Жаяу жолаушы дәл көк желкесіне ... ... ... үн
қосты. Темірбаба теңізге қарап отыра беріпті. Шопан ата өз ... ... жөн ... ... ... ... ... де
білдіріпті. «Құдыретіңді әуелі өзің көрсет», - депті – ... ... бұр – ... ... ата. Анау ... жүрген бір үйір қара құйрықты
көрдің ғой! «Көріп отырмын», - депті Темірбаба. Шопан ата сол ... ... ... ... ... ... қайшылап ысқырып тұрған ор
теке маңырап жетіп келіп, етегін ... жата ... ... ата ... ... етін, терісін сыпырып, сойып, жіліктеп-мүшелеп
жайратыпты да тастыпты. Сосын етін ... ... ... ... ... өткен екен, теке орнынан атып тұрып, сілкінеп-сілкінеп алып ... да, ... ... ... ... ... ... ала жөнеліпті. Енді
кезек Темірбабаға келіпті. Темірбаба балағын тізесіне дейін түріп, ... ... ақ ... атып жатқан көк теңізге қойып кетіпті. Кетіп
барады, кетіп барады. Көк теңіз қарс айырылып, аяғының ... жері қара ... қала ... Сол ... ... ... ата неғып тұр екен деп
артына бұрылса, ол сәлдесін шешіп ап, бұғалықты салып жатыр ... ... ... «Әулиелігіңе сендім, бұдан әрі жүре берсең, көк теңізді жарып,
дұшпандар келетін жол саларсыз деп ...... Анау ... ... түбек содан қалыпты. »
Маңғыстаудағы әулиелердің бірі- Темірбаба мен Шопан атаның құдірет
сайысы шын ... ғана тән ... ... ... ... ... Б. Сағындықұлы : «Пайғамбарлардан кейінгі орынды ... ... ... Бұларда мұғжизаның бір түрі- керемет көрсете алады.
Мұғжиза мүлде қайталанбайтындығы ... ... ... ... мұғжизасын екінші пайғамбар ... ... ... ... ... екіншісі қайталай береді. Кейде бірінен бірі
асырып та жібереді» /36/,- деп көрсетеді. Мұнда екі ... де ... ... ... ... ... Шопан ата- мифтік бейне. О
бастағы мифтік санада әр нәрсенің құдайы болады деген түсініктен қалған.
Әрі сол мифтік ... ... ... бауыздап, терісін сыпырып, сойып,
жіліктеп-мүшелеп, жайратыпты да тастапты. Сосын етін терісіне үйіп орап,
үстінен алақанымен бір сипап ... ... теке ... атып ... сілкініп-
сілкініп алып, бір маңырапты да, ... ... ... ... ... Жасмпаздық мифтерде мәдени қаһарман қызметіне үш әлемді шарлап
жүріп, адамзатқа ... ... бір ... табу тән. Көне ... ... бір ... ... ... Бірі от құдайы, бірі жер
құдайы. Түркі халықтарында бұл ... ... жоқ. Бір ... бірнеше
түрлі кереметті келтіре бере алады. Бара- бара ол қаһармандар ... ... ... емес, ие түрінде. Ендігі жерде олар сол табылған
заттардың, адам қызметіне жаратылған жануарлардың ... ... ... ... ата, ... ата тәрізді бейнелердің осылай ... ... өз ... анық ... тану ... алғанда Шопан атаның өзі ... ... ... ... ... ... ... сюжетті сопылық исламның ақиқат
әрекеті емес, ... ... яғни тас ... ... келе ... ... сарқыны. Яғни ежелгі аңшы аңды өлтірер
алдында да, өлтіргеннен кейін де, оның етін жеп ... ... де ... сенімдік іс-әрекеттерді жасайтын болған. Өйткені мұндай әрекет
арқылы өлтірілген аңнан ... ... ... ... ... ... ... еді. Әдетте тамақтанып, аң етін жеп болғаннан кейін,
аңның сүйегі терісімен жабылып ... ... ... ... кейін аңның
өзі не оның жаны тіріліп, тірі күйінде ... ... деп ... Осындай
мифтерді- өліп, қайтып тірілетін аңдар туралы миф деп атайды. Шопан атаның
осындай әрекеті де ежелгі мифтік түсініктің сопылық-мұсылмандық ... ... ... ... ... ... екі-үш мөлтек аңыздың фрагменттері ... ... ... ... ... оның Маңғыстаудың көне
заманының рухани иесі ретінде жаңадан ... діни рух ... ... ... ... ... сынақ туралы аңыздарда тек Темірбабаның
қарсыластарының есімдері ғана ... ... Бір ... ... мен
адайдың Бекет атасы қасиет салыстырады. Екінші аңызда Темірбабамен кие
салыстырушы Шопан ата. Бұл екі ... ... ... ... ... ... ... көпір мотивтері.
Темірбабаның теңіз үстіндегі көпірі- мифологиялық көрсеткіш, яғни ... мен бұл ... ... ... мен ... ... ... жатқан көпір- жол. Темірбаба ... ... өтіп ... ... де- кәдімгі өлген адамдар, олар өліп, бұ дүниеден о дүниеге ... ... бара ... ... жалғастыратын көпір мативі көптеген мифологиялық дәстүрде
бар. Ең бергісі өзіміздің ислам дініміздегі ... ... ... ... көпір деп атайды. Мифті зерттеушілер осы түсініктің ислам
дінінде ирандық зороастризмнің ... ... ... ... ... ... ... бірге бір бастаудан шыққан иудаизм мен ... ... ... ... ... ... ... табамыз, өйткені қыл- көпір түсінігі Заратуштраның ілімінде
жақсы қалыптасқан. «Авестадағы» ... ... ... ... күнәсін
анықтап, тексеріп, соттау, үкім шығару осы көпір үстінде өтетін ... ... ... ... түсінігі емес, осындай көпір бейнесі
скандинавиалық герман, сагаларында да, фин- ... ... ... ... ... да ... ... бейнесін С. Қондыбаев ... ата ... ... ... ... «Ол да ... өзенге көпір салған.
Әрі жырдағы Домрулдың маңғыстаулық Темірге, яғни «Темір баба» ... ... ул. ... ... қазақша айтылуы, басқа
түрк тілдерінде ол «демир», «демур», «темюр», «дамир» туралы ... ... ... де ... ... ... деген мағыналарға
бір түбір болған праформадан шыққан деп жорамалдаймыз.» / 28/, - деген ой
айтады.
Кейбір аңыздарда ... су пірі ... де ... ... келе жатқан киікті көріп, жаны ашып, тфу, жануар-ай деп ... бір үйір киік ... ... су ... ... ... жердің суы тущып, құрғап тұрған қара бұталы жер ... баба ... ... ... Яғни айналаны қоршаған нәрсенің ... ... ... ... ... ... ... таңғажайып сайыс
туралы Ә.Кекілбайұлының өзі: «Мұны кие, ... ... ... ... таңғажайып сайыс деп атайды. Бұл- тек дінге дейінгі нанымдар
заманында ғана емес, әлемдік діндер үстемдік құрған тұстарда да орын ... ... ... білдіреді.
Әулиенің аты дәстүрлі ата деп емес, баба деп ... ... ... ... ең көне ... ... деп есептеуге болады. Баба-
еркекке де, ұрғашыға да қатысты қолданылатын атау, сондықтан көне мифтерде
баба деген сөз ... ... әйел ... ... ... де мүмкін.
Жалпы Маңғыстауда баба сөзі жалғанған Қаңға-баба, Әжі-баба, Кенті-баба
деген әулиелерді ... ... ... ең көне ... яғни ... қабаттың мифтік тұлғалары деп есптеуге болады.
Шығармадағы бұл әпсананың негізіі мифтік бейнелерден ... ... ... ... кие ... бәрі ... ... болса керек.
«Түркменнің найзасынан кие қашып, боса берген соң, Темір-баба: ... осы ... ... жерлеңдер; дұшпаның иті енді менің ... ... ... әрі бір елі шегінбеңдер» - деп кетіпті. ... ... ... ... ... ... еркек кіндік атқа мінер күн
болса, Темірбабаның басына келіп кетпегі шарт /14/. ... өз ... ... ... ... ... Баласы Дәулетті атқа қондырып,
дұшпанға қол бергісі келген Жөнейт осы ... ... ... ... ... не айтпағы белгілі. Әуелі Темірбабаның ... сөз ... ... ... сол киелі әулиетінің айтқан сөзін
келтіру ... ... ... неге оның ... ... дұға оқып,
пір тұтқындығын түсіндіруге тарысты. Бұл сюжет арқылы біз ... ... ... мен ... ... ... ... Жөнейіт
образын сомдауда, яғни оның таным- түсінігін көрсетуде бұл әпсананың рөлі
ерекше, шығарманың көркемдік шешімі шыңдала түседі.
«Адамшылықтың басы аяушылық Аяушылық жоқ ... ... та жоқ. ... ... ... ... аямайды. Өзің бөтен елге жасанып барсаң,
жараланып қайтқаныңа ... Ол үшін ... ... да, ... ... қарғама, өзіңді өзің қарға! Жат жерде көргеніңе бола өршеленбе, қайта
тәубеңе кел!...» ... ... осы ойы ... ... ... ... халықтардың
бір- бірімен ара- қатынасы жайлы бүгінгі күннің көкейтесті мәселесін дөп
басып айтады.
Повесте жұмбақ ... толы ... ... «Қу бас » туралы ... ... бар. ... ... жері мына тұс ... еді. Алдынана
қуарып қалған қу бас тап ... Қу бас, екі көзі ... тісі ... ... келе ... бұны ... ... Бұл кілт кідірді.
Көзін айыра ... ... тісі ... қу бас ... ... ... аю тырнақтар аямай тырналапты. Жан-жаққа баттиған-баттиған іздер
тарапты. Бұл ... ... келе алар ... Тісі ... ... ... қу басқа жүзі шыдамай, көзін төмен түсіріп еді, қу бас жатқан жер
үңірейіп қалыпты. Сол ... қара ... ... ма, ... ... сүйектер қылтияды. Мынау күйшінің сүйегі болды ғой. Күйшіге түздің
аңы жабылып, айналасын ашып ... Есі енді ... ... ... ... ... де ... тұрып қалды. Терістіктің салқын желі омырауын
жалап, шапанының етегімен ойнайды. Мынау тағы түздің жел екеш ... ... ... ақтарып, жалаң-жалаң етеді. Жөнейіт тағы да
қу бақа ... Сол ... тісі ... табалай күлген қалпы. Күндегідей
батылы жетіп қасына бара алмады. Мынау оқиғасы ... ... ... түк қатысы жоқтай. Жоқ, мұның жер түбінен іздеп келгені бұл
емес. Бұған күйші ... «Ә, ... ма ... ... қу бас бұған
шүңірейе қарайды. «Ендеше, сол күйшінің басын жұтқан өзің емес пе ең?»-деп
тісін ақситып, сақ-сақ күледі. ... ... ... елес ... ... ... ... Құшағына күңіренген үн келді, сол бір үн сай-сүйегін
сырқыратып, жан-жағынан қаумала қоршап келді. Азынаған ... қу ... ... ... тесікке жел кіріп, әлдеқандай ызың ... ... ... ... ... тұра алмай, жер астына кіріп кетіп,
күңіреніп жатқандай.
Жөнейіт қу бастан сырт айналып қаша жөнелді. Әлгі бір ... ... қуып ... ... қу бас ... ... істеген жамандықтарын, елге батырған
тіземін, озбырлығын әшкерлейді. Қу бас Жөнейтке ... ... ... ... ... ... болып елестейді. Жөнейттің өз арының алдында жауап
беру үшін күйшінің «Қу бас» сүйегі – ... ... ... ... ... бас сүйек туралы мотивтер көп. ... ... ... ... ... басын кесіп алып, «көксегенің қа еді, іш
енді» деп қан ... ... ... ... ... бар. ... Ақсақ Темір де кезекті бір жорығында Иран шаһары Исфаһанда 70
мың адамның басынан мұнара тұрғызғанын жазған. Абайдың ... ... ... ... бар. ... ... бас ... биліктің кек
алудың құрбаны болған жандардың басы болса, ... ... ... сыр бар? ... мұсылман әдебиттерінде бас сүйек туралы хикаялар бар,
Хусам Кәтиб, Омар ... ... ... ... бас» ... ... ... сюжетке байланысын ғылым
А.Жақсылықов былай деп көрсетеді: «Сюжетная основа произведение ... к ... ... ... с тем ... не отменить что
сюжет беседы мудреца с черепом имеяется и в ... ... ... /10/
Бұл сюжеттің жақсылық пен жамандық, өмір мен өлім ... ... ... ... көрсетеді.
Шығармадағы Жөнейттің қу басты көруі, қиналуы шығармада
негізінен түс көру тәсілі арқылы ... Бұл ... ... ... ... ... сәтін бейнелеуді адамның рухани қайта
жаңғыруына деген күрт бұрылысты байқатады. Осы әдісті терең меңгеріп, өз
шығармашылығын шындыққа ... ... ... - Ә. ... Жазушының
көптеген шығармаларында түс көру тәсілі кеңінен әрі үлкен шеберлікпен
қолданысқа түседі. Ал түс көру ... адам ... ... ... ... ... бұрын кездесетін құбылыс.
«Оянуында көңілін паршалап, жан жүйесіне уша сіңіп қалған ойран ... соң да ... Көзі ... ... аяғының астында жыланша
ирелеңдеп қу томар жатқан, қарсы алдынан ... ... ... ... бұталар аңдаған қара түлей келеді. ...» /30/
Өз ұлы Дәулет күйшінің жауға барып қайтыс болғаны, оның ... ... ... тірідей жерге көмгелі Жөнейттің көрген күні азаппен, түні
түс ... ... ... ... ... жоқ, тек ой бар, ... түс көруден, күндіз жорудан жалықпайтын түсі бар. Тіпті шығармадан
түсті бөліп қарауға да болмайды. ... Ә. ... ... ... ... рухани күйзеліске түсуін хабардар етеді.
«Егер Жөнейт қапелімде мұның өңі екенін, түсі екенін біле алмады; әрі-
бері солай жатты да, ... ... ... ... бері өң мен ... ... ... /14/
Автор кейіпкердің ішкі жан- жағдайын кейіпкеріне түс ... ... ... не ... не өзін өзі ... алып ... түсі ... өліміне себепкер болады. Тақырыпқа тұтасқан ... ... ... ... ... құтқарудың амалын таппай, торға түскен
арыстандай күйге түскен Жөнейттің жан азабынан құрылған. ... ... ... ... кейіпкерлерінің жан- дүниесін зерттеу үшін
қолданылатын тәсіл. Түстегі символдық, мифологиялық ... ... ... ... кейіпкердің бастан кешкен азаптары мен жан
қозғалыстарын ... ... ... суреттейді. Бұл тұрғыда Г.
Пірәлиеваның: «Түс адам өмірінде болатын жағдайларды тұспалдап ... ,- ... ... ... болады. Ә. Кекілбаев та Жөнейтке түс
көргізу арқылы оның ... ... ... ... шығармасында Түс –
Ақиқат. Ол оқушысына ақыл айтпайды, жол сілтемейді, ол тек тұспалдайды, ой
толғайды. Өмір мен өлім, достық пен ... ... пен ... ... жауыздық тағы басқа болып жатқан қайшылықтар жайлы сыр шертеді. Жөнейт
тұтқын күйшіні өлтіргенімен оның рухын, ... ... ... ... рухы ... ... ол мәңгілік өмір сүреді деп түйіндейміз.
Бүтіндей бір аңыздық желінің негізінде жазылған ... ... /14/ ... ... ... Бибі ... мешітіне
байланысты хикая негіз болған. Романның бас кейіпкері ... хан ... ... ... азап ... ... ... бейнесі. Ол өз
басындағы тәж бен астындағы тақтың құлы ... ... Өз ... елді
бағындырмақ болды. Күн санап айналасынынан дұшпан ... ... ... ... ... айтқан сөздері де себеп болды. Міне, ... ... ... күш иесі Кіші ... ... ... ... Өз ойын, қайғысын, қуанышын бөлісер сырласы жоқ Әмірші өзін-
өзі жегідей жейді. Ой ... ... ... ... ... Сол
тұңғиығынан оны құтқарар ... де ... жоқ. ... бұл ... ... ақтарып салған деталь – қызыл алма.
«Міне, бүгін де ол көп ұзамай тағы да атқа қонатын келесі ... ... ... еді, ... ... бір алма сап ете қалды. Сол білінер-
білінбес жіп-жіңішке пышақ дағы ... нарт ... алма кеше ... алдынан
қайтқан-ды, жаңа тамақ үстінде қызметші әйел алтын табаққа салып тағы
әкеліпті.
Өзге алмалар ... тап соны ... ... ... ашып ... еді ... құрт шықты. Қызметшілерінің алдында мінез шақыртып жатпайтын,
байқамаған боп табаққа қоя салды»./14/
Бұл алманы Кіші ханымға кектенген ... ... ... ... ... ... ... алдына өзгені жамандап, я өсектеп келген адамды
жаратпайтын. Сондықтан үй ішіндегі жағдайды ... ... ... ... Осы ... алма - ... тынышын тонаған көркемдік нышанның
басты ... Осы бір ... құрт ... ... алма арқылы шаңырағындағы
алауыздықты, опасыздықты ғана түсініп қойған жоқ ... ... ... ... ... жер жүзінің жартысын билеген қаҺары да, атағы
да шын ғашықтың жүрегінен шығып, ... ... ... ... адал,
таза махаббаттың жанында ешқандай мәні жоқ екендігін де түсінеді. Түсінген
соң ... ... ... ... әкеледі. Өзегіне құрт түскен қызыл
алма Әміршінің де өзегіне құрт салады.
Бұл ... ... ... бір арнаға тоғыстырып, шығармаға жұмбақтық
сипат дарытады.
«Ол бойын жиып ала қойды.
- Апыр-ай, сонда әлгі қызыл алма...
Аузынан оқыс ... ... осы ... ... ... ... ... кескендей тыйыла қалды. Үркек ой арғыға барғысы келмей, қанша
тайсақтағанмен, айнала анталай ... көп ... көп ... ... ... астына алды. Бейшара ой тұяқетті тұғырдай көп сауал кес-
кестелеп шытырман жолды жасқаншақтай басып, көп күмәннің көк ала ... ... да ... ... алма ... ... күдік, күмән туғызады. Осы деталь
шығармада символдық мәнде, яғни сатқындықтың ... ... ... ... ... алма ... ... хикаялардындағы Адам атаның жұмақтан
қуылуынан бастау алады. Жыланның азғыруына көнген Хауа ана ... ... соң, Адам ... да тістетеді. Бұл жақсылық пен жамандықты айыру
ағашы-тын. Содан алланың қаҺарына ұшыраған Адам ата мен Хауа ана ... Грек ... ... ... ... досы ... Адонис
қаза болғанда, қатты қайғырған Мелос та алма ... ... ... Сол
алма ағашын Мелостың құрметіне «Мелос» деп атаған. Міне, осы ... ... ... ... - «алма» сөзіне ұқсап тұрғандығын «Ма-ла»
> «Ме-лос» (яғни ... ... ең ... есім ... ... С.
Қондыбай өз еңбегінде атап өтеді.
Алма мифтік дәстүрлерде ғалам моделінің ... ... ... орын ... ... мифологиясындағы Жердің алғашқы
тұрғындары йотунның біреуі Иодун ... ... ... оның ... ... ... ... деген алып бүркіт кейпіне еніп, Иодунның
өзін де, алмасын да ұрлап кетеді. Оған көмектеспек болған ... ... ... ... еніп, ұшып барып қыз бен алманы әкеледі. Сонымен
қатар Ш. ... ... грек ... ... ... алмасы» туралы айтылғандығын Ш. Сәтбаева «Ш. Уалиханов-
филолог» атты еңбегінде атап ... ... алма жай ғана алма ... өзегін құрт жеген алма. Өзі
жоқта Кіші Ханшайымның салдыртқан ... ... сыры мен өз ... ... ... сол ... Ақыр соңында сол құрт жеген алма роман
кейіпкерлерінің ... ... ... ... ... Осы ... мифологиядан әдебиетке енген болса керек.
Талай адамның қанын мойнына жүктеген, әлемдегі тақ иелерінің ... ауыз ... ... ... Кіші ... ... жас ... жазалау үшін көп қиналады. Ақыры екі көзін ойып, тілін кесіп,
қаладан ... ... ... аттанып бара жатқанда ... ... ... оның ... ... ... ... алмайтынын
көреді. Ә. Кекілбаевтың бұл туындысында кейіпкердің жан толғанысы ішкі
монолог арқылы беріледі.
Сонымен қатар Ә. Кекілбаевтың ... ... үшін ... ... түс ... Ал түс көру ... адам ... болжау мифофольклорлық
ойлауға тән көркемдік әдіс.
«Жан дауысы шығып: «Хақ тағала, қай қызметіңе де әзірмін,» - деп айқай
сап ... «Тек ... ... мейіріміңді маған да қия гөр», - деп екі
етек боп жалбарынып келеді. Бірақ тірсегінен ... ... ... шыр ... ... ... қағбаның қасиетті қара тасы бұғын
бәрібір жеткізер емес»/14/ Бұл түс ... ... ... ар
алдындағы қиналысын көрсетпек болады.
Г. Пірәлиеваның /37/ ... ... бұл ... түс» деп аталады.
Түстегі символдық, мифологиялық көріністер ... өмір ... ... ... кешкен азаптары мен жан ... ... ... ... ... бұл түсі
шығарманың көркемдік құндылығын арттырып тұрған символдық, мифологиялық
сана актісі ... ... ... ... үлкен философиялық -
әлеуметтік ой түйген жазушы үшін әлгі қызыл алма да – ... ... түсі де – ... ... ... да - ... ... жүйесінің синтезі Ә. Кекілбаевтың «Аңыздың ақыры»
романының ... ... Бұл ... ... мотивтердің
қызметін саналы түрде бұзып, фольклорлық жанр сюжетін саналы түрде
трансформациялаған туынды.
Шығармашылығында ... ... , ... ... жеткізіп өз ойын астарлы , көркем жеткізуге ... ... ... Оның ... ... пен адам проблемасы өзекті
идея болған. Сол табиғат пен адам ара- қатынасын ... ... ... ... мифтік бейнелерді оқиғаға араластырса, енді бірде мифтік
сенімге деген таным-түсініктерді көркемдеу құралы ретінде ... ... ... бастау алатын «Сайтан көпір» повесті. Аман, оның
екі аяғынан айырылған әкесі Аспан ... ... ... ... ... сынды кейіпкерлерден тұрады. Шығарма барысында ішкі монолог көп
қолданылады.
«Мен көшкіннің астында қаламын. Мен ғана ... ... ... ... ... Табиғат ашу шақырады, ағайын! Біз, адамдар, жер бетінен тып-
типыл жоғаламыз да, мұз ... ... ... ... мен ... жорғалайтындар бақиыққа ғайып
болады, тек аспанда ұшып ... мен жер ... ... тек ... тірі қалады» /16/ , - ... ... ... ... барады.
Осындағы үш әлем туралы түсінік мифтік дүниетанымнан бастау алады. Үш
түрлі әлем: аспан, жер, жерасты ... ұғым ... ... ... Оны
Ш. Уәлиханов /22/ , Ш. Ыбыраев /31/ ... ... ... аталуындағы көпір ұғымы да мифтік санадағы о дүниеге апарар
көпір іспеттес. ... о ... ... бірнеше образы бар.
Бірінші- о дүние- су ... ... су ... ... Ор мен ... Үшінші-
о дуние ата- баба елі. Төртінші- о дүние- жайылым.
Рулық қоғамның қалыптасуы ата- баба ... ... ата- баба ... ... о ... образын туғызды. Адам өлгенде ата-баба еліне кетеді,
ал тірілергеру- тайпаның түп ата немесе түп ана рухы ... ... тірі ... ... ... Кейінгі мифологиялық өзгерістерде ата-
баба елі екі бағытта өзгерген. Біріншісі- төменгі, о ... ол ... ... ... ие болып, мифтің жойылу дәуірінде ертегілік жер
асты ... ... Ал ...... ... ... айналу
процесінде ата- баба елі эпостағы өткен батыр бабалар елі, ... ... ... туралы мифтік танымда сиыр- су, төменгі дуние,
қой- жер, ... ... ... аспан жоғарғы дүние малы. Ал ... де ... ... ... ... ... жер, ... үшеуге
қозғалыс беретін төртінші көрсеткіш болып табылады.
«Әркімнің алдында ... ... ... қоймайтын «Сайтан көпірі» бар.
Тек қорықпағандар ғана арғы жағалауға шығып, мақсатына ... ... ... ... да мифтік санадағы о дүниеге апарар көпір ... яғни ... ... еді: ... өзі ... ... құс ... әлемді шарлап, ұшып жүреді екен деп...» /16/ осындағы
«Құс жан» түсінігі де мифтік ... ... ... Мифологиялық жан
тәннен бөлек өмір сүре алады. Бұл ... ... ... ... ... ет- жан, ... жан, рух- жан деп үшке ... ... ... жан ... ... өмір сүре ... бұл түсінік
қазақ ертегілерінде сақталған. «Керқұла атты ... ... ... жаны Борықты бұлақтағы қырық еліктің арасындағы қайқы
еліктің ішіндегі сандықта, соның ішіндегі тоғыз балапанда» – деп берілген.
Ал ... ... ... жаны оның қылышынды, пышағында болады.
Ал адам денесінде жан оның ... ... ... ... ... ... тағы басқа жерлерінде болады деп
түсінген.
Сонымен қатар Аспан қарияның қар көшкінінің ... ... ойы ... ... үндесіп жатыр. «Аң ба, адам ба? Аң болса ... - ... - А, ... аң болса екен, бүйтіп ит қорлығын тарттырғанша, жеп
тынса екен! Қар үстінде қып-қызыл ғана ... ... ... Қан ... ... ... еріп ... Сөйтіп бұл жалғанда сүйегім де қалмай, жым-жырт
жоғаламын немесе сол – мені ... аңға ... ... ... өзін жеген аңға айналып, екінші ғұмыр кешемін деген түсінік те
ілкі ... ... ... ... ... ... желден пайда
болған нәрсе «жан» еді. Ол денеге қызмет етеді. Адам денесіндегі ... , ... ... ... ... ... өз
бетінше тіршілік ете алмайды. Рухпен қосылғанда ғана әрекетке ... ... ... ... ... Осы ... жан ... екінші организмге ауыса алады. Рух бір организмнен екінші
организмге ауыса алмайды. Дененің жаны рух шығып кеткеннен ... ... ... Басқаша айтқанда, оның әрекет ету қасиеті жоғалады. Бірақ
субстанция ... ... ... ... ... аманаты, жан-дененің
тіршілік ету қабілеті.Сырт көзге рух, жан, дене біртұтас сияқты көрінеді.
Жанның діни әдебиеттердегі атауы- нәпсі ... ... ... қос
мағына бар. Нәпсі- бірінші- дене жаны; екінші- жанның қалауы, тілегі. Рух
о дүниені, жан бұл дүниені ... /36/ - ... Б. ... ... ... бойындағы Аспан қарияның қызы Мәлике мен Ерік ... ... желі сөз ... ... осы ... қарақат теруге барған алты қыз бірдей адасып
кетіп, аю жеп кеткен екен. Содан бері сол жерді «Алты қыз» деп ... ... ... бұл ... не себептен, нені меңзеп айтқанын
бағамдай алмады.
- Көзім ... ... - деді қыз ауыр ... - сол алты ару ... Олар ... алты ... ... сай тұрар еді. Сақманшы
қыздар жердің астында да ... есі ... па, - ... ... ... ... - ... Кісі дегенім бұл дүниеден түбі бір аттанатын болған соң, он екіде бір
гүлі ашылмаған таза қалпымен көз жұмғанға не жетсін. Күнәлінің ... ... ... таң ... Алтайда адасып өлген қыздардың тамы
қанған жерге қазір қып-қызыл гүл ... ... ... ішінде грек мифологиясында гүлге айналған Нарцисс,
Гиацинф т.с.с. миф сюжеттері кездеседі.
Мифтің кең ... ... ... ... ... ... ... Бірақ өмірінің ұзақ болу-болмауы Нарцистің өз келбетін көру-
көрмеуіне байланысты болмақ. Ол өте ... ... ... ... ... әйел ... ... жауапсыз қалдырады. Махаббатты тәркі
еткен Нарцисті әділет құдайы Немесида жазалайды. Аңнан ... келе ... ... өз ... көріп, ғашықтықтың дертінен қасірет шегіп,
ақ гүлге «өлім гүлі» айналып кетеді.
Гиацинф спартак құдайының сүйікті ұлы жебе ... ... ... ... Ол ... жүріп, дискті айналдырған кезде Гиацинфті
байқаусызда өлтіріп алады. Гиацинф қаны ... ... хош ... ... гүл өсіп шығады. Гүлдің жапырақ дірілі жас жігіттің ... ... ... ... білдіреді. Осы тәріздес қазақ фольклорындағы Қозы
мен Баян бейітіндегі гүл де мифтік сананың белгісі болса керек.
Мифоэпикалық ойлау дәстүрінің классикалық ... гүл – ... мен ... ... ... қыздардың қаны тамған жерге гүлдің өсіп
шығуы бұлардың ... ... ... тәрізді.
Аспанның өңі екені белгісіз, түсі екені белгісіз хал кешуінде де мифтік
таным іздерін көреміз. «Сайтан көпірде» жақсылық пен ... ... ... ... ... күресі суреттеледі. Олар автордың қиыннан
қиыстырып тапқан образдары мен астарлы, абстрактылы суреттемелерінде
кейіпкерлердің ішкі ... ... ... О. ... ... өмір ... өз ойымен жамандыққа қарсы шығатын ... ... елік ... ... ... ... өлтірсе де обал
жоқ маған, обал жоқ. Бүкіл әлемдегі ... ... ... ... ... ... Мен ... аң-құсқа қосылып, қарсы аттанар едім. Ең
әуелі кімнің жағасына жармасар едің сонда... АНАУЛАРДЫҢ ... ... да ... ... ... ... көрінбейтін өткір мүйізі бар, бір
тепсе оңдырмайтын темір тұяғы бар, сонда не істеу керке? «Өзің де темірден
мүйіз жасап ... ... - деді сол ... ... ал оң иығындағы
періштеде үн жоқ. «Темірден мүйіз болмаған соң шыдамы таусылды ма, ... ... ... ... деп жүріп, құлағыңнан айырылмасаң» деп
күрсінді.
Осылайша күндіз күлкі, түнде ұйқыдан айырылып қысты өткіздік» /16/
Қазақ фольклорындағы ... ... өз ... бар. ... тағы ... маңызды әлеуметтік символ болып табылады. Бастапқыда абыздардың бас
киімінің элементіне айналған мүйіз уақыт өте келе ... ... ... ... шендердің» бас киімінің элементіне айналған. Мұндай
символика, сірә, Күн ... ... ... ... актуалды бола
бастаған тәрізді.
Басқа мүйіз шығу белгілі бір артықшылыққа ие болу, жетістікке ... ... Бұл ... ... ... ... билік етуге берілген
рұқсат. Ал осылардың барлығында мүйіздің, дәлірек ... ... ... ... ... ... байланысты болса керек. Күннің шығуы –
мүйіздің шығуы – билікке қол жеткізу.
Мүйізді жануар деп отырғанымыз – ... ... ... ең алдымен
киік, марал, елік, бұғы, бөкен, арқар, бұлан деген атауларға ие болған
жануарлар. Бір ерекшелігі ... ... әр ... ... ... ... бірі баса алады. Фольклорлық ... ... ... ... барлық жағдайда дерлік алтын ... ... С. ... /28/ өз ... атап өтеді.
Ендеше «Сайтан көпірдегі» АНАУЛАРДЫҢ мүйізі мифтік танымнан бастау
алған «билік» ... ... ... ... ... ... повестерінде табиғаттың әрбір сәті жан-жүрегі, сезімі бар
кейіпкерге ... шыға ... Яғни ... ... ... «Анимизм - қоршаған орта мен табиғат құбылыстарының рухы, жаны
бар деп пайымдайтын түсінік»
О. Бөкей шығармашылығындағы Ай мен ... ... ... ... ... ... Ай мен Күннің жаратылысы туралы мифтерді
С. ... рух- ... ... ... Көне ... ... ... айдың әу баста адам болғаны айтылады. Повесте көкке ... ... ... ай ... ... ... әсер ... «Аспан
әлемінде сылана жүзген Ай» деп суреттеуіндегі мифтік мазмұн – Айдың ... ... ... ... ... мифтік сенімнің ізі.
Оралхан повестерінде символ, халықтық аңыз әңгімелерді ... ... ... реалистік образдар арқылы дамыта отырып,
тұспалдап айтуға көбірек барады.
Жазушының көп қолданатын символдарының бірі – Анау. Ол көп ... оны ... ... ... ... ... тұспалдап
көрсетеді.Мұнда Анау бүкіл «Сайтан көпір» ... ... ... ... ... . ... айқай заманының өкілдері. ... ... үрей , ... ... ... да айқайды талай естіген. Оның
үні де құлағында қалған. «Сайтан көпір» тұсында көшкін астында қалғанда да
сол айқай естілген. ... ... ... ... ... апатқа
ұшырады.Айқай иесі- Анау. Жазушы бұлардың бәрін бірімен - бірі байланысты
ұғым ретінде ... ... ... әлі де ... болмағанымен, оларды танып,
күресу қажеттігін жас ұрпақ өкілі Ерік жақсы түсінді. Ол Аманды жақсы
көруін, сыйлауын «Ашу ... ... ... көргем жоқ» - деген
сөздермен ... ... ... да ... ... дауыс көтерме,
бақырып бастық болмайды. Сол айқайдан туған жаңғырықтың құрбаны менімен
бітсін» /16/ -депті. ... ... ... Сондықтан да Ерік сайдан
көпірден өтуге кеткен ... ... ... ... көтеруден жасқанады.
Айқайдан тау жаңғырығады, жаңғырықтан тау сусиды. Сондықтан ол ұйқы ... бойы ... ... де, аш қасқырлар қоршауында қалған тұста да айқайлай
алмайды. Қайта «Жиналыс ашып», өзі мінбеге шығып сөйлеп, ... ... , ... ... ... ... лекция оқиды. Ол – ... ... ... ... мифологизм туралы сөз қозғасақ «көне мифтің
көркем мифке айналған» ауқымынан ... ... О. ... ... пен адам ... ... идея болып табылады.
Сол табиғат пен адамның арасындағы байланысты бейнелеуде жазушы мифтік
желіні, мифтік ... ... ... енді ... мифтік таным-
түсініктерді көркемдеу құралына айналдырады. Жазушының «Қар қызы» повесті
өр Алтайды мекен еткен Қар қызы мен ... ... ... Қоңқай туралы
аңыздық-мифтік бейнелерден тұрады.
«Осыдан екі-үш жыл бұрын он ... ... ... қыз жөн ... ... ... ... қатты ауырып, ат шанасымен Үлкен ... ... да, ... әлгі ... ... үйіне тап болады.
Шалдан – «Ата, асуда жол бар ма, тау айналып жүргенше тіке тартып кетейін
деп едім. Асығыспын, ата, ... ... қой ... ... - деп ... ... қанын ішіп, көзі қарайып отырған әлгі шал қызды тарпа бас
салып, жұлмалай бастайды..... Түн ішінде шырылдап, әрең ... ... аяқ ... ... ... ақ қар, көк ... арасында адасып, тіпті
ізім-ғайым жоқ болған. Не бөрі жегенін, не үсіп өлгенін күні бүгінге дейін
ешкім білмейді. ... ... Ол қыз ... ... ... жаз шыға
жер астына түсіп кетеді екен» ... ... ... ... Сол ... ... қыз ... яғни елдің айтуынша, қыз қарға айналған. Тіпті жаз шыға ... ... ... ... Жалпы мифологияда қыздың қарға айналуы мифтік
санаға табиғи құбылыс. Уахатов Б. /29/ : «Мифтік дәуірде адам ... ... ... ... кейпіне кіріп, өзгеріп кететіндігіне кәміл
сенген...»,- деген ой айтса, С. ... /26/ ... ... ... түрде себеп-салдарлы болады. Қандай да бір құбылушылықтың яғни
өзгерістің себебі бар. ... ... үш ... себепке байланысты.
Бірі – адам өте ... ... ... сол бойда тасқа я ... ... ... ... Екінші себеп – адамның кінәлі болуы...
Үшінші себеп – адамның зор ... ... ... «Қар ... ... ... ... үшінші себепке байланысты, яғни
Қоңқайдан қорыққан қыз қарға айналып, одан ... Жаз түсе ... жер ... түседі. Мұндағы жер астына түсу де мифтік таныммен
үндесіп жатыр. Үш әлем ... ... ... әлем – яғни жер асты
өлілердің ... Олай ... қар қызы ... ... өмір сүреді. Тек қыс
айында ғана шығып, тауды аралап, ән салады екен.
Мекен атауларына байланысты әпсаналардың бірсыпырасында мифтік ... ... ... Шығыс Қазақстан өңірінде айтылатын әпсаналарда жер,
тау атауы мифтік құбылушылық нәтижесінде пайда ... ... ... ... қатысты әпсананы алып қарайық.
Бір байдың алты қызы жайлауға бармақшы болып жолға шығады. Жол-жөнекей
Қоңқай деген шалдан жөн сұрайды. Қоңқай оларды ... ... ... нұсқап жібереді. Кенеттен күн суытып, қар ... ... ... алты қыз үсіп ... ... алты ... айналып кетеді.
Ең кіші қыз бір сыңар аяқ-киімін жоғалтып алады, бұл қыз ... ... бір ... қызыл болу себебі осы екен. Осыдан бері қыс
болғанда бір зарлы әуен ... ... ... ол әуен алты қыздың жылаған
рухтарының үні болса керек. Көкектің өзі жұмыртқа ... бес ... бес ... ... салуы әпкелеріне еркелегені екен. Ал
жазықсыз қыздарды осындай қасіретке ұшыратқан Қоңқай да ... ... ... ... ... бері қыз ... ... кеткен маңай «Алты
қыз» жайлауы деп аталып, Қоңқай тауға ... жер ... ... ... Бұл ... құбылтушылықтың сипаты екі түрлі. Алты қыз амалсыздан
үсіп өлетін болған соң құдіреттің күшімен ... ... Көне ... сүйенсек, өлім яғни о дүниеге өту құбылушылық, яғни метаморфоза
түрінде қарастырылады. Адамның өсімдікке, аңға, құсқа, ... ... ... ... туралы түсінік. Жоғарыда келтірілген әпсанадағы алты қыздың
құсқа айналуының өзін екі түрлі ... ... ... ... ... ... түрге ауысуын адам рухының мәңгіліктігі туралы сенімге
апарып тіреуіміз де дұрыс деп есептейміз. ... ... ... рух ... тастап, екінші денеге ауыса алады. Фольклортанушы С. Қасқабасов
әпсана жанры өз бойына мифтің де, ... да ... ... ... ертегіге жақын екендігін баса айтады. Бұл әпсанадағы да
мифтік белгі – ... ... ... ... ... ... ... Осы орайда Мелетинскийдің мифті белгілер жүйесі ретінде
қарастырғанын айта кетуіміз қажет.
Жазушы «Қар қызы» туралы қиял-ғажайып ... ... ... ... сіңістіріп жіберген. Автор қолдансыныдағы миф жаңаша түрге еніп,
қиял-ғажайыптық бейнеге өмір шындығын символдық мәнде танытады. Шығармада
бүгінгі күннің қым-қуыт ... ... ... ... ... шөп
әкелмек болған үш жігіттің бұл сапары өмірлік сынақ еді. Қақаған қыста ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік
қасиеттері таразыға салынады. Үшеуін суықтан аман алып қалған арманшыл,
қиялшыл – ... мен оның ... ару – Қар ... ... Қар қызы
туралы аңызды естігелі түсінде де, ... да сол ... ... сыр ... Ал осы Қар ... қарама-қарсы образ әрі
жолаушыларға теріс жол сілтеуші, жауыздығымен танымал – Қоңқай. Қоңқайдың
өз ... өз ... ... ... өз ... ... «Сол қарлығаштың ұясындай мекенімнің ... ... ... ... ... үшін елу жыл ... атысқанмен атыстым» /16/ - дейді ол. Өзі өмір ... ... ... адам-бәрі де оған жау ... ... ол өмір ... ... ... ойлайды.
Қоңқай бейнесіне жазушы аңыздық та сипат береді . Қар ... да ... ... ... ... ... аңыз ... реалды образ
есебінде повесте сәтті шыққан. Қоңқайды зұлымдықтың символы ретінде
суреттей отырып, жазушы оған ... бір ... ... ... қояды.
Айыртау беткейінде кездескен қарт: «Ол адастырады мен тауып аламын.
Монданақтай жердің бетін бір ... , бір ... ... Ал егер ... Айыртаудан көшіп кетсем, Қоңқай залымның жеңгені ғой.» /16/,- дейді.
Ол үйіне түнеген үш жігітке өз үйінде де ... ... қара ... ... ғана ... ... сүйетін, өмірлік
мақсаты мен міндеті мүлдем өзгеше жан. Автор бір жағынан осы ... ... ... ... ... ойларға жетелейді. «Бірақ ол
сап-сау сырғауылдай ұзын қарулы саусақтарымен үш ... ... ... тұр, - Қоңқай дегеніміз сен, - деді Нұржанға. – Мына сен, - деді
Аманжанға. Мына сен, - деді көзі іліне ... ... ... ... /16/. Иә, ... Қоңқай аузынан бұл сөздерді айтқызу арқылы
барлық адамның бойында «қоңқайлық» ... бар ... ... ... ... ... ... образа Снежной девушки в Алтайском
фольклоре – это, видимо, поэтическая версия древнего мифа о матери -Земли
в ее ... - Умай ... ... ... ... мифа хозяйка– Медной
горы. Идеальный женский дух является только душой безгрешному ... ... ... в душе ... /10/ , - ... ойын
келтіруге болады. Шығарма соңында әппақ кеңістіктің әр жерінде өз жолын
тапқан жолдастарын тастап, сол ... тек ... ғана ... ... зұлымдық пен адалдықтың бітіспес күресін суреттейді. Олар
ешқашан өлмейді. Бірін- бірі бірде жеңіп, ... бірі ... ... өмір сүре ... ... тән құбылушылықтың бір ұшығы адам мен жануардың арасына
жік қоймайтын мифтік түсінікте жатыр.
Мифтік құбылушылық ... ... ... ... ... әдебиетте кең
қолданған. Грек мифтеріндегі құбылысты көркем түрде ... ... ... ... есек», Ф.Кафканың «Құбылушылық»
туындыларын назарға алсақ, құбылушылықтың көркемдік, идеялық ... ... желі ... ... О.Бөкей прозасында кездеседі.
О.Бөкейдің /17/ «Атау кере» повесіндегі Еріктің сонаға айналуы.
«А, құдай араға ... ... ара ... арғы ... ұшсам екен» деп,
тізерлей отырып, қолын аспанға созып бар болмысымен тіледі-ай, тұңғыш ... ... ... ай...
...Құдайдың құдіретімен омарташы араға айналды... бірақ бал арасына
емес, малға тыныштық бермейтін көкбас сонаға айналды. ... сол ... ... ... зымырай ұшқан. Ұшқан қалпы ғашығына жетіп иығына
қонды. Не ... ... ... ... қыз қолындағы екі бүктелген
қамшымен салып қалғанда енді ғана ... ... ... қанатын
керуге шамасы жетпей, тырапай асып домалап түскен, ... ... жету үшін ... ... ... Ерік сонаға айналады. Бұл
құбылушылықтың негізі мифтік санадағы жазаға ұшырау себебіне ... ... ... өзі ... ара ... емес сонаға айналуы, оның өмірде
істеген қателіктерінің жазасы десек ... ... ... Ерік өз ... о дүниеге аттанғалы жатқанда да көзінен
бір тамшы жас шықпай, әлі өле ... ... ... жер ... өзі ... ... Айнаны да елемейді, Айнаның Тағанмен кеткеніне
де қолын бір-ақ сілтейді, Ал ... оның ... досы еді, оған ... ... ... Ерік арақ беріп басыбайлы құлына айналдырғысы
келеді. Осындай қатыгез Ерік ара сияқты еңбекқор еді, ... ... ... ... ... Осыншама дүниені ара сияқты тіректеп
жинаған Еріктің артында қалған ұрпағы жоқ. Аралар тәрізді тынбай жинаған
балы – ... ... ... ол да ... Санасы да артық ойлаудан,
сезімі де сезінуден қалған. Жауыздығы сондай ана аюды екі қонжығымен ... ... ... ... ... ... ақ сүт берген анасының құдіреті, өзін
өлердей сүйіп келген әйелі Айнаның наласы, араққа салынып, Айна мен ... ... адам ... ... ... ... сүті ағып ... Ана-
Аюдың киесі ұрды ма, жоқ Алланың бәрін көріп ... ... ... ... ... ... ... қамшысынан өледі. Сонша жыл елден
жырақтанып жалғызілікте жинаған дүниесіне енді бас- көз ... ... Ерік ... аю- ... көрген “Айнаның шыбын жаны ... /17/ деп ... ... шыбын жан ұғымы да мифтік таным
жемісі.Бұл туралы Б. Нұрдәулетова жанға байланысты мифтік ... ... ... ... ... ... ... тән екендігін айтады.
Жан христиан дініндегі халықтардың ... ... ... ... ... ,” ... адамның жаны өлілер рухына айналады” деген
түсінікке бағышталады. ... ... ... ... жеті жаны бар,
кейде әрбір он екі мүшесінің жеке- жеке жаны бар ... ... ... әйелдің қырық жанды болып келетіндігін айтады.
Жанның түрліше болмысы халқымыздың фольклор, миф ... Жан- өкпе ... ... ... жын- ... перілердің өшіккен адамының өкпесін суырып алып, суға тастауы
туралы сюжеттерден танылады. Жанның сыртқы болмысы өте жеңіл ... ... ... көбінесе шыбын, көбелек ... ... ... айтады.
Р. Сыздықова /38/ М. Қашқаридың сөздігіндегі «чывы» сөзі діни ұғымды
бергендігін, ол ... ... ... деген ұғымды беретіндігін айта
отырып, мүмкін чывы”н” сөзімен ру- тайпаны желеп –жебеп жүретін ғана емес,
адамдарды да ... ... ... де,яғни адамдардың жанын да білдіруі
мүмкін деген жорамал айтады.
О. Бөкейде мифтік санаға тән құбылушылықты Ерік образын ... ... Н. ... /39/ де көне ... шығу ... ... ... Оның пайымдауынша, байырғы мифология алғашқы қауым адамының
әлем, дүние туралы ... оның ... ... ... ... ... қоршаған табиғаттың өзіндік айнасы болып
табылады. Мысалы, жан-жануарлар жолындағы мифтердің пайда болуы, алғашқы
қоғамдағы адамдардың өздеріне белгілі жануарлардың ... әр ... ... ... ... деп есептейді.
Ол заманда жануарлар дүниесін аралап, олардың ерекшеліктерін байқаған
адамдар ... ... ... гөрі ... ... сенген.
Айталық, дала тышқаны алдын ала қыстың қалай болатынын білген. Егер ... қыс ... ... ... ... інін терең қазып, астықты ... ... ... байқаған адамдар аңдардың көріпкел, керемет
қасиеттері бар деп есептейді,» /39/ - деп ... ... О. ... Ерік те ... ойлау дәстүріндегідей араларды адамдардан
артық көреді, әсіресе ақ боз атты Қызға жету үшін ... ... ... Амал не ... көп ... тілегі сона болуға жазады. Ақ боз атты
қыз оны ... ... ... ... ойлауында да мифтік танымның ... ... оның алып ... ... адам ... ... ... еді
қариялар, маған ас та төк бақыттың керегі жоқ, тіпті маған көп нәрсе керек
те емес, тек өз ... ала ... Алла ... ... алжастырма,
Тәңірім, тағы да ащыға құмар қыла көрме, құдайым жалғыз-ақ сұрарым –
көктен түскендей ғып ... ... қой, тек ... барымды алмасаң
болғаны»./34/
Осындағы Мұзтауға байланысты сенім аясында мифтік желі жатқандығы
шүбәсіз. Ол үшін ... ... ... ... ... таудың пайда
болуы туралы әпсанаға жүгенсек сенім ... ... ... ... көреміз. «Бір-бірін сүйген қыз бен жігіт қуғыншылардан құтылу
үшін тауды келіп ... Қыз ... ... ... гөр» ... Ақыры қыздың басындағы сәукеле алып, мұзды тауға айналып, қыз
бен жігіт таудың ішінде мәңгі қалады. Дәл осы ... ... ... ... мен ... /19/ повесіндегі Сәукелетау туралы
әпсанада бар.
Мұзтау туралы айтылған әпсанада бұдан әрі ... ... ... бір ақ ... ... Тау ... қыз бен жігіт сол сәтте тілек
айтып үлгерсе, сол орындалады.
Мұндағы Мұзтауға байланысты сенім Таған жүрегінің таза жан екендігін,
Тағанның тілеуі тек ... ... ... ... ... ... ... сомдауға қатысады.
Құбылушылық туралы Бахтиннің ... ... ... ... әлем мен ... тұтастықтан бөлініп қалған жеке
адам ... мен ... ... ... болды. Сонда да, әсіресе
фольклорлық дәстүрдің әсерінен, құбылушылықтың идеясында бүтіндей бір адам
өмірінің ... оның ... ... ... ... ... бойына
сақтап қалған.”/26/ О.Бөкейдің «Атау кере» /26/ ... ... ... ... ... ... ... береді.Әлем
әдебиетіндегі Кафканың кейіпкері ... ... ... Ерік те ... өз ... ... ... Тіптен оның тауға барып тұруы да
осыны айғақтай түседі.
Мифтік желіні шығармасына арқау еткен жазушының бірі Д. ... ... тас ... /20 / ... ... ... ... ретінде пайдаланылады. Шығарма кейіпкерлері жас
жеткіншектер: Ұстабай, Мамаш, Мүтәліп, Есенәлі.
Олардың ... таза ... ... ... арттыратын
«Келіншектау» туралы аңыз: «Әлде жүз, әлде мың бұрын теріскейде әйгілі бай
өтіпті. Әлгі бай аузы дуалы, ... мен ... ... кісі ... ... ... қызы болыпты. Майысып толқып бой жетіпті. Тана көзі
талайдың ішіне шоқ ... ... ... теңі ... ... Әлгі ... ... аярым жоқ деп, екі жаққа ... ... ... ... ... ... ақын нешеме күн қисса етіп жырласа да,
суреттеп ... ... ... Отаудың үзік, дөдегесі ақ марқаның жүнінен
басылып, бау-басқұры жібек жіптен ... ... ... ... ... қаптапты. Бар жиһаз- жасауды түйеге теңдеп, ал риза ... деп, ... ... бас ... ... ... ... Керуен
ырғалып-жырғалып Қаратаудың қыр арқасына көтеріліпті. Қызы құрғыр дүниеге
бір ... ... ... сол арада түйелерді шөгеріп, жасауды ... ... ... ... ... жай өрік ағаштан шабылған екен. Мұны
көрген қыз: «Әкем сараңдық жасапты, итаяғымды күмістен соқтырмапты»,- ... ... ... ... ... дейді. Күміс итаяққа жұмсаған
көрінеді. Бар дәулетін сыпырып арттырып жіберген ... әке әлгі ... ... ... ... «тас ... екенсің тас бол,»- деп теріс
батасын беріпті. Ол ... ... дөп ... уағы ... әлгі ... түйелер, бұйда тартқан, қалыңдық солайымен тұрған жерінде тасқа
айналыпты.
Биік шың Келіншектау атаныпты...» /20/
Мұндағы қарғысқа ұшыраған қыз ... ... ... ... ... ... ... құбылушылық жаза ретінде қабылданады.
Мәселен, ... т.б. ... ... ... ... болған қыздар
тасқа айналады.
Адамның өзін-өзі құбылтуына байланысты мифтер алғашқыда кінәсіна
байланысты ... ... ... ... кейінгі, дамыған дәуірімен
байланысты. Мұнда адам өзі мен өлі табиғаттың ... ... ... ... сезініп, адам мен жануар екі дүние екендігін білген. Осы
себепті адамның аң ... не ... ... – оның өз ... ... іс деп ... Ол жаза, немесе қарғыс, ал бертіндегі
дәуірлердегі ... ... алла ісі деп ... ... ... ... бәрі – алғашқы қауымдық сөз құдіртетіне сенушіліктің ізі
деп түйіндейді.
Ендеше мұндағы мифтік түсінік бойынша қыз қарғысқа ... ... ... ... ... ... фольклорындағы метаморфозаның ең
кең тараған түрі кеңістіктегі заттардың, ... ... ... ... ... айналғын шаһар туралы мифтер бір ғана ... ... ... танытады» дейді. Біз мысалға алып отырған
шығармадағы мифтерде де ... ... ... ... ... сөз
болған.
Яғни бұл да ілкі заман адамдарының дүние қалай ... ... ... ... ізі. ... ... ... жер-су атауларының шығу
тарихына байланысты т.б. Бәйбішетас һәм Келінтас, Түйетас ... ... ... ... мифтер бар.
Шығармада «табалдырықты баспа жаман ырым болады» ... ... ... ... ... ... түркі, монғол халықтарының
түсінігінде киелі ... ие ... киіз үй ... аяқ ... ... Сайын Мұратбековтың сөзімен айтсақ
Табалдырық қастерлеп жарықтықты
Даттатпайды,бастырмай халық тіпті
Қатер туса, құтқарар асылдарын
Шаңырақпен бірге оны алып шықты, деп айтсақ, табалдырықтың өз ... бар деп ... оны ... ... ... ... ұшымен тиіп кетуге
болмайды деп түсінілген. Қазақ аңыздарында табалдырыққа қатысты сюжеттер
сақталмаған. Тек «табалдырыққа тұрма, баспа» деген тиымдар ғана бар, ... ... ... ... рухы» түсінігінің болғандығын
айта келіп, орта ғасырлық саяхатшы Рубруктың өз ... ... ... кіре ... ... аяғы тиіп ... дереу қамауға
алынғандығы туралыдерек қалдырғанын жазады.
Э. Б. Тайлор « Первобытная культура » /40 / ... ... ... ... ... ... ... салттарының
көптеген үлгілерін келтіреді. Соның ішінде «осыдан алты жүз ... ... ... ... тиым ... » деп ... Бұл қазақ
тұрмысында әлі күнге дейін бар нәрсе. Бірақ, неге тиым салынатынын ешкім
нақты ... бере ... ... ... тізе келе ... ... мыңдаған түрі кездесетіндігін айтады Шоқан қазақ халқында
кездесіп отырған, оның ... ... ... ... ... ... ... жоғары мәдениет жағдайындағы осыдан бұрынғы мәдениеттің қалдық
көрінісі ретінде қарастырады. Бұл көріністердің аты- ... « қара ... ... ... ... ... ... бірі-
халықтың арасында жиі кездесетін отпен аластау салты. Бір кездері
Заратуштра діні ... ... ... ... тұрақтағанымен, ол өзінің
бастапқы мәнін жоғалтқан. Шоқанның түсінігінде бүгінде бұл діни ... ... ... ... оқыс ... «ырымға жаман» дейді. Бірақ, неге
жаман екенін, жоғарыда табалдырықты басуға тиым салынуы ... ... ... ... ... тиым салу ... ... мүмкін
ырымдар да бар.Қазақтар ең жақсы көрген адамына « айналайын» дейді. Оның
мәнісі- адам әлденені немесе әлдекімді толық айналып ... , ... ... өз ... алады. Демек, « айналайынның » ... ... шыр ... ... науқастың дертін «өзіне алуы» басқаша
алғанда емдеу тәсілі жатыр. Бұл оның мифтік санасынан туған нәрсе. Бірақ,
дінге ешқандай ... жоқ, ... ... ... тиіс ... ... киесі болады деген түсініктің қалдығы шығармада осы ... ... ... ... ... ... тауға жетелеген аңыз
желісі шындық болып шығады. Осы жолда балалық балғын шақтың тазалығы адам
көңілін бір ... ... тас ... мен ... айналған аруды көрмек болған
балалар жолында ... ... ... ... ... да
мифтік жеті сөз болады.
Мысалы, аспан әлемі ... ... ... ... Жетіқарақшы
жұлдызының пайда болуына байланысты сөз болады.
«Сонау-сонау, теріскей бетте, көк төсінде моншақша тізілген жетіқарақшы
жұлдызы. Сол жетеудің батыс беттегі ... ... ... қос ... ... алып қашқан асық жігіт пен күйеу жолдас көрінеді. Қасында кішкентай
серігі бар екінші ...... пен ... ... досы ... ұзақ-шұбақ тізбектелген бес қарақшы күйеу жігітті ... ... ... ... ... түйдектеліп қуысып келеді.
Қарақшының бірі күйеу жігіт пен ... ... ... ... Жер ... ... ... әкесінен естіген сөзі,
әйтеуір.» /20/
Ғылымда мұндай мифтерді космогониялық мифтер деп атайды. ... ... ... аз ... ... ... /22/ ... Н. Потанин /39/ космогоникалық, топономикалық мифтер мен
әпсәналардағы фольклор мен шындықтың ара- ... ... ... ... ... фольклорындағы Темірқазық жұлдызының аталуы туралы былай
дейді:
« Темірқазық деген атау көзге ... ... ... ... ... ... оның ... екі жұлдыз арқандалған екі
ат деп есептелген» /22/. Бұл- миф бойынша күндіз ұрлық қылып, түнде ... ... етіп ... жеті ... ... Олар өлгеннен кейін ... ... ... . Ш. Уалихановтың айтуынша Темірқазықтың бұлай
аталуы көшпенділердің шаруашылықтағы ... ... ... . ... бұл ойы Г. Н. Потанин еңбектерінде әрі ... ... ... , Г. Н. Потаниннің өзі «жұлдызды эпос» деп ... ... , ... ... ... ... орны ерекше.
Г.Н. Потанин , Ш. ... ... миф ... ... адамдардың дүниетанымы және күнделікті өмірінің
тәжірибесі негізінде құрылған ... ойын ... ... ... - ... мен аңшылар көрген, сондықтан ол Солтүстік
Азия аңыздарында орын тепкен» /22/,- дейді. Ол басқа бір ... тағы ... ... ... Азия ... Темірқазықты Темір немесе Алтын
қазық дееп атап қана қоймай, сонымен бірге көптеген нанымдарды осы жұлдыз
атымен ... ... ... екі атты ... ... қазық
деп біледі» /22/ ,- деген пікірлер жазады.
Жетіқарақшы туралы да мифтер мен әпсаналарды Г.Н. ... ... ... ... және ... байланыстыра қарайды. Оның
зерттеуі бойынша бұл жұлдыз аңшының бақылауында тұрған бұғы.Аңшылар
тайпасы ... ... ... ... ... ал дала ... аңызында
тағы аңа орнында үй жануары, мысалы, ат қолданылған.Қазақтар ... атты ... да, ... атты ... ... бұл ... қазығына арқандалған екі атты аңдыған жеті
ұры. Ш. Уалиханов айтуы бойынша, қазақтар ... ... ... қызын ұрлаған жеті ұрыны қуалап жүр деп ... Г.Н. ... де ... ... ... ... ... оқиғалардан
ізделген. Бұл ұрыны қуушы тоналған адам, немесе кек алу үшін ... ... ... яки ... аңды қуып ... ... ой
айтады. Ол алғашқы адам аспан мен ондағы жұлдыздардың ... ... ... ... байланып қалған сияқты болып жүргенін
байқағандығын және осыны көрген адамның басында жер ... аман ... ... ... ... ... көрінгендігін, егер осы
қазықты жұлып алса оған жалғасқан жеті жұлдыз өз орнынан қозғалып кетіп,
жұлдыздардың қозғалыс ... ... әлем опат ... ... ... ... барып ақырзаман туралы Жетіқарақшы атымен байланысты
миф пен хикаяттар туғандығын айтады.
Осы ойын дәлелдеу үшін Г. Н. ... ... ... ... ... мен хикаяттарын мысалға келтіреді. Соның ... ... ... қуып жетсе, ақырзаман орнайды; Екіншісінде- Жеті ұры
Темірқазыққа байланған екі атты ... ала ... ... ... екі жұлдыз- екі ат, ал Жетіқарақшы- жеті күзетші. Егер осы ... ... ... жеп ... ... ... туады.
Қазіргі ғылымның жағдайы Ш. Уалиханов пен Г.Н. Потаниннің қазақтың
космогоногиялық аңыз, әңгімелерінің тууы мен оның ... ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік беріп отыр. ... ... ... ... түсінудегі алғашқы қадамдарын көруге
болады. Олар дүниенің негізін үлкен ағаш, қазық (діңгек), биік тау ... ... ... ... ... сюжетінің тууы аңшылық,
малшылық тұрмыс тәжірибесінің, ал ... ... ... ... ... қажетті жұлдыздарды бақылау әсер еткен.
Жазушы кейіпкер ... ... бала ... таза қалпын көрсету түсу
үшін Жетіқарақшы туралы бүл мифті әсерлі, әрі ұтымды қолданады.
«Әулие ағаштың кісінің ... ... ... ... ... да мифтік санадағы ғаламдық ағаш тәрізді болса керек. Ғаламдық
ағаш Бәйтерек мифтік ғалам моделінің бір ... Ол үш ... ... ... үш ... ... ... де осы жерде.
«Жылаған атаның үйі мен сар-сар етіп аққан соның көз жасы» туралы мифте
де құбылушлық сөз ... Ел ақыл ... ... ... ... ұлы
оның атақ- абыройын қызғанып түн ішінде өлтірмекші болады. Келіні оны
атасына айтқанда, шал ... қара тас боп ... ... ... ... ... қашып кетеді. Қалған өмірін Қаратау қуысында жалғыз өткізіп,
қуыста жатып, даналық ... ... ... ... су сол ... көз жасы ... ... құбылушылықтың себебі зор ... жолы ... ... Осы аңыз ... Келіншектауға барар жолындағы
үңгірде айтылады. Осыған қарап отырып, ұлан- ғайыр қазақ жерінің әрбір тау
тасы, өзен көлі, жұлдызы бір ... бір ... ... көз ... мифтік әңгімелер шығарманың әрі танымдық, әрі көркемдік деңгейін
арттырып, оқырманын ... ... ... қадір-қасиетін түсініп,
Отансүйгіштікке жетелейтін туынды. Қызығушылықпен қиял жетелеген ... ... ... тас ... ... Бұл ... тап балаң
жүректің лүпілімен, сезімімен шебер суреттеледі.
«...О, табиғат шебер!... Қасиетті ... ... ... ... ... Жон арқаның түстік бетінде ернек жағасында тас түйелер тізбектеліп
шөгіп жатыр. Иір-қиыр мойындары, тең- тең жүк ... ... ... ... тас түйеден емес, осынау керемет жер, ... ... ... ... ба деп сескенген. Мезетке абайламай
үркітіп алса апыр-топыр тұрып кететіндей. Байқамай ... ... ... шың ... ... мүсіннің бас жағы құлаған. Одан жылағандай үн шығады » /20/
2. «Мифтік құбылушылық көркемдік құрал ретінде»
Осы көріністің барлығы тек ... ғана ... ... өзін ... ... арманшыл, қайғысыз сәтіне бір батырып
алатындай ... ... Бұл Д. ... жазушылық дара стилін
көрсетеді. Бір шығарма бойындағы ... ... желі ... ... халын жасауға қатысқан бірнеше мың жылдың, көшпелі ру ... ... ... ... өмір ... ... ежелгі
танымдарының бірыңғай жүйесі танылады.
Шығармашылығында мифтік желіні көркемдеу құралы ретінде ... ... ... . Оның ... мен Аманай» /19/ повесінде
Сәукелетау туралы мифтік желі сөз болады. Шығарма тағдыр айдауымен туған
жерін тастап тау асып ... ... ... ... ... ... ... тастап, құрсағында оның баласын әкеткен Балзия бөтен елде
ғашығы Атымтайдың ұрпағы Заманайды дүниеге ... ... ... ерте берген ана оның ұлы Аманайын туған жерге ... ... ... ... ... көзді дәулер, жеті басты аждаһалар,
сиқырлы мыстандар, алып батырлар, қанатты тұлпарлар жайлы ... ... Екі ... ... ... ... ... туралы мифтік
ертегіні әжесі туған жеріне деген сағынышпен айтады. «Ерте ерте ... ... ... ... ... ... елге ... екі ұста өмір
сүріпті. Ағаш пен ағашты бір біріне кендірдей матап, арқандай күрмеп,
түймедей ... ... ... сағыздай созатын, ағаштың да темірдің
де асқан шеберлері, қайрақ тасты ... ... ... ... ... ақық ... ... өнерпаздар екен. Біреуінің аты
Сәннәт та, ... аты ... ... ... қыл ... ... ... бірі ас ішпейтін, бірінсіз- бірі іс қылмайтын.
Екеуінің діні де бір, тіпті екі ұстаны бір ұста соққандай түрі де бір. Бір
айырмашылығы ... ... де, ... ... екен. Сәннәттің жеті қызы,
Зәннәттің жеті ұлы болыпты.
Осыншама өнерді берген ... ием, ... де қолы ... ... ... бойы тарықтырып қойыпты... Бір ғажабы Сәннәттің қыздарына ісмерлік
жазбапты да, ... ... ... ... қонбапты. Олар өскен
сайын бір- ... ... ... ... ... осы ... ... қан тамған қаһарлы жасамыш хан Ми Лау
билеп төстеп тұрған екен. Күкндердің күнінде сол хан екі ... ... кең ... салдырып, басы жерге жетердей иілген бүкір ұлы Жәәйді
күтуші малайларымен ... ... ... оқуға береді... Бала да ... нені ... ... қол ... ... қиын ... ... келе- келе ұстаздарынан оза бастайды.
Күндердің күнінде Сәннәт пен Зәннәт тағы да перзентті болады. Бұл жолы
Сәннәт ұлды, ... ... ... Сол той ... ... атастырады.
Қыздың атын Гүлсәнә, ұлдың атын Ғиззат қояды.
... Екеуінің де ... ... ... ... оны ... белгісі
деп жориды.
Бұны естіген Ми бір күні нөкерлерін ертіп , көрмекке ... ... хан оны ... ұлы ... алып бермекші болады... Сәннәт пен Зәннәт
зар илеп хан аяғына жығылады... Ұл мен қызға екеуінің ұсталық ... ... Хан ... Жәәй мен ... ... ... болады деп
шешеді.... Басы жерге тиердей ... Жәәй ... ... ... мен қаһарлы әміршінің қайтпас бетінен именіп, амалсыз илігіпті.
... Күндердің бір күнінде Жәәй ойламаған жерде ... ... қаза ... Жәәй ... Ғиззатты ертіп, төбесі бұлтпен таласқан
биік тау ішіндегі заңғар жартасқа барып жүреді... Жартастың ... ... ... ... ... Жәәй оқыстан жер сілкініп, биіктен ұшып
өліпті... Алып жартасты екі жыл қашап, періштедей екі ... ... ... ... Гүлсәнә да, екіншісі- Ғиззат. Оны көрген жан ... ... ... ... бас иіп ... жоқ... Оны әкесі нөкерлеріне
құлатпақ болғанмен түк шықпайды. ...жаралы жартасты жұрт Жүректас атап
кеткен екен.
Қатал хан онымен ... ... оң ... ... ... ... ... Гүлсәнә әбден тәтәйлыққа даяр уақытта кімде- кім алтынмен
апталып, күміспен күптеп, меруертпен тізген бас ... ... ... ... ... ... етуге тиіс. Кімнің бас киімі Тәтәйға ұнаса ,
қуыршақты алып ... ... иесі сол ... ... ... ... жеті таудың ар жағындағы жеті өзеннің ... ... ... де ... ... ... ... Ғиззат та Тәтәй- Гүлсәнә жайын естиді.
... Ақсақал Садырдың ... күн ... әр ... асыл ... бас ... ... бұрынғы бас киімдерді ұнатпаған Гүлсәнаға
бас киімді кигізгенде бас киімнің асыл тастары ... ... ... әлем
жарқ еткенде бәрінің көзі қарығып, көпке дейін аша алмады. Орауын жаза
берген ... бір жақ ... ... ... ... кәрі Ми Ұстаңдар мынау
ұры малай, ұры Ғиззат.» деп жан даусы ... ... ... ... ... ... Бұл ... сәукелені басына кигізген, Гүлсәнәні
артына мінгестіріп, « ... ... ... жұмып отыр» деп топтың
ортасынан Ғиззат шыға беріпті. Астына ... өзі ... ... ... ... басына кигізгені – жеті өзен жұртының ... ... ... Бір жыл бойы ... мен ... көлдерді ұйқы- күлкі
көрмей тынымсыз аралап, бай ... асыл ... өзі ... ... ... ... ... зерлері саф алтын, шын меруртттен де
артық, өткір күнге шағылысып, ... ... ... шашып, от бүркіп
барады.... Күн қайтып кеш түсе бергенде Ғиззат пен ... ... ... де енді күн бата ... ... ... ... алыстағы
жұлдыздардай ғана жарқырап бара жатты. Сонда ғана қуғыншылар қиқу ... ... ... Тау ... ... ағаш ... да ... таусылып,
Ғиззат пен Гүлсәнә аттан түсіп, сыңсыған ну қарағайлы тауға жаяу жүгіреді.
Уф деген желге ... ... аяқ ... ... ... құлай береді.
Қолындағы таяғы түсіп, аяғындағы хай ұшып кетеді. Артынан жау қуған Ғиззат
Гүлсәнәні көтеріп алады.
Тау жүрген сайын биіктей ... ... ... қия тастар қиындай
береді. Аттарын төмен ... ... да жан- ... ... ... жақындай түседі.
Әбден шаршап әлі құрып титықтап, әлсін- әлсін бір ... бір ... ... ... ... ... ұзап, ең биік төбеге шығып
дамылдапты.
Күнұзына ағаш атпен жан ұшырып ... ... биік ... ... ... жүрегі өрекпіп, буын- буыны босап, қайғыдан, ызадан налып отырып,
талып ұйықтап кеткен Ғиззатты Гүлсәнә оятуға ... ... ... ... тақия төбе таудың жан- жағынан андыздап, тінте сүзіп келе жатқан
илеуіне жеткен құмырсқадай ... ... енді ... жоқ. ... ... ... ... сәукелесін шешіп алып, Ғиззатқа естіртпей ,
зар илепті « О , тәңірім не күніңді тез ... көр, не ... аша гөр ... ... тау асып та кете ... Жеті ... ар жағындағы жеті елге де
жете алмадық»
Оразаның алдында, соңында бір келер кәдір түнінде аспан ... ... Оны ... көре бермейді. Оны көрген адам тәңірінен не ... ... ... болады дейді. Тек шарты сол – екі тілеу емес, бір- ақ тілек
айту ... және ... ... жабылғанша үлгеру керек.
Айдай әлем күндізгідей жап-жарық болып, көк жүзі нұр сәулеге бөленгенде
Ғиззат та «аһ» деп ... ... ... ... да ... ... тілеуін
айтып үлгеріпті. «О,жасаған ием, осы төңіректің бәрін ... ... ... ... ... ... ақ ... әп- сәтте аспанмен
тілдескен аппақ мұзды шыңға ... да, ... пен ... ... ... ... қала ... Сәукеленің ақ жібек жаулығы тау
ішіндегі терең көлді жауып, шың бөктері ... ... ... ... ... кетіпті. Төбесіндегі бергек желекке, қадалған қарқара
үкі ақша бұлтқа ... ... ылғи шыр ... ... ... ... ақ бұлт сол ... екен де, шыңның ... ... ... ... ... мен ... ... салпыншақ бет
жақтауына тізген асыл тастар екен. Рас па, өтірік пе, кім ... ... ... ... тауға шық» деген сөз осыдан ... ... ... тарихи деректер көзі де жатыр. Мұнда мифтік таным
аясындағы ... ... ... Зор ... ... болған
Гүлсәнәнің тілеуі болып сәукеле мұзға айналады. Тіпті сәукеленің үкісі мен
қыздың жаулығы да құбылушылыққа ұшыраған. Оразаның ... ... ... рет ... екен, оны көрген адам тілек тілесе орындалады екен деген
таным да мифтік санадан хабар береді. Осы сенім О. ... /17/ ... ... ... ... ... ... туған жерге деген сағыныштың символы іспеттес.
Мифті айта отырып Балзия кемпір сонау замандар беттерінде қалған күндер,
сүйіспеншілік, ... ... жер, ел ... ... кейіпкер Балзия мен тағдыр талқысын тартқан бір қауым елдің туған
жерден кету қадамын да ... ... ашу, ... ... ... өлмелі кейуананың алыс та қатерлі сапарға бір бас көтергенде ақтық
күшін жиып, үн- түнсіз аттануын ... та, ... ... осынау
жұмбақ та, қатерлі сапарға итермелеген қандай күш? ... ... ... ... ... қамкөңіл ауылдастарын, тіпті өзі жиі есіне алатын
жанашыр дос, мүгедекТомар- Омарды ... қиып ... ... жаяу-
жалпы, белгісіз мұнараға жетелеген- балалық қиял арман оты, әжесі айтатын
ел аңызындағы ғажайып сырдың ұшығын табуға деген ынтызарлық. ... ... ... ар ... жеті өзен ... ... ғашықтардың соңғы тілегі
қабыл болған, олар мәңгілік өлімді, өлім арқылы рух ... ... түні ... ... ашылғанда ғана айтар тілек қабыл болады ден
сенген ... ... қос ... ... тірілтуді, мұз- құрсау азаптан
құтқаруды армандайды. Әже әңгімесіне ... ... ... тауға
ойланбастан жүрін кететін аңғал бала қылығында сәбилік таза көңіл аңсары
ғана болса, Балзия санасында көптен қордаланған ниет, мұң, ... ... ... ... ... ... ... шағына қатысты
эпизоттар кеңес заманына тән қым- қуыт таптық тартыс, кереғар қайшылықтар
туралы шынайы бейнелейді. Повесте ... ... ... ... ... Бір ауыл арқа ... Сәлімгерей өзімен алып өту үшін мал
жасырғаннан басқа қастандық ісі ... жоқ. ... қаза ... ... үшін ... ... ... айла- шарғымен аттың жалы, түйенің
қомында ... ... ... екі ... ... жалғыз
өткел- Қылкөпірге, қатерлі сапарға бастайтын ерке ... ... ... ... осы ... , ... , ашу- ыза бүкіл ауыл
адамдарын иектеп алған. ... сол ... ... ретінде көш
кезінде мұз шыңының құрсауында мәңгілік қалған сәби ... ... ... ... болатын Томар- Омар, жынданып кеткен ана- ... ... ... ... Жат ... әбден азаптанған отбасына Балзия
өзін кінәлайды. Ар алдында, Атымтай аруағының алдында ... ... ... ... ... құсаға бергісіз. Қиямет- қайым жол
үстінде өлім тырнағында жатқан ... ... ... ... ... ... ... сөйлесуі жақсы бейнеленеді.
Балзия қанша жазғырса да, Атымтай армандаған ... ... ... елге ... та тілемеген, немересі Аманайды Отанына
аманат етуді көксеген ана ақтық сапар үстінде өз ... ... ... жерге сағыныш, адалдық пен азаматтық рухына сенім, таза махаббат
идеялары көркем суреттеледі.
Шығармашылығында мифтік сенімнің ... бар ... ... «Қыпшақ Аруы» /15/ шығармасы бүгінде қазақ әдебиетінде ... толы ... ... ... отбасының ұйытқысы болып
табылатын Ұмай Ана туралы аңыз ... оны ... ... ... ... ... сәтті шығады. Мұнда да құбылушылық, яғни мифтік
ойлау дәстүрінің аясында ... ... ... атанған Айсұлу-
бегім толғақ үстінде өлген соң оның мүсінін Саржан балбал тастан соғады.
Айсұлу-бегімнің сөзі: «Содан соң бүкіл ... жоқ ... ... ... ... Мен сенің өнеріңнің күшімен қайта тірілдім. Ет пен
сүйектен жаралған балғын кейпімде емес, сырлы, мұңды тас ... Мен ... тас. Сен – ... қан. ... ... ... сен ... Қуандың,
сүйіндің, және шарасыздан жер бетіне сыймай, шарқ ... ... ... ... ай ... сенің өзің тасқа айналғың келді. Ол заманда дана
қыпшақта тірі кісіге балбал тұрғызбас еді. Сен ешкімге жар ... ... ... және жеті ... қашап біттің өзіңді-өзің. Сол күні бахадүр
ініңді ... ... – мен ... Сол ... ... ... ұша ... ұзап кетпедің, менің қасыма жеттің. Елің жылады, сықтады. Ақ ... ... ... ... ... ... шақа таста қалды. Баба.
Сен Баба. Мен өзің ... ... ... ... ... ... балбал тасқа қалуы да мифтік
сенімдегі жан-тәннен өмір сүре береді деген ... ... ... ... ірі ... ... тұрғызуға болмайтын таным- сенімін бұзған
Саржанның жаны да өзінің мүсінін жасаған балбал тасқа көшеді. Мұнда ... ... ... ... бойынша рудың тотемдік қағидаларын бұзған,
немесе оларды құрметтемеген адамдарды жан шошырлық жаза күтеді. Сондай
жазаның бірі – ... аңға не ... ... ... ... ... ... жаза түріндегі құбылу сөздің құдіреті күші бар ... ... және ... ... ғана ... ... нәтижесінде болатын құбылу мифте ылғи тиым салынған тотемдік
салтты бұзумен ғана байланысты болмайды. Адам келбетінен ... ... ... рудың этикалық тәртібін бұзу болып табылады» /25/ ,- деген
пікіріне сүйенуімізге болады. ... да ... ... ... бұзып
өзіне балбал тас орнатып жазаға ұшырады, ол балбал тасқа айналды. ... да ... ... мүсінші өзі піл сүйегінен жасаған
қызға ғашық болады. Махаббат құдайына құрбандық шалып өзі жасаған мүсінге
жан беруін сұрайды. Тілегі қабыл ... ... ... ... да өзі жасаған мүсінге жан бітіруін сұрайды.
Ақыры мүсінге жан бітеді.
Осындай аңыздың шындыққа бергісіз желісі ... ... ... ... М. ... бұл шығармасында таза өнер, адал махаббат,
қыпшақ жері мен елінің тарихы сөз болады. Ұлы өнер ... ... өз ... ... ... Оны осы жолдан аман алып қалушы қыпшақ
аруы - Айсұлу- бегім, екеуінің арасындағы махаббат, мифтік ... ... ... ... ... өте көп және әртүрлі
жағдайда өтеді. Бұл туралы Е. М. Мелетинскийдің « ... ... ... ... ... салт ... қайталануы» /23/ ,- деген пікірін
айтуымызға болады. Осы мифтерді әр жазушы өз ... ... ... ... М. Мағауин шығармашылығындағы құбылтушылық
өткенді еске түсіреді, сол кезеңнің салт- ... ... ... ... ... ... ... жетіспеген нәрсе кезіндегі
ата- бабаларымыздың мол мұрасы, тарихы, танымы. Осыларды ... ... ғана ... ... ғасырлар аясында қалған таза Саржанға айналады ... ... ... ... деп ... ... ... жасаған адамның жаны «арғы әлемге» кіріп кетеді. ... ... ... ... ... ... ... бар. Бірақ жазушы
мифтік желі екен деп соның артына түсіп кетпейді, реалистік ... арқа ... ... ... отырады.
Шығармадағы қыпшақ тарихы, ондағы Саржан мен Айсұлу Бегімнің арасындағы
махаббат тек фон ретінде алынып отыр. Негізгі көтерген проблемасы адам. Ол
адам ... ... Сол ... өнер иесі ... ... жолының
қиындығын көрсетеді. Жазушы ол мақсатына Саржанға қилы қыпшақ тарихына
үңілту арқылы ... ... ... ... ... ... ... толығумен оралады. Негізінде Саржан жазушының өзі болатын. Оны
Саржанның сөздерінен аңғаруға болады. « Жазу мен мүсін емес ... ... ... Қаны ... жаны ... ... ... ортақ. Сегіз ғасыр
шегінен озып, үндесіп, ... ... ... бір ... Қай ... та. Сен деген мен. Мен деген сен. ... ... ... ... ... ... ... Ортамыздан бөлінсек , екеуміз де
орташа шығамыз... Сенің айтқаныңдай, ... ... ... . Одан ... Үлкен өлшеммен алғанда шамалы. Шамалыны сен де, мен де ... ... ... жарылу деуге келеді. Жазушылық өнер мен мүсіншілік өнерді
тоғыстырған М. ... ... да ... ... ... ... түседі.
М. Мағауиннің бұл туындысы қазақ фольклорында кездесетін
отбасының қамқоршысы Ұмай анаға байланысты. Шығармада өзі ... ... ... соң ... ... ... Оның бұлай аталуы да ... Ұмай ... ... ... ... өзінің құпиясы проблемасын ашық қалдырған. «Адамдар
пайда болды...» дейді. Яғни, олар жаратылды ма, ... ... ... ... ма, өзгедей бір ортадан келді ме- айқындық жоқ. Тәңірмен
қатар аталатын Ұмай бейнесінен де біз жалпы ... ... ... ... ... ... өзге адамдардың пайда болуына қатысты
тура сілтеме көре алмаймыз. Әдеби шығармаларда «жер-ана» ... ... ... ... ... бұл ... сенімімен келген нәрсе емес,
бөгде элемент.
Класикалық көне мифтің бас кейіпкері- ілкі ата – ... ... ... ... ... бәрін жасаушы – солар, адам қоғамын,
оның ... ... ... да- ... ... ... ... дүниеге
келтірген де- солар, адамға аң аулап, от жағын, тамақ пісіруді, яғни өмір
сүруді үйреткен де- солар ... ... ... ... ... ... Бегім – Ұмай ана бейнесі
арқылы жас талант Саржанды құтқарып қана ... ... ... ... образын сомдап береді. Бұл жазушының тыңнан тапқан шебер ойы десек
қателеспегеніміз болар.
Шығармасында аңыздық желіні мол пайдаланған, мифтік ... ... А. ... . Оның «Алтай» балладасы және ... /21 / ... ... ... ... ... Ол аңызға
оқырманын сендірмейді, тек баяндайды. Оған сендіруге осы да жетіп жатыр.
Асқар Алтайдың «Алтай» элегиясы, «Қызыл бөлтірік» ... ... ... атасының сапары жайлы. Сол сапардан бала ... ... ... ... қайтады.
«Қызыл бөлтіріктің» пайда болуы жайлы хикаяны атасы осы сапарда бүге-
шігесіне дейін қалдырмай айтып береді. Арманшыл, қиялшыл бала ... ... ... ... ... ... Жол бойында олардың жолын
марал кеседі.
«Қайдан ... ... ... алдарынан марал кесе берді. Лезде
ғарыштай қарғып-қарғып, көзден таса болды. Бала көз ... ... ... ... маралға аузын да ашып үлгермеді. Аққан жұлдыз, атқан оқтай
жалт етті де, жоқ ... ... Қап! ... ... деп ... қыса ... Кім қол көтерген сыңарына! Жолымызды кесті-ау!...
- Мүйізі жоқ қой, ата? Мүйіздісін атқан ... ...... ...... ботам. Күрх-х-х-х...
Күрх-х-х-х...
- Бұғысын кім атқан! Ата, олар кімдер?
- Оңбаған адамдар, - балам! Киесі ұрады жазықсыз жануардың. ... ... ғана ... ... ... игі еді! – деді өкініп шал.
- Ата, кие деген не?
- Кие дегеніміз... деп ойланып қалды.
- Қасиет, ... ... ... Ол – кейбір аң, құс, жан-жануар бойында мыңда бір ... ... ... ... да бір ... бұғының киесі Қол Мергенді ұрып,
Жә, Рахат, оның ... жоқ. ... еске ... Маралдың
жолымызды кескенін қарашы?» /21/
Осындағы алдарын кескен марал үшін шал қатты өкінеді, әрі ... ... ... деп ... шал өз ойын жасырмай айтады. Қызығушалық танытқан
немересіне кие туралы да айтады. ... ... ... ... ... бұғы, марал жатқызылады. Қазақ халқы түркілер ... мол ... ... ... ... бұл ... қаншалықты мол
болса, тақырыбы, әлеуметтік мақсаты ... ... ... ... ... ... ... шағын халықтарда ана-итбалық
туралы аңыз бар. Олар итбалықты қасиетті ... ... ... жүкті әйелдердің қолдаушысы, пірі деп есептеледі. Бірақ ол Құдай
емес, тотем. Осымен бірге итбалық сол адамдардың күн көрістерінің көзі ... ... Бұл, ... ... ... бір ... Осыған ұқсас
мифтік түсінік қазақ халқындағы аққу құсты құстардың патшасы, ... ... ... құс деп ... «Қыз ... ... «әуелеп
ұшқан алты қазды» еске ... ... ... пен Төлегеннің
ғашықтығының символы екендігін ... ... қоса ... ... ... атпайды. Тіпті қазақ атауының өзін де осы ақ қаз, ... ... ... ... бола тұрса да, ол тотем емес. Мәселе қасиет
деген ұғымның әр халықтың санасындағы әр түрлі көрінісінде. Бұдан шығатын
қорытынды ... ... ... әрбір географиялық ендікте бір-бірімен
мәдени, рухани, генеалогиялық байланыстары жоқ әр ... ... ... таным мәні де әр түрлі. Қазақ халқының аққуды қасиетті деп тануы
тотем ретінде табынушылықтан әлдеқайда ... өзі өмір ... ... ... ... ... өсіп жеткен. Ал ... ... ... ... ... ... Алда- жалда
аққуды атып, сыңарын өлтірсе, алда бір жаманшылықтың болатынына халқымыз
сенген. Сол тәрізді мұнда да мүйізді ... ... ... ... Оны ... ... Ендеше шал мен баланың жолын киелі марал кесіп өткендіктен,
оларда бір қиындық туындары даусыз.
Шынымен де, ... ... үдей ... ... ... ... ... қиындай түседі. Шал да немересінің алғашқы қадамының сәтті болуы үшін
шыдап бағады, ақыры көздегендерін де ... ... ... ... жөтелі
күшейіп, ауылына қайта алмай, түнеген үйінде қаза табады. ... де ... ... ... ғана ... ... ... кие туралы мифтік таным арқылы ой қозғап, оқиғаның шешімінен хабар
беретін тәрізді. Не болса да бұл ... әлде ... ... ... ... шал Қол ... ... бір-екі ауыз сөз қозғап ... қояр да ... сол ... ... ... ... да марал-ананың
киесі Қол Мергенді ұрып, оның жалғыз ұлының өліміне себепкер болғанын
көреміз. Оқиғада жеті ... ... ... тұратын атақты аңшы Қол
Мергеннің жолын бір аңшылықтан қашып келе ... буаз ... ... ... ... Ол аңшының Алтай еркесі марал ... ... ... ... Аңшы істеген ісіне өкінеді. Сол уақытта өкінішін
табиғат та білдіреді.
«Алтайдың ақ бас таулары, қырма ... ... ... иіп, тәкаппар тік
жартастардың жүзінен сұп-суық тер ... ... ... ... ... ... сорғалады дерсің! Шыңырау шатқалдар шымырқанып, құлама
қабақтардың белі бүгіліп, бұғы ерініндей бұлтиған ... салы суға ... ... қандай сұмдық?! Киелі ме ең, жануар?!» / 21/
Осы сәтте ... адам ... ... ... ...... жауабында оның киесі құрсағындағы төлі екендігін айтады. Аңшыға
жатырын жарып алып, ... ... ... ... марал-ана айтқан
киелі кербұзау осылай келіпті. Аңшының баласы оны өсіреді, ... ... ... Сол ... жаз өте ... ... елді ... жайлайды,
үлкен дауыл соғады. Кер Бұғы сол дауылда жоғалады. Оны бәрі іздейді. Сол
кезде бұғыны іздеген аңшының көзіне дауыл ... Кер Бұғы ... ... бұғы тәрізді ыңырана мөңіреп, бірде адам тәрізді жылағандай
болады. Сол бұғы басын ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Қол мергеннің сабыры таусылып, оқ атады. Бұл Кер Бұғы екен. Оқ дарымай,
келісті кербез сұлу Кер Бұғы қаша ... ... құс, ... ... бір де
бірін қалт жібермейтін аңшы бұл жолы ... таң ... Оқ ... әлде оқ ... ... ме? Бұғы ... иген ... келген аңшы сол
жерде қанға бөгіп, ыңырсып, қатты қиналған өз ұлын көреді. Бірбірін тауып,
қимай құшақтасып тұрған сәтінде Қол ... ... оқ ... өз ұлын ... Е! ... Адам! - деп жаңғырықты орман іші. Жаңғырық күн
күркірегендей жалғаса түсті. Мен кінәлі ... Өз ... өзің ... ... ... ... Адам! А...А...А...
Киелі Кер Бұғының сай-сүйекті сырқыратқан сұмдық сөзін естігенде ғана
ес жиғандай болды Қол Мерген» / ... ... ... ... киесі ұрады.
«Қамшысы сынғанша қос бүйірін кезек таянған Қол Мерген жалғызын жоқтап
зарлады-ай дейсің!...
Кер-кер бұғы, ... ... ме ең, сен ... ... / 21 ... Кер ... киесі ұрған Қол Мергеннің ... ... ... ... Кер Бұғы да, оның ... марал да адамша тіл қатады.
Ал адамша тіл қату тек қасиетті жануарға ғана тән ... ... ... тән ... ие. Әрі ... ... ... сабы сынғанша
зарлауы да ... зор ... ... ... ... тым ... ... беретіндей.
Осы оқиғаны айтып отырған шал да, оны беріле ьыңдаған ... ... ... ... ... біз де Кер Бұғының қасиетіне, киелі екеніне
сенеміз. Бұл, әрине, ... ... ... ... ... қиялы
мен ойының үйлесіп, көркем суреттелуі. Аңқау немере жолды ... ... ... сезе ... ... ... ... мен оқырман шығарма
басында-ақ бұл оқиғаның қайғылы ... ... ... Ол, әрине,
автор шеберілігінің шыңдала ... ... ... ... ... ... баланың түсі арқылы да тұспалдап көрсетеді. Бұл шығарма
көбіне баяндау арқылы ... ... ... ... ... ... кеткен шал мен немере жайында болғанымен, сол жерде ... аң ... ... ... ... ... жерге беріп, жалғыз
қайтқан бала осы сапардан не түйді? Ал біз, ... көп ... ... ... ... бұғы ... аңдарға тимеу. Себебі, түптің түбінде олардың
киесі тиері хақ. Мифтік танымның ... ... ... ... ... ... ... сан мыңдаған соғыс пен бүліктің бірі де болмай,
адамдар адамгершілігінен таймай өмір сүрер ме ... кім ... Әлі де ... ... қара ... ... аңына тимейік. Әйтпесе, киесі
ұрады. Қызыл ... сол ... аты ... үшін ... ... ... балладасы Бұлабикеге ғашық болған Ұлар аңшы мен
аюдың ... ... ... Бұл туралы кітаптың алғашқы бетінде С.
Иманасов мынандай ой айтады: «Аңызбен астасқан шығармадағы аңшы мен ... пен ... ... ... ... ... де селт
еткізеді. Асқардың аюы аюша «ойлайды», аюша «әрекет ... ... ... ...... сөйте тұра солардың түйсігіне, ойлы ... үйіп ... ... ... жалған сөйлеу деген жоқ. Бәрі де
өз ... қаз- ... ... тұла бойы ... ... ... жүрген Бұлабикеге Айқоңыр аю ғашық болады.
«Әлгінде ғана Атыбұлақтың биігінен аста-төк ... ... ... болып шықса да, бой-бойын белгісіз ыстық қуып, ... суық тер ... Бүк ... ұры қолтық іші ауқымын ісінтіп,
тынысы тарылса да ... Жол ... ... беткейден еңкейген құла
құнанды қыз-бойжеткен Бұлабике үшін шыдаулы. Бірақ... шыдамның да шегі
бар». Осылайша суға ... ... ... ... көру үшін үш күн аңдыған
айқабақ ақыры қыздың суға түсуін күтіп, қыз артынан ... ... ... ... аң ... ... аңшы Ұлар ... қалады. Ұлар аюдың нені
көздегенін бірден сезеді. ... ... ... деп ... адам тәніне қызыға
құмартқанынан... Мұндай жағдайлар бұрын да кездескен ғой. Аю адамды алып
кетіп, үңгіріне жасырып, ... ... жүн ... ... ... алғаны
туралы аңыз бар емес пе?» /21/ - деп, қызға ойын ашық айтады.
Иә, жануар мен адамның қосылуы да сонау адам мен ... ... ... ... ... жемісі. Бұрындағы тотемдік мифтердің көбісі, яғни
халықтардың пайда болу негізінде сол адам мен жануардың қосылуынан бір
халық пайда ... ... ... ... ... тотемдік мифте баланы
қаншық қасқыр асырап алады да, бағып өсіреді, әрі сол баладан он ұл тауып,
өсіп-өсіп, бір ру ... ... ... ... ... ... Шадан мен Ұлар қастарына Долай бақсыны
ертеді. Сол күндері күн райы жақсы ... Ерте ... ... мен ... ... оятады.
«Долай болса – албастысын ауыздықтап алыпты...
... Бар дүниені ұмытқан, кісі кейіпті сайтандары мен жүн басқан жалды
жындары ортаға ... ... ... ... ... жетектеп, ақ
сайтан, көк сайтандарын сілкілеп, сіркіреп күшейген ол бұрқы-шарқы.
Шалдуар майқы... Жыны буған, жаны кірген бұлабақсы көздері ... от ... ... шақыруға кірісті...» /21/
Осындағы албасты, сайтан, жын, пері мифтік бейнелер. Жын жаратқан үш
тіршілік иесінің бірі. Құрандағы деректе жын ... ... ... ... ауа ... от, кез келген бейнеге ауысуға, не бір ғаламаттар жасай
алатын күш иесі ... ... Олар ... ... ... жасайды.
Сондай- ақ ақ жындар, қара жындар деген ... ... ... ... ... ... ... ауру, азап әкеледі, кейбірі адамға
көмектеседі.Бірақ бақсылық жыны бұдан басқашалау. Сол ... пері ... тыс ... пен ... ... ... ... Көзге
көрінбейтін «бейнелі әлемдегі» бейнелі рух. Ол арнайы бақсы немесе ерекше
қасиеті бар адамдарға ғана елестейді. Ал сол ... ... ... ... ғана ... ... Долай бақсының мұнысын фольклорда бақсы
сарыны деп атайды. Бақсы сарыны халық өлеңдерінің өзге ... ... ... ... ... мол ... ... Бақсылар сарынының
негізгі мақсаты жын, пері, ... ... ... ... ... ... жау, қас ... қарсы күресуші, адамзат бойына жабысқан әр
түрлі ... ... ... айықтырушы. Адам баласы
тарихының арғы дәуірлерінен келе ... ... ... ... ... Мифтік таным бойынша бақсылық та табиғатқа табынудың, сөз ... ... ... ... бір түрі. Ш. Уәлиханов : «Шаман - өзінің
білімді, сиқырлы ... ... ... ... биік ... адам. Ол
ақын, күйші әрі сәуегей, сонымен бірге емші» /22/, - деп ... ... ... ... ... ... ... бүйе сияқты мақұлықтардың
уын қайтаратын да бақсының сарыны. ... ... ... ауыруды
бағып, оның бойына жабысқан кесірден құтқарушы магия иесі болған.
Бақсы – шаман деген сөз. Ондай ... ... ... біразында
бар.
Жазушы мұнда да сол мифтік танымның деңгейінде Долай бақсының сарынын
шебер ... Ол ... ... ... бұл ... ... ... алай-түлей перілерін шақыруға кіріседі» делінеді. Жалпы әр
бақсының жеке-жеке жыны, перісі болатынын ... Кей ... ... ... ... ... жануарлар болады. Үш әлемнің
үстіңгі қабатын мекендейтін перілерді де шақыруға оның ... ... үш ... ... қасиет дарыған десе де болады. Долай
бақсыға да осы тән. ... ол бұл ... ... үш ... шарлап жүр.
Долай бақсы бұл сарыны арқылы адам сенбес кереметтер де ... ... ... ... ... ... Енді бірде қақ бүйіріне сұғады ... қақ ... ... шығарады.
Долай бақсы бұл әрекеттерді күн райын түзеу үшін қолданады.
Сылдырмақты даңғырасын таққан Долайдың иелі жын- ... ... ... ... райы ... ақшулан аспан зеңгір тартып, жұлдыз біткен
жаз күніндегідей жерге жақындап, кіші Қобы Құмының саурыны жібіп, ... ... ... ... ай да ... күйге түскен – ді...» /21/
Аңшыларға аң ... ... да осы еді. ... ... күлше
пісіретін киелі жануар туралы жоралғы сөз болады.
« Баяғы ... ... ... ... ... аталары Көк Бөріні ие- ана-
кие тұтқан заманнан бар ... ... атты ... ... ақ ... ... ... пісіріп, күн көтерілер шұғылаға да, батар ... ... туар ... де, ... ... де ... ... қылыш, қамшылы
шоқпармен аттанар алдында қалың қолға төс табақпен тартады екен. Түйенің
қолтығының қызуына ... ... дәм ауыз ... ... ... ... ... жануардың қанына бармақтарын батырып қан татиды екен. Жаз-қыс
демейтін қиянда ұзақ жаугершілік жорықта қайран бабаларым ... ... ақ ... дәмі ... ... жоралғының уақыты мифтік уақыттан басталады. Мұндағы ... «Көк ... ие- ене- ана- кие ... заман» болып табылады. Осы бір
ғана сөйлемде ата- бабаларымыздың ілкі ... ... ... ие, ана, ене, кие ... ... ... бір ғана Көк ... өзінде үлкен мән жатыр. Бұның ... ... ... мифі жатыр. Бүтіндей бір халықтың арғы бабасындай ... ... ... ... елін қалың қол басып кіріп, күллі халықты ... етіп ... ... ... ... бір ер ... аяқ-қолын кесіп,
азаптанып өлсін деген мақсатпен саздаққа ... ... ... ... ... ... ... баланы тауып алып, ет беріп асырайды. Мұны
байқап қалған жау нөкері баланы өлтірмекші болып қайта ... ... ... ... ... ... Алтай тауларын паналайды. Сол жердегі
үңгірде он ұл табады. Бұлар өсіп-өсіп, бір тайпа елге айналады. ... бірі ... ... бұл ... ... деп атап ... /
Бөріге ана ұғымының телінуі осындай түсініктен болса керек. Көк Бөріні
тотем тұту қырғыз, қарақалпақ, өзбек халықтарының ғұрыптық ... ... ... отырады. Сонымен қатар башқұрт халқы да ... ... ... ... ақ бөріні өздерінің құтқарушысы санайды.
Ата – бабаларымыздың танымында көк бөрі көк Тәңірінің нұры, ... ... ... ... ... Оғыз ... ... көктен
жарқыраған сәуле құйылып, сәуледен көк бөрінің бейнесі сомдалып, оған жол
бастауы да тегін емес. Қасқыр туралы ... ... ... ... балаларына Бөрібай, Байбөрі, Бөріқұл, Бөрі сынды
есімдер қойған. Қазақ халқының мұнысы өз ұрпағының бөрі ... ... ... ... ... ... бейнесінің тотемдік қырын ашу барысында ондағы түс символикасына
да тоқталмай өтпейді. Түркі халықтары үшін көк түс ... ... ... табылады. Мұны «Оғыз-нама» дастанында Оғыз қаған ... ... ... ... ... яғни көк бөрі ... халқында
Тәңірілік құдіретке көтерілген, ерекше қасиетке ие жыртқыш ... Бөрі ... ... ... ретінде халқымыздың әлі күнге оның
әр түрлі мүшелерін тұмар қылып ... ... ... ... ұл ... атын ... Бөрі деп атауын айтуымызға болады. Мифтік уақыттың
көрінісі болған заман туралы сөз қозғап, автор ... ... сан ... ... ... болып, әдет-ғұрыпқа айналған жоралғы екендігін,
мифтік танымның алғашқы баспалдағына, мифтік ойлауға ... ... бөрі ілкі ... ... ... ... ақ боз атты құрбандыққа
шалып, қанына бармақтарын батырып, қан татыған, әрі түйе қолтығына нан
пісіріп ... ... Сол ... халқымыз түйені де кие тұтқан. Мұны,
ілгеріде атап өткеніміздей, түйені үш ... ... ... ... айтуымызға болады. Мұндай ғұрып негізінде ақ боз аттың қанын
татқан жауынгерлер мықты болады, ол ... Алла да ... ... ... жатқан болу керек.
Долай бақсы Ұлар мен Шаданға ... пен ... ... ... ... айтып береді.
« Әлқисса...
Әлқисса, қорғын қалмақтың қыран қабақты үкі ... аңшы ... ... ... ... ... ... Тағылы Мекен мен Қобының құмында тағы
үркітіп жүрді. Кезбе аяқты, тағы ... бір жан. Ел- ... ... ... жырынды айлаға құмбыл, аң мен құстың тілін білетін сұңғыла екен.
Аңшылықпен ... арда ... бір жолы тұла ... түк ... кез ... Тым жақында ұшырасып қалады... Екуі де таяқ тастам
жерден ... ... ба әрі ... әрі ... әрі арбаса барласса
керек. ... Жолығысқан екуі бір- бірімен түсініксіз тілде сөйлесіп, тән мен
жандарын үйресітіпті. Қалмақ жігіті мен ... ... ... ... болып, екеуі ерлі- байлы жандардайкүй кешкді...
Арада ай ауып, күн жылыстайды. Кісікиіктен жарық дүниеге жүндес ұрпақ
келеді. ... осы бір жай ... ... ... ... еріп кеткен қандастарын тауып қолға түсіреді. ... тік ... бата ... Кісікиік зор үнмен ат шаптырым жерден
зарлана ... ... ... ащы ... ... қолына
ұстап тұрғанжүндес баласын шырылдатада- ай кеп! Оған ... ... ... бар ма , ... ... ... лақтайалша жөнеледі. Қайырылмасына
көзі жеткен Кісікиік төбе құйқаны шымырлатқан ... үн ... сол ... атты, сабау қамшылар қалт тоқтасқан.
Жаны ышқынған Кісікиік- қатын жүндес сәбиін қолын- қол, ... бұт ... қан- қан күйі құм ... ... ... дөйдалаға безе
жөнеліпті. Аңшы жігіт болса, ат жалын уыстап зар ... ... / 21 ... жартылай адам, жартылай киік жабайы жан, қалмақ ... ... ... ... ... ... ... түсінік сонау С. Қасқабасов
айтқан жан- ... мен адам ... шек ... ... ... ... жартылай адам, жартылай жануар түріндегі кейіпкер ... ... ... С. ... мұндай мифтерге Қола
түбегінде тұратын лдопар елінің мифтерін мысалға келтіреді: « Бір ... ... ... әйел ... Бір күні ол ... ... ... уақыт
өткеннен кейін бұзау- ұл Мяндаш жап- жас ... ... Әлгі ... еді ... адам ... ... ... қыз да айналып еді- ол да
адам кейпіне келді» тағы бір ... « өте ерте ... бір ... ... Ол адам ... жүруден әбден жалығыпты. Содан бір күні әлгі
кемпір жабайы ұрғашы ... ... ... Тағы бұғылармен қанша
жүргенін кім білсін, әйтеуір жаңағы ұрғашы бұғы буаз ... ... ... ... ... мен қалай бұғы туам деп қорқып , ол қайтадан әйел
қалпына келіпті» / 27 /
Бұл мысалдардағы мифтік танымда да адам мен жан- ... ... ... ... Мяндаш- қыз бұғы- әйел де, Мяндаш- ұл ... ... ... яғни олар да ... ... Олар ... ... жануарға оп- оңай айнала береді. Сыйқыршы кемпірдің бұғыға айналуы
да сондай ... ... ... ... келтірілген мифте қалмақ жігітінің
Кісікиікке қосылуын ... ... ... ... ... ... адам ... әрекетіне куә болады. Соған қарағанда бұл
адамзат өзінің ... ... ... ... ... сананың
келесі деңгейіне өте бастаған кез?
Шығарма соңында жас ... ... үшін ... ... ... бүкір кемпір болса жас ананы мартубасып тұр деп, состиып тұрған
жас жеңгесіне отқа май құйғызады да, ... ... ... басынан жұлып
алып, от айнала күл сабалап, жез ... ... ... ... ... шаңғыр-шұңғыр дауыспен мартуды қуалай бастады.
Әлдене деп айғайлап, кет, ... ... деп ... та ... ... ... бақсылық сарынға ұқсас дүниелерді
көреміз. Бірақ мұнда ... ... ... ... Отқа май құюы
қазақтардың мифтік сана дәрежесіндегі отқа табынуына қатысты болса керек.
Қазақ арасында отқа табыну күні бүгінге ... бар дей ... ... ... ... қазақтар да отты әулие тұтқан. Сол үшін де
отты- «от ана» деп ... оның әр ... ... ... сақтайтын
киелі күшіне сенген дейді.
Расында қазақ өмірінде отқа табыну , оттан аттамау, отқа ... ... ... сақталады. Қазақ тіпті от орны жер ошақты да қасиет
тұтқан . Ол жек көрген , ... ... ... өшкір” , “ күлің көкке
ұшқыр” деп ... етсе “ от ... от ... ... . ... ... ... не ауру адамды екі оттың арасынан өткізеді.Мұны
аластау деп атайды. Көп ... ант ... сөз ... ... ... Жаз ... ... қазақ қыстаудан шыққан көшті екі ... ... ... ескіден қалңан жамандықты, ... ... ... ...... ай жаңасын көргенде жерге маңдайын
тигізіп бас иеді. Жаз болса сол бас иген жерінен шөп ... ... ... ... /22/ ,- деп ... ... көне заман түсінігінде от үй ішінің шырағы. От басының
амандығын тілеу ... ... ... ... ... ... ... үйге
келіп отқа табынады. Келін үйге кіре бере енесіне қарап иіліп ... ... ... ... ... ошқ ... отырғызып отқа май құйғызады,
келін қайта- ... ... “ от- ана, май- ана, ... ... Сол ... отқа ... ... келіннің бетін сипайды. Бұл ырымның
астарында отбасының ұйытқысы ... от ... ... мол ... ... болсын дегені.
Осында мартуды қуалайтын бір деталь – қамшы. Яғни бәлекетті, кесапатты
қамшымен қуып қорқытпақшы ... ... ... ... ... ... пайдаланылатын бұл қамшының қасиетті бақсылардың асатаяғымен
ұқсастығы көрінеді. Яғни ол да ... ... үш ... ... беретін космостық ағаштың бір түрі болу шүбәсіз. Қамшының ... ... ... ... ... ... қайыста болуы мүмкін
деген ой келеді. Жазушы бұл деректі беру ... ... ... ... ... қана ... ... жаңа, отыс іс-әрекеттермен
көркемдей түседі. Балгер кемпір жас ананы ... ... ... әйелді
босандырады. Жас босанған анаға қысырдың қымызына у қосып ... ... ... ... ... бір ... жүріп кетеді.
Бұлабикені Айпарадан құтқарған Ұлар мен қыз бір-бірін ... ... ... басқа біреуге атастырылып қойылған еді. Оның ... ... олар ... ... ... ... олар мұны ұрып,
арымызға кір келтірдің деп, рұқсат бермейді. Ұрын ... ... ... мен Ұлар ... болып қояды. Қыз күйеуге кетеді. Аңшылықпен
айналысып жүрген Ұлар ... ... ... ... ... ... қайтыс болған Бұлабикенің құрсағындағы баланың ... ... ... Ұлар ... ... ... Мұнда ол Айпара
аюды кездестіреді. Айпара ... ... ... қорлап, далаға
шығарып тастаған екен. Сол ... ... ... ... ... ... түсіп, мерт болады. Шығарма роман-миф деп аталуы да тегін
емес. Оның ... оқи ... ... ... ... көркем
суреттелгеніне куә боламыз.
Оралхан Бөкейдің «Кер Бұғы» /18/ әңгімесі қасиетті түз ... ... ... ... қолынан саны сиреп бара жатқан Кер Бұғыдай он сегіз
салалы, мүйізді бұғының өлімі жайлы. Оралхан ... Кер Бұғы ... ... ... ... түз ... бұғыны қасиетті
санағанымен, дәл қазіргі күнде оның киесін, қасиетін ардақ тұтпай, бәрінен
айырылу қаупіндеміз. Осы туралы Оралхан Бөкейдің «Кер ... ... ... ... білдіреді.
Мүйізін алуды ойлаған адамдардың іс-әрекетіне Кер Бұғының түйсігі
жетпейді. Әйтсе де, өзіндей көп ... ... ... ... ... ... ол Кер ... өз кіндігінен туған төлі шығар. Бірақ ... он ... ... емес, он бес – үшеуі кем. Мүмкін он сегіз салалылық
оқыстан жаралар асыл хайуанның ең ... - өзі де, ... анау ... ... ... жүрген жас періден туған қозықанның мүйізі он үш,
сегіз... сөйтіп, мүйізсіз тоқал қалар... Бәрі мүмкін. Жас бұғының ... ... он ... ... мүйізін де сыйламай, маралдарды тартып
алды-ау»./18/
Дәурені өткен Кер Бұғының енді ... ... да ... жоқ. Бұны ... жеңіліс табуынан-ақ көруімізге болады. Мүмкін бұл ... он ... мың ... ... ... он сегіз салалы мүйіз
шығар. Бірақ, Кер Бұғы айтпақшы: «қасиетті мүйізді де ... ... жер ... ... ... ... жол берді.
«Иә, он сегіз сала тек Кер Бұғы ... ғана ... бағы ... /18/ Сол ... бағы ... – ол ... ... символы. Қасиетті он сегіз салалы мүйіздің соры болуы – сол
мүйізге қызыққан адамның мүйізін станокпен қырқып алуы. Қартайған шағында,
тіптен жас ... Кер ... ... жері мен ... ... ... әппақ шоқы Кер Бұғының ақшағыл арманы сияқтанатын, сағынатын,
көксейтін, қиын-қыстау мезеттерде көзін ... ... ... ... ... арман тауы – Ақшоқы елес беріп, ... ... ... ... ... ... адам қолынан мүлдем алысқа кетіп, еркіндікте ғұмыр кешуді
армандайды. Еркіндік ... ... ... ... ... ... «Ол ... дүниені де, тамырдай соққан қан тіршілікті де өлердей жек
көрді. Жас шағында ессіз ... ... ...... мәңгіге ұмытты
білем, оқыс тәуекелге бел бұрды. Бұл дүниемен қоштасар ақырғы сәтінде мұң-
зармен қоршаудың арғы жағында қалдыруға, еркіндік деген ... ... та ... рет ... ... соң бақытты сапарға шексіз ... ... адал ... ... жүрекпен аттануға ұлы дайындық жасады»./18/
Осында қасиетті Кер Бұғы да мифтік таным аясындағы мәңгілік ... ... ... ... биік ... Кер Бұғы ... ... Кер Бұғының жаңа жетіліп, үлпілдеп тұрған қос мүйізіне адамзат оқ
атып өлтіреді. Шығарма соңында: «Біреулер айтады: ... ... ... ... де ... жоқ. Біреулер айтады: еркіндік алған бұғылар тек қана
о дүниеде....»/18/, - деген философиялық оймен бітеді. Оралхан Бөкейдің
бұл ... ... ... ... ... ... ... ұлы жолмен
аттанады.
Көркем прозадағы мифтік шығармашылықтың орны, образ ... ... ... ... ... ... , ... күннің өзекті
проблемаларын көрсетудегі суреттемелері айқындап берді.
Қорытынды Мифтік ... ... ... ... ... Адам мен адами құндылықтар, алдам мен табиғат, адам менәлем
туралы ... ойға толы ... ... біз ілкі ... ... ... дәстүрінен көреміз. Міне сол танымдарды
бүгінгі күннің өзекті проблемаларын шешуде ... ... ... ... ... мифологизмнің жолын салып берді.
Әдебиетіміздегі мифологизм ежелгі адамзаттың философиялық ойларын ... ... ... миф тек қана көне ... ... ғана ... ... өзінше көркемдік қызмет ететін Форма деңгейіне көтерілген.
Қазіргі қазақ ... Ә. ... О. ... С. ... ... Д. ... М. Мағауин, А. Алтай сынды ... миф ... ... бір ... арқау болса, кейде
көркемдеу тілінде қолданылып автордың жеке дара ... ... ... ... ... ... халқының ұлттық болмысынан хабар
беретін бұл мифтерді игеру тарқылы ... ... ... ... ... түтқан құндылықтарынан, дүниетанымына бүгінгі
адамдардың ой- мақсаттарымен, іс- әрекеттерімен шебер ұштастыра біледі,
тек фольклорлық сюжеттерде ... ... ... ... ... белсенді қызметке ие болып, тың арнада көріне бастады, ... ... ... ... елдің уақытымен байланыстырыла
беріледі. Жазушыларымыз өмір шындығын жаңа ... ... ... ... әр автор шығармашылығында өзгеше көркемдік ерекшелікке
ие болып ... С ... Д ... ... ... ... ... сағыныш пен махаббаттың символы болып, жас ... ... ... туған жердің ерекше Диплом жұмысымда талданған мифтік
таным- түсініктер, мифтік образдар мынандай:
- Ә. ... ... ... ... ата, ... ... ... баба, қу бас, алма, түске ... ... ... ... ... ... жасадым. Темірбабаға қатысты аңыз
сюжетте сол кездің әдет- ғұрпы мен бас ... ... ... ашуда
қолданыласа, алмаға қатысты дерек Әмірші образы, Кіші ханымның махаббаты,
сатқындықты ... ... ;
- О. ... ... Қоңқай, Қар қызы, жоғалған алты ... аңыз ... ... ... пен ... ... ... күресін,
сайтан көпір , құс жан, анаулардың ... ... да ... суреттейді. Еріктің сонға айналуы арқылы араға айналғысы
келген Еріктің бейнесін ашса , Мұзтауға байланысты ... ... ... ... ... он ... ... мүйізіне қатысты мифтік таным
арқылы жазушы көп салалы мүйізді жануарлардың жер бетінен мүлдем жоғалып
бара жатқандығын айтады;
- Д. ... ... ... ... ... құбылушылық,
табалдырыққа қатысты сенім, Жылаған ата, Әулие ағаш туралы сенім іздері,
жетіқарақшыға қатысты ... желі ... ... ... ... мен ... ... балалық таза көңілдерін көрсету мақсатында ... ... ... жетелейді;
- С. Жүнісов прозасындағы Сәукелетауға байланысты құбылушылық ... ... ... ... махаббаттың символы ретінде беріледі;
-М. Мағауин туындысындағы қыпшақ аруы мен ... ... ... ана ... ... ертедегі қыпшақ ғұрпынан хабар баріп қана қоймай
өнер жолының қиындығы мол жол екендігін ... А. ... ... көкбөрі , марал тәрізді аңдарың киесі бар
деген мифтік таным арқылы махабатты ... мен ... ара- ... ... ... ... суреттеледі.
Қорыта айтқанда қзіргі қазақ прозасындағы мифологизм көркемдеу ... ... ... бай ... әдебиеттер тізімі:
1. Әуезов М. Әр жылдар ойлары- Алматы: ... 1959.- ... ... З. Сөз ... Алматы: Қазақ Университеті, 1992.-349б.
3. Қирабаев С.Талантқа құрмет- Алматы , 1988.- ... ... Т. ... ... ... ... - Алматы,1994
5. Бердібаев Р. Эпос мұраты-Алматы,1976-224.
6. ... Ш. ... ... Алматы: Жазушы, 1977.- 297б.
7. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім- Алматы: Ғылым, ... ... З. ХХ ... басындағы қазақ романдары- Алматы: 1997.-
326б.
9. Майтанов Б. Сөз сыны- Алматы: Ғылым, 2002.- 342б.
10. ... ... ... и идеи с ... казахской
литературы (типология, эстетика, генезис) Алматы: Қазақ университеті, 1999-
122 б.
11. Мәуленов: Қазіргі қазақ прозасындағы аңыздар мен ... ... ... ... 2001- 145б.
12. Айтмұхамбетова Ж. Ә.Оралхан ... ... ... диссертация авторефераты- Астана: 1999.- 26б.
13. Ғалиева А. Н. Қазіргі қазақ романдары құрылымындаңы мифоэпикалық
белгілер- Кандидаттық диссертация- Алматы: 2001- ... ... ... ... 1 ... ... ... Мағауин М. Қыпшақ аруы : Жұлдыз №1, 2005.
16. ... ... екі ... ... ... том-
Алматы:Жазушы, 1994.
17. Бөкеев О:Таңдамалы:Екі томдық шығармалар жинағы.2 ом-Алматы:
Жазушы,1994.
18. Бөкеев О. Кербұғы – ... ... 2003.- 204 ... Жүнісов С:Заманай мен Аманай- Алматы: Жазушы, 1987.- 380б.
20. Досжанов Д: Келіншектаудағы тас түйелер-Алматы: Жазушы, 1979.- ... ... А. ... новелласы- Алматы: Өлке, 2001.-291б
22. Уалиханов Ш. Таңдамалы- 2 басылым- Алматы: ... 1995.- 560 ... ... Ш. ... 2 ... ... Жазушы, 1995.- 560
23. Мелетинский Г. Е. Поэтика мифа-Иосква: Восточная литература, 1976-
401стр.
Пропп В. Я. ... и ... ... статьи- Москва, 1976-
624стр.
25. Еремина В. Миф и народная песня-в книге:Миф, Фольклор, Литература-
Ленинград: Наука, 1978- 520 стр.
26. ... М.: ... ... и ... ... Художественная
литература, 1975-302 стр.
27. Қасқабасов :Қазақтың халық прозасы-Алматы: Ғылым.1984.-270б.
28. Қондыбаев С.: Арғықазақ ... 4 ... ... ... Уахатов Б. Қазақ фольклорының типологиясы- Алматы, 1981.
30. Әбілқасымов Б. Телқоңыр- Алматы: Атамұра Қазақстан, 1993.- 160б.
31. Ыбыраев Ш. Әлем ... ... ... 1993.- 420б.
32. Лотман Ю. Мәдениеттер типологиясы // кітапта: Көзқарас- Алматы:
Жазушы, 1991. -496 б.
33. Низамидиннов Д. Н. ... ... ... ... ... 1993.- 48 стр.
34. Наровчатов С. Забытый мир // Наука и жизнь : 1969.- 87 стр. 3 ... ... Ш. Ақ кеме – ... ... 1962.- ... ... Б: Ғаламның ғажайып сырлары-Алматы: Ғылым, 1997.- 294
б.
37. ... Г.: ... ... ... ... ... Алаш, 2003-125 б.
38. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді- Алматы: Мектеп, 1980.- ... ... Г. Н. ... ... в ... европейском эпосе-
Москва, 1899.- 629стр.
40. Тайлор Э. Б. Первобытная культура- Москва: ... ... Ж. Қ. ... ... ... және ... ... ғылымд. Канд. дисс. авторефераты- Алматы: 2001.- 34б.
42. Каракузова Ж. К., Хасанов М. Н. Космос казахской ... ... 1993.- ... ... Қондыбаев С.:Қазақ мифологиясына кіріспе-Алматы: Зерде, 1999.- 303
б.
44. ... ... 2006.- 439 ... Қондыбай С.: Гиперборея: түс көрген заман шежіресі-Алматы:Үш қиян
2003- 591 б.
46. Қазақ ... ... ... ... ... Бекежанов Ө. Мифтің қоғамдық санадағы мәні мен ... ... ... ... ... Алматы: 2001.- 38б.
48. Уахатов Б. Ел қазынасы ескі сөз- Алматы: Ғылым, 1994.
49. ... ... ... Миф- Москва: Наука, 1982.- 218стр.
50. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология- Алматы: 198
51. Серікқалиев З. Сын кітабы// Тағдамалы- Алматы: Жалын, 1979.- ... Кун Н. А. ... ... ... мен ... ... Мектеп, 1979.-
504 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізудің дайындық кезеңі5 бет
Қазақ халық прозасындағы әпсана-хикаят жанры71 бет
Құқықтың қайнар көздері5 бет
"Алматылифт" ЖШС- нің шаруашылық – өндірістік қызметіне баға беру8 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
«Абди компани» ақ-ның қызметіне сипаттама32 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь