Қазақстандағы большевиктік тәртіп

Жоспар:
Кіріспе
I тарау. Кеңес дәуіріндегі Қазақстандағы қоғамдық.саяси жүйеге ұлт зиялыларының қарсылығы.
1.1 Жер мәселесіне байланысты ұлт зиялыларының көзқарасы.
1.2 Ұлттық мемлекеттілік үшін күрес.

II тарау. Қазақстандағы большевиктік тәртіп.
2.1 Қазақстанда кеңестік саяси бақылау жүйесінің дамуы.
2.2 Қазақстанның мемлекеттік және партия қызметкерлеріне қарсы қуғын.
2.3 Қазақ өлкелік комитетенің III пленумы.

Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
        
        Тақырыбы: Кеңес билігі тұсындағы ұлт зиялыларының оппозициялық қызметі
(С.Сәдуақасов, С.Қожанов, Ж.Мыңбаев) диплом жұмысы
Жоспар:
Кіріспе
I тарау. Кеңес дәуіріндегі Қазақстандағы ... ... ... ... Жер мәселесіне байланысты ұлт зиялыларының көзқарасы.
2. Ұлттық мемлекеттілік үшін күрес.
II тарау. Қазақстандағы большевиктік тәртіп.
2.1 Қазақстанда кеңестік ... ... ... дамуы.
2.2 Қазақстанның мемлекеттік және партия қызметкерлеріне қарсы қуғын.
2.3 Қазақ өлкелік комитетенің III пленумы.
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Тарихтың өзекті ... жеке ... ... ... ... халқына сіңірген еңбегін, олардың қоғамдық –
саяси және әлеуметтік процестердегі ролін ашу болып ... ... ... ... ... азаматтық құқығының сақталуы, оның қайраткер
ретінде қалыптасу мәселесіне көп ... ... ... ... ... ... ... толы қойнауында аты да, ... ... ... қалдырған мұралары бүгінгі ұрпақтың рухани қазынасына
айналып отырған қасиетті қазақ жерінің азаматтары аз ... ... ... ... кезінде « халық жауы» аталған азаматтар, сондай – ақ,
тотолитарлық жүйеге адал қызмет жасаған, өмірі де, көзқарасы да осы ... ... ... ... ... ... әлі ... әділ баға
бермеген қайраткелер де бар.
Олардың қатарындағы С.Сәдуақасов, С.Қожанов, Ж. Мыңбаевтар кеңестік
жүйеге аянбай қызмет ... сол ... өзі ... ... ... ... да ... аса күрделі тұлғалар болмысымен туған
халқына қайта оралып, жалпы жұтшылықтың ... ... алар ... ... ... ... Отандық тарихымызда олардың қайраткерлік
қызметі өз дәрежесінде бағаланды деп ... әлі ... XX ... (20-30 жж) ... ... ... ... тікелей араласып,
Республиканың қоғамдық саяси өмірінде өзіндік терең із қалдырған ұлт ... ... ... білу ... біз ... ... одан әрі
байыта түсуге, терең түсінуге жол ашпақпыз. Олардың қайраткерлік еңбегіне
объективті баға беру ... ... үшін ғана ... ... ... ... ... және саяси тұрғыдан тәрбиелеу үшін де керек. Ұзақ жылдар
бойы ішкі қайшылығы мол өтпелі тарихи кезеңнің аталмыш тұлғаларының ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттеу жүргізіп,
қорытындылар жинау қиын да ауыр. Оның ... ... С. ... ... ... кеңестік жүйенің ірі қайраткері бола ... ... ... Ф. Голощокиннің ұсынылған бағытына ашық қарсы болып,
өз пікірлерін тайсалмай батыл айтып, ақырында республиканың Партия ұйымында
қолдан жасалған «оңшыл ұғымға» жатқызылуы. Олардың ... ... ... ... бір жақты баяндалуы, « ұлтшылдыққа» жөнсіз айтылуы да
бұл тақырыпты шынайы, сындарлы, яғни жаңаша зерттеу ... ... ... Қазақстан Республикасы егемен ел атанып, ... ... ... ... жатқанда, оларды бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... ете түсетін тағы
бір нәрсе – ... ... ... 1920ж II ... қабылданған
әртүрлі заңдар мен қаулыларға Ж. Мыңбаевты білмейінше баға беру қиын. Қаз.
АКСР ОАК ... ... ... ... ... ... ... бабына
байланысты қол қойып отырған. Мұның өзі өткен 20-30 ... ... ... ... тарихшы – ғалымдардың зерттеуін қажет ... ең ... ... қызмет етуі тиіс болды. Сонымен қатар өзіндік
ойы бар, ... ... ... ... әр ... « ... мүше
болып кете барды.
Ұлттық қайраткерлердің ұлт жандылығын, туған ұлтқа жанашырлығын көрсету,
Каммунистік Партияның орыстандыру, интернационализм идеологиясына нұқсан
келтіретін болғандықтан, қайраткер ... ... ... ... ... ... салынып, керісінше, коммунист «тапшыл» тұлғалардың
қоғамдық саяси қызметтерін барынша көтермелеп зерттеуге жол ... ... ... ... ... туралы ішінара мәселе көтерген
кеңестік зерттеулерде қайраткерге объективті бағалар ... ... ... Ал ұлт зиялылары тарихына олардың көзқарасына, ой толғауларына
ішкі, рухани мәдениетіне, қоғамның қайшылықты әлеуметтік саяси ... ... ... ... ... ашып ... мүмкін емес.
Әсіресе, 20-30 жылдарды қарастырғанда, тоталитарлық коммунистік партия
мен ұлттық зиялы қауымның ... ... ... ... ... ... ғана ұлт зиялыларының төңкеріс және одан ... жүйе ... ... ... ... ... анықтауға,
айқындауға және қазіргі уақыттағы оның көптеген сындарлы, ... ... ... ... болады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі :
Егер уақыт тұрғысынан, жалпы алғанда Ж.Мыңбаев, С.Қожанов, С. Сәдуақасовтың
қызметтерін зерттеуге арналған ... екі ... ... болады.
Алағашқы кезең XX ғасырдың II жартысынан 80 жылдардың орта тұсына ... ... Бұл ... тоталитарлық қоғам тұсында оларды бір жақты
қаралау және ... ... ... ... ... немесе пайда
болу кезеңі. Бұларда негізінен ұлтшылдық сипатта қателіктер жіберген,
сол үшін ... ... ... ... ... 20- жылдардағы
негізгі мәселелері бойынша оңшыл ауытқушыларға ... ... ... Екінші кезең -1980 ж соңынан 1990 ж бергі ... ... ... Бұл ... ... ... мен ... шындықты айтуға
талпыныс білдірген зерттеушілердің біртіндеп Қазақстанның егемен ел ... ... ... ... ... ... ... ж , С. Қожановтың 90 ж, С. Сәдуақасовтың 100 жылдық ... ... ... ) ... өмірі мен қызметі ... ... ... түрлі баспасөздерде жарияланған бірлі - жарым
мақалаларды жатқызуға ... ... ... С. ... « Өмір мектебі» атты
трилогиясында « Адай уезінен ... ... ... ... » деп
дәріптеген. ( 1,93бет) Жазушы еңбегінде Мыңбаевтың атын ... ... ... 1976 ж. ... ... ... ... энциклопедиясының» 9-
шы томындағы Ж. Мыңбаевқа арналған өмірбаяндық ... ... жол ... (2,241 б ) Онда ... Орал губернаторлық
АК төрағасы болған уақыттары ... ... ... бірге оның Түрксіб
темір жол құрылысы
« Союзхлебте» ... ... ... және мұнда да оның
өмірбаяны « ұлтшылдық бағыт ұстанды» деген айыптау сөздермен аяқталған.
1980 жылдардың ... ... ... ... ... ... ... атты кітаптан мынадай жолдарды ... ... ... және ... тобы шын ... ... ... бойынша ауылдағы ауқатты топтардың ықпалын ... ... ... атап ... бб) В. И. Устинов
қазақтың ... ... Т. ... ... ... ... совнаркома
Российской Федераии» атты кітабында «Обоснованно и партийно принципиально
выступал Т. Рыскулов при ... ... ... ... ... ... ... курса партии, оживление деятельности ... ... ... ... ... ... групп и группирловок,
возглавляемых Ходжановым, Мынбаевым, Садвакасовым и.т.д действовал против
беспринципных основ родоплеменной вражды».(4,18б) Бұл ... ... ... екі жікке бөліп, Қожанов, Мыңбаев, ... ... ... ... ... ... 80 ... жартысында басталған қоғамдық өзгерістер 1991 жылы ... ... ... тарих ғылымына да игі әсерін тигізді дедік.
Бұл ... ... жаңа ... ... ... еңбектер осы
тұста жарық көре бастады. Шолу ... ... ... ... 1989 ж ... журналында Ж.Бектұров «Алыс жылдардың бір дерегі»
мақаласын жариялады. Онда «Ж. ... ... ... ... Осы күні бұл
адам жайлы жөнді ештеңе айтылмайды. Бәйбішесі осы беріге дейін Алматыда
тұрады деуші еді. ... ... ұмыт ... жұрт ... ... ... Ж. ... 1929 жылы қаза табуы әсер еткендей»
делінген. (5, 70-73бб ) 1990 жылы «Арай» ... І. ... ... ... екеу кім?» мақаласында Л. Троцкиймен пікірлескен екі қазақ
қайраткерін анықтауға тырысады. Онда : « ... ... ... ... ...... ... көрген тепкіден, Орталық Комитет пен
Қазақ Өлкелік Комитетіне қайта – ... ... өз ... ... ... ... голощекиншілермен күрестен түк шығара алмай
қажығандықтан Троцкийге барып жолығуға мәжбүр болған, ел қамын ... ... ... пен ... ... ... болады» деп жазды.( 6,71-73бб)
Әдебиеттанушы Д.Қамзабекұлы қазақ зиялыларының ішінде күрделі тағдыр иесіне
, ірі қайраткерге арналған «Смағұл Сәдуақасов» атты ... ... II ... ... көп ұзамай республикадағы саяси ахуал қатты
өзгерді. Орталықтың мұнда I ... ... Ф. ... ... елінде
өзінің «Кіші октябрінің» идеологын іздеп, өкімет басындағыларды саралаумен
болды. Кешікпей С. ... С. ... Ж. ... оның сын ... ... ... бар. (7, 25б) ... журналист М. Қазыбек пен тарихшы
ғалым Ғ. Маймақовтың ... ... атты ... 90 ... ... қойнауынан зерттеушілердің алып тануына мүлде тыйым салынып келген үш
бірдей ... ... ... ... күйде алғаш рет талданды. (8, 9б) ... ... ... дер ... күн ... ... еді.
Құпия кеңес алғаш 1923 жылы өтті, тарихқа IV ұлттық кеңес ... ... 1926 жылы ... Т. ... ... ... етуімен ұлт
өкілдерінің жеке кеңесі болды. Соңғы кеңес ... ... ... жеке
кеңесті жоққа шығаруға арналған Ф. Голощекин өткізген ... ... ... осы ... ... шешімдерге орталықтың
берген саяси бағасымен тығыз байланысты. 30 жылдары қазақ зиялыларына қарсы
саяси қуғын – ... ... осы ... қатысушылар ұлтшыл деп
айыпталды. Ж. Мыңбаев науқанға ерте қайтыс болғандықтан ілікпеді. Осылайша
1926 жылдың өзінде өз ... шешу ... ... бастамалары бір
жола тұншықтырылып, ұлт мәселесін шешу Орталықтың қолына толық өтті. ... ... ... әлгі ... ... де ... ... олардың
құжаттары мәңгіге архивке жөнелтілді. Белгілі тарихшы ғалымдар М.
Қойгелдиев пен Т. ... ... ... не ... еңбегінде кеңес
өкіметі тұсында барынша бұрмаланған Ж. ... С. ... С. ... ... баға ... (9) Ұлт зиялыларының оппозициялық
қызметіне байланысты байсалды ... ... жас ... С. ... ғ. 20 жылдарындағы Қазақстандағы әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... ... орны» (А., 2000), Ф.
Рысқалиеваның «Ж. Мыңбаевтың өмірі мен қоғамдық – саяси қызметі» (А., ... ... ... ... кездеседі.
Деректік негізі. Бітіру жұмысының деректік қорындағы материалдарды бірнеше
топқа бөлуге болады. 1- кезекте ... ... ... №5 ... ... , шаруа және қызыл әскер депутаттарының ОАК-ті» деген
қорынан Ж. Мыңбаевтың қоғамдық, ... ... ... ... ... 2- ... ... тіліндегі мерзімді
баспасөздер XX ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... туындылар аз ... ... ... ... газетінің 1925ж 5 мамырдағы ... ... ... ... (13,18б), С. Қожановтың «Қызыл
Қазақстан» журналында 1925 жылы басылған «Жалаң ұрандардан іске өту керек»,
(13,37б) «Еңбекші қазақ» газетінің №24 ... ... ... ... ... ... солардың бірі ғана. 3- кезекте ұлт ... ... ... ... 2003 жылы басылып шыққан 2 томдық
шығармалар жинағы. 4- кезекте Қазақ Компартиясының ... ... ... мен ... ... 2 ... ... те дерек
қорын байыта түседі.
Бітіру жұмысының мақсаты аталған деректер мен зерттеулерге сүйене
отырып, ... ... ... ұлт ... қиын тағдырлары мен кеңес
билігі тұсындағы оппозициялық қызметтерінің мәнін терең түсіну, ... ... ... ... осы ... жүзеге асыруда мынадай міндеттер
жүктеледі :
-С.Қожанов, ... Ж. ... ... ... шолу
(мемлекеттік қызметтеріне дейінгі кезең) жүргізу.
-Ұлт зиялыларының жер ... ... ... туралы баяндау.
-Ұлт зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін күресіне тоқталу.
-Қазақстанда ... ... ... дамуын ашып көрсету.
-Қазақстандағы мемлекеттік және партия қызметкерлеріне ... ... ... ... комитетінің III Пленумының нәтижесін тарихи тұрғыдан талдау
.
Бітіру жұмысының методологиялық негізі. Тақырыпты талдауда біз ... ... ... ... болып жатқан методологиялық өзгерістерге
сүйендік. Кеңес дәуірінде ұлт зиялыларының оппозициялық ... ... ... ... себептеріне байланысты зерттелінбеді. Сондықтан да
зерттеу барысында жүйелілік, объективтілік, тарихи-салыстырмалылық секілді
ғылыми принциптер негізге алынды. Сондай-ақ, осы ... ... ... ... жаңа ... ... тұжырымдар мен ой пікірлерді
мүмкіндігінше басшылыққа алынып, бітіру ... жазу ... ... ... әдістері қолданылды.
Бітіру жұмысының хронологиялық шегі. Ұлт зиялыларының саяси және қоғамдық
мемлекеттік қызметтеріне қатыстыоқиғалар негізінен 1917-1938 ... ... ... ... .
Бітіру жұмысының құрылымы кіріспе, негізгі бөлімі екі ... ... ... ... ... сілтемелер жасалған.
I тарау. Кеңес дәуіріндегі Қазақстандағы қоғамдық-саяси жүйеге ұлт
зиялыларының қарсылығы
Әрбір елдің өзін-өзі ... ... ... ... ... ... арқылы іске асады. Мемлекетті басқару алдымен сол
халықтың ғасырлар ... ... ... ... ... өзіндік
табиғи болмысына, сондай-ақ басқа да халықтардың адамзаттық прогресшіл өмір
тәжірибесіне негізделсе керек. Сонда ғана ... ... жол ... Басқа
жол тұйыққа тірейтін жол. Ал осы биік мақсаттарды өмірлік ... ... ... ... солардың мыңдаған кедергілерді жеңген
жігері көзге бірде ... ... ... ... ... қиындықтарға
мұқалмаған қайсар рухы. Басқаша айтқанда, белгілі бір тарихи кезеңдерде
немесе дәуірлерде халықтың асыл ... ... ... де оларды
жүзеге асыру үшін күресуші де сол қайраткерлік дәрежеге көтерілген адамдар.
Өтпелі күрделі ... ... ... ... мақсат-мүддесінен,
тіптен мінез-құлқынан бүгінгі өзінің алдында тұрған азапты ... ... ... ... ... іздейді. Қазақ елінің осындай
ұлдары – Смағұл ... ... ... және ... Мыңбаев.
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басында өмірге келіп, халық қамымен
саяси ... ... ұлт ... осы ... ... ... назарын өзіне қайта бұрғандай қандай сіңірген ... ... ... Бұл ... ... беру үшін, әрине, ... ... ... көзқараспен, жаңа қалыптасып келе жатқан
тоталитарлық жүйемен күресін және басқа ерлік істерін тізіп шығуға ... ... ... бәрі де ... ең ... ... негізгі мәнін ашып
бере алмайды. ... ... ... өлердей қорыққан ең басты «міні» өткінші бір күндік, бірер ... ... ... ... ... ... дер ... ажырата
алуында, саяси басшылықтың назарын соған аударып, сол үшін еңбек ... ... еді. ... айтқанда, жаңа қалыптасып келе жатқан ұлттық
мемлекеттік биліктің сұранысына сай жаңа саладағы қайраткер болып қалыптаса
бастауында еді. Оның топтық, ... ... ... ... ... ... билікпен және халық мүддесімен санаспаған не оны алған
қызметіне айрыбастаған жергілікті басшылықпен келісе алмауы да ... ... ... «голощекиншілдік» пен «сәдуақасовшылдық»
мемлекеттік ... ... ... ... екі ағым космополиттік
және табиғи патриоттық көзқарастар ... ... жүйе ... ... үстемдік алуы да таңданыс тудырмайтындығы сондықтан.
Аталған ұлт ... ... ... мен өмір ... ... 1900 ж. сол ... территориялық айырым бойынша
Ақмола облысы, Шарлақ уезі, Қараой болысы, ... ... ... ... ... ... ауылы) дүниеге келген.[16,45 б.]
Әкесі ... ... ... хақ ... ... ... дәулетті
молда болған. Ол Смағұлдай ұлды тәрбиелеп өсіргені үшін қанқақсап 1937 ... ... ... ... ... ... ... қайғылы
қазасы мен күйеуінің жазықсыз айдалғанын көтере ... ... ... салған.
Жалғыз бауыры-қарындасы Орынбасар да (1916-1990) өмірден өгейлік, тағдырдан
тәлкек көріп өкіметтен бір тиын ... ... көз ... ... ... ... халі, міне, осындай. Бұл тарих. Исі алаштың құрықпен ... ... ... бір ұшқыны.
1912 ж. ауылындағы Әбіл молда Қуанышұлының шығыс пен ... ... ... етіп ... ... тәмамдаған Смағұл өмірінде түрлі дәрежедегі
бірсыпыра оқу ордасының табалдырығын аттайды. 1912-1915 жж. екі ... ... ... училищесінде, 1916-1918 жж. Омбы ... ... 1918 ж. Омбы ... институты жанындағы
кооперация курсында, Омбы ... ... ... оқиды. Кейінірек, саясаттан ... ... ... ... 1928-1932 жж. аралығында Мәскеу темір жол құрылысы
инженерлері ... ... ... ... ... ... оқып бітіреді. [17,7 б.]
Ол еңбек жолын мұғалімдік қызметтен бастаған. 15 жасында Шарлақ уезі,
Сиыршы аулындағы ... ... ... ... 1918 ж. ... жергілікті жер басқармасы жанындағы екі айлық қазақ оқытушыларын
даярлайтын курста кооперация қисыны мен ... екі ... ... ... физикадан сабақ берген. Сол жылдың соңында аталған
басқармадағы қазақ ... оқу ісі ... ... 1918 ... ... Омбыдағы «ЦентроСибирь» аталатын Батыс Сібір кооперативтер
бірлестігі Одағының саудадан тыс істер бөліміне нұсқаушы қызметіне алынып,
бір жарым ... ... ... ... ... 1920 ж. ... ... жыл
ғұмырын Қазақ автономиялық республикасының қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... қазақ
жастарының «Бірлік» ұйымына кіргенде-ақ кесілген.
Батыс Сібірдің, қазақ далалық облыстарының саяси, ... ... ... есебінде болған Омбыға бүкіл ... ... ... Шу
қазақтарына дейін балаларын орысша білім алуға жіберетін.
Бүкіл Ресейді қамтып ... де ... ... ... ... ... де ықпал болып, олар 1914 ж. 18 сәуірде «Бірлік» ұйымын
құрады. Оның ... ... ... және ... ... ... ... Жұмабаев, С. Сәдуақасов, А. Біржақсин
болды. Кейінірек «Бірлік» ... ... ... ... бұл ұйымның
бірінші жетекшісі болып Шаһмардан Әлжанов сайланған.
Құжаттардың көрсетуіне қарағанда 1917-1918 жж. ... ... ... қатарында С. Сәдуақасов та бар. ... ... М. ... ... ... М. Саматов, Ә.
Байділдиннің үлесіне тиеді.
1917 ж. 1-4 қазан аралығында «Бірліктің» кеңейтілген ... ... ... «Жас ... ... «Жас ... ... «Жас дәурен»
т.б. жастар ұйымдарынан шамамен 100-ге жуық өкілдер ... ... ... ... ... ... ... жалпықазақ съезінің
қаулысын қуаттайды...Жиылыс қазақ саяси партиясы «Алашты» ... ... ... ... тез қол ... ... партия санайды, сондықтан оны
қолдайды, халық арасына оның пікірлерін таратуды өз мойнына ... ... ж. ... ... ... «Ұлт мүддесіне бірігіп қызмет ету»
мақсатында жалпы қазақ ... ... ... ... ... Тіпті
оған қатысатын делегаттар құрамын да анықтайды. Олардың арасында ... ... ... ... ... екі ... бөлініп кеткен ұйым мүшелері
бастапқы кезеңде өзара жалпы демократиялық платформа негізінде біріккені,
ал олардың көзқарасында ... ұлт ... ... үстемдік алғаны
да тарихи шындық болатын және оған өмірлік себептер де жеткілікті еді. ... С. ... 1921 ж. ... ... ... жаңа жол» ... қазақ жастарының ұлтжандылық жолға түсуінінің объективті
себептерін, яғни отарлық езгідегі қазақ қоғамының ... ... ... ... ұлт ... ... ... нанымды баяндап берді.
[18,17 б.] «Бірлік» жастар ұйымының «Алаш» партиясының соңынан ... ... оған ... етуге тырысқанын жоққа шығару қисынсыз және
солай ... да ... ... болатын. Мәселен, 1917 жылы қазан-қараша
айларында Томскіде өткен Сібір автономиясы кеңесіне ... ... ... ... соғып, қаланың өнеркәсіп орындарында болып арнайы
ұйымдастырылған митингілерде сөз сөйледі. Ал оның Омбы ... ... ... газетінде мынадай хабар берілген: Томскіден қайтқан бетінде
Ғалихан Бөкейханов Омбыдағы қазақ ... ... ... ... ... ... қазақтың жер-суы туралы жазылған ... ... ... ... ... ... әлі алынған жоқ. Ойда болса
да, қол қысқалығынан «Бірлік» ... ... аша ... ... ... ағаның бұл сыйы қазақ жастарының кітапханасының алғашқы әрі
қымбатты негізі болды. [17,49 б.] ... ... ... ... С. ... сөз ... ... билігі жойылған соң ол Омбыға қайта
оралып, 1918-1919 жж. ... ... ... ... ... ... араласа бастайды. Осы тұста ол өзінің саяси қарымын екі мәселеде анық
көрсетті. 1 – 1917 ... ... ... ... ... ... ... жарыла бастағанда Смағұл бастаған бір топ жас ... ... ... Алаш ... ... қолдаған «Жас азамат»
ұйымына топтастыра алды. 2 – оқу мен ... ... алып ... ол ... ... Ақмола облыстық комитетін құруға белсене атсалысқан. 1920
ж. Омбыда шыға бастаған ... ... ... ұйымдастырып, оған
редакторлық жасайды. Осы жылы Кеңестердің Бүкіл Қазақстандық I ... ... ... ... ... С. ... съезде Қазақ
Орталық Атқару Комитетінің президиумы құрамына және ... ... ... Өмір ... ... ... бұл ... кейін
Қазақстанның сол кезеңдегі астанасы Орынборға ауысқанда С. Сәдуақасов ... жж. РКЖО ... ... ... ... ... қазақ комсомол
жастарының тұңғыш газеті «Еңбекші жастардың» редакторы қызметінде болады.
1921 ж. көктемде Сібір әкімшілік ... ... ... ... ... ... құрамына өтеді. Қазақ ОАК-нің төрағасы
Меңдешевтің тікелей ... ... ... және партия жұмысымен
танысып, тиісті шараларды іске ... ... ... ... Бұл ... Семей өлкесін, әсіресе қазақ ауылдарын аштық жайлаған,
өлім-жітім көп болды. Ал ... ... ... ... ... ... қасы еді. ... ауыр жағдайда мемлекеттік
билікті жергілікті халыққа түсінікті, әрі жақын ету мақсатында ... ... ... ... ... оның орнына губерниялық-
революциялық комитет құрылғандығын және осындай шаралардың уезд ... іске ... ... Ал ... ... ... өз мойнына
алады. Бұл төтенше шешім С. Сәдуақасов пен бұрынғы губерниялық басшылық
арасында бірнеше айға ... ... ... Ең ... РКП (б) ... талабы бойынша ОАК шілдеде С. Сәдуақасовты Орынборға шақыртып
алады.
Бүкілқазақтық ... ... оның ... әрекетін қарап,
«ұлтаралық қатынасты» шиеленістіріп ұлттық ауытқушылық жібергені үшін ... екі жыл ... ... ... ... құқынан айырады. Бірақ,
бұл кез С. Сәдуақасов сияқты жігерлі және ... ... ... ... ... көтермейтін. Орынбордағы ОАК оны 1922 ж. құрамына
Қазақстанның қазіргі Қызылорда, Шымкент, ... ... ... ... Респібликасына (Ташкент) өзінің өкілі етіп жібереді. Қазақ ... ... ... ... ... қолдары қойылған мандаты оған
мынадай міндеттер ... ... ... ... ... ... кеңесі және Халық комиссарлары
отырыстарына ҚазКСР мүддесіне қатысты ... ... ... ... ... ... байланысты сөйлесу үшін тікелей байланысымын пайдалану.
3. Жедел поездтардің штабтық, делегаттық және арнаулы ... ... ... өкілдік жұмысы ұзаққа созылған жоқ. 1923
ж. ол ... ... ... ... ... ... Оның бұл ... саяси көзқарасы туралы нақты ... ... ... Өйткені ондай фактілер тым аз. Дегенмен бірлі-жарым
қарастырып көрейік. Мәселен, тиесілі орындарға жіберілген ... ... С. ... ... алашордалықтардың тобына жатқызылып,
Меңдешев, Сейфуллин, Асылбековтерге қарсы күресушілер ретінде ... бұл кез ... ... ... ... жікшілдік
отының өршіп тұрған уақыты еді. Сол күрес барысында ... ... ... алып ... ... қиын ... Осы ... құжатта ішкі істер
халкомы Ә. Әйтиевтің Қазақстанда сол ... ... ... ... Ә. ... мен ҚазОАК-нің мүшесі С. Сәдуақасов бастаған жас
интеллигенттердің құпия ұйымы бар ... ... ... ... [19,52 ... бұл келтірілген фактілердің негізінде өмірлік шындықтан гөрі
«жалпыұлттық мүддеден» бейхабар, тек топшылдық мүдде деңгейінде ғана ... ... ... ... ... одан асқан күрделі өмір
құбылыстарын тар топтық тұрғыдан пайымдау жатқандай көрінеді. Нені болса да
белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... С. Сәдуақасов осы кездің өзінде-ақ тар топшылдық ... ... және ... ... анағұрлым ада болатын.
Голощекин өлкелік комитетке келгенде С. Сәдуақасов бюро мүшелігіне
кандидат, Оқу ... ... ... қазақ» газетінің редакторы
міндеттерін бір мезгілде атқарып жүрген 25 жасар ... еді. Ол ... ... күресте ысылған, тәжірибелі, республика өмірінде өзекті
мәселелер бойынша қалыптасқан өз ... бар, ... ... ... ... болатын.
1920 ж. 6 мамырда С. ... ... ... кооперация құру
мәселесіндегі көзқараста «ЦентроСибирь» әкімшілігімен ымыраға ... ... және бұл істі әрі ... ... ... келешегі
үшін негізсіз деп тауып, өз еркімен жұмыстан босайды. [7,256 б.] Араға ұзық
уақыт ... ол ... ... ... ... ... ... орындауға
болатынын бағамдайды. Сол жылы замандастары Ж. Аймауытов, М. ... ... ... ... ... өтеді. Бұл қадам қым-қиғаш, аласапыран
шақта ... өзін ғана ... ... алып ... жолы еді. ... аз-
кем айтып кеткеніміздей С. Сәдуақасов Сібір төңкеріс комитеті (Омбы) қырғыз
(қазақ) – татар секциясы нұсқаушысынан ... ... ... ... ... дәрежесіне дейін өзінің қайраткерлігінің, әділдігінің,
білім-білігінің арқасында өсті. Егер ақиқат пен иман ... ... ... Смағұл үлкен саясаттан 1927 ж. кетпей, әлі ұзақ уақыт ел
басшылығында жүрер ме еді... Қалай десек те, әйгілі ... Джек ... ... ... мына ... кері ... ... іс: әр кез әр
адам оянып, ілгері қадам басайын десе, өңкей ... ... ... «кері
кетіргелі жүр, өлтіру керек» деп, ду ете түседі. Кедейлер ондай ... ... ... ... ... ақымақ болып қалады». [17,25 б.]
Смакғұл Сәдуақасов 1916 ж. Омбыда қайраткерлік ... ... ... де ... ... Ол ... «Бірліктің»
«Балапан» атты қолжазба журналында ұштады. Жас қаламгер 1918-1919 жж. Алаш
Ордаға таныс болған «Жас азамат» газетін, 1920 ж. атын ... ... ... ... ... бел ... «Ұшқын» газетін, 1922 ж. Еуропа
өркениетін уағыздаған «Өртен» газетін, 1923 ж. қазақ жастарын ... «Жас ... ... ... ... ... бөлек 1920 ж.
«Еңбекшіл жастар» (Омбы), «Кедей сөзі», «Еңбек туы», ... ... ... - ... қазақ» газеттері мен «Қызыл ... ... жж.) ... ... ... Бізге оның көзі
тірісінде жарық көрген алты ... ... ... ... жаңа ... 1921, «Кооперция һам қазақ шаруасы» Орынбор, 1924, «Салмақбайдың
ауылында қалайша ... ... ... 1924, ... ... 1925, «Ұлт ... туралы» Қызылорда, 1926. [17,32 б.]
Смағұлдың өз отбасы туралы көп айта алмаймыз. Ол Елизавета ... 1923 ж. ... 1926 ж. ... атты ... ... ол Ұлы Отан ... жастай сұранып барып, шейіт болған. Елизавета
Әлиханқызы да соғысқа қатысып, ... ... ... 1971 ж. ... ... ... ісі мен ... қасиетінің өзі бізге
мұра. Біздің міндет сол мұраны игеру, одан әрі тағлым алу.
XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... із
қалдырған көптеген алыптарымыздың дүниеге келген мезгілі болды. ...... ... Ол 1894 ж. 10 ... Оңтүстік Қазақстан
облысының, Ақсүмбе ауылында дүниеге келген. Атасы Қоңқақтың бастамасымен 11-
12 жасында Түркістандағы екі жылдық орыс-түзем мектебінде ... ... ... ... 3 кластық училищені бітірген соң ұстазы Иван Михаилович
Яковлевтің көмегімен Ташкенттегі ... ... ... ... б.] Оның ... ... ерте оянуына атақты М. Дулатовтың үлкен
әсері болғанын ескерген жөн. М. Дулатов жолы ... 1912 ж. ... міне осы жолы ... оқып ... ... ол кісімен кездеседі.
Ташкентте мұғалімдер даярлайтын ... ... ... ... ... деген жасырын ұйымға ... ... ... бірі ... ... болғаны тарихтан белгілі. Демек,
қазақ ... екі ұлы ... жас ... ... ... ... алдағы
үлкен мақсаттарға бірге кіріскен. С. Қожанов бұл семинарияны аяқтай
алмайды, бір жыл ... соң 1917 ж. ... ... ... Аим ... ... ... Ол кезде Қоқан жақта қазақтар көптеп тұратын. Олардың
ішінде атақты ғалым, қазақтың ... ... ... Төреқұловтың отбасы
бар еді. Сана сезімі оянған, өмірін азаттық жолындағы күреске ... ... ... ... ауыл аясы ... еді. Сол ... ... Ташкентке қайта оралады да «Бірлік туы» газетіне редактор болып
қызметке орналасады. Бұл газеттін алғашқы екі номерінің ... М. ... Осы ... С. ... ... ... ... қосылып,
олардың алдыңғы қатарлы белсенділерінің біріне айналады. Нәтижесінде 1917
ж. шілде айында Орынбор қаласында өткен бірінші ... ... ... ... Сол жылы ... ... ... қазақтарының жалпы
жиналысында хатшылық етеді. Сырдария облыстық қазақ комитетіне мүшелікке,
Бүкілресейлік ... ... ... ... ... жылдары С.
Қожанов туған топырағы Түркістанға келіп, Түркістан қаласында ... ... ... орынбасары қызметін атқарады және Бестаңбалы аудандық
азық-түлік комитетінің басшысы болады. Созақ, Түркістан, Жаңақорған ... ... ... [17,24 б.] 1920 ж. ... ... Ішкі ... ... комиссары болып тағайындалады. Осы жылдары
Ташкент қаласында «Ақ жол» газетін ... Бұл ... сол ... ... мәселелерін жиі көтеріп тұрған бірден-бір беделді баспасөз
болатын. С. ... ... ... ... БКП (б) ... ... ... болып сайланады.
1921 ж. 26 тамызда РСФСР құрамына кіретін ... ... ... ... Жетісу, Алматы, Жамбыл, Шымкент, ... ... ... С. ... ... ... орын ... оқиға 1921 ж.
3 желтоқсанда Бүкілресейлік Кеңестердің IX съезіне шешуші дауыспен делегат
болып қатысуы еді. «Біз ... ... қызу ... ... осы уақытта. [21,7 б.]
1930 ж. «За партию» журналында Ф. Голощекиннің мақаласы ... ... ... ... ... ... ... құрылысымен емес,
топтардың үстемдігімен, ... ... ... ... «Қожановшылар», «Сәдуақасовшылар» идеологиясының үстемдігімен
сипатталады». Ф. Голощекиннің ойынша «коммунистердің ... ... ... ... ұлтшыл топтар – сәдуақасовшылар, қожановшылардың
күресімен қамтылады». [21,7 б.] ... ... та ... ... ... ... 1934 ж. ... КСРО жер халық комиссариатының
Орта Азия бойынша өкілі болып, Ташкентке ... ... ... ... бақылау комиссиясының Өзбекстандағы орынбасары қызметін атқарады.
1937 ж. жалған жаламен ұсталып, халық жауы ... 1938 ж. 10 ... 1957 ж. ... ... ... ... ... мақсат мүддесі аталған ұлт-зиялыларының арман-
тілегімен үндес тағы бір қазақтың қайсар ұлы ... ... еді. Ол ... ... облысы, Адай уезі, Келімтерді болысына қарасты Құнан-Орыс
ауылында дүниеге келген. ... шағы қала ... бар ... ... 1906 ж. әкесі Мыңбай Шолақов қайтыс болды. Сөйтіп,
шешесі Айтаразының тәрбиесінде өседі. ... ... ... ... бір ... ғана ... 13 жасынан бастап белгілі
капиталист З. Дубскийдің «Саура» балық өнеркәсібінде ... ... ... ... ... 1916 ... Ұлт азаттық көтерілісшілердің
Маңғыстаудағы басшыларының бірі. 1917 ж. ақпан буржуазиялық революциясынан
кейін Форт-Александровскіде Партия Комитеті құрылды, ... ... ... мүшелігіне алынады. Оның саяси істерге араласа бастауы ... [23, 653 ... ... ... ... өкіметін қолдаушылардың бірі болғанымен,
кейіннен оның жаңа үкімет саясатымен келіспеуі жиіледі. 1918 ... ... орда мен ... Партиясы арасында қайшылықтар тереңдей түсті. Ж.
Мыңбаев большевиктік көзқараста еді. Оған ... ... ... ... ... ... ісіне белсене араласуы. Ол еңбек жолын
Маңғыстау уездік азық-түлік бөлімі төрағасының орынбасары, кейін ... ... Ж. ... ... ... ... ... нан өнімдерін
әкелуді, ет пен балықты тегін таратуды қолға алды. Қалада екі ... ... бір ... ... ... ... өлкесімен тығыз
экономикалық байланыс жасап, алыс-беріс туралы келісімдерді жолға қойды.
Қазақ АКСР-і Кеңестерінің 5-ші съезінде (1925 ж. 19-15 ... ... ... ... ... ... Атқару Комитетінің төрағасы
болып сайланды. Мемлекеттік дәрежедегі өте жауапты жұмысқа ... Ж. ... ... ... жаңа ... ... ... орта буын басшы қызметкер болып, республика жұртшылығына онша
таныс емес Ж. ... осы ... ... ... саясатпен айналыса бастады.
Қазақстан Кеңестерінің басшылығына келгенде ... ... 33 ... Республикалық дәрежедегі басшы орындарда бұрын ... ... де, ... ... кеңес жұмысында мол тәжірибе жинақтап
үлгерді деп жоғарылатылған Ж. Мыңбаевтың көтерілуінің басты ... ... ... ... және ... де бұрын жұмысшы болуында ... ... ... ... интеллигенция өкілі – С. ... ол ... ... ... ... соң, коммунистік басшылық
Жалаудан пролетарлық бағыттан ауытқымайды деп ... ... Ж. ... ... ... екі жыл ... оппозиционер аталып, қызметінен
қуылды.
Тарихи деректер Ж. ... ... ... ... ... ... жалғыз кандидатура болмағандығын көрсетеді. Бұл қызмет орнынан Н.
Байсалықов, Ә. Жанкелдин, Н. Нұрмақовтың да үміті ... ... ... ... ... 1920 жылдан бері республиканың өсіп-нығаюына
көп еңбек етті. Оның өз қызметін әлі де көптеген ... бойы ... ... жеткенімен, билік үшін талас шиеленісіп, С. Мендешев
үстінен компромат жинаушылар көбейе бергенге ... РК (б)П ... ... Г. ... ... АКСР-і Кеңестерінің IV-ші съезі (1924
ж. қаңтар) туралы Мәскеуге ... ... ... «Одна группа,
возглавляемая Смагулом Садвокасовым, Тохтабаевым, Джангильдиным, Алибеовым,
высказывались за отзыв из правительства перед ... т. ... ... т. ... ... ... т. ... которым она могла бы за его спиной командовать как угодно, в
силу его ограниченности» деп жазғанына ... Ж. ... ... ... ... өткен жоқ.[11,80 б.]
Ж. Мыңбаевтың кандидатурасының ҚазОАК-нің басшылығына өтуінің бір
себебі – оның осы уақытқа ... ... ... ... да, ... қожановшылдар делінетін ... ... Оның бұл ... ... ... объективті
себептері де жоқ емес еді. Аталған топтардың өз аттары ... ... ... ... ... ... қызмет істеген ірі қайраткерлер
болатын. Таңдауын Ж. ... ... ... ... ... ... – орталықтан алыс периферияда туып-өсіп, қызмет істеген,
республика ... ... ... ... ... ... ... толық жетілмегенімен саяси ой
пікірі әрі ... таза ... яғни орта ... ... болатын.
РК(б)П Қазақ обкомының басшылары сонымен бірге Ж. ... ... ... ... ... іс жүзінде көрінеді, сөйтіп ең басты мақсат
Қазақстанда ... ... ... ... ... Коммунистік
партияның билігін орнықтыруға жатпай-талмай адал еңбек ... деп ... ... өз ... ... аламыз деген үміттің де болғаны айқын. Ж.
Мыңбаев ҚазОАК-нің жетекшісі болып ... ... ... бастап
республиканың заң шығарушы жоғары билік органының жұмысына белсене ... Ж. ... ... еткен ҚазОАК-і Қазақ Республикасының өкіметі
мен барлық кеңестік билік органдарының (оның ішінде халық комиссариаты мен
Халком ... бар) ... ... ... ... ... бойынша
және Қазақстанның өзінде қабылданған заңдар аясында басшы орындардың
жұмысын біріктіріп, ... ... ... I-V ... іске ... жұмылдырды.
Айта кету керек, Ж. ... ... ... етіп ... ... V-ші съезі қазақ елін бір республика ... ... ... бір кезеңді аяқтап, жаңа кезеңді ... ... ... ... автономиясының республикалық басқару жүйесінің ... ... ... әлі ... ... ... ... жоқ,
социалистік тәртіп күш алған жоқ, еңбекші халық бұқарасы өзін-өзі басқаруға
кең көлемде тартылған жоқ деп ... осы ... ... уақыттағы
Кеңестердің басты мақсаттары деп белгіледі. Съездің қаулы-қарарлары ҚазОАК-
нің жаңа төрағасы Ж. ... ... ... ... ... ... болды.
Ж. Мыңбаев басқарған ҚазОАК-і кеңестердің барлық буындарының –
ауылдық, болыстық атқару комитеттерінен ... ... ... мен ... ... ... көп күш салды. Ж. Мыңбаевтың
қол қоюымен жарық ... заң күші бар ... ... ... ... ... ... кеңестер басшылығын қамтамасыз
етуге бағытталды.
Ал 1925 жылдан бастап Қазақстанның ОАК-ң төрағасы болып 2 жыл ... 1925 ... 5-19 ... Ақмешіт қаласында Қазақ АКСР-нің 5 съезі
ел өміріне үлкен ... алып ... ... ... ... ... қатар қырғыз атауы өзгертіліп, Қазақ АКСР-і болып
ауысты. 19 ... I ... ... ... ... ... болып Ж.
Мыңбаев сайланды. [24,157 б.] ... ... бір жай ... ... 1924 ... ... республикамыздың құрамында еді.
Жоғарыдан берілетін талапқа сай ОАК төрағасының орынбасарлары европалық
И.Д. Каширин, қарақалпақ ... ... Ө. ... ... ... саясаты – ұлттық теңдік пен автономия ... ... үшін ... ... анықтап, артынан айдар
тағып, айыптап қуғындау үшін жасалған арандатушылық саясат еді. Коммунистік
догматизм ... ... ... ... ... ерекше құрметтеу,
салт-дәстүріңді сақтап, мәртебесін көтеру, ешкімге бағынышты болмауды ... ... ... ... ... ... Осы арада
мынадай мәселеге тоқтала кету қажет. Ф. Голощекин билікке келген ... ... ... ... ... ... ... республикадағы жоғарғы билікте жүруі толық
табиғи құбылыс ретінде ... ... ... ... Алаш
қозғалысының белсенді мүшелері де бар еді. Мысалы, А. Кенжин – ішкі сауда
халық комиссары, Ә. ...... ... ... А. Бірімжанов пен
С. Кәдірбаев – юстиция халық ... ... ... ... Осы ... мысалдарды жалғастыра беруге болады. Бұл ... ... ... басшылықты қалыптастыруда тар ... әлі ... ... ала ... ... керек.
Голощекиннің саяси билікке келуімен бұл ... күрт ... ... 1925 ... ... «Ақ жол» ... байланысты
жолдаған хатындағы партияда жоқ интеллигенцияға байланысты ... ... ... ... ... Голощекин қоғамдық-саяси
өмірден қол үзбеген ұлттық интеллигенцияның алғашқы буын ... ... ... деп жариялап, соңына түсіп,
саяси қудалау және ... ... іске ... ... ... жылғы партиялық тазалау барысында олардың біразы партия ... ... ... мәжбүр болды. Олардың Қазан революциясынан
бергі үлкен ... ... ... де алынған жоқ. 1929 жылы ... А. ... ... ... ... ... мен ... ең соңында репрессия шеңгеліне ілікті. Ә. Әлібеков 30- ... ... ... ... ... ... жүріп, тағы да сол рухани
азаптан асылып өлді.
Ал, ... ... Алаш ... ... ... ... ... деген 70-тен астам интеллигенция өкілдері сотқа тартылып,
олардың 50-ге жуығы түрлі мерзімдерге қамалды, жер аударылды, атылды.
Орталықтың, ... ... ... қолдауына сүйенген жауапты
хатшы мұнымен шектелмей, енді өз ... ... Ә. ... А.
Байтұрсыновтардың ықпалында болды, жаңа ... ... ... ... ... ... отыр деп тапқан басшылықтағы ... ... деп ... Тура осы ... ала отырып, онсыз бөлініп-жарылуға бейім Ұлттық интеллигенцияны екі
топқа жіктеп, ... ... ... ... Міне, осы арада «алашордалық
бағыт» деген ұғымға тоқталу қажет. ... мен ... ... интеллигенциясына қарсы күрес арсеналында әмбебап қару
есебінде қолданылған ... ... мен ... ... ... ұғымды
да жиі кездестіруге болады. Ал осы ... ағым ... ма, ... ол ... Егер оған ... ... ... болсақ, онда мынаны айтуға болады. Бұл
кезде алаш ... ... ... ... жоқ ... ... да сөз Алаш ... қатарында болған, немесе саяси ... оған ... ... жеке ... туралы ғана болуы мүмкін.
Голощекин тұсында олардың қатарына ... ... етіп ... ... ... Мыңбаевтар жатқызылды. Олардың саяси ... ... ... ... мәселе қоймағандығы өзінен-өзі
түсінікті. Ондай бірде-бір саяси ... жоқ, ... да ... емес. Ендеше,
олар «ұлтшыл-уклонистер» атанатындай қай бағытта күрескен еді.
1.1 Жер ... ... ұлт ... ... ... ... орнағаннан кейін, бірінші кезекте өз шешімін
табуға тиіс бірнеше мәселелер тұрды. ... ... ... ... ... сол мәселелердің тура шешілуіне тікелей тәуелді болды.
Олар жерді пайдаланудағы бұрынғы ... жою, ... ... түсінікті және оған қызмет ететін мемлекеттік аппаратты құру, жаңа
қоғамды құрудың әдістері мен ... ... ... ... ... еді. Бұл ... ... олар бірінше
кезекке таптық принципті емес, жалпыұлттық-жалпыдемократиялық принциптерді
қойды. Мысалы, С. ... ... ... ... кезінде революцияға
дейін егіншілікке қолайлы ең құнарлы жерлерді иемденген ... ... ... ... ... ... санап, сол үшін күресті.
Ал, С. Сәдуақасов «Қазақ сияқты бұрын отар ... ... ... ... ... ... бағытында мынадай шараларды жүзеге асыруы керек: 1)
Сырттан ... ... ... 2) ... жергілікті халықты жерге
орналастыру, 3) революция кезінде өз еркімен қоныс теуіп ... ... жер ... ... ... ... жұрты жермен қамтамасыз
етілген соң артылған жерді халқы сыймай жатқан ... ... ... ... болар еді» дейді. [25,28 б.]
Партияның XV съезінің шешімі (1926 ж.) ауылды ... ... ... ... ... тап ... ... талап етті. «Жеңімпаз
лениндік идеялардың ... ... ... ... ешбір түкпір болған жоқ
делінді. Сол түкпірдің ең көлемдісі ... ... ... жері ... ... онда 2627614 ... ... тұтас территориясы, 6,5 млн. халқы бар, оның
57% қазақтар, 34,6%-ы ... және 8,4% ... да ... ... болды.
Большевиктер партиясы сөз жүзінде ұлттың өзін-өзі билеуін жария етсе
де ... Одақ ... ... ... ... ... ... кең-байтақ жерін көзден таса қылмай ұстады. Сөйтіп біртұтас Кеңес
Одағы шеңберінде байырғы қазақ жерінің ... ... ... ... қосуға кірісті. Большевиктер тарапынан бұл қадам, қазақ жері мен
қазақ халқын Кеңес ... ... ... ... ... одан әрі ... қазақ ұлтының қалыптасу процесін жеделдетуде
ерекше ... рөл ... деп ... ... осы ... қомақты «шараларының» бірі Орынбор губерниясын Қазақстаннан бөліп
алып Ресейдің құрамына қосуы еді.
1925 ж. 19 қазанда Қазақ ... ... ... бюро мәжілісінде
Орынбор губерниясын Қазақ АКСР құрамынан бөлу туралы ... ... ... ... сөз ... Қазақ АКСР халық комиссарлар кеңесінің төрағасы Н.
Нұрмақов: «Жер ... ... ... тұрған мәселенің бірі, онымен біздің
республиканың тағдыры тікелей байланысты». Орынбор губерниясының жартысынан
астамы ... ... ... ... Егер ... ойласақ онда біздің қазақ
республикасының барлық жерінде жартысынан астамы орыс тұрғындары. ... ... бар, ... ... 60%-ы орыс ұлтын құрайды. Міне,
осылай болды екен деп, ол жерлердің бәрін Қазақстаннан бөліп ... ... ... ... не ... бар? Мұнымен біз ешқандай да келісе
алмаймыз және оған үзілді-кесілді қарсылық білдіруіміз қажет деп ... ... ... ... ... ... пара-пар, сондықтан бұл
көзқарас ешбір жарамсыз, ол ешқандай сын көтермейді» - деп ұлты үшін басын
тігіп, аса ... ... ... ... ... ... атқару комитетенің баяндамасында
айтылғандай, онда қазақ жерлерінің Ресейге қарауынан соң-ақ олар онда қоныс
аударушыларды ... ... ... ... ... ... ... мүддесін ескермей, өзінше билеуге кіріскен Ф.И. Голощекинге
сол кездегі бюро мүшелері Ж. ... ... ОАК ... С. ... ... газетінің жауапты редакторы), С. Қожанов (Президиум
мүшесі) сияқты қазақ халқының адал ... ... ... Осы бір ... ... түскен кезде С. ... ... біз ... дұрыстығын сөз етіп кеңестер құрамыз, мәселе көтереміз.
Қазақ халқының тағдыры үшін ... ... ең ... ... ... ... - деп ... үлгісін көрсетсе, енді бір сөзінде: «Біз
қазақ халқының ... ... ... келмейді» - деп өз қызметін
айырбастауға әзір ... ... 1926 ж. 24 ... БК(б)П ОК-нің
ұйымдастыру бюросының ... ... ... ... ... ... беру ... қаулы қабылданды да, сол жылы 4 қарашада
Бүкілодақтық ОАК-нің Төралқасы Ресейдің ... ... ... ... ... ... Кеңестік Социалистік Республикасының
1924 жылғы болыстық әкімшілік бөлінісі ... ... ... 4 ... Орал ... 6 ... пен Илек ... Ақтөбе
губерниясынан Ақбұлақ ауданын, сондай-ақ тұз өндірілетін жерлер мен алтын
шығатын кен орындарын ... ... қосу ... ... шешім шығарды. Қазақ
АКСР-нан бұл жерлердің алынуы сол губерниялардың ұлттық саяси ... ... ... зиян ... Оның ... күні ... ... Мыңдаған қазақтар өз еркінсіз басқа республиканың қол астына
қаратылды. Тек бір ғана ... ... ... ... ... ... ... сияқты болыстарын мекендегендер жергілікті халықтың өкілдері
еді. ... 19 ... ... бұл ... қазақтар – 55323, орыстар –
11789, украиндықтар – 54307, ... – 2025 және тағы да ... ... мекендеген. Бұл жерде бір ... жай бұл ... ... ... көшкен мезгілде жүргізілгеніне байланысты жергілікті
халықтардың көпшілігі оған ілінбей қалды. [26,37-38 б.б.]
Осы зорлықты ... ... ... ... ... ... ... оны тоқтату мақсатымен мейілінше қарсылық көрсетіп ... тұра ... ... де ... ... Ол жөнінде
С.Сәдуақасов: «Сіздер ойлайтын шығарсыздар, яғни біз Өлкелік комитетте отыр
екенбіз, ... біз ... деп. Жоқ ... олай ... ... жағдайы өте қолайсыз, былайша ... ... ... ... ал біз ... тек ... ... ғана қатысамыз. Кейде тіпті
көптеген мәселелер ... ... ... - деп ... мойындайды.
[27,61-66 бб.]
Қазөлкекомының басшысының бағыты дұрыс емес, ол отаршылдық ... сол ... ашық ... еді. Осы ... көп ұлты халқы бар
Қазақстан жағдайында, әр ұлттың әр түрлі экономикалық және мәдени укладтағы
тап ... ... ... мүддені» қорғау туы астында жүргізілді – деп
айтылғанымен ол әміршіл жүйенің ... іске ... ... ... ... жағдайға байланысты бұрынғы қоныс аударушылар
басқармасының жергілікті ... ... ... ... ... үлкен
бөлігін – 20 000 000 десятинасын бей-берекет ... ... ... ... ... өзіндік бір сыры және саяси шаруашылық
маңызы болды. Бұл әрекеттің мақсаты сол, ол ... ... ... ... ... оған толық билік жүргізу болатын. Қалай ... де, ... ... жер ... тек қана ұлттық мәселе емес, сонымен
қатар ұлтаралық мәселе де болып табылады. Бұл даулы ... ... ... ұлты ... ... ... зор жер көлемін иемденіп қазақтарды
шөл-шөлейт ... ... ... ... Ал, енді сол ... ... ... жерлерді қайта тартып алу мәселесі келгенде,
оған кеңестер, партия ұйымдары, ондағы орыс ұлты ... ... ... ... ... Атбасар уездік партия комитетінің мүшелері
ондағы орыстар тарапынан, қазақтарды ұнатпай шетке қағушылық көзқарастары
жиі байқалған. Олар ең ... ... ... ... ... пайдалы деп дәлелдеуге тырысып баққан. Орыстардың ауқатты
шаруаларының ... ... ... қоныстануына жағдай жасап
отырды. Ондағы мақсат шексіз кең байтақ жерді ... қалу еді. ... ... арасындағы өзара қақтығыс, әсіресе Жетісу губерниясында
шиеленісе түсті. Бұл қақтығыстар ... ... мен ... арасында
болды. Оның негізгі себебі жер мен суды пайдаланудағы таластан туып отырды.
Ұлтаралық жанжалдар ... мен ... ... және ... ... Орыс ... қазақтардың жерлерін тартып алғандығы, жайылымдарын
жыртуға дейін барғаны Қостанай округтік комитеті өз мәліметтерінде ... ... ... Троицк болысының Богданов селосының тұрғындары
Азат ... №4 ... ... ... ... алып ... ... Ал,
Веровск облысының Жаңа-черкасск селосының тұрғындары Ишим болысының №4
қазақ ... ... ... тартып алғандығы айтылған. Ақмола уезіндегі
орыстар мекендеген Карповка поселкесі мен қазақтардың ... ... ... ... ... ... келген 40 десятина жері үшін жанжал шыққан,
ол жанжалды шешу мәселесі губернияның жер комиссиясының ... ... ... ... Осы ... арасындағы араздықтың басты себебіне айналған
жерге орналастыру ... 1927 ж. ... VI ... қазақтық партия
конференциясына дейін Қазақстанда мынадай кезекте ... ... ... қазақтар одан кейін еуропалықтар тұрды. Орыстар болса
мұндай реттілікке наразы болып, қазақ үкіметіне сенімсіздікпен ... ... ... ... ... ... ... бұл
принципін жойды. Бұдан кейін жерге орналастыру жаппай ... ... ... ... ... ... ... ұйымдары, оның ішінде
кеңестер бұл іске ... Осы ... ... өте ... істе ... рөлі ... ... Олардың бәрі орыстар еді. Оның көбі жерге
орналастырудың ұлттық сипатын түсінгісі келмейтін ... ... ... ... 7-8 ... егін салатын, шөп шабатын
жерлеріне орыстар малдарын жіберетін болды. Шөптерін ұрлап ... ... ... де орын ... бұл ... ... баға беріп: «Жер мәселесі шаруалар
мәселесі, барлық ұлттардың шаруаларынікі, міне ... бұл ... ... ... ... ... боп есептеледі. Біреуін шешпей өзгесін
шешуге болмайды. Сонымен қоса жер мәселесі таза тап ... ... ... біздің революцияда ол сондықтан басты рөл атқарады» - деп өзекті
мәселеге таптық сипат береді. ... ... ... «ауылдарды
кеңестендіру» деген атпен ауқымды жұмыстар ... Ол үшін ... ... ... ... ... орналастыру, егістік және
шабындық жерлерді ... ... ... ... ... ... өткізіп, олардың құрамын жарлы жақыбайлар есебінен толықтыру
арқылы кеңестерді ірі ... ... ... Ұлт ... ... ... да керітартпа саясатына көз жұмып қарай ... ... орыс ... ... пен ... ауылындағы байдың
үлкен айырмашылығы бар дейді. Оның пікірінше «кулак өз ... ... ... бар, ал бай ... ... ... ... мойындамайды, сондықтан орыс кулактарына тимей-ақ қояйық, ал қазақ
байларын тақымдап отыру қажет». Ал, Сәдуақасовтың пікірі ауыл мен ... ... ... ... ... қазақтың байымен қатар, орыстың
да жуан жұдырықтарын (кулак) тақымдап отыруымыз керек» - деген ... ... ... ... 2-сатысы (1928-1929 жж.) дәстүрлі
шаруашылықты қирату бағыты болды. Ол ... ... 1926 ж. ... ... ... ... ... төрағасы Нұрмақов
болды. Кедейлер ауыл ... ... 40% кей ... 60%-ға ... олардың салмағы ауқаттыларға жүктелді. 1928 ж. санақ бойынша
Сырдария облысында 8,5 млн. бас мал 2 700 000 ірі ... ... ... қара болған. Батыс Қазақстанда Орал, Бөкей, Орынбор, Ақтөбе, Торғай
губернияларында 1917 жылға дейін ... бас мал ... ... 266 000 бас мал ... яғни 76,5% ... ж. О. ... Соколовский бастаған экспедиция шығады. Жетісу
облысында: кірме, ... ... ... бай, ... бай деген әлеуметтік
топтар пайда болды [26,45 б.] С. ... ... ... ... бара жолы – ... деп санаған. 1924 ж. Орынборда оның
«Кооперация һәм қазақ шаруасы» ... ... ... көрді. Ауылдарда
кооперацияны неғұрлым көп ... ... мен ... ара жігі ... ... болады. Оған халық өз еркімен кіретін болсын, ол үшін алдымен
әр ауыл ... ... ... ... ... оған ылғи ... ... үкімет тарапынан бөлінетін жәрдем тұқым, ... ... ... болсын. Осыдан кейін ... ... ... ... ... тұрмысының жөнделіп, жақсарғанын көрген
кедейлер қызығып, колхозға өздері арыз беріп кіретін болады. Жаңа колхоздар
ашуға ... ... ... ... ... қазақ халқы үшін жер мәселесінің айрықша маңызын ... және оның әділ ... бар ... ... ... ... ... 1925 ж. 6 қыркүйекте БК(б)П Қазақ өлкекомында Қазақстанға
Серафимов бастап келген Бүкілресейлік ОАК-нің жерге ... ... ... ... ... Ж. ... ... қоныс
аударуды тоқтату жөніндегі Қазақ АКСР-і ОАК мен Халком Кеңесінің 1925 ж. 11
сәуірдегі қаулысына ... ... ... ... ... ... легінің
толастамай отырғанына наразылық білдіріп: ... ... ... ... жоққа шығаруда. Бұл Серафимов тарапынан жасалған өрескел
қателік, біз ... жол ... ... ... жолдас та, біздің
Бүкілресейлік старостамыз Калинин жолдас та ... ... ... ... деп, ... ... ... аяғына дейін қарулануға рұқсат
берген. Мен мұнымен келісе алмаймын» ... 1926 ж. ... Ж. ... губерниясының Ақбұлақ өңірін (55 мыңнан астам қазақтар тұратын
жерді) ... ... ... ... ... Фелерациясына қосуға
қарсылық білдірді. Ж. Мыңбаев көшпелі және ... ... ... және шабындық жерлерді қайта бөлу туралы ҚазОАК-нің Қазақ АКСР-і
Халком Кеңесімен бірлесіп қабылдаған екі ... ... (1926 ж. ... 1927 ж. 3 ... ... ... ... айтқанда С. Сәдуақасов пен оның серіктері қазақ ауылын
революциялық «солшылдыққа», ... ... ... етіп көтеріп,
түптеп келгенде дәстүрлі шаруашылықты Күрт бұзуға алып ... ... ... ... ... ... ... мемлекет құру үшін күрес
Голощекиншілдер С. Сәдуақасов, С. Қожанов, Ж. Мыңбаевқа әлеуметтік-
экономикалық саясатта ұстанған бағыты үшін «байлардың ... ... ... ... республикадағы мемлекеттік және партиялық ... ... ... ... мен жүргізген күресі үшін
«буржуазиялық ... ... атақ ... ... 1926 ж. ... өткен
Пленумның қарарында С. Сәдуақасов пен Ж. ... ... ... ... жақындату мен сол бұқараны кеңес құрылысына
тарту» міндеттерін тура ... ... ... ... одан ... деп ... ... өздерінің талаптарында, бір жағынан, ... мен ... ... халықтың ұлттық құрамының пропорциясына қарай
қазақтандыруға дейін барды, ... ... ... ... ... басшылықты қамтамасыз етуді есепке алудың орнына басты ... ... ... ... қазақтандыруға аударады».[28,287 б.]
Голощекин мен Сәдуақасовтың жергіліктендіру процесіне көзқарастары арасында
принциптік айырмашылықтың барын байқауға болады және ол айырмашылық ... ... мен ... қала ... тағдырына қатынастарынан туындап
жатты. 1921 ж. 20 сәуірде ОАК-нің кезекті сессиясы болды. Онда С. ... ... ... ... ... ... ... не өмір сүруі, не
құрып кетуі ... ... ... Бұл өте ... шаруа... дей келіп,
Түркістан ОАК жанынан ұлттық мәселелермен айналысатын ... ... ... ... 1923 ж. 9-12 ... РКП (б) ОК ... республикалар
мен облыстардың жауапты қызметкерлерімен өткізілген IV ... ... ... қойған адам Сұлтанбек Қожанов болды. Ол біздің шығыс
аймақтарының отарлық жағдайы ... ... бы ... ... ни
приклеить, все равно колония дононые на деле остается колонией...» тіпті
оған қазіргі таңда ... қате деп айта ... ... ... ... талай уақыт Орталық бізге тек арзан шикізат көзі деп қарап
келді емес пе... ... ... мен ... Түркістанның арасында
ешқандай айырмашылық жоқ, тек маңдайындағы жазу ғана ... - ... [29,7 б.] ... ... ... ... ... өмір
сүруін тоқтатты. АКСР құрамына Алматы, Талдықорған, Жамбыл, Шымкент,
Қызыолорда, Қарақалпақ автономиясы ... ... ... ... бөлінді. Ел астанасын таңдау, таңдалған қаланы ... ... ... ... айналдырудың өте күрделі мәселе
екендігін Қызылорданың 1925-1929 жж. тәжірибесі ... ... ... астанасы Орынбордан Қызылордаға 1925 жылы ... 5-ші ... ... ... ... ... бұл шешім
бірден қабылданған жоқ.
Орынбордың Қазақстан ... ... көп ... ұлт ... ... өзінде белгілі болды. Қазақ өлкесін басқарау туралы ... ... ... ... ... ... ... (1919 ж.) ұлт қайраткерлері айтарлықтай қарсылық білдірмеді,
өйткені Кирревком уақытша билік иесі еді. Ал ... I ... (1920 ж. 4-12 ... Республика астанасы Орынбор деп ресми
белгілегенде, қазақ интеллигенциясы ... ... ашық ... ... ... нұсқауымен, қазақ жерін Ресейге бағындыру
ниетімен ... ... ... болды. Қазақ автономиясының астанасы
болған 4 жыл ішінде Орынбор қазақ қаласына айналған жоқ. ... ... ... ... ... ... қазақыландырылуы
мардымсыз жүргізілді.
1920 ж. қаңтарда Ақтөбеде болып өткен Кеңестердің I ... ... ... ... ... және ... делегаттары қатысты. Бұл делегаттарға ... ... екі ... ... автономиясының құрамына өтуі тиіс, бірақ оның
міндетті шарты Қазақ республикасының астанасы Ташкентке ... ... Т. ... ... Сырдария, Жетісумен бірге Қазақстанға
беру қажеттілігі айтылған жеделхат оқылды. Оның ... ... ... ... жұртын біріктіретін орталық, ... ... ... ... тиіс еді. [30,35 ... ... жөніндегі пікірталастарға Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов,
С. Қожанов, С. Сәдуақасов сынды ... ... ... ... 1923 ж. ... ... ... жағдай мен транспортпен
байланыстыра қарап, осы ... ... ... ... ... Кереку, Өскемен, Семей) талдаса, 1924 ж. Орынбордың ел астанасы
ретіндегі қызметін ойдағыдай атқармай ... ... 125 ... ... ... ... жж. ол қазақтардың қаласы болды,
Ташкент қазақ жерінде тұр. ... ... ... ... ... ... өкімет Ташкентке көшуі тиіс» - деп ... ... б.] ... 1924 ж. 11 ... ... ... ... Ташкентті жаңа құрылмақшы Өзбек КСР-нің иелігіне беру туралы
қаулысы ... 1924 ж. 2 ... 1925 ... ... 3-4 ... ... ... пікір талас өзінің апогейіне жетті. Ақмешітті астана етіп
таңдауға мұрындық болған Сұлтанбек Қожанов ... ... ... туы ... ... ... ... жоқтықтан қазақтың киіз ауылында
болса да, ... ұлты ... жуық ... ... ... оның ойы үстем
болды. «Қызылорда» атауын ... ... да С. ... ... ... Орысша
«Красная столица» деп естілгенімен, «орда» сөзінің әр ... ... ... ... ... ... Қызылордаға көшіру туралы тиісті
нұсқау алған Қазақ АКСР-нің басшылары осы бағыттағы алғашқы қадамдарын 1925
ж. ... ... Бұл ... ... ... ... – С. Қожанов. Ең
алдымен құрылған комиссия – РК)б)П ... 1925 ж. 6 ... ... 2 бап) арнайы шешімімен бекітілген «Орталықты Ақмешітке көшіру
жөніндегі іс-шараларды ... және ... ... ... ... (Ресми емес атауы – ... ... еді. ... (С. ... – төрағасы, мүшелері – А. Серғазиев Халық ... ... ... И. ... Қаржы Халық Комиссары, А. Кенжин
ішкі сауда ... Я. ... ... ... ... ... айналысқан ең жоғарғы билік органы болды [30,36 б.]. Ол жалпы
басшылықты, ... ... ... ... және ... ... өз мойнына алды.
20 жылдардың ІІ-жартысында ... ... ... ... шала ... бірі ... (коренизация) немесе
қазақыландыру саясаты еді. Оның себебі көптеген жерлерде қазақтардың орыс
тілінен мүлде ... ... ... ал екі ұлт ... ... ... орнығып алған еуропалықтардың қазақтардан оқшауланып
қалуына байланысты да. Егер ... ... ... ... қазақ ұлтын көркейтуге бағытталса, мұны тек құптауға болушы еді.
Бірақ, өкінішке орай, ... ... ... ... ең
алдымен, большевиктердің таптық бағыты және қазақ елін ... ... ... болды [32,97 б.].
«Қазақтандыру» Қазақ АКСР-і құрылғаннан кейін, дәлірек айтсақ, 1921
ж. басталған еді. Осы ... 2 ... ... ... ... Комиссарлары
Кеңесінің «Республиканың мемлекеттік мекемелерінде орыс, ... ... ... №19 декреті шықты [33, 77 б.]. Жергіліктендіру мәселесі
1925 ж. Голощекиннің келуімен жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... және партия ... ... ... ... ... және ... аппараттарына
көптеп тарту, яғни қазақтардың үлесін көбейту көрініс берсе, ал ... ... ... ... ... оның ... өзгеріске ұшырайды.
Мұны Ф. Голощекиннің өз сөзімен былай ... ... ... ... ... біздің негізгі өзгерісіміз – байырғыландыруды бұрын
едәуір ауқым алып ... ... ... ... ... ... ... бұқарасының өзін кеңестендіру ... ...... ... жоқ» [10, 154 б.] яғни ... жаңа ... немесе қазақтандыру саясатын ұлттық мәнінен біржола ... ... ... ... ... қосып жіберді. Оған Ф.
Голощекиннің ұран етіп ұстаған ... ... ... бола ... бұл ... ... кеңестендіру, аппаратты халыққа
жақындату, қазақтардың еуропалықтарға жаулық қатынасы мен сенімсіздігін
жою, ... ... ... ... ... ... ... [10, 26 б.].
Голощекиннің осындай құйтырқы саясатына қазақ арасынан шыққан С.
Сәдуақасов, Ж. Мыңбаев сияқты ... ... ... ... ... ... күш салған болатын. Олар бұл іске қалай, қай бағытта
жүргізілу керектігіне үлкен мән бере ... ... ... мен ... ... ... ауқымды шаралар жүргізуіне тура
келген.
1925 жылдан бастап республикадағы барлық ... ... ... жетекшілік еткен Жалау Мыңбаев болды. Ол Голощекиннің
қазақтандыру саясатын бұрмалап таптық арнадағы ... ... ... ... қоймай, қазақтандыру саясатына үлкен мән беруге
тырысты. Ол: ... ... ... орынды жергіліктендіру
мәселесі алады. Ауылды кеңестендіру – қазақ ұлтының ... ... ... – тек қана ауыл тілінде (қазақ) және бұл салада ... ... ... ... ... ... жүргізе алады» [10, 97 б.] деген
болатын.
1926 ж. 22 қыркүйекте болған өлкелік Партия ... ... Ж. ... ... аппаратты жергіліктендіру туралы
ұсынысы қабылданды. Онда ... және ... ... ... ... ... ... ерекшелігін, тілін білетін
басшыларды қатарға тартуға шақырды. Осы маңызды құжатқа Ж. Мыңбаевтың
табанды ... ... ... ... қабылданып, оған Голощекин амалсыз
қол қойған. Мәскеуде болып өткен БОАК және КСРО АК ... ... ... ... Ж. ... С. Қожанов, С. Асфендияров елде
болып жатқан жағдайды баяндап: ... ... ... алға ... баяу, экономикалық тоқырау үстінде Партия ұйымы
басшыларында қазақтардың саны 4%-ды ғана құрайтыны ... ... ... ... Н. ... оларға қарсылық білдірді. Көріп
отырғанымыздай, бұл ... ... келе ... әкімшіл-әміршіл жүйе
деспоттық басқыншылармен қатар демократияны тұншықтырып, өтірік ... ... ... келе ... Тоталитарлық жүйе ... ... ... ... ... О. Исаев: «Мыңбаев
Қазақстанда Сот істері орыс тілінде жүреді деп ... ал мен ... ... ... жүргізілетіні туралы арнайы жоғары Соттан анықтама
алдым ... ... ... ... «6 жыл ... ұлттық республика болып
құрылдық, территория көлемі 2 267 614 км², халық саны 5 064 803 адам, оның
55,6% ... 36% ... 13,4% ... ... - дейді.
Мемлекеттік аппаратты ... ... ... фактілерді алға
тартады: «Қазақ автономиялы ОАК президиумында қазақтың саны – 12, орыс – ... – 1, ... - 1» [10,35 б.]. ... ... Ж. ... ... отырып, бұған дейін орыстардың саны басым болғанын айтады. ... ... ... ... 20 ж. ... іс ... ұлттық тілде
жүргізуді міндеттеген Заңдар қабылданса да, ол сөз ... ... ... ... ... ... Оқу Ағарту Халкомы С. Сәдуақасовтың ұстанған
позициясы: «Қазақтарды практикант ретінде қоюды ойластырып, олар белгілі
бір ... ... соң орыс ... ... ауыстыру керек»
[18,162 б.]. Мұнда ол жергіліктендірудің мәнін басшы қызметкер сияқты
қазақтармен таза ... ... деп ... жоқ. ... ... ... байланысты Голощекин Қазақстанда «Функционалдық
жергіліктендіру» жүргізу жөніндегі мәселені биліктің жетекші ... ... ... ... басты мақсаты бәрінен
бұрын билік органдарына қызмет ететін техникалық персоналдарды ... ... т.б.) ... ұлт ... құру ... ... ... бағытын ол: «Дәл осы қызметшілер қызметі
жағынан халық өкілдерімен ... ... ... ... ... ... [18,163 б.]. Бұл ... ұлт зиялылары арзан, бір күндік,
таптық немесе жеке бастық мақсаттарды көздеген емес. ... ... ... өзі қол ... ... қазақтың» санында жариялаған
«Ойланатын уақыт жетті» атты бас мақаласында: «... қазақ ... ... ... ... ... 1-2 оқығанын «төре қылу, оларға ақша
табу емес. Мекемеде ... ... ... ... қара ... ... Ауылдан біреу қалаға келсе қара қазақ қазақ өз тілінде арыз,
етіп өз тілінде жоғын жоқтап алатын болсын. Бұл ... ... ... мекемелеріміздің қолынан әбден келетін болсын. Осы күнгі біз
білетін мекемелер бұны ... ... жоқ» [13,18 б.] деп ... ... келе жатқан мемлекеттік аппараттың негізгі жұмыс ... ... ... алғанда С. Сәдуақасовтың сенімі бойынша осындай
негізгі талаптарға сай құрылуы тиіс еді.
Ал, Ж. ... ... ... (хозауыл) жөнінде мәселе -
болашақтың ісі» дей келе, алдымен қазақ ауылы үшін ... күні ең ... ... шешіп алу керек дейді: 1) көшпелі елді ... ... іске ... ... өзге істеріміздің бәрі қағаз
жүзінде қалады»); 2) ... жою. ... және ... ... әріп ... ... (мысалға Жымпиты мен Адай
уездеріндегі жағдайды келтіреді), «Жер-жердегілер ... ... ... ... ... олардан не күтуге болады біз төменгі
кеңес аппаратының ең болмағанда ... бір ... ... етіп ... ... ... ... керек. Бұл ең бірінші кезекте істелінетін
шаруа, мұны істемей хозауылды ... ... өзі ... ... ... ... ... жұмысының керекті нәтиже бермеуінің негізгі
себептері де осыларға байланысты деп атап ... ... ... 1925 ж. 6 ... ... II ... ... «Қазақ
АКСР-нің 5 жылдығы» атты баяндамасында 1920-1925 ... ...... ... біртұтас болып бірігіуінің аяқталуы деп атап
көрсетіп, ендігі уақыттағы мақсат – ... ... шын ... осы ... қандай болмасын қиыншылықтарды жеңуге бел шешіп
кірісу қажеттігі туралы өзінің тұжырымдамаларын ортаға ... Ж. ... ... ... ... ... – қазақтың автономиялық
мемлекетін баянды ету, ал ол үшін ... ... ... де,
республика астанасында да әлі де айқын сезілетін отаршылдықтың іздерін
жоюмен байланысты шараларды жүзеге ... ... ... ... халқының ұлттық мүддесін көздеген саяси қайраткер Ж.
Мыңбаев пен отаршылдық ... ... ... нығайтушы Голощекиннің
арасындағы күрес өрістеп, бітіспес сипат алды.
Заң бойынша ҚазОАК-і өзінің жұмысы туралы есепті ... ... ... ғана ... ... еді. ... ... бар
билікті өз қолдарына алуының нәтижесінде Кеңестердің Бүкілқазақтық Құрылтай
съезі (1920 ж. 4-12 қазан) ... ... ... ... ... ... ... 11-бабында «Съездер аралығында Қырғыз КСР-
дегі жоғарғы билік иесі ... ... ... деген талабы қағаз жүзінде
қалды.
Ф. Голощекин мен БК(б)П Қазақ өлкекомы Ж. ... және ... ... ... ... ... ... Мәселен, 1925 ж. 30
қарашада ... ... ... ... ... ... өкілдігінің басшысы Т. Жүргеновтың есепті баяндамасын тыңдады.
Талқылау үстінде Ж. ... ... тек қана ... ... ... ... Халком Кеңесімен бір рет те хат ... оны ... ... ... ... келгендігін айтқан еді: «КазЦИК до сих пор не знал ... ... в ... Почему не информируется
КазЦИК?» Дәл осы күні (30 ... ... ... ... бюросы Т.
Жүргеновтың баяндамасын қайта тыңдап, Голощекиннің өзі бас болып өкілдіктің
жұмысын мақұлдайды да, өкілдік бұрынғы ... ... ғана ... ... болды деген шешім шығарды. Бір қызығы, Ж. ... ... ... ... ... жүйелі есеп беріп
келсе, Ташкенттегі өкілдік ... ... ... ... ... хабарландыруды артық деп санап келген. Дәл, осындай, БК(б)П
Қазөлкеком ... ... ... ... ... ... де ... тапты.
Ж. Мыңбаевтың ОАК-індегі өзінің атқарған қызметіне ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдауынан
көруге болады:
1. Кеңестер пролетар табы ... ... ... ... тарихи рөлі – пролетариаттың капитализмнен социализмге өту
дәуіріндегі мемлекеттік биліктің құралы ... ... ... Кеңестерге өткізуге болмайды» - деп жазады ол);
2. ... ... ... ... табылады («Қазіргі қоғамдық
құрылыс болашақта социалистік құрылыспен ауыстырылады»);
3. Кеңестер бір ұлттың екінші ұлтты ... ... ... қанауды
жоюдың ең дұрыс амалы – бұрын қаналған халықтарға ұлттық ... ... ... ... Қазақ Автономиялық Республикасы да құрылды»);
4. Кеңестер жұмысшылар мен шаруа ... ... ... («Ескі әскери-коммунистік жұмыс әдістерін қолдану қазіргі жағдайда
жұмысшылар мен ... ... ... төндіру болып
табылады»).[11,123 б.]
Ж. Мыңбаев мемлекеттік заңдарды жұрттың бәрінің ... ... ... ... Ол ... орындамаушыларға, тәртіпті бұзушыларға
қатаң жаза беруді ... ... ... кіріп кеткен түрлі алаяқтармен,
парақор, қылмыскер, маскүнем, бюрократтармен ... ... ... ... дені ... болғандықтан губкомдар ... Ж. ... ... ... тазартуы ұнай қоймайды,
тіпті қарсылығын туғызып, оны өзге жіктердің адамдарын жұмыстан қууда деп
жала жабуға ... ... Жаңа ... Ж. ... өзіне де, өзгелерге де
қатаң талап қоя ... ... ... ... ... ... де көріне білді. Мысалы, ҚазОАК Кеңестік Қазақстанның ... орай кең ... ... ... (1925 ж. 4 ... ... қолы қойылған осы құжат бойынша ... ... ... мыңдаған адамдар қамаудан босап шықты. ... күші ... ... ... ОАК ... көп ... отырыстарының хаттамаларын Ж.
Мыңбаев кезінде болып өткен Кеңестер съездері мен ... ... ... мәселелерді салыстыра оқығанда, Ж. ... ... ... ... ... ... түрде араласып, басшылық
жасағанын көреміз. Ж. Мыңбаевтың уақыт тудырған проблемалардың ең қиын әрі
түйінді, ... ... ... іріктеп алып, өзі тікелей
айналысқаныдығына ... ... ... ... ... сан ... қиыншылықтардан табыспен шығу
жолдарын жақсы игерген білікті басшы ... ... ... ұлы ... байқаған, орталық пен Ф.
Голощекиннің сойылын соғушы, Қазақ өлкелік Партия Комитетінің 2-хатшысы
Ораз ... «Мен енді ... ... ... принциптік
айырмашылығымыз бар мәселелерге өтейін. Бірінші – жергіліктендіру ... ... ... ... алу ... мен ... айналыдырып,
содан кейін Мәскеудің пролетарлық партиялық басшылығынан жалт бермек. Олар
біздің Одақтың ...... ... ... ... ... түсінеді... Одан әрі Сырдария ісі. «Жалпықазақтық мәселе» деп
даурықты ... ... не ... ... ... ... еуропалық
хатшыларды ығыстырып, олардың орнына «өз» қазақ хатшыларын қойып, ең
соңында, ... ... ... елді ... ... үшін» [9,67 б.]
дейді. Яғни О. Исаев бүгінгі күндей өмір шындығы ... ... ... көре ... партияның құйтырқы саясатының жетегінде кеткен болатын.
О. Исаев, Н. Нұрмақов, Ғ. Тоғжанов ... ... ... және
түсінікті мемлекеттік аппарат құру, ... ... ... ету, ... ... ... сияқты мәселелерді кең ауқымда қазақ ұлтының
тұрғысынан қоя ... ... ... ... ... ... Ғасырлар бойы патшалық Ресейдің езгісінде болған қазақ халқына
рухани бостандық ауадай қажет екенін, тар ... ... ... ... ... ... саяси «мәңгүртікке» алып баратынын олар
түсіне алмаған.
Ақыр аяғында жергіліктендіру саясатының Голощекинше жеңіске жетуінің
нәтижесінде, ... ұлт ... үшін ... ... ... ... іске ... олар қатты қысымға алынып, қудалауға түсті. Сондықтан
да бұл науқан қазақ ұлты үшін ... ... бере ... біртіндеп
«интернационалдандыру» науқанының астында жағдай түзелмей, одан әрі
сорақылана түсті, билік ... ... ... ... ... ... ... орыс тілі бірден-бір ресми тілге айналды, қазақтың
кең бұқарасымен байланыс күшейіп ... ... жәй ғана ... ... ... іс-қағаздарын ұлттық тілде жүргізу емес, ғасырлар бойы ... мен ... ... ... мемлекеттілігінен айырылған қазақ
еліне, оның аяқ асты ... ... ... ... яғни ... жоқтап
қиюы қашқан шаруашылығы мен ... жоқ ... ... ... ... ... ... большевиктік тәртіп
2.1 Қазақстанда кеңестік бақылау жүйесінің дамуы
Өмірдегі барлық құбылыстардай саясаттың да өз түп ... ... бар. ... ... ... ... ... іс жүзінде осы мезгілде Қазақстанның жеке дара ... Ф.И. ... ... саяси бағытын тура түсіну үшін оған
тарихи тұрғыдан қарау ... ... еді. ... ... ... социалистік құрылыстың өзіндік жолдары мен әдістеріне келіп
тірелетіндіктен, Голощекиннің бұл тұрғыдан, ... ... ... ... саяси бағыттың жалғастырушысы болғанын есепке ала отырып, оған
дейін-ақ жаңа қоғамды ... ... ... және ... сөз ... III партия конференциясына тоқталу қажет.
1923 жылдың 17-22 наурыз аралығында Орынборда өткен Қазақ ... III ... РКП (б) ... ... ... ... РКП (б) Қазақ Бюросының мүшесі А.И. Вайнштейн өздерінің
баяндамаларында және ... ... сол ... дейін Қазақстандағы
партиялық және мемлекеттік жұмыста негізінен ұлттық ... ... ал ... қатынастардың назардан тыс қалып қойғандығын баса
көрсетті. Мәселен, Е.М. Ярославский Қазақстандағы ... ... ... ... ... күрес аса үлкен рөл атқарған Қырғыз
республикасында туып өскен, жұмыс істеп, күрес жүргізген жолдастар ... тым аз мән ... ... ... өте ... көңіл аударатындығын
айтып, соның нәтижесінде Қырғызстанда көптеген ... ... ... ... - ... (б) ... бюросының мүшесі А.И. Вайнштейн «Қазақстандағы партия
және Совет жұмысына әлеуметтік база құрудың әдістері» атты ... осы ... ... ... ... жұмысымызда, әсіресе қазақ
тұрғындарының арасында, негізінен ұлттық мәселелерді көздедік. Бұл ... енді ... ... ... кезекке ығыстырып, салмақты
жұмысымыздың әлеуметтік базасы жағына аударуымыз керек» деп, ондағы негізгі
мақсат «кедейдің әлі оянбаған ... ... ... ... тіптен
«... ең дұрысы кедейді байларға тік қарсы қою, сол арқылы ... ... ... осы ... сездіру» деп баса көрсетті.
Баяндамашы бұл істі жүргізуде ... ... ... бірлікті
уағыздап, қоғамдық өмір құбылыстарын түсіндіруде бірінші кезекке ұлтшылдық
тұжырымдарды қойып, сол ... ... ... ... ... ... қайшылықтардың шиеленісуіне кедергі жасап отыр» деп мәлімдеді.
Бұл іс ... ... жаңа ... яғни байлар меншігіне
«қызылгвардиялық шабуылға» өту еді. ... ... ... ... алғы ... бірі ... қойылған бұл күрделі және ауыр
шараны іске асыру үшін қазақ қоғамы әлеуметтік-экономикалық, ... ... ... тұрғысынан даяр ма еді? Жоқ, даяр емес ... ... ... ... ... ... ... таптық
мүддесін түйсініп, ол үшін күресуге даярлығының төменгі дәрежеде болуы бұл
мәселені шешуде ... ... ... ... еді. Орта Азия ... мұндай ерекшеліктерге тоқтала келіп В.И. Ленин партияның VIII
съезінде ... ... ... ... еді: «Біз ... қанаушыларыңызды
лақтырып тастаймыз», - деп айта аламыз ба? Біз мұны істей алмаймыз, өйткені
олар ... өз ... ... Бұл арада сол ... ... күту ... пролетариаттың буржуазиялық элементтерден жіктелуін
күту керек, ол болмай қалмайды [36,9 б.].
1921 жылы өткен партияның Х ... ... және ... ... қалған аймақтарда «орталық Советтік Россияның үлгілеріне
беталды ... ... ... ... ... ... ... емес, іс жүзінде» есептесіп, «шаруашылық дамудың неғұрлым жоғарырақ
сатысы үшін ғана ... ... ... ... шараларын шығыс
шеткері аймақтарға беталды көшіре» ... аса ... ... болатын
[36,265 б.].
20-шы жылдардың басында Қазақстанда экономикалық жағдай тым ауыр
болатын. Бұл арада ... адам ... мен арты ... ... ... ұлт азаттық көтерілісті, қазақ қоғамын адам және мал ... ... ... ... өту ... емес. Осы азапты оқиғалардың
артын ала ... ... ... ашаршылық қоғамы біржола тұралатып
кеткен еді.
Демограф Т. Тәтімовтың есебі бойынша 1916-1921 ... ... ... және оққа ... қазақтардың саны 800 мыңға, ал ... ... ... ... саны 200 ... ... [35,12 б.]. Бұл
сол тұстағы қазақ елінің шамамен ... бірі ... ... ... ... ... ...
Корестелев «1921 және 1922 жылдың алғашқы жартысында облыстық комитет ауыр
ашаршылық» жағдайында жұмыс істеді деп ... ... ... ... ... ... Ы. Мұстамбаев сол жылдардағы қазақ
ауылдарына ортақ мынадай факті келтірген еді: «... ... аз ... ... губерниясындағы негізгі тұрғындары қазақтар Жымпиты уезінде болған
едім. 1917-1919 жылғы санақ бойынша мұнда тұрған 90 мың ... ... ... соң 60 мың ғана адам ... ... 30 мың адам апатқа
ұшыраған... Осы ... ... 1922 жылы ... жер ... 20 ... ... болса, қазір яғни 23-ші жылы уезд жер басқармасының
жоспарында бұл жер 12 мың ... ... ... ... Ал, ... ... болыстары себуге ұрық алудан бас тартып отыр, ... малы ... ... ... ... ... ... шаруасына жедел
жәрдем беруге жаңа биліктің де мүмкіншілігі жоғары емес еді. Өз ... ... ... ... ... ... ... селкеу түсірді.
Осыған байланысты конференцияда ... ... ... партия
комитетінің атынан ... ... ... ... ... туралы бірауыз сөз айтылмағандығына наразылық білдіріп,
«жергілікті жағдаймен есептесу керек еді, ... ... ... өмір ... отырмыз ғой» деп көрсетті.
Конференцияда сөз алған жұмысшшы табы өкілдері ... ... ... жұмысшыларының ауыр-тұрмыс жағдайын, олардың да арасында
1921-1922 жылдары ашаршылықтың кең орын алғандығын, оның ... ... да ... ал жаңа ... оларға көмек көрсетуде
дәрменсіздік танытып отырғандығын нақты фактілермен айтып ... ... ... ... күрт ... ... ... үлес салмағын көбейтіп жібергендігі мәлім. Осыған
байланысты Вайнштейн өз баяндамасында мынадай ... ... ... ... кедей қожалықтар үлесі 72 пайыз, орта шаруашылықтар – ... ... ... ... ... бұл цифрлармен
келіспеушілер де болды. Мәселен, республиканың Азық-түлік халкомы ... мал ... ... ... 1-ден 5 ... дейін малы
барлар – 17, 5-тен 10-ға ... – 21, ... 20-ға ...... малы ... жоғары саналатындар – 0,5 пайыз деген дәлелдер келтіріп,
жалпы қазақ ... 1-2 ден 5-ке ... малы бар ... алып отыр деп ... ... пікірімізше, шындыққа Саматов
берген мәлімет жақын. Өйткені 1928 жылы малы ... ... ірі ... ұзын саны 700-ге де ... ... ... ... және орта шаруалардан тұрған қазақ
ауылында, сонда-ақ саяси ... ... ... қорғайтын кеңестердің
қолында тұрғанда байлармен күресті революциялық төтенше ... ... ... және ... ... арқылы жүргізуге толық ... ... ... ... сол ... ... ... жағдайында байлар мен
буржуазиялық элементтерге қарсы күресте революциялық зорлықты жалғыз күрес
құралы деп тану жергілікті ... ... ... ... ірі ... болатын.
Конференция барысында Е.М. Ярославский, А.И. Вайнштейн және ... ... ... қызу ... тудырып, олар ұстанған бағытқа ... Ы. ... ... Х. ... сияқты жергілікті
кеңес және партия қайраткерлері үзілді-кесілді қарсы шықты.
Қазақстанда кеңес және партия жұмысының әлеуметтік базасын ... ... ... ... талқылдау барысында Смағұл
Сәдуақасов баяндама тыңдалғаннан кейінгі кешінде ... ... ... оның
ұйқысын қашырғандығын, осы сөзді ... ... ... ... деген
ұғымды қанша көп қайталағанымен, егер ол қазақ кедейлерінің ауыр ... ... ... ... ... шынымен де оның қазақ
бұқарасы үшін «азабқа» айналуы толық мүмкін екендігіне көңіл аударады.
«Қазіргі уақытта, - деді С. ...... ... ... қанауына
емес, жұмыссыздықтан азап шегуде. Сондықтан да қырғыз кедейлеріне ... тура осы ... ... қажет... Қырғыздарға да ат, шөп, ... сол ... оның ... ... ал бұл шара барды қарадүрсін
бөлуден 100 есе тиімді болмақ. Түптеп келгенде, барды бөліске салу ... ... ... өте қауіпті идея. Бүгін сіз кедейге бір сиыр
бердіңіз делік, ертең сол ... ... ... одан ... күні басқасын
сұрауы ықтимал, ал ол сұрағаны жоқ болып шықса ше? Сондықтан да ... да ... ... ... ... өту туралы да айтылды. Оған өту құмар ... ... бола ... Бұл ... филантропия емес жалпымемлекеттік
шаралар қажет». Одан ары ол: «Қазіргі кезеңде ел сілкіністерге емес, ... ... Елді жаңа ... емес еңбек пен ғылым құтқармақ.
Экспроприация идеясы билікке қарсы көтеріліс немесе ... ... ... ... өкіметі тұсында мұндай қоздыру туғызу қызық болғанымен, біздің
жағдайымызда қазақ даласында ... ... ... ... ... ... ... мемлекет мүддесі тұрғысынан ойлауы керек», -
деген.[18,25 б.]
Қазіргі кезде ел ... ... ... ... ... ... саяси ахуал жағдайында тым батыл айтылған бұл ой Ярославский,
Вайнштейн және басқаларға қазақ ... ... ... ... ... ... ұғылған. Өйткені олардың ұғымында, Қазақстан
міндетті түрде орталықта іске асырылған ... ... тез және ... ... ... ... еді. Сондай-ақ, кеше ғана революциялық оқиғаларға
белсенде араласып, ғылыми социализм ... ... олар ... мұқтажын жергілікті коммунистерден, ұлттық интеллигенциядан
жақсы білетіндігіне сенімдері мол ... Осы ... ... ... деді: «Ауылда таптық жіктелу мәселесі әбден пісіп ... ... біз ... жоқ ... ... кейінгі 6 жылы бұл ... ... Біз, орыс ... өз ... ... ... па? Ж. ... «база» деген сөзді теріс оқығанда «азаб»
болып шығатындығын тура айтты, бірақ ол ... үшін ... ... кетті. Біздің бағдарламамызға зер салыңыздаршы, онда бірінші ... ... ... ... қойылуы қажеттігі айтылған, ал біз ... ... ... ... ... ж. Сәдуақасов сияқты қызметкерлерді
нағыз жұмысшы орталықтарына жіберіп, олардың жұмысшылардың өмірімен терең
таныстырып алса, ... онда олар ... ... іске ... ... сөз жүзінде емес, іс жүзінде қорғауға көшер ме еді?». [9,32 б.]
Қазақ партия және ... ... ... ... ... ... ... екендігі, сондықтан да олар айтқан пікірден тек
таптық шектілікті ғана көрмей, күрделі өмір ... да ... ... ... ... сияқты партия басшыларында
да жетіспей жатты. Ол ... ... «ж. ... біз ... ... ... ... болу керек дейді. Оның ойы бойынша
мемлекеттік көзқарас дегеніміз тыныштық пен бейқам рахат тұрмыс, ... ... ... ... ұйымдық тұрғыдан нығайтып, әлеуметтік
базамызды кеңейте түсетін кез-келген толқу пайдалы. ... да мен ... ... ... ... аса ... ... дей алмаймын. Кез келген тарихи
процеске жауапты қарату керек ж. Сәдуақасов. Қырғыз сияқты езілген халықтың
азаттық алуы азапсыз ... ... ... Ал сіз ол процесс азапсыз,
қиындықсыз өтсін дейсіз. Бұл ... ... бәрі де ... ... ... ... мещанның көзқарасы», - деп С. Сәдуақасовқа шүйілді.
С. Сәдуақасовтың позициясына берілген бұл баға сырт ... ... ... шын ... тым ... ... еді. Басқаша
айтқанда, онда халық өз басынан кешіруге тиіс азап пен ... ... ... дәл ... ... ... ... басым болатын. Ал бейбіт өмір жағдайында ... ... ... және ... ... орын ... тиістігін
ұмыту сөзсіз қателікке ұрындырмай қоймайтын еді. Оның үстіне бұл тарихи
кезеңде орталықтан келген қайраткерлерде тек ... ... ... ... үстемдік алып, ал жергілікті интеллигенция өкілдері ... ... орын ... С. ... ... сынға алушылар арасында Вайнштейн
ерекше көзге түсті. Ол: «Сәдуақасов ... ... ... социал-демократиялық фракцияның атына айтқан «Вам ... ... нам ... ... ... ... сөзбе сөз қайталап
«Вам нужны потрясения» дейді. Ал сізге не ... ... ... ... ... ... да келмейді» деп түйді. Басқаша айтқанда, ... сөзі «ж. ... сіз ... ... ... ... негізгі
бағытына қарсысыз» деген ұғымды беретін еді.
Сонымен, партияның Қазақ облыстық III конференциясында ... ... ... ... құру жолдары туралы пікір алысу қызу айтысқа
ұласқандығын байқау қиын ... ... ... да ... еді. ... ... ... арасы тым алшақ-ты, ал олардың ... ... ... де ... ... ... уақыт оны анық көрсетіп те берді.
Осы арада түрлі себептерге байланысты өз дәрежесінде жетерліктей ... келе ... бір ... ... тура ... ... ... кезеңде Қазақстан үшін аса маңызды мәселелердің ... ... ... ... ... ... тапшылығы
еді. Кеңес билігі орнағаннан кейінгі уақытта оратлықтан Қазақстанға ... ... ... ... революция идеяларына шын ниетімен
берілген, соған сай өзгерістерге өз үлесін қосуға даяр ... ... жоқ ... ... ... ... ... аса құлықты емес. Өз міндетін орталықтың нұсқауын ... реті ... ... орындау деп түсінген солақайлар да ... ... ... ... ... кем ... олар ... тек бағынуға жаралған бұратаналардай, ал жергілікті ерекшеліктерге
назар аударуды талап еткен ұлттық интеллигенция өкілдеріне ұлы ... ... даяр ... ... тар ... ... ... қарады. Өз ретінде большевиктердің идеологиялық күрес
арсеналында реакциялық «ұлтшылдық» туралы бір ... ... ... ... ... де осы топ ... ... олар жергілікті тұрғындардың және орталық басқару аппараты
арасындағы ұлы державалық шовинизммен уланған ... ... ... ... осы ... адамдардың белсенді
әрекеттерінің арқасында патшалық империя тұсында ... ... ... көрген А. Байтұрсынов сияқты көрнекті ... ... ... тұсында «ұлтшылдар» атанып жатты.
Әрине, жаңа биліктің ұлт саясатына нұсқан келтіретін мұндай ... ... және ... ... өз ... тыс ... ... қиын. Мәселен, партияның Х съезінде (1921 ж.) ұлт саясатына байланысты
қабылданған қарарда былай делінген: «Бір жағынан, шеткері ... ... ... ұлт өмір ... ... жағдайларда өскен және ұлттық
езгіні білмеген великорос коммунистері – партия және кеңес жұмыстарында ... ... ... ... жібереді, немесе олармен
мүлде санаспайды, сол ... ... ... өз ... есепке алмайды, сөйтіп, ... ... ... тұрпайлып, бұрмалайды. Бұл жағдай коммунизмнен ұлы
державалыққа, отаршылдыққа, великоростық шовинизмге ... ... ... ... ... ... ... тұрғын халықтан шыққан, ұлттық
езгінің ауыр дәуірін басынан кешірген және сол ... ... ... ... ... арылып болмаған коммунистер партия және кеңес жұмысында ұлт
өзгешілігіні маңызын ... ... ... ... таптық
мүдделерін көлеңкеде қалдырады...» [34,266-267 бб.].
Ұлттық саясатта осы екі ... ... ... ... қажеттігін айта
келіп, съезд «ұлтшылдықтың және, ең алдымен, отаршылдықтың коммунизмге
бұлталақтарын жоюды партияның ... ... ең ... ... екендігін баса көрсеткен болатын.
Қазақстан сияқты республикаға орталықтан келген кадрлардың ... ... ... ... бұл принципті басшылыққа ала қоймағандығын
дәлелдейтін мысалдар аз ... ... біз ... ... ... ... ... түскен мынадай бір сауылды оқып
береді. Онда хат иесі: «ж. Вайнштейн, сіз ... ... ... жіктелу
жүзеге асты дедіңіз. Мені Сіздің қашан ауылда болғаныңыз қызықтырып отыр.
Жоқ, әлде сізге бұл деректерді басқалар ... ал сіз ... ... ... іске ... ба?», - ... еді. Баяндамашының сауалға
берген жауабы: «Таптық жіктелу туралы айту үшін міндетті түрде ауылға бару
шарт ... ... ... кабинетте отырып та ... ... ... Ал сіз ... ... келіп күнделікті тұрмыста көргеніңізге
сүйеніп партияның нұсқауына шек келтіргіңіз немесе жаңа нұсқау ... Бұл ... ... ... күшті сезінесіз, сонда партияға мықты
нұсқау бересіз». Демек, оған дейін берілген нұсқауларды қарсылықсыз орындай
беріңіз.
Пікір ... ... ... ... ... конференцияда
негізгі мәселелерді талқылаудың еркін пікір таластыру жағдайында өткендігін
айтқанымыз жөн. 1923 жылы партия ішінде ертеректе қалыптасқан ... әлі де ... ... бұзыла қойған жоқ еді. Бірақ, осы кезеңнің
өзінде өз пікірін еркін ... ... сес ... ... Мәселен, делегат Харченко Сәдуақасовтың ... ... ... ... ... ... ... қатарымызда біздің ұйымымызға
осындай іріткі салатын интеллигенттер бар ... онда ... орын ... керек ж. Чернядьев айтқандай, бізде дезинфекциялық камера – ... бар. ... ... егер ... жасамай, біздің ісімізге
кедергі болса, оларды осы ... ... алу ... ... ... С.
Сәдуақасовқа емес, жалпы өз ... бар ... ... ... ... ... қажеті бола қоймас.
Әрине, Харченколар аз емес және олардың позициясы да айтарлықтай
қуатты болатын. Соны ... ... ... сол ... бір топ ... С. Меңдешев, А. Асылбеков, С. Сейфуллин, С. Сәдуақасов, Ы.
Мұстамбаев, Н. Нұрмаков ж.б. барлығы 14 адам ... ... ... ... Е.М. Ярославскийдің атына наразылық білдірген хат жолдайды.
Хатта айтылған ойлардың ... ... ... одан ... ЦК РКП (б)
тов. Ярославскому
С первогомомента открытия III-ей Всекиргизской ... ... ... ... ... к ... ... в национализме.
Это течение является абсолютно ошибочным и не начем ... и как ... ... толкований о проводимой
киргизскими работниками-коммунистами ... в ... ... идей среди киргизских рабочих и бедноты и из ... ... ... ... ... русских т.т.,
старающихся посредством доносов, доставляемых карьеристами, и ... ... ... ... коммунистов перед партией, а
следовательно, и ... ... ... киргизские коммунисты, категорически протестуя
против ... им ... в ... в ... ... свою ... ... путь дальнейшей работы в
КССР...» - деп одан ары конференцияда айтыс тудырған негізгі ... ... ... жолын ұсынады. Онда, біріншіден, байларға
қарсы күресу, екіншіден, екі бағытта бірдей, яғни ... мен ... ... ... ... ... ... қырғыз ауылын тап күресі
мен таптық жіктелу жолына түсіру қажеттігі» айтылған. Бұл іс ... ... тап ... ... ... да ... және
буржуазиялық элементтерге «қызылгвардиялық шабуыл» жасауда ... ... ... отыр ... қарабайыр, бір жақты пікірге байланысты
берілген жауап еді. ... ... сөзі ... ... ... тап күресін жасанды түрде қоздыру, тездету бағытын
мойындауды, қабылдауды ... орыс ... ... ... ... жете ... ұлтщылдықпен күресте өзін көрсеткен қазақ коммунистерінің өзіне
қазақ кедейлерімен ешқандай ... жоқ ... ... орын ... ал ... өзі мансапқорлық мүдде көздеген кездейсоқ элементтер
берген ақпарларға және ... ... ... ... ... ... сол ... саяси өмірінде тоғысқан негізгі ағымдарды
көрсетіп берген бұл құжаттан, сонымен ... ... ... ... ... тыныс-тіршілігіне сіңіп, әдетіне айналған тағы ... ... өту ... ... Ол ... интеллигенция өкілдерінің орталық
билік алдында, сондай-ақ өздерін ... ... ... ... ал шын ... ... ... ада емес
«интернационалистердің» алдында ұлтшылдықтан таза екендігін ... ... еді. Егер ... айтсақ, бұл – метрополия мен отар арасындағы
бұрынғы ... жаңа ... ... ... Ал осы ... ... ... «күшті билік» алдында өзінің интернационалист
екендігін ылғи да ... ... ... ... оны ұлттық мүддеден
адастырмай қоймайтын еді. ... ... ... РКП (б) ... ... ... ... қарап, ешкім «қазақ
жолдастар жөнінде ұлтшылар деген беталды айыптау жасаған жоқ», ал ... ... ... алу ... орынды және оның өзі «партияның
әрбір мүшесінің ажырағысыз құқығы ғана ... ... ... ... де ... - жеп ... ... [3;143-144 б.].
Бұл іс жүзінде жергілікті ерекшеліктерді ... ... ... ... есебінде айыптау, ал өздерін «пролетарлық
кезеңге» әлі көтеріле алмаған бұратаналардың ұстазы санаған харченколарды
ашықтан ашық ... ... ... ... Х съезд материалдарында айтылған екі ағым
(шовинизм мен ұлтшылдық) орын алды ма, ... ... ... ара ... ... Егер нақты тарихи фаткілерге үңілсек Ф.И. Голощекинге ... ... ... ... ... емес, негізінен
«жергілікті ұлтшылдықпен» күрестің үстемдік ала бастағандығын аңғарамыз.
Оған теориялық ... ... ... И. ... өзі еді. Жаңа ... (НЭП) ұлттық республикаларда ұлтшыл элементтердің қарсылығын ... деп ... ол ... ... үшін ... уақыттарда
меньшевизм қандай рөл атқарса ... шет ... ... үшін ... рөл атқарып отыр» деп көрсетті. Бұл іс жүзінде ... ... қолы ... ... ескі ... ... ... әлі де біржола арылып ... ... ... ... халықтың табиғи талаптарын білдіруші және
солар үшін күресуші интеллигенттерге қарсы «майдан» ашу болатын.
Қазақстандағы саяси ... ... ... сыбана араласуына жол
ашып берген себептердің бірі және бірегейі – ... ... ... ... Сыртқы түрі рушылдық, жершілдік сияқты
феодалдық сипат алған бұл топаралық ... ... ... ... үшін ... ... болатын. Өкінішке орай, құжаттардың көрсетуіне
қарағанда, ... ... ... ... ... ... да түрткі
болған. Ол туралы бұрын Өлкелік ... ... ... ... болған С. Қожанов 1927 жылы Өлкелік Комитетке жолдаған хатында:
«Ежов пен ... ... бұл ... көп ... айта алар еді. ... ... ықпалы негізінен топаралық қатынастарды ... ... ара ... ... ... ... ... Ал мен топтарға
заңды сипат беруге қарсы тұрдым...» - деп ... Бұл ... ... ... ... мәселелрін өз уақытында қойып, шешіп отыру
мүмкіншілігінен ... ... ... ... ... ... ... деген сенімін төмендетті.
Сол тұста әзірге Орталық Комитеттің Орта Азиялық Бюросының мүшесі
Сұлтанбек Қожанов Ташкенттен 1924 жылы ... ... ... хатында
Қазақстанда қалыптасқан саяси жағдайға талдау жасай келіп: «Қырғызстандағы
партия - кеңес кадрларының одан әрі ыдырауын тоқтату және ... ... үшін ең ... БКП (б) ... ... ... тікелей
басшылық жасауымен табанды партиялық режим орнату керек» деген ... ... ... ... тым біржақтылығына қарамастан,
қазақ басшыларының өз ... ... ... ... ... ащы ... жатыр еді.
Міне, осындай жағдайда Қазақстандағы саяси басшылыққа Филипп Исаевич
Голощекинді жіберу ... ... ... Саяси Бюроның, Сталиннің
Голощекинге тоқталуы, әрине кездейсоқ емес-ті. ... жас ... ... ... жағынан да партияның ескі буынына жататын. Революциядан
кейін көпұлтты Оралда, Орта ... ... ... ... ... мен
оның төңірегіндегілер үшін ... ... аса ... бірі – оның орталықтан алған директивалық нұсқауларды
бұлжытпай, ... реті ... ... ... ... еді. Бұл ... екінші жағына, яғни творчестволық инициативаға соққы болып ... ... ол ... ала ... ... теориялық даярлықтың
жоқтығы, өзіне де толық анық емес, ... ... ... ... ... ... ... және оларды қайда, қандай жағдайда болмасын
жүзеге асыруға даярлық – ... ... Ф.И. ... ... ... осылар еді. Қазақстандағы қызметінде ол өзіннің бұл қырын
толық ашып көрсетіп берді.
Ф.И. Голощекин ... ... ... және ... саясаткердің
Қазақстанға жіберілуінің тағы бір себебі бар еді. Ол қазақ ... ... ... ... ... да және ... ... де өзінің сан жағынан аздығына қарамастан ... ... ... ... империя көлемінде көзге түсіп
қалған еді. Антиимпериалистік отыршылдыққа қарсы қуатты алаш қозғалысының
қалыптасуы, Алаш партиясы мен ... ... ... ... ... де, ... де ұнай ... жоқ. Алашорда үкіметі жойылып,
алаш қозғалысына қатынасқандарға кешірім жарияланғаннан кейін де партияда
жоқ қазақ интеллигенциясы мен ... ... ... көптеген түсініксіз
жағдайлар орын ... ... ... өкіметі партияда жоқ ... ... ... оны ... ... мемлекеттік,
қоғамдық құрылысқа кеңірек тартуға бармады. Рас, алғашқы кезеңде, яғни 1921-
1925 жылдары алаштық интеллигенцияға ... ... ... ... ... 1921 жылы ... және ... айларында болып өткен
I Жалпықазақтық партия конференциясында обком басшыларының бірі Авдеев ... ат ... ... ... қызметке тартуға қарсы
болғандарға жауап беріп: ... ... ... ... ... орай ... алдында бұл интеллигенцияны ығыстырып
тастап, іске ... ... ... ... ... Біржағынан
алашордалықтарға өткен жылы-ақ ресми кешірім жарияланған; екінші жағынан –
Қырғызстанда сауатсыздық 97 ... ал егре ... ... онда ... ... ½ ... кеми түседі. Қажеттілікке
байланысты, бұрынғы партиялыығы мен белсенділігін ... ала ... ... ... ... тура келді» - деп көрсеткен болатын.
2.2 Қазақстанның мемлекеттік және партия қызметкерлеріне қарсы қуғын
Ф.И. Голощекин Қазақ ... ... ... ... ... тамыз
айында бекітілгенімен, Қызылордаға қыркүйек айында ... сол ... ... ... ... ... өзі ... Бұл одақ көлеміндегідей
Қазақстанда да Өлкелік Комитеттің бар билікті өз қолына шоғырландырған кезі
болатын. Сондықтан Қазақстанда Голощекинді, әрине, ... ... ... ... оның бекітілуін саясаттан хабардар қауым бір жақты,
түсінушілікпен қабылдады деп айту ... ... ... ... ... ... халықтың тарих, салт-дәстүрінен мүлдем
хабарсыз адамның басшылыққа келуін ұлттық ... ... тобы ... ... Өйткені ғасырлар бойы отарлық езгіде келе
жатқан елдің революция жеңісінен ... бір ... ... ... ал ... ... оған ... басшы ретінде басқа ұлт өкілінің
жіберілуі, ол басшының жергілікті ... ... ... ... ... үйлесе бермейтін ұғымдар еді. ... ... ... ең ... ... ... жүргендерінің
ортасында түрлі қарама-қарсы пікірлердің таралуы негізсіз емес. Бірақ,
Орталық Комитеттің ... ... ... ... қандай да
болмасын әрекеттердің бой көрсетпегені анық.
Голощекин бейтаныс өлкеге, оның басшы қайраткерлеріне алғашқы кезеңде
сезіктене ... ... көп ... ... ... ... ... анықтап та үлгерді. Олардың басшы тобына ол сол тұстағы ... және ... ... бар ... және ... қайраткерлері С.
Қожанов, С. Сәдуақасов және Ж. ... ... ... ... деп ... ... ... бойынша бұл топтың артында алаштық,
ұлтшыл интеллигенция тұрды. Сондықтан да қазақ халқын социализм жолына алып
шығу ... ... осы ... ... бастау туралы ... іс ... ... ... сөз ... хатшының өзі таратқан лақап
қана еді. Оны кейінірек аталған қайраткерлердің бәрі де ... ... С. ... 1927 жылы ... ... ... жолдаған хатында
мынадай деп көрсеткен болатын: «Голощекин таратқан «августік блок» туралы
қауесетке байланысты мынаны мәлімдеймін: Сәдуақасов пен ... және ... одақ емес ... ... де ... ... ... жолдаспен 1925
жылдың қарашасында суық ажырасқаннан бергі бір жыл ішінде кездескен жоқпын,
ал ... ... ... қазақ шындығынан жақсы хабардар адам
ретінде оған да, өзіме де ... ... өсек ерік ... ... ... хатшы Қазылордаға келіп ... ... ... ... сол ... ... ... түрде біраз мәселелерді
шешу үшін Мәскеуге аттанып кетеді. Орталық Комитет, Сталин алғашқы ... ... ... ... ... ... да ол ... негізгі
мәселелерді өзі ойлағандай бағытта және сол дәрежеде шешу үшін ... ... Ал, ... ... ... ұйымының жауапты хатшысы ретінде
ол алғашқы сапарында басшылық ... ... ... ... мәселелерді
қойды. Олардың бірі және ең негізгісі кардр мәселесі еді. Бұрынғы ... ... ... секретариатта іс жүзінде екінші хатшы міндетін
атқарған, өзі жас, жігерлі және білімді қай ... ... ... мен ... ... жоғары болатын.
Отыздан жаңа асқан (1894 жылы туған) Сұлтанбек Қожановтың көзге
түсіп, ауызға ... ... ... жылдары өткізілген жер
реформасына байланысты болды. Бұл аса жауапты үлкен ... іске ... ... С. ... ... та танып үлгерген еді. Оның ... ... бар. ... басшы ұйымдарының ... ... ... ... Россия губернияларындағыдай, ең алдымен,
таптық реңк алуға тиіс ... Ал ... ... ... ... ... сонымен бірге Түркістандағы революцияға дейінгі ... ... жою ... деп ... ... ... олар
жер-су реформасына тек таптық қана емес, сонымен бірге ұлттық сипат та ... ... ... ... ... алуы ... ... өзі де мойындаған. ... ол ... VI ... жасаған баяндамасында: «... после Октябрьской революции
надо было ... ... у ... ... населения, которая
владела огромными пространствами и негде было казахскому населению оседать
и устриваться. Этим оправдывается и земельная ... в ... ... ... ... ... осы шараны іске асыру мақсатында Жетісуға комиссия басқарып
барған С. Қожанов іске ... және ... ... кірісіп кетеді. Бірақ С.
Қожанов комиссиясының әрекеті ескі билік тұсында ... ... ... ... ... переселендердің үлкен қарсылығына ұшырады.
Жаңа өкіметтің де қолдауынан үміттенген олар ... және ... ... ... ... ... ... білдіріп жедел хат жолдайды, ... ... ... ... ... ... тек шағым айтушылардың ғана
дәйектеріне сүйеніп, ... ... ... ... ... шешімдер
де қабылдады. Мәселен, БОАК жер ... ... ... ... ... ... ... аттаныдарыд. Бірақ, бұл комиссияның жұмысы
нәтижесіз аяқталған. ... ... ... жасалған Серафимовтың
есебін талқылау барысында екінші хатшы Қожанов Қазақстанда, ... ... бір ... тым ... ал ... ... тым енжар
екендігін» айтып, комиссияның сол белсенді бөліктің ... ... ... ... да оның ... біржақты сипат
алғандығын дәлелді көрсетіп, ешқандай да құйтырқыға салмастан ... ... ... ... ... Н. ... комиссия төрағасынан кейбір
аудандардағы переселен шаруаларға винтовка берілуі себебін сұрады. Оған
Серафимов мынадай ... ... ... ... староста Калинин
жолдастың қателігі болды. Қазақстан үстінен өткен оған қырғыздар малымызды
тартып алды, ал біз ... ... ... ... ... ... Ол
шағым жасаушыларға винтовка бергізген».
Әрине, Қожанов комиссиясы ... да ... ... мәлім. Мәселен, қайсыбір переселен селоларын ... ... ... ... ... жер ... бар ... емес, кедей шаруаларды да жерінен айыру сияқты әрекеттер орын алды.
Өз ретінде, жаңа ... ... ... ... ... талапқа
бұрын түрлі артықшылықтарды иемденіп үйреніп қалған переселендер де көнгісі
келмеді. Ол ... 1925 жылы ... IV ... ... ... Ф. ... мынадай деп көрсетті:
«...біз антұрған өткен дәуірдің сарқыншақтарынан ... ... ... ... ... ... ... орыс тұрғындарына
деген жеккөрушілік, сенбеушіліктің біразы әлі де бар; екінші жағынан, ... ... ... ... ... ... істеген орыс
шаруаларына енді бүгін, кеңес билігі жағдайында ... ... де ... жый, кішкене жер мен қаржы бөл десе оны түсінгісі жоқ, бұрынғы
артықшылықтарынан ... жоқ, ... ... ... ... ... тура емес. Мұның бәрі бізде бар, оған көз жұмуға болмайды. Осының
бәрі шиеленіс тудырып отыр. Ал ... ... ... ... ... туғызатын қазақ ұлтшылдығы, ... ... ... осындай күрделі жағдайда іске тәртіптен қалған әділетсіздіктен
өз елін тез арада құтқарып алудың көздеген ... ... ... ... негізсіз еместігін ұмытпаған жөн. Жалпы осы тарихи
кезеңде жас ... ... ... ... ... ... ... қоғамды құруда күрделі дилеммаға айналған мәселе –
ұлттық және ... ... ара ... ... алу ... ... сол ... қоғамдық дамудың барысында бұл екі ... үлес ... ... ... азая түсті. Ал, бұл жағдай кешегі
отар халықтардың елжанды интеллигенциясына ... ... ... ... ... ұлттық мүддені қорғауға бағытталған табиғи әрекеттері
«ұлтшылдық» есебінде бағалана бастады. С. ... 1925 жылы ... ... ... Комитетіне жолдаған хатында: «Қазақ қызметкерлерінің істеп
жүрген ортасы мен жағдайы олардан типтік ... ... ... - деп ... ... осы сеземін білдірген еді.
С. Қожановтың белсенділігі ... ... ... ... ... ... ... жергілікті халық арасындағы беделі
Голощекинге ұнаған жоқ. Өйткені жауапты хатшы өмірге ең алдымен ... ... соң ... ... өткізуді бірінші кезекке қойды, ал
жергілікті мамандардың пікірі, ... ол үшін ... ... іске
асырудағы көмекші құрал есебінде еді. Кадр мәселесі де Голощекин өзін ескі
отарлаушы патшалық билікті ... ... ал ... ... ... ... ... жандармдарынан да асып түсіп жатты.
Белгілі автор Г. Сафаровтың сөзімен ... ... ... тең ... ... ... халық арасынан шыққан нағыз қайраткерлер ... бас ... екі ... ... ... мен аудармашылар ғана
керек еді». [36,108 б.]
Голощекиннің жаңа қалыптасып келе жатқан жергілікті кадрларға жасаған
«қамқорлығы» Қожановқа ... анық ... ... ... ол ... ... ... Қазақ Өлкелік Комитеті хатшылары
құрамын өзгертуді және Қожановты хатшылықтан босатуды ... ... ... ... ... ... ... тиісті шешім қабылдады. Ол
шешім бойынша Ежов жауапты хатшының бірінші орынбасары және ... ... ал ... ... ... ... және үгіт-насихат
бөлімінің меңгерушісі болып ... ... ... ... ... ... ... Комитет өзі анықтады. Әрине, бұл арада Ежовтың
екінші хатшы болып тағайындалуы кездейсоқ емес-ті. Бұдан ... ... ... ... дейін) жауапты хатшының ең сенімдірегіне айналды.
Қазақстан өміріне қатысты бар маңызды мәселелерді осы екеуі шешіп отырды.
Голощекин осы ... ... ... ... ... ... Комитеттің келісімін алады. Арнайы қабылданған шешімде:
«Орграспреду ЦК выделить и ... в ... ... ... по ... административной и хозяйственной
линии. Количество установить Орграспреду ЦК совместно с ... - ... ... ... ... ... ... жасаған
есебінде орталықтан келетін «десанттың» алғашқы тобының құрамын да ... ... ... ... ... Смирнов сияқты адамдар бар еді. Ол:
«Мен тағы біреулерді сұрап едім, бірақ олардың мәселесі әлі ... ... - деп ... Бұл ... ... ... ... қызметкерлер
сұраған Голощекиннің өзіне орталық жүктеген міндеттерді тезірек ... мен ... ... ортада өзін тым қораш сезінуден ... ... ... оңайға соқпайтындығы түсінікті.
Осы арада жауап беруге жеңіл түспейтін тағы да бір мәселе бар. Ол
Мәскеуден Қазақстанға ... кадр ... ... ... ... ... оның үстіне саяси қызметте мол тәжірибе жинап, ысылған С. Қожанов
сияқты қайраткердің орталыққа қызметке жіберілуі ... Бұл ... ... пікірімізше, Голощекиннің жеке мүддесімен Орталық
Комитеттің Қазақстандағы ұлт ... ... ... ... жатыр. Егер Голощекиннің өз мүддесіне келсек, ол ... ... және ... ... ... өз шешімдерінің іске аспай қалуына
қауіптенді. Тіптен ол Қожанов сол жылдың ... ... ... тиіс ... партия конференциясында өзіне қарсы ұйымдастыру жүргізіп ... ... Ал, ... ... ... Мәскеуге қызметке алдыра ... ... мен ... ... «ұлтшылдық» тенденцияны
«бәсеңдетуді», сол арқылы негізгі ... ... ... ... ... ... ... ұлт мәселесінде «солшылдыққа» ыңғай танытқан
кейбір қайраткерлерді тәрбиелеу мақсатында Мәскеуге қызметке алу ... ... ... Оған дейін бұл жолдан Т. Рысқұлов, С. Меңдешев, С.
Асфендияров және басқа қазақстандықтар ... ... ... тән ... Комитет бюросы алдына дәлелді ... ... ... ол: ... ... әрине жұмыс бітіру үшін емес, жұмыссыздық
үшін шақырып отыр, таяуда ... ... ... ... ... ... менің ешқандай да теріс ... жоқ, ... ... ... ... және сол ... ішінде Бюро жұмысымен қатынасуға
мұрсат ... - ... ... ол ... ... көбірек
керектігін білдіріп, Өлкелік комитеттен Орталыққа Қожановты тезірек кейін
қайтаруын сұрап ... ... ... ... ... ... Орталыққа қарсы қойып отырсыз» деп
айыптады. ... ... ... елеусіз қалып, тағдырының күтпеген жерде
күрт өзгере ... ... ... ... өз ... ... баға
беруді сұраудан басқа шарасы қалмады.
Бір қызығы сол, Голощекин тіптен Қожановтың ... ... ... де ... ... ... Ол «Орталық Комитет Қожанов жолдасты
осында отырған бәрімізден де жақсы ... ... , ... ... ... ... ... - деді. Оған Қожанов: «Мен әр уақытта өз елімінің
ортасында болып, оған қызмет еттім», ал оны ... ... ... ... ... ... ... «ж. Голощекин сіз Орталық Комитет үшін жауап
бермеңіз», - деп ... ... ... бұлталаққа салғанымен жауапты
хатшы Қожановты Қазақстандағы қызметіне төмендегідей баға беруге ... еді: ... ... Орта Азия мен Қазақстандағы ... ... ... ірі ... ... ... ... да
партия-кеңес орындарында жауапты қызметтер атқарды және соңғы уақытта РКП
(б)»-ның Қазақ ... ... ... ... ... ... шешімдерді іске асыруда жігерлі де, табанды.
Голощекин мен Қожанов позицияларының қарама қайшылығы бюроның осы
отырысында ... ... ... тағы да ... байқалды. Сол жылы
Бүкілроссиялық Орталық Атқару Комитетінде Ақтөбе губерниясының Елек ауданын
Орынбор губерниясына беру туралы ... ... Осы ... ... барысында Нұрмақов, Мыңбаев, Меңдешев сияқты қайраткерлер
Орталықтың Елек ауданын, тұрғындарының басым ... ... ... да
оны Орынбор губерниясына беру керек дейтін сыңаржақ шешіміне үзілді-кесілді
қарсы тұрды. Қазақ Халкомы кеңесінің төрағасы Н. ... егер ... ... тағдырын оның ұлттық құрамына қарай өз ... шеше ... онда ... ... ... ... қалуы мүмкін емес
деп ашық айтты. Ал, ҚазОАК-нің төрағасы Ж. Мыңбаев: «Сөз біз ... ... ... ... ... ... ... мәселе жөнінде болып
отыр... Мен өзім орталық мекемелердің орыс ... ... ... рет ... Неге сіздер қазақ шаруалары Қазақстан
өкіметіне талаптар қоя алмайды деп ... Егер ... ... ... ... ... ... «Біздің жерімізді неге алып
жатыр?» - деп сұрайды. Біз болсақ ол ... ... ... ... ... Оған ... «Патшалық Россиядан біздің жерімізді тартып алып
өз отаршылдарын қоныстандыруды кім ... - ... Ал ... егер кім ... ... жағдайын жөндеуге көп күш
салса, ол өкімет ... көп тұра ... ... ... ... Бұл ... ... Мейлі солай-ақ болсын, бірақ ... ... ... ... жайымыз жоқ. Осында Боярский жолдас менен сіздің
басыңыз ауырды ма деп ... Мен жоқ, ... емес ... ауырады деймін.
Шынымен де ауыртындай себеп жеткілікті», - деген болатын.
С. Қожановтың да сөзі осы бағытта шықты. Ол ... ... жағы ... ... емес деген пікіріне қарсы ... ... «Біз ... ... жағы ... ... емес деп айта ... біздің республикамыздың тұнған бойы ... ... ... ... ... ең ... ... аудандардан айрылып отыра
бергіміз келмейді. Қазіргі кезеңде ... ... ... Сібір қоныстанушылары бір шеңбер жасап бізден шығады. 12 000 ... те ... ... ... бұл мәселеге Қазақ республикасын бір
өлке немесе Россияның бір ауданы ... ... ... ... ... және одан ары ... тұрғысынан келу қажет... Ал ... ... бұл ... ... таратып жіберуге де құлықтылық
танытқандай...» Бұл С. Қожановтың Қазақ өлкелік комитеті бюросында сөйлеген
соңғы ... бірі ... ... отырған тәуелсіз пікірдегі ... ... ... ... ... білді. Сондықтан да, алымен
орталықтың ... ... бюро ... ... ...... ... алысырақ жіберуді көздеді. Ол Қожановты ... ... соң, ... ... енді оның өзінің де, саяси үлгісінің де
Қазақстанға қайтып оралмасына көп күш ... Оның ... ... ... ... ... ... да қарап топырақ шашатын әдеті
бар ... ... ... Қожанов жалғыз емес еді. ... ... ... ... ... ... С. Сәдуақасов пен
Ж. Мыңбаевтардың өзі де оның ... көп ... ... бірақ нұсқау түрінде келіп түскен немесе ... ... ... ... ... ... ... іске асыруға
қарсы үлкен кедергіге айналған. Бұлармен ... есеп ... ... ... отыру жеңілге түспейтінін түсінген ол 1926 жылы ... ВКП (б) ... ... ... мен ... ... ... пленумында «БКП (б) Өлкелік комитетінің бюросындағы жағдай туралы»
деген мәселе қойып, жоғарыда аталған үш қайраткердің ... ... ... ... ... ... бұл мәселеге байланысты қарарында ... ... ... ... ... деп есептейді: Қожанов, Сәдуақасов,
Мыңбаев бастаған топ өзінің мәні мен күрес әдістері жөнінде Қазақстанға тән
болған ескі жікшілдіктің ... ... және жеке ... ... ... ... бірге ауылдағы дәулетті топтардың партия
мен Кеңес өкіметіне жасамақ ықпалын білдіретін ... ... [37;287 ... ... бағада негізсіз екі тұжырым бар. Біріншіден, аталған
қайраткерлерді жікшілдік үшін айыптау. Екіншіден, ... ... ... ... ... топтардың партия мен Совет өкіметіне» қарсы
әрекетінің көрінісі ретінде бағалауы. Егер мәселені нақты ... ... ... ... көп ... ... құжаттардан Қожановты
топшылдыққа, жікшілдікке кінәлі ... ... ... ... ... ... ... Ондайлардың өмірде болмағандығын ... ... ... ... Өлкелік комитетіне жолдаған хаттарымен
танысу арқылы да көз ... ... ... партияның Қазақ Өлкелік Комитетіне 1927 жылы ... және 10 ... ... ... Бұл екі ... ... Өлкелік партия
Комитетімен Өлкелік Бақылау комиссиясының 1926 жылы ... ... ... ... С. ... Ж. Мыңбаев және С. Қожановтың «топшылдық»
қызметіне байланысты қабылдаған қарарына жауап есебінде ... ... 20-ші ... ... ... ... ... пен жаланың ара
жігін ашып алудағы ... ... ... оның 1927 жылы 10 ... ... үзінді оықп көрелік:
БКП (б) ҚАЗАҚ ӨЛКЕЛІК КОМИТЕТІНЕ
Көшірмесі: СТАЛИН жолдасқа
Өлкелік Комитеттің 1927 жылы 20 ... ... ... ... ... ... және сол хатта қозғалған мәселерге ... ... беру ... ... ... ... Оппозиция құрамында болды деген айыптауға байланысты
Өлкелік Комитет маған оппозиция құрамында болды деген айып тақпай
отыр. Оны мен ... деп ... ... ... ... ... оның ізбасары Тоқтыбае солай етті. Оппозиция жағында
Бөкейханов та ... - ... ... ... ж. «кейбір қазақ
қызметкерлерінің арызы негізінде» жасаған екен. Мен бұл істің тексерілуін,
сөйтіп ондай ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлерінің» жала жапқаны үшін жауапқа тартылуын талап етемін.
2. 1926 ж. «Қожанов-Сәдуақасовшылар тобына» белсене ... ... ... бұл іске байланысты өзімді ... ... ... ... жоқ және ... да мүмкін емес.
Сәдуақасов ж. 1925 жылы менің ең ... ... ... ... сол ғана ... ... ... ашық талап етті. Оның
негізінде жеке бас бақастығы емес, саяси себептер ... ... ... бері ... ж. маған деген қатынасы өзгеріске
ұшырарлықтай мен еш ... де ... жоқ. ... не ... хат ... ауызекі, ешқайда және ешқашан да аталған топшылдықта айыптауға негіз
берген емеспін.
3. Менің бұрынғы ұлттық ауытқушылық қателіктерім және ... ... ... ... ... ұлтшылдық дүниетанымның сарқыншақтары болды. Менің ... ... ... орын ... Мұны мен ... да ... емеспін,
сонлдай-ақ бұдан бұрынғы 1927 ж. 12.II жолдаған ... да ... мен, 1927 ж. 12.II ... және ... ... мәлімдегенімдей,
өзімнің өқателіктерімнен тартуға әзірмін. Отаршылдықтың қалдықтарын жою,
жер реформасы, ұлттық межелеу, ҚССР орталығын көшілу, ... ... де ВКП (б) ... ... шешіміне сәйкес жүргізлді. Бірақ,
оларды тікелей іске ... ... ... ... ... бір ... немесе екінші жаққа бұра тартумен әуестенушілік болды.
Мұндай кемшіліктерден мен де ада ... жоқ. Мен де бір ... ... ... ... сай менің әуестенушілігім мен қателіктерім
де әр уақытта белсенді түрде көрінді.
Көптеген европалық жолдастарда бұл субъективті ауытқушылық ... ... ... ... мен ... ... ... көрінсе, менің ауытқушылығым, әрине, міндетті түрде жергілікті
ұлтышлдық түрінде көрінді. Мұндай субъективті ... ... ... жеке ... ... ... ... жатты,
қазір де солй болуы ықтимал. Ал шын мәнінде, ерекше дабыл қағарлықтай
ештеңе жоқ. Тек, ... ... ... тура ... өмірдегі көрінісін тура
басшылықпен реттеп отырса болғаны.
Қазақстандағы ала-құла әр ... ұлт ... ... ... ... ... артуы осындай жағымсыз көріністерсіз жүруі
мүмкін емес. Белсенді түрде көрінген ... ... БКП ... ... күресі партиямен қазастан қоғамдық өмірінің ... алғы ... ... ... ... кемшіліктерден Қазақстан жағдайында бірде-бір партия
мүшесі ада емес және алдағы уақытта да оған ешкім кепілдік бере ... ... ... объективті ұлтшылдық ... ... ... ... және жер ... ... ... көптеген практикалық істерімде көрініс тапты.
Менің бұл қателіктерім ұлттық мүддені ... де ... ... кейбір әрекеттерімнен менің жұмыс істеу әдістерімнен, партияның
басқа да ... тек ұлт ... ... шешімдерін жоғары қойып,
Орталық Комитеттің нұсқауларын біржақты асыруға ұмтылушылықтан көрінді.
Сол кездері әлі де жете ... ... осы ... қате ... ... ... отыры, бірақ мен еш уақытта партиялық этикадан шыққан
емеспін және әрқашан да партиялық басшылыққа бағындым. Мен өз ... айту және оны ... ... ... алуды өз сеніміңді партиялық
сыннан өткізудің бірден-бір дұрыс жолы, ... ... ... ... ... ... ... қзір де солай санаймын. Мені
жұмысқа алғанда Қазақ Өлкелік комитітінің 1925 жылы ... ... ... ... ... ... дәлел бола алады.
4. Келешекте партиялық қызметте осы әдісрден бас тарту
1327 ж. 12/II. ... ... ... ... «Мен ... ... айыптады, қазір ... айыптаймын және Қазақ Өлкелік ... ... ... толық қосыламын», - деп жаздым. Сонда тағы да:
«Менің ... ... ... көрсеткен барлық қателіктер ... ... ... ашық және шын ... ... - ... (1927 ж. 12/II ... хатта 12 б. қара).
Егер Өлкелік комитет менің мәлімдемелерім мен уәделерімді ... онда ... ... және осы ... ... ... ... деп
санаймын.
Мен Қазақстаннан Қазақ Өлкелік комитетінің жам.... емес ... Мені ... пен ... айыптау мен кеткен соң сырттай, 13
айдан кейін ... ... ... ... ... де, ... ... жоқ. Соымен екінші рет маған қандай кінә тағуға болатындығын
және өзім де нені жоқ... ... ... ... ... ... да ең ... осы берген түсінігімді есепке ... ... ... ... де ... ... (б) мүшесі
10 тамыз, 1927 ж. Мәскеу қаласы. С. ... ... ... ... сол ... Қазақстанның саяси өміріндегі қым-қиғаш
ағымдардан хабардар ... ... ... «теориялық»
баяндамаларында айтылғандай партияның платформасынан бөлек өзінің айрықша
платформасы болмағандығына баса ... ... Олай ... ... мен
оның серіктері топшылдық
Туралы қауесетті жасанды түрде не үшін қоздырды? Бұл ... ... ... 1933 жылы ... ... ... қарсы
«күрестің» тағы да өріс алуына байланысты Қазақ Өлкелік комитетінің бірінші
хатшысы Л. ... ... ... ... жатпайды
БКП (б) Қазақ Өлкелік комитеті – Мирзоян жолдасқа
БКП (б) Қазақ ... ... ... және ... бөлімі .....
жарияланған «КАССР XIII ... ... ... ... ... апрвда», осы жылғы 3 (Х.) 6 пунктінде: «Жат ... ... ... ... ... ... ... ысырып тастады», - делінген.
Өлкелік комитеттің мәдениет және насихат бөлімінің мені осындай жолмен
қаралауына үзілді-кесілді ... ... ... ... ұлыорыстық шовинизммен және жергілікті ұлтшылдықпен күрес туралы
жетерліктей айтылған. Сонымен бірге баяғыда-ақ күні ... ... тағы да ... ... ... бар ма еді? ... саны жоғарыда
аталғаннан әлдеқайда көп). Мұндай «шылдықтардың» соңы баяғыда-ақ өз ... ал ... ... ... олар қазір, тағы да сол
қателіктерін қайталайды деп ойламаймын (оған негіз де жоқ). ... ... ... ... ... ... ... Меңдешев
жолдастың өзі партия бағытынан ауытқымайтын сияқты.
Менің ойымша мұндай ... ... мәні ... басқа жаққа
аударуды көздейтін сияқты.
Менің ойымша мұндай «шылдықтарды» қайталаудың мәні мынада: Қазақ
өлкелік комитетінің мәдениет және ... ... ... ... ... да, естен кетпес «голощекиндік әдіспен» қаруланып, яғни әлгі
«шылдықтармен» қорқытып кез-келген ... ... ... ... сол ... ұйымының назарын соңғы жылдары Қазақстандағы социалистік ... ұшан ... зиян ... ... түп ... ... жаққа аударуды көздейтін сияқты.
Тезис авторлары мұны қалады ма, жоқ па оны білмеймін, бірақ объективті
тұрғыдан солай болып шығады.
Мен бұл арада барлық ... ... ... деп отырғаным жоқ.
«Рысқұловшылдық» 1920-1922 ... ... ... орын алды және ... ... тамырын сол кездегі негізгі тұрғындар ... ... Бұл топ ... мәні ... ... ... ... таптық мүдделерге жете көңіл аудармау болды, топ
қызметіндегі жарамсыз ... да ... ... еді. 1922 ... соңында
бұл топ тарап кетті. Мен өзім сол уақытта Мәскеуде қызметте ... ... ... ... ... - ... өз қателіктерімді
түсіндім. Аталған топ ... ... ... ... ... ... жағдайдың бар екендігін (ол кез Октябрь ықпалымен жергілікті
халықтардың еңьекші ... ... ... ... жоюды көздеп
ұлттық революциядан енді ғана ішкі тапаралық күреске бет ... ... ... ... ... ес... отырып Орталық
Комитет мені 1923 жылы ... ... ... ... ... ... Партияның XII съезінде БКП (б)) ОК мүшелігіне кандидат болып
сайландым.
Егер мен ... ... ... мен ... ... ... ОК мені ... орындарға бекітпес. Кейінгі жылдары Коминтернде,
1925 жылы Қазақстанда қысқа ..гіл ... ... және ... ... ... қызметінде де (7-ші жыл істеп жүрмін) мен партия мен
ОК бағытына беріктігімді дәлелдедім. ... ... ... ... негіз бар? Егер қандай да бір дәлелі болса, ... ... мұны ... ... мен ... мәселе қоойсын, бірақ сол ОК еркімен РСФСР ХКК
төрағасы ... ... ... ... да ... ... қаралау дұрыс емес.
Осы арада маған кезінде сені Голощекин жолдас та ... ... ... ... ... қатынасымның өз ерекшеліктері болды. Мен
оның қызметін сынға алғанымда (мысалы астананы Алматығ көшіру ... ОК ... ... ... ... малын конфискілеу кезінде
жіберілді кейбір кемшіліктерді сынау ... ол ... ... ... ал ... ... қатынас орнай салысып ... ... де ... Ал шын мәні ... ... да негіз жоқ. Өйткені мен ... өте ... ... ... мен ... ... ... жұмысым
Ташкентте, негізінен өзбектер арасында өтті. Ал, 1925 ж. ... ... ... ... ... ... бөлімінің меңгерушісі және «Еңбекші
қазақтың» жауапты редакторы қызметінде жүргенімде мен керісінше жергілікті
ұлтышылдық пен алашорда ... ... ... да Қазақ Өлкелік Комитетінен және Қазақ партия ұймының жаңа
басшысы ретінде Сізден ... ж. мені ... ... қаралуға жол
бермеулеріңізді өтінемін. Бұл хатты Қазақ Өлкелік ... ... ... ... ... да ... ... жазып отырмын (Өйткені
сізге Қазақстанда кең өріс ала бастаған ... ... ... ... ... да ... жоқ қой). Егерпартия
тарихын жазу арнасынд сол кездегі топтардың қызметіне баға берілер ... мен ... ... ол туралы өзім де жаза ... ... ... жұмыс жағдайында баяғыда болған «шылдықтарды» бір жерге ... ... ... ... Кремль
Желтоқсан, 1933 ж.
Хаттардың мазмұнына кең түсінік беру біздің міндетімізге жатпайды.
Дегенмен, бұдан біраз ... ... ... ... ... жеңілдету
мақсатында оқырмандардың есіне мынадай жайларды сала кетуді орныды
санаймыз.
Бұл хаттарға ... ... ... ... жөн: ... ... жаңа ғана қалыптасып келе жатқан тоталитарлық жүйе жағдайында
жазылған. Сондықтан да, олардың авторлары хаттарда көтерілген ... өз ... ашық бері ... ... айтты деп тұжырымдау қиын.
Соған қарамастан, бұл құжаттардан «топшылдықта» айыптаудың ... ... ... ... ... ... Бұл ... Т. Рысқұловтың
Голощекинге түрлі «щиналар» төңірегіндегі дақпырт тарату өзі Қазақстанда
басшылықта жүрген жылдары ... ірі ... ... ... ... ... болды деуі аса маңызды пікір. Екіншіден, екі құжатқа
да ... ... ... хат иелерінің ұлттық мүддені таптық мүддеден жоғары
қою бағытын кезінде ... ... ... ... ... Ал осы ... ... ма, болса қандай дәрежеде көрінді,
сондай-ақ оның объективті негіздері бар ма ... ... ... емес ... де ... ... үшін бұл фактілердің
орны ерекше болмақ. Ең ... ... СОКП ... Комитеті Саяси
бюросының комиссиясы 1990 жылы мамырда «Ұлттық-ауытқушылық» турал ... ... Т. ... С. ... және ... ... партия және кеңес
қайраткерлеріне идеялық негізсіз таңылғандығы туралы ресми құжат қабылдады.
«Қожановшылдық» ... ... ... ... ... ... деген тұжырым да ешқандай сын көтермейтін, бұқара халықтың
таптық ... ... сол ... көзі ашық, голощекиндік аппараттың
қандай апатқа апара жатқанын дер ... ... ... қайраткерлерге
халықты қарсы қою пиғылынан туған, стратегиялық мақсаты бар тұжырым еді.
Бұл тұжырым, сонымен бірге, сол ... ... ... ... мен ... Қазақстандағы Голощекин мен оның тарих алдында қылмыскер
тобына ... ... ... ... ... ... ел үшін жанпида қызметіне мүлдем басқа реңк ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірде
тоталитарлық жүйе орнатуға қарсы күресін тұншықтыруға ... ... ... атқаруға тиіс болды.
Осы уақытқа дейін ғылыми еңбектерде С. ... Т. ... ... ... «ұлттық факторларды асыра бағалап,
интернационалдық ... ... жете ... ... ... «менің бұл
қателіктерім ұлттық мүддені бәрінен де жоғары ... ... ... ... ... өз қателітерін мойындағандығы туралы ... ... ... бұл ... ... ... ... неге
байланысты айтқаны есепке алынбады. Ал шындығында ... ... ... ... саясат пен теорияда жіберілген қателік
пе еді? Егер қателік ... онда олар ... ... ... ... ұлттар өміріндегі, ұлтаралық ... ... ... ... болады? Қожанов, Рысқұлов, Сәдуақасовтар
кезінде араша болуының нәтижесі емес пе? Демек, кез-келген ... ... ең әділ ... ... Олай ... кез-келген басшылық өз
саяси бағдарлама, теориялық тұжырымдарының тура ... ... ... аппарат күші арқылы емес, бұқара халықтың, жалпы ... ... ... бостандығын қамтамасыз ету рқылы ғана
дәлелдемек.
Голощекин өз қарсыластарын ... ... ... деп ... VI
Жалпықазақтық партконференцияда (1927 ж., қараша) сөйлеген қорытынды сөзі
де: «... мы пойдем по намеченному пути ... ... ... ... ибо лишь при этом ... ... ... массы Казахстана и
коренного населения в первую очередь действительно реально получат то, ... ... Если же мы ... ... тогда развитие Казахстана
может пойти по иному пути, тогда то, что дает ... ... ... на ... ... будет использовано больше верхушкой, имущим слоем»
- деген еді.
Жауапты хатшы ұсынған жол өз ... ... ... үшін
көп ұзамай-ақ берген. Ол 1930-1931 жылдары қазақ сахарасын ... ... ... негізгі бастаушы күші, голощекиншілер дәлелдеуге
тырысқандай, бай, молдалар емес 16-шы ... ... ... ... сарбаздар болғандығы да көп нәрсені аңғартса ... Ал, ... ... ... бағыттың ең басты нәтижесі ретінде
қазақ тарихында «ақтабан-шұбырындыдан» соң ... орын ... ... бұл ... ... ... айналған. Демек, жауапты
хатшының бағытына қарсы шыққан ... ... ... және ... ... ... ... қайта сараптайтын, жаңаша баға ... ... ... қайсыбір авторлар қазір де дәлелдеуге тырысқандай «Қазақстан
- ... ... тар ... бағыт емес, жаңа ғана отарлық езгіден
саяси бостандық алған елдің ... көп ... ... ... қойған
саяси ағым болатын. Ол ағымның көш басында жаңа билікті бірден ... ... ... сол ... ... ... Т. Рысқұлов, С. Сәдуақасов, С.
Қожанов, Ж. Мыңбаев сияқты халық ... ... ірі ... қайраткерлер
тұрды.
С. Қожанов 1927 жылы оқуын аяқтар ... ... ... ... И. ... хат жазады. Сол жылы 9 тамызда ... ... ... ... «өз ... ... отыр. Егер Өлкелік
комитет талап етсе, оның бұл ... ... ... ... ... ... оған бұл істе ... тиіс деп ойлаймын»,
- деп, бір кезде ... ... ... айып ... ... тұқыртып: «Оны қызметке алуға болады, бірақ басшылық орынға емес,
әйтеуір бір орынға тағайндап, ... бір жыл ... ... - ... іс жү.зінде С. Қожановты Қазақстанға жақындатпауға күш
салды. Соның нәтижесінде Голощекин бір ... ... ... ... ... елінің болашағы үшін соңғы деміне дейін ... ... ... ... Қазақ Өлкелік Комитетінің III пленумы
Ф. Голощекин С. Сәдуақасов пен ... ... ... ... Ж. Мыңбаев, С. Қожановқа шешуші шабуылға 1926 жылдың соңына ... Оған ... ... ... оқиғаға байланысты туған еді. Осы жылдың
12-14 қарашасында Мәскеуде Бүкілроссиялық Орталық ... ... ... Т. ... басшылығымен БОАК мүшелері, орталықта және
ұлттық республикаларда істеп жүрген ұлт кадрларының кеңесі ... ... ... және ... орталық мекемелердің келісімінсіз өткізілген
бұл кеңесте БОАК жауапты хатшысының орынбасары С. ... ... ... мен ... ... деген тақырыпқа
жазылған тезистерін баяндайды. Екі күнге созылған бұл кеңестің 130 ... мен ... ... ... ... ... Кезінде
Орталық пен республикаларда көптеген қолайсыздық тудырған бұл ресми емес
жиылысқа Қазақстаннан Т. Рысқұлов пен С. Асфендияровтан ... С. ... ... Ж. ... ... сөз ... белгілі құжаттарға қарағанда жиналыс ... ... ... саясатын жанжақты сынға алу рухында өткен. ... С. ... ... республикаларда қалыптасқан жағдайға талдау
жасап, революция ... ... ... ұлттық құрылымдардың әлі де
болса саяси ... өз ... ала ... ... бір ... ... ... олардың көбісінің әлі де шикізат
көзі дәрежесінде қалып қойғандығына, ұлттық жұмысшы табы сандық ... ... ... бара ... ... және советтік аппаратты
жергіліктендірудің барысы қанағаттандырғысыз баяу ... ... ... айтқанда, ол ұлттық республикалардың өз саяси,
экономикалық және әлеуметтік ... ... ... кезеңді бастан
кешіріп отырғандығын айтты. С. Асфендияровтың тезистерінде берілген негізгі
ойларды қолдап сөйлеген қырғызстандық Әбдірахманов, татарстандық ... ... ... ... және ... ... қызметіндегі ірі
кемшіліктерді, соның ... ... ... ... ... ... ... сынға алды. Қазақстандық Мыңбаев, Қожанов ... бұл ... ... ... ... де орын ... ал бұл ... қысқа мерзім ішінде шешу үшін республикаға
кең еркіндік, патшалық ... ... ... ... халқының ұлттық
мүддесін аяқ асты етпейтін мемлекеттік саясат ... ... ... өз ... ... ... мен облыстардағы партия
ұйымдарына сенбейтіндігін, ал БКП (б) Орталық Комитеті мен ... ... ... ... ... ... ... құрылуын қалайтындығын білдірді. Қарарад сондай-ақ ұлттық
мәселелер бойынша V кеңес шақыру туралы ... ... ... ... ... бұл кеңестің өз уақытында, тіптен
соңғы жылдарға дейін «буржуазиялық ұлтшылдықтың» ... ... ... ... Егер оған ... күн билігінен ... ... зер ... онда бұл оқағадан күні өткен империялық жүйе мен
енді ғана ... ... ... ... ... ... күн
астындағы өмір үшін тартыстың көрінісін байқаймыз. Ал, Т. ... ... және ... ұлт өкілдерінің ұстанған бағыты белгілі дәрежеде осы
тарихи кезеңдегі ұлттық республикалардағы интеллигенцияның ... ... ... реңк ала ... ұлт ... ... көрсеткен
наразылығы болатын.
Мұндай оқиғаның Сталин мен оның төңірегіндегілердің назарынан тыс
қалуы, әрине, ... ... ... ... ала ... барлық республикаларда
оның материалдары талқыға түсіп ресми бағасын алды. Қазақ ... ... ... ... президиумы және Халком кеңесі мен Қаз
ОАК фракцияларының біріккен мәжілісінде ... ... ... мен ... ... бас қосқан «националдар»
емес, тек қана парткомдар мен үкімет білдіреді. Нақтырақ айтқанда, ... ... ... – Қожанов пен Мыңбаевтың, ... ... ... Қазақ Өлкелік комитеті мен ҚССР үкіметінің
пікірі мен бағытынан мүлдем алшақ», - деп ... ... ... баяндамасында Голощекин Мәскеудегі
«националдардың» кеңесіне ... ... ... ... ... көсемдер», «буржуазиялық интеллигенция», «алашордалық идеологтар»,
«халықтан тамырын үзген элементтер» сияқты ... ... ... ... ... ... Бірақ, оның үлкен баяндамасында зер сала оқыған
кісіге еріксіз ой салатын жайлар ... еді. Ол ... сол ... ... ... ... ... жауап ретінде пайда болған
құбылыс ... ... ... бұл ... енді өз күшін
жойғандығын, жаңа жағдайда ... ... ... ... ... мазмұн ала бастағанын, ол ... ... ... ... «жаңа» тұжырымын жан-жақты негіздеуден кейін өзінің ескі әдісіне
көшіп мынадай деді: «Бұлар төменгі бұқараның қысымын, терең ... келе ... ... бірақ оларды түсініп, қабылдауға
даярлығы жоқ, сондықтан да шенеуініктермен бірігіп ... ... ... ... ... Олар ... ... адамдары, бірақ
бүгіннің талабын білдіргісі келеді, онысынан ештеме шықпайды. Мен қазір
біріне-бірі қрсы ... екі ... ... тұрмын: оның бір жағында –
Мәскеуде өткен ұлт ... ... ал ... ... – осы ... Осында отырғандардан бүгінгі қызметте жүрген, сол қызметі тыныс-
тіршілігіне айналған наығз ұлт ... ... ... ал
Мәскеудегілерден олардың айнадағы қисық шағылысын ... ... ... ... мүддесі мен мұқтажын қайсымыз білдіре
алатындығымызға анық және ... ... ... ... ... ... ... ұйымымыз бен олар келіспей отырған өкіметіміз бе, жоқ ... ма?». Бұл ... ... полюстың екінші жағына, яғни ұлт
мүддесіне қарсы қойып ... ... ... ... ... ... шыққан
Т. Рысқұлов, Ж. Мыңбаев және ... ... ... қаншалықты
қатынасы бар екендігін айтып түсіндіріп жатудың қажеті бола қоймас. Әрине,
Голощекин мен оның ... ... ... сияқты ұлттық
республикалардың сол тарихи кезеңде алдында тұрған өмірлік мәні бар күрделі
мәселелерін ... ... ... ... шешу ... іздеуден
гөрі, оларға түрлі ай ыптар тағып, тек қана ... ғана ... ... ... ... шеру ... әлдеқайда жеңіл болатын.
Ао енді осы ... ... қлт ... кеңесі мен Қожанов,
Сәдуақасов және Мыңбаев ... ... ... ... ... ВКП ... Өлкелік комитеті мен Өлкелік ... ... ... ... байланысы бар ма? Мәскеудегі кеңес 1926 жылдың 12 жіне 14
қараша аралығында ... ... ұлт ... кеңесіне байланысты Мәскеудегі
басшылықтың пікірін біліп алғаннан соң, Голощекин үшін Қазақстандағы
«ұлтышлдармен» есеп ... ... ... сәт ... еді. ... ... қолайлы сәт бұлт сияқты, сәл ... ... да ... ... ... ... біз оған ... тоқталдық. Бұл арада
қысқаша болса да айтпай ... ... бір ... бар. Ол сол ... ... ұлттық интеллигенциясының өзара жікшілдікке бейімділігі,
берілгіштігі, оның белгілі бір ... ... ... шырмауға түсіп,
ұлттық мүддені тәрік еткендігі жөнінде. Әрине, ұлттық интеллигенцияның ... ... ... оның ... қоғамдық-саяси күресте
тәжірибесіздігіне байланысты екендігі даусыз. Бірақ оның бойындағы аталған
кемшіліктерді тек ... ... ғана ... ... күрделі мәселенің басқа қырларына көз жұмғандай, яғни тарих тағылымын
елемегендей болар едік.
Голощекин ... одақ ... және ... ... ... ... ұтымды пайдалан отырып, өз қарсыластарымен күрес
барысында түрлі әдістерге ... ... бірі ескі ... дейінгі,
анығырақ айтқанда, алаштық интеллигенцияға қоғамдық саяси күрестің түрлі
құйтырқыларынан хабарсыз жас ұлттық интеллигенцияның ... ... ... ... Бұл ... 20-шы ... ... жоғарғы билікке енді ғана
араласа бастаған қазақ интелигенттері өзара ... үшін ... ... Егер ... ... ... осы мезгілде толып жатқан
түрлі топтар (мендешевшілер, сейфуллиншілер, сәдуақасовшылдар т.б.) ... ... ... ... ... айып ... ... кезінде билікке қарсы әрекеттер жасаған алаштық интеллигенцияны
ғайбаттап, жаңа өкіметтің ... ... ... ... ... де бар еді. Басқаша айтқанда, ескі патшалық тәртіп тұсындағы
болыстық үшін талас, енді жаңа ... өзге ... ... рулық бөлінудің
орнын таптық бөліну басты. Тек ұлттық тұтастық негізінде ғана ... ... ... тағы да кейін шегерілді. Аға ... ескі ... ... ... ... ... тиесілі
бағасын алу емес, тіптен оның бұл күресте жиған тәжірибесі де керксіз боп
табылды.
Билікте ... ... ... ... ... саяси
күрестен аласталған алаштық интеллигенциямен байланысты көлденең тартуы,
түптеп келгенде, оның ... бәле боп ... ... де қалды, ал
қоғамдық-саяси күресте оның ... ... ... ... ... ... ... пайдалан білді. РКП (б) ... ... ... ... пен ... ... топтар арасында тепе-
теңдік сақтау саясатын ... ... әр ... ... ... түрлі топтарға бөоіп тастап, ... ... ... ... ... ... әрине, Голощекин еді. Ол қазақ
интеллигенттері ... яғни ... және жаңа яғни ... интеллигенция
деп бөліп, соңғысын оңшыл және солшыл деп тағы жа ... ... ... ... ... ... ... мәлім. Мұндай кемшілік мемлекеттік қызметте бірнеше есе үлкейіп,
қоғамдық ... аса зор ... ... де ... Осы ойдың
шындығын Голощекин қызметінен анық байқауға ... ... ... ... басындағы отарлық езгідегі ауыр халінен, ... ... ... ... Ә. ... А. ... М. Дулатов
бастған қазақ интеллигенциясының тарихи орнын тура, байсалды түсініп ... ... ... тар, ... ... ... түсінік деңгейінде
қалды. Мәселен, ол VI өлкелік ... ... ... басындағы қазақ
интеллигенциясының қызметіне мынадай баға берді: «Ну, а национализм ... ... ... у них он какой, - ... ... ... как в ... до Октября и после Октября этот
националистический щенок вырастает в ... ... ... ... Есть ... национализмы «Есть «национализм» в кавычках,
т.е., стремление к равноправию, здоровое и ... и мы ему ... а по ... верхушке байских идеологов надо бить».
Кещегі тіс технигі, жүрдім-бардым алған білімі бар ... ... ... ... бір халықтың сорына «сеньерлық» таққа
отырған Голощекин мемлекеттік қайраткерге де, ұлты ... да, ... да ... ШЫНДЫҚ деген ұғым бар екендігін, ал ол шындыққа топырақ
шашқанға, халықтың, кәдімгі бұқара еңбекші ... ... ... хақында ойламаса керек. Ал сол шындық тұрғысынан келгенде,
өзі ғайбаттап отырған интеллигенцияның патша ... ... да, ... ... да ... ... теңдік, ағайындық сияқты
қарапайым, түсінікті және табиғи талаптан өзге қойған ештемесі де ... ... ... Ә. ... А. Байтұрсыновтар қойған мәселелер советтік
билік орнағаннан кейін де сынаптай ... ... еріп ... ... ... Т. Рысқұлов, С. Қожанов, С. Сәдуақасов сияқты қайраткерлердің өмірге
келіп, ұлттық ... ... ... ... ... ... қоғамдық талаптан
туған табиғи құбылыс болатын. Голощекин мен оның серіктері бұл ... түп ... бара ... жоқ, олай ету көп күшті, төзімділікті, уақытты
талап ететіндігі белгілі. Сондықтан да олар «ең төте және ... ... ... ал ... еркіндік пен теңдік мәселесін тағы да қойған ұлттық
интеллигенцияның келесі, жаңа буынын «алашордашылар» деп жариялады.
1926 ... ... ... ... ... Голощекин
«алашордалықтардың екі буынын» анықтап, оларға мынадай баға ... ... ... біз ... ... ... ... бар – ескі басшылары және алашордалықтардың жаңа буыны. ... ... ... бар. Егер біз іскі ... алашордалықтарды
алсақ, маған олардың өткенде бірдемесі болғандай ... Олар ... ... ... ... ... революционер, буржуазиялық
революционерлер басым, олар советтік билікпен күресте есейді».
Әңгіменің кім туралы болып ... ... С. ... ... ... сөзінді: «Мен осы мінбеден алашорда идеологиясымен ортақ
ештеңем де жоқ екендігін мәлімдеймін, өйткені мен ... ... ... ондай жағдафлар ісімізден кейде сөзімізден сезіліп жатса,
сол ... жеңу үшін өсіп ... ... ... - деп ... одан
ары оқу-ағарту халық комиссариаты партияда жоқ ... ... ... ... да ... ... қарай ол интеллигенцияны
жұмысқа тартуға байланысты бой көрсеткен тар коммунистік ... ... ... есебінде бағалау қателік екендігін айтты. «Біз
100% коммунист емес екендігімізді ... - деді ол, - ... ... ... жер ... ... сияқты азабын бастан өткізгеніміз
жоқ, кемшіліксіз де емес екендігімізді мойындаймыз, ... біз ... жеңу үшін ... ... оның бұл жан ... ... ... залда отырған қазақ
коммунистердің де ... жол ... деп айту ... ... ... алысу соны көрсетіп берді.
Голощекин пленумда жасаған баяндамасында қазақ ... ... ... ... ... келе ... ... Қазақстанның
болашағын, партия ұйымының қазақ бөлігін көркейтетін осы кадрлар ... ал егер ... біз ... бұл ... ... ... бақытсыздыққа ұрынғаны» деп мәлімдеген. Жауапты хатшының бұл
айтқан пікірін толық күйінде жоққа шығару қисынсыз болар еді. ... ... ... ... Голощекин меңзеп отырған «жаңа қабаттың»
кімдер екендігін де шамалауға болады. Пленум барысында «сәдуақасовшылдарды»
әшкереулерде алдымен ... ... да осы ... ... еді.
Енді солардың сөздерінен алынған мынадай пікірлерге назар ... ... «Мен енді ... сәдуаққасовшылдықпен үлкен ... бар ... ... өтейін. Бірінші – жергіліктендіру
мәселесі. Олар жергіліктендіру басшылықты басып алу ... мен ... ... ... ... ... партиялық басшылығынан жалт
бермек. Олар біздің одақтың орталығы – біздің ... ... ... ... ... Сонысымен де олар қазақ байларының
идеологиясы мен талабын білдірушілер».
Одан ары Сырдария ісі. «Жалпықазақтық ... деп ... ... не ... ... ... барлық европалық хатшыларды ығыстырп,
олардың орнына «өз» қазақ хатшыларын қойып, ең соыңнда, ... ... елді ... ... үшін».
Х. Жүсіпбеков: «... Редактор болып ... де оның ... ... жоқ ... ... қарсы жазылған
мақалаларын жариялауды кездейсоқ емес. Ал енді оның ... ... ... ... Біздің советтік интеллигенция –
бұл қазақ ... ... ... ... партиялық орган
«Еңбекші қазақта» ол мұғалімдерді – атқамінерлер жариялаған материал басты.
Сөйтіп жаңа ... ... ... мен өз қызметіме байланысты мұғалімдерді
мұндай етіп көрсетуге қарсы шықтым. Сәдуақасов жолдастың интеллигенцияға
қатынасы осыдан ... ... Ғ. ... «... ол ... қазақта»
жарияланған бас мақаласында XIV съездің шешімдеріне сүйене отырып, ... ... жоқ, ... ... ... ... ... күрес
жүргізу қажет деп жазды.
...Мен Орталық Комитетте қызметте жүргенімде Сәдуақасов жолдас маған
келіп, жалғыз ленинизммен қазақ ... ... ... деп ... Біз осы ... ... тек ... арқылы ғана халықты басқаруға
болады деген көзқараста тұрмыз, ал ол болса болмайды дейді»...
Жарыссөзде ... Ә. ... ... және ... бір ... шамамен осы рухта сөйледі. Шешендердің арасында ... ... емес ... сөйлегендердің арасында бұрын өзіне тән емес ... ... ... ... ... ... Ол: ... бюрожа
Сәдуақасов Голощекин төңірегіне жағымпаздарды жинап алды ... ... бас ... құрметпен қарау, оның жолдастық кеңесін қабыл алу
Мыңбаев пен Сәдуақасов үшін ... болу ... ... Халкомы
кеңесінің төрағасы Мыңбаев пен Сәдуақасов ұлтшыл интеллигенцияның ықпалында
қалып отыр, бұл жолдастардың ойы ... ... ... ... онда ... халқына да жаққаны; олар ойлайды, қазақ жерінің нәрі –
партияда жоқ интеллигенция, яғни солар арқылы ел құрметіне ие бола ... Кім ... ... бұл ... Бас хытшының пленумда өз ... ... ... берген жауабы да болар! Әйтеуір, оның осы пленумда
бұрынғы Бюро жұмысы ... ... ... одақтас жолдастарымен
біржола ат құйрығын үзіскені анық.
Біздің пікірімізше, осы ... ... ... ... ... ... ... сияқты. Голощекин қазақ
интеллгенциясын ... ... ... ... ... ... оған қол ... Алдымен ұлттық интеллигенцияның түрлі буындарын
арасындағы ... ... ... ... ... жас ... ... кемелдену процесі тежелді. Ал бұл ... ... ... ... ... ... ел ... ұғынып,
солар үшін саналы түрде мақсатты күрес жүргізіп, ... ету ... «Бас ... ... ... пленумда өз дегеніне жеткеніне,
яғни Орталықтағы билікке ұқсас Қазақстан көлемінде шектеусіз жеке билігін
орнату жолында негізгі кедергілердің бірін ... ... бұл ... ұшын ... ... қабаттағы» (новый слой) қазақ интеллигенттеріне
ризашылығын жасырған жоқ. ... ... ... ... ... жолдастар қандай тамаша сөйледі, - деді ол. - Өте жақсы... Бізде
әлі жаңа қызметкерлер өсетін болады, ал ... олар ... ... бұл
жолдастардың бәрі Қазақстанды құрудағы капитал болып табылады...», - сияқты
марапат сөздерді аямады. Ал өзін дегеніне жеткізген III ... ... ... ... орны ... ... Қазақстан үшін ол барлық
негізгі мәселерді шешіп, алға бастайды», - деді.
Ал, шын мәнінде, бұл пленум, ... ... ... ... ... ... Қазақстанның сорына, қалыптасып келе
жатқан «бірауыздан» бірне ... ... ... қабаттағы» активтің
үстемдік алғанын айқақтады. Әлеуметтік-экономикалық және ... ... пен ... басшының ұсынған бағытынан өзге бағыт ұстанған Қожанов,
Сәдуақасов және Мыңбаветырды ... ... ... ... ... ... негізгі мәселелер бойынша БКП (б) Қазақ Өлкелік
комитетінде 20-шы жылдардың ... бері бой ... келе ... көп
пікірлік болмаса да, қос пікірлік осымен аяқталған. ... ... ... өту, ... сияқты ел өміріне
түбегейлі өзгеріс алып келген қарапайым емес ... ... ... ... ... бағдарламаға жол ашылды.
Бұл пленум белгілі дәрежеде С. Сәдуақасов өмірінде кезеңдік орын алды.
Пленумда ол ұстанған ... ... қана ... тапқан жоқ, белгілі дәрежеде,
оның өзі де терең рухани күйзеліске ұшырады. ... екі айға жуық ... ... ол ... ... ... өзін ауыл ... оқулықтар
мен кітапшалар даярлау үшін бірнеше айға Республика ... ... ... арыз береді. Қлкелік комитеттің бюросы 1927 жылғы
9 наурыздағы отырысында С. Сәдуақасовтың арызын қарап қанағаттандырып, ... ... ... Оқу-ағарту комиссариатымен бірге жазылмақшы оқулықтар
мен кітапшалардың жоспарын даярлап секретариатқа өткізуді тапсырады. ... сол ... 4 ... ... басқа да халық
комисариаттарымен бірге Оқу-ағарту ... ... ... Оның ... С. Сәдуақасов жоқ еді. Бұл іс жүзінде оның
қызметтен аласталғандығының көрінісі болатын.
Өлкелік комитет бюросы 1927 ... 18 ... ... ... Өлкелік комитеттің тапсырмасын орындамағаны» туралы мәселе қарап,
қаулыда Сәдуақасовтың белгіленген ... – 15 ... ... оған жүктелген
жұмыстарды әкеліп тапсырмағанын көрсетіп, тез арада Мәскеуден ... ... ... ... аяқтауын талап етеді. Ал, келесі 27 ... ... ... ... ... түсу үшін БКП ... ... қатынас беруін өтінген телеграммасын қарап, ондай құжат
беруге қарсы екендігі туралы шешім қабылдайды.
С. Сәдуақасов сол жылғы даусым ... ... ... ... бюро ... ... ... қатынас сұраған өтінішін тағы да
қайталайды. Ол енді бюро ... осы ... 22 ... ... ... Т. Жургеновтың орнына Ташкенттегі педвузға ... ... ... ... ... бюро ... қатынасқанымен С.
Сәдуақасов талқыланған мәселелер бойынша сөйлеген жоқ еді. Ал 1927 жылғы 17
шілдедегі бюро мәжілісі С. Сәдуақасовсыз өтті. ... ... мен ... ... ... ... «жайсыз» бір мүшесінен біржола құтылды.
Жаратылысында күрескер С. Сәдуақасов ... ... ... және саяси мәселелерде ұстанған жаңсақ бағытымен күресін
Қызылордадан кеткен бетте тоқтата ... жоқ. Осы ... ... ол
партияның XV съезі алдында пікірсайысқа қатысу мақсатында жазылған «О
националистах и ... атты ... ... ... ... Газет редакциясы мақаланы түсініксіз себептермен автордың
келісімінсіз «Большевик» ... ... ... Өз ... ... ... XV ... өткен соң 1928 жылғы1-санында жариялап, оған
жауап ретінде осы ... ... ... К. ... ... линии
национальной демократии» атты мақаласын қоса береді. Арнайы тапсырма
бойынша жазылған бұл ... С. ... ... және ... ... ... шығарып, өзін партияның сара ... ... ... ... ... демократ» ретінде көрсетуді
көздеген ... ... ... пен журнал редакцияларының мұндай істеріне
ренжіген С. ... 1928 жылы 6 және 7 ... ... ... хат және БКП (б) ... Кломитетіне арыз жолдайды.
«Большевик» журналында жарияланған мақаланың Ташкентте ... ... ... ... түсінікті. Ол көп ұзамай ректорлық жұмыстан
босанып Мәскегу ауысады. Мәскеуде ол алдымен аз ... ... ... ... болып істеп, содан соң Мәскеудің инженерлік транспорт
инстиутына ... ... Бұл оқу ... 1933 жылы ... ол, ... ... ... темір жол құрылысында құрылысшы-инженер
қызметінде болады. Осы жұмыста жүріп өндірістік апат нәтижесінде уланған ... ... ... Кремльдегі ауруханада өмірден қайтады.
Смағұлдың өлімі қазақ елі, қазақ интеллигенциясы үші, әрине қатардағы
хабар ... ... ... 18 ... ... ... оның қаза
болуына байланысты Т. Рысқұлов, Н. Нұрмақов, Ғ. Тоғжанов, М, ... ... А. ... ... ... қол ... қайғылы хабар жариялады.
Ә. Бөкейханов Ақ теңіз жағасындағы Солоецкі ... ... М. ... ... ... шерменде халін «Смағұлдан ... ... ... ... ... ... ... үшін С. Сәдуақасовты
Қазақстаннан аластау бас көтерер қазақ зиялыларына қарсы үлкен шабуылдың
алдындағы ... еді. 1927 жылы ... Ж. ... ... ... Атқару
Комитетінің төрағасы қызметінен босатылып өзінің туған жеріне, Адай уездік
атқару комитеті төрағасы қызметіне ... 1929 жылы 16 ... ... [47]. 1927 ... ... қарай троцкистік-зиновьевтік блокқа қарсы
күрес басталғанда, бұл науқан Қазақстанды да ... ... ... ... үшін С. ... Ж. ... және ... партиялық жауапқа тарытлуға тиіс болды. С. Сәдуақасов бұл ... ... ... оның ... ... құжаттар Мәскеуге Орталық
Бақылау Комиссиясына ... ... ... ауыр тергеуден кейін
Мұстамбаев партиядан шығарылды. Сұлтанбеков қатаң ... ... әрең ... ... көп ... яғни 1929 жылы ... ... «ұлтшыл-уклонистермен», «буржуазиялық ұлтышлдармен» күрес
науқанына ұласты. Осы жылы ... жуық ... ... және ... ... алынды. Тергеу барысында олардың бәрінің дерлік
алдына ескі «кіналары» көлденең тартылды.
Голощекин мен оның еркін іске ... ... ... жазалауда
орталықтағы әріптестерінен кем түскен жоқ, тіптен шет аймақтарға тән
белсенділікпен асып ... жоқ, ... шет ... тән ... ... ... Мәселен, құрамында А. Байтұрсынов, М. ... ... бар 20 адам ... ату жазасына кесіліп, соңынан бұл үкім 10
жылдық концлагерге ауыстырылды. М. Жұмабаев, Е. Омаров және ... 7 адам ... ал ... 15 адам 5 және 3 ... ... концлагерге қамалды.
Кесілгендердің біразы лагерьдегі ауыр жағдайға байланысты еліне аман-есен
орала алған жоқ.
Голощекин алаштық ... ... өзі ... деп ... ... ... ... Қазақстаннан біржола кеткенге
дейін тоқтатқан жоқ. Мәселен, осы мезгілде ... ... ... ... Н. ... Ж. Сұлтанбеков және басқа көптгене
қайраткерлері бар еді. Бұлардың біразы ... ... ... Ал, ... 1928 ... ... БКП (б) ОК-нің Орта Азиялық бюросына қызметпен
Ташкенгте жіберіледі. ... Орта ... ... ... ашуға белсене араласып, оның алғашқы директоры (1929-1931 жж.)
болады.
1934 ж. Кеңестік бақылау Комиссиясының ... ... ... Осы ... ... Қожанов 1937 ж. 16 маусымда тұтқындалады.
Сот Мәскеуде 1938 ж. 8 ақпанда өлім ... үкім ... 10 ... 1957 ж. ... [48].
Бұл айтылғандар сталиндік биліктің ... ... ... жасаған қиянатынның үзік көрінісі ғана. Тек интеллигенция
емес бүкіл ел басына түскен бұл зұлматтың шын мәніндегі ... ... әрі ... ... ... атанған ұлт-азаттық қозғалыс интеллигенциясын жазалаудың
толқыны болатын. Келесі толқыны 1930 ... ... ... ... Бұл жолы да ... М. ... Х. және Ж. Досмұхамедовтар, Ә.
Ермеков, М. Әуезов, Ж. Ақбаев, Қ. Кекеңгеров бар қырықтан ... ... ОҒПУ ... ... ... он бесі бес ... жер ... Қазақстан тарихында күрделі де өзара қайшылықты ауыр
кезең болып табылады. Қазан ... ... ... ... ... ЖЭС, ... ... индустрияландыру т.б. процестер
Қазақстанды қиын жолға ... 1925 жылы ... ... партия комитетіне
жауапты хатшылық қызметке келіп, билік тізгіні қолына тиген Ф.Голощекиннің
ой ниеті, ұстанған саясаты бірден ... ... ... ... ... ...... бағытталады.
Діні, тілі басқа, жаратылысы өзге, жат пиғылмен келген ... ... ... ерекшелігімен санасып жатпады, келген бетте
қазақтың өмір тіршілігін әбден білетін адамдай іске құлшына кірісті. Бұл
кеудемсоқ ... ... ... жапа ... ... ... ... зерделеп үңілсек, XX ... ... ... ... әміршіл- әкімшіл жүйенің жалған идеологиясы,
қай халықтың да салт – санасын сан соқпаққа бұрып жан ... ... ... ... тыс ... бір ... салып баққанын көреміз. Әйткенмен
осынау жәдігөй саясаттың әсіресе қазақ ... ... ауыр ... ... ... өмір ... ... қалауынша өзгетіліп оңды –
солды бұрмаланды, қазақи ойдың тұнығы лайланды. Халықтың ғасырлар ... өмір ... ... ... Алайда халқымыз аярлықтың аузына
жығылып, жуас қойдай жүндеуге үнсіз көне ... ... , ... тарихқа
қиянат болар еді. Халық қам көңіл болып, қасірет шеккен бұл жылдары өз
ұлтының асыл арманын, ... ... ... және ... оның ... ... нақақ құрбанына айналған, алмастай асыл азаматтары
болған. Олар- ... ... ... Қожанұлы, Жалау
Мыңбайұлы.Аталған бұл жайсаңдардың ... ... жеке – ... биік ... ... ... бір туар ... екендіктерін
өмірде өздері дәлелдеп өткен жандар екенін атап айтқан абзал.
Адам тағдыры тәлкекке түскен жылдары ... ... ... ... ұлты үшін өз ... өлімге тіккен, «малым жанымның
садағасы,жаным- арымның садағасы»- деген ақиқаттан аттамай орталықтың өктем
саясатына қарсы пікір айтып, ... ... ... үшін ... ... ... ... жол ұсынған осындай қайраткер – оппозиционерлер
еді.
Әккі отаршы Голощекин ... ... алды ... сол ... партияның сара жолына, социализмге, яғни халық мүддесіне қарсы
шығушылар ... ... ... ... «ауытқушы- уклонист» және
т.с.с. сан алуан айдар ... ... ... ... ... Қазақстанда бұрынан қалыптасқан, аса ұлтшыл, большевиктер
идеясына, кеңестік тәртіптің барлық ... бар жан ... ... топ болды.
Олар қазақтың ақ эмигранты М.Шоқаевпен идеялық жағынан байланысты болды.
Қожановшылдық өзінің әлеуметтік табиғатынан және ... ... ... ... ұлтшыл ағым сәдуақасовшылдықтың бір түрі болып саналды.
Сондай- ақ «сәдуақасовшылдық» - бұл да ... ... ... келе
жатқан ұлтшыл топ деген баға берілген. Сол кездегі Өлкелік партия ... ... ... ұлы ... ... ... ... танылды.Бұлар өз жақтастарын, байлар мен «Алашорда» элементтерінің
большевиктік партияға жағынған бөлігіне іш тартып, қанаушы байларды ауылдың
нағыз момын еңбекқор ... ... ... ... және ... ауылдағы қанаушыларды жеке меншігінен айыруға қарсылық білдірді..
Бұл топ Қазақстанда социалистік индустрияландыруға , ... ... ... ... ... ... ... келе, мынадай
ұсыныстар айтқымыз келеді:
-1920- 1950 ... ... ... ... ... тұлғалардың
есімдерін мәңгілік тарих бетінде қалдыру мақсатында ... ... ( ... ... ... ... ... қуғын –сүргін құрбандары» дап
аталатын кітаптар кейбір облыстарда шықпаған, жарияланғандардың ... ... ... ... ... ... биік ... сомдайтын, кейінгі ұрпаққа үлгі өнеге
ретінде көрсететін, мазмұны жоғары кино ... ... ... Себебі қазіргі таңда жастар арасында сыртқа
еліктеушілік деңгейі өте ... одан да өз ... ... - қасиетінен
жас ұрпақ үлгі өнеге алса;
-Саяси қуғын- сүргінге ... ... ... ... ... ... ... жазаланған шығармашылық интеллигенция өкілдерін жас
ұрпақтың есінде қалдыру мақсатында ескерткіштер салынса;
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... С Өмір ... 2 том А, ... ... . ... совет энциклопедиясы 9 том А, 1976ж.
3. Казақ Коммунистік Партиясы тарихының очеркі А., Қазақстан, 1985ж.
4.Устинов. В.И. Зампред ... ... ... А,Қазақстан1988ж.
5. Бектұров. Н. Алыс жылдардың бір дерегі «Жалын», 1989ж №6.
6. Қозыбаев. І. Ел ... ... екеу кім ? ... 1990 ж № 6-7
7. Камзабеков.Д. С. Сәдуақасов А, Қазақстан, 1996
8. Қазыбек. М, Маймақов. Ғ. Құпия кеңестер А, ... ... ... М, ... Тарих тағылымы не дейді? А, Ана тілі, 1992ж.
10. Серікбев. С. XXғ 20-жж ... ... ... ... мемлекет қайраткері ретіндегі тарихи орны Дисс. А., 2000ж
11. Рысқалиев.Ф. Ж.Мыңбаевтың өмірі мен ... ... ... ... ... 5 қор, II т ,177 іс ,37 п
13. Еңбекші ... 1925ж. 5 ... ... ... 1925ж. 8 ... Қызыл Қазақстан 1925ж. № 2.
16. Қызыл қырғын 37- де апат ... А., 1994 ... ... ... 1том А., ... С. ... ... 2том А., 2003 ж
19. Қойгелдиев. М. С. Сәдуақасов А.,1991ж
20. Әлмашұлы. Ж. С. ... А., 1994 ... ... Қ. Біз ...... ... қазақтармыз «Қазақ
әдебиеті», 2004ж 24- қазан
22. Қойшыбаев. Б. От кешу «Арай» журналы 1988ж № ... ... ... ... А., 2004 ... ... М. ... зердесі ( Арыстар тұғыры) 2 кітап. А, 1998 ж
25. Мұхатова. О. Қазақстандағы ... ... ... ... А.,1998 ... Қуандықов. Е. Сүрең салған сұрқия саясат А.,1999 ж
27. Сансызбев. Н. С. Сәдуақасов «Қазақстан Коммунисі», 1991ж ... ... ... ... ... ... және облыстық
комитет пленумдарының қарарлары мен шешімдері. 1том, 1921- 1927жж, А., 1987
ж
29. ... О. ... басы ... ... 1991ж 16-20 ... ... Д. ... автономиясының астанасын көшіру тарихнамасының кей
мәселелері ҚазҰУ хабаршысы тарих ... №3 (34) 2004 ... ... ... ... жөн? ... коммунисі 1991ж
№5
32. Омарбеков. Т. 20-30 жылдардағы ... ... А., 1997 ... ... Е. ... « Кіші ... ... А., 2002 ж
34. КПСС съездерінің, конференциялардың шешімдері 2 том, ... ... ... есебі Ислам шапағаты 1991ж.24 мамыр
36. Сафаров.Г. Колониальная революция. Опыт Туркестана. А., 1998 ... ... ... ... ... ... ... мен шешімдері 1 том, (1921 1927)
38. Известия 1990 ж № 9

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А. С. Макаренконың өмірі мен педагогикалық қызметі14 бет
"Dala Group" компаниясының қарыз капиталын тарту саясатын талдау 60 бет
"АТФ Банкі" АҚ-ның тартылған қаражаттарын талдау және бағалау61 бет
110/220 кв – тағы түйіспелі тартылым қосалқы стансасын жобалау17 бет
Java тілінде өрнектердің жазылу тәртіптері7 бет
Magic planet қонақ үйіндегі тіркеу тәртібі жане қонақтарды орналастыру22 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Автокөліктің тартуын есептеу62 бет
Автомобильдің тартуын есептеу12 бет
Азаматтардың қауіпсіздігі мен қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етудегі мемлекеттік басқару жүйесіндегі ішкі істер органдары81 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь