Жайық өзені атырауының ландшафтық құрылымы

КІРІСПЕ 5
І Тарау. Жайыз өзені атырауының физикалық
географиялық сипаттамасы 7
1.1. Зерттеу аймағының физикалық.географиялық орналасуы. 7
1.2. Ауданның геологиялық құрылымы 10
1.3. Ауданның жалпы жер бедері 11
1.4. Ауданның гидрографиялық торабы 14
1.5. Ауданның климаттық жағдайы 17
1.6. Ауданның биогендік ерекшеліктері 19
2 Тарау. Жайық өзені атырауының ландшафтық құрылымы 22
2.1. Атырау алабының ландшафтық құрылымы 22
2.2. Жайық өзені ландшафтысының қалыптасуындағы құрылымдардың рөлдері 25
2.3. Жайық өзенінің қазіргі экологиялық жағдайы 27
3 Тарау. Жайық өзені ландшафтына ГАЖ жасау 31
3.1. Қазіргі кезде ГАЖ қолданудың маңызы 31
3.2. Ландшафтық зоналарды зерттеуде ГАЖ қолдану 33
3.3. Жайық өзенінің ГАЖ.ын құру 35
Қорытынды 40
Қолданылған әдебиеттер тізімі 42
        
        Әл-Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті
География факультеті
Физикалық география кафедрасы
Дипломдық жұмыс
Жайық өзені атырауындағы ландшафтарды ГАЖ арқылы ... курс ... ... ... Р.
Ғылыми жетекші
г.ғ.к., доцент: ... ... ... ... ... ... ... 2007ж. ... ... доц.: ... ... ... 2007
МАЗМҰНЫ
беті
|Кіріспе |5 ... ... ... ... ... |7 ... ... | ... ... ... ... ... |7 ... ... геологиялық құрылымы |10 ... ... ... жер ... |11 ... Ауданның гидрографиялық торабы |14 ... ... ... ... |17 ... ... ... ... |19 |
|2 ... ... ... атырауының ландшафтық құрылымы |22 ... ... ... ... ... |22 ... ... ... ... ... ... |25 ... | ... ... ... ... ... ... |27 |
|3 ... Жайық өзені ландшафтына ГАЖ жасау |31 ... ... ... ГАЖ ... ... |31 ... ... зоналарды зерттеуде ГАЖ қолдану |33 ... ... ... ... құру |35 ... |40 ... ... тізімі |42 ... ... ... ... ... ... ... ГАЖ арқылы зерттеу».
Орындалған жұмыстың мақсаты: Жайық өзені алабының ландшафттық
құрылымдары және ... ... ... ... ... ... стратегиясын жасаудың көп ақпаратты және объективті негізін
салуда, ... ... ... ... ... ... ГАЖ-дың маңызын баяндау.
Берілген жұмыста негізгі мәтін 43 парақ, соның ішінде 2 карта, ... ... 7 ... 6 ... ... келесі жаңа сөздер кездеседі: Географиялық ақпараттық жүйе
(ГАЖ), өзен алабы, ландшафттық құрылымдар, мұнай, газ, ресурс, ... ... жазу ... ... зерттеу тәсілдері қолданылды: әдеби,
графикалық, картографиялық.
Кіріспе
Каспий теңізі – ... ... ең ірі су ... ... ... ... орналасқан. Теңізге солтүстік жағынан Еділ, Жайық, ... ... ... ... Орал тауының шығыс беткейінің көпшілік өзендері
Тобыл, Исет, Тура, ... ... ... ... ... және Волга,
Кама, Белая, Вишера алаптарына жатады. Ал Оңтүстік Оралдың негізгі ... ... ... ... ... ... ... аңғарлармен баяу ағып, содан
кейін бағытын күрт өзгерте жоталарды, ... ... өтіп ... ... ... Орал ... Үйтас жотасындағы биіктігі 637м Нәжім тауынан
басталып, Башқұртстаннан Челябинск және Орынбор облыстарының жерін басып
өтеді де, ... ... ... ... ... ... және Жалпы Сырт
шоқыларынан аққан суларға қосылып, ... ... ... ... ... ... 2534 км., оның ... жеріндегі ұзындығы
1084 км, ал су жиналатын алабы 220 млн. км2. Сулылығы жағынан Жайық өзені
Қазақстанда ... ... ... ... жер бедерінің басты ерекшелігі, оның ойпатты жазық
болып келуінде. Геоморфологиялық ... жер ... ... ... ... қарай көлбеулене кеми түседі, яғни Каспий ... ... ... ... ... ... жерлердің
абсолюттік биіктігі теңіз деңгейінен төмен жатыр. Облыс жері түгелімен
Каспий маңы ... ... ... және аздап Жем үстіртінің батыс шетін
алып ... Бұл екі ... ... Орыс ... ... әр ... ... болып табылатын терең тектоникалық ойыс – Каспий ... ... ... ... маңы ...... түбінен
босаған алғашқы аккумуляциялық жазық. Орографиялық жағынан жайпақ, теңізге
қарай көлбеу жатқан ... зор ... ... Жайық өзенінің аңғары аллювий
шөгінділерінен құралған. Облыстың ... ... ... тұз ... ... ... ... тым континеттік, қуаң, қоңыржай.
Қыста Азия максимумы, ал жазда Азор максимумы мен Оңтүстік Азия ... әсер ... ... ... ... -14 -15оС құрайды,
ал шілденің орташа температурасы +26оС. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 190-
300 мм. Қар ... ... ... 70-80 күн ... ... аумақтағы кен қабаттарының пайда болуы тектоникалық,
литологиялық және стратиграфиялық экрандағы антиклиналдар сияқты әр түрлі
қатты жыныстар кедергілеріне ... ... ... ... ... тектоникалық экрандағы кедергілер маңынан ашылды. Әдетте триастық
мұнайлар жеңіл, күкірті аз болады. Ал юралық мұнайлар әдетте ... ... аз ... ... суы жоғарғы және ортаңғы өзен ағындыларымен қалыптасады.
Жайық өзенінің төменгі ағысында бір де бір ... жоқ. Өзен ... ... ... Өзеннің төменгі бөлігінде су ... ... ... ... – Каспий алабының ортаңғы және төменгі ағыстарындағы ... ... зор, ... ... өзен ... табылады. Жайық
өзенінің қатты ағындысы және суының лайлылығы жазық ... ... ... ... ... ... өзені атырауының физикалық
географиялық сипаттамасы
1.1. Зерттеу аймағының физикалық-географиялық орналасуы.
Каспий теңізі – ... ... ең ірі су ... Бұл су ... ... үлкен өлшеміне, теңіз суына ұқсас суының тұздылығына, ... ... деп ... Каспий теңізінің деңгейі Әлемдік мұхиттан әлдеқайда төмен
жатыр. 2000 ... ... оның ... ... – 27 абс. м. ... ... ... келетін су айдынының ауданы – 393 мың. км2, ал су көлемі –
78600 км3. Орташа тереңдігі және ең ... тұсы ... 208 және 1025 ... ... оңтүстіктен солтүстікке қарай 1200 км-ден астамға
созылып жатыр. Орташа ені 320 км. ... ... ... 7 мың км. ... Қазақстан, Түркменстан, Әзірбайжан және Иран елдері ... ... ... Каспий теңізі Қазақстанның ... ... ... тұсы ... ... ... ... онша терең емес 200-328 м
шамасында. Солтүстік Каспийдің тереңдігі 15-20 м-ден ... ... ... ... ... ... Қарабұғазкөл және т.б.
Жалпы ауданы 350 км2 50-ге жуық аралдары бар. Аты – ежелгі ... ... ... ... Каспий тайпаларына байланысты қалыптасқан.
Сонымен бірге Гиркан, Хазар және Хвалын ... ... ... бар. ... және оның ... мекендеген тайпалар туралы алғашқы ... ... ... ... ... ... Геродот еңбектеріне енді.
Орыс теңізшілері арасында бұл теңіз туралы деректер ІХ-Х ғасырларда тарады.
ХVIII ғасырдың ... І ... ... сай ... теңізі жан-жақты
зерттеле бастады. А ... және т.б. ... ... ... И.Ф. ... Н.А. Иващинцев, П.С. Паллас, С.Г. Гмелин,
Г.С. Карелин және т.б. ... ... және оның ... ... анықтауда И.М. Апполов, Л.С. Берг және т.б. ғалымдар зор еңбек
сіңірді. Республикада теңізді және оның ... ... ҚР ... және
Қазақ Гидрометеорология институтының ғалымдары мен мамандары араласуда. Су
қоймасы балыққа бай, ал оның қойнауы мұнай мен газға толы. Бұл су ... ... ... ...... шоқыр балық, пілмай,
сондай-ақ балықтардың басқа да бағалы түрлері (көксерке, торта ... ... ... және т.б.) ... етеді. Каспий теңізі ... ... ... оның режимінде шешілмеген жұмбақтар көп. Ең басты
ерекшелігі соңғы ... ... су ... тұрақталмауы болып отыр. Су
деңгейі күрт төмен ... ... күрт ... ... ... ... ... Оның үстіне бұл су деңгейі өзгерісін жел қума және жел ... одан әрі ... ... теңізінің деңгейінің төмендеуі 1929
жылдардан басталып, 1977 жылға дейін созылды (29,02 м-ге дейін төмендеді).
Алайда 1978 ... ... су ... күрт ... ... ... бұл
мөлшер 2 м-ден асып кетті. Теңіз деңгейінің күрт жоғарылауынан күрделі
экологиялық мәселелер ... ... елді ... порт имараттарын,
ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жерді, мұнай кәсіпорындарын және т. б. су
басты.
Каспий теңізінің солтүстік жағалауы: ойпатты, ... ... ... ... ... шегінуінен кең алқапты шөгінді-лайлы қайраң
қалыптасқан. Маңқыстау ... ... ... ... болып
келеді. Солтүстік бөлігінің жағалауы қарқынды түрде өсіп келеді. Оған ... ... ... ... күрт өсуі және мол терригендік
материалдың келіп түсуі ... ... ... ... ... түрі басым бола береді.
Теңіз түбі бедерінің ерекшелігі: солтүстігі тайыз сулы, көлбеулене
келген шөгінділі жазық, ...... ... ... ... мен гидрологиялық ерекшеліктеріне қарай теңіз: ... ... және ... ... ... ... ... ең таяз жерінің
тереңдігі 4-8 м.
Теңізге солтүстік жағынан Еділ, Жайық, Жем, ... ... ... ... ... ... ... Каспий теңізіне құятын өзендердің
жылдық ағындысының 88 % құрайды. Батыс жағалауынан ірі ... ... Кура және ... кіші ... ... ... 7 % ... қалған 5 % иран жағалауы өзендері береді (Горган, Херез,
Сефидруд). Шығыс ... ... қоса ... ... бір ... ... тауының шығыс беткейінің көпшілік өзендері Тобыл, Исет, Тура,
Тавда, батыс беткейіндегі ... ... және ... ... ... ... ... Ал Оңтүстік Оралдың негізгі өзені – Жайық.
Орал тауының көпшілік өзендері, соның ... ... ... жоғарғы
ағысында бойлама аңғарлармен баяу ағып, содан кейін бағытын күрт өзгерте
жоталарды, жондарды кесіп өтіп ... ... ... ... Орал ... ... Орал тауы) Үйтас жотасындағы
биіктігі 637м ... ... ... ... ... және ... ... басып өтеді де, Тобыл өзенінен пайда болған өзендердің,
Мұғалжар және ... Сырт ... ... ... ... молайып барып
Каспийге құяды. Сонымен қатар теңізге солтүстік жағынан Еділ, Жайық, Жем,
Ембі, Терек өзендері құяды. Олардың ... ... ... ... ... ... ... ағындысының 88 % құрайды. Батыс жағалауынан ірі
өзендер: Сулак, Самур, Кура және ... кіші ... ... ... 7 ... Ағындының қалған 5 % иран жағалауы өзендері береді ... ... ... ... ... қоса ... бірде бір
тұрақты ағынсу жоқ.
Жайық атырауының ... ... ... 1627 жылы ... ... ... кітапта» келтірілген: Жайық, Ойыл, Сағыз және
Жем т.б. алаптар қағаз бетіне түсіріліп, жан-жақты дерегі ... ... ... ... құрастырған «Сібірдің сызба кітабының» «Қуаң және
жолсыз тастақты дала сызбасы» атты тарауында Батыс Қазақстан, соның ... бойы ... ... ... болған географиялық-картографиялық
еңбектер беріледі. Міне осы 17 ... ... ... ... ... ... қалдырылмай, табиғи қорлары игеріле бастады, елді мекендер ірге
көтерді, Еділ бойындағы қалаларға ... ... тасу ... ... ... ... 2534 км., оның су жиналатын алабы 220 млн.
км2, егер бұған Үлкен және Кіші ... Ойыл және ... ... ... 307 млн. км2 ... Қазақстан территориясында Жайық өзенінің
ұзындығы 1082 км. Жайыққа Самара, Ор, Елек, Утва ... ... ... Жайық өзені Қазақстанда төртінші орынды алады.
1.2. Ауданның геологиялық ... ... өзен ... ... юра, ... ... жонды жазық Жалпы Сырттың оңтүстік сілемі алып жатыр.
Жайық өзенінен шығысқа ... ... Сырт Орал маңы ... ... Бұл
өңір төрттік кезеңнің саздақ, құм қабаттарынан жамылған бор жыныстарынан
құралады, биіктігі 110-263 м. ... маңы ... жас ... және ... ... ... болған шөгінділерден тұрады. Солтүстік-шығыстан
оңтүстікке қарай ... ... ... ... өзенінің аңғары аллювий
шөгінділерінен құралған. Облыстың аумағы түгелдей дерлік тұз күмбездерінен
түзілген.
Геологиялық құрылымы ... Орал тауы ... ... ... ... жүйе болған, герцин қатпарлығы ... ... жер ... ірі құрылымдарының бірі. Ортаңғы карбонға
дейін геосинклинальдық ... ... ... ... ... тау
массивтерінің қарқынды көтерілулері мен ... және ... ... жиылу провинциясы болды. Ортаңғы тристан бастап ... ... ... ... Орал ... барлық геологиялық
жүйелердің жыныстары түгел кездеседі. Вулкандық әрекеттер ... ... ... болды. Ордовик, силур эффузияларының қалың қабаттары және
бұлармен жастас ... ... және Орта ... ... ... ... қатпарлықтары, екіншісін герцин, үшіншісін киммерий мен альпі
қатпарлықтары ... ... ... ерекшелігі – шығыс беткейдегі
жоғарғы карбонда ... ... ... ... батыс беткейге
ауыса келе ондағы пермь жыныстарын қатпарлыққа ... ... және ... ... ... әрекеттер нәтижесінде Орал
алды бөктерлік ойпаңы, Солтүстік Орал ойысы, Орал-Тобыл ... ... ... ... ... ... 7-20 ... тереңдікте және көршілес аудандармен салыстырғанда өзгеріске түскен
шөгінді-жанартаулы және ... ... ... ... ... ірі ... ыдыраған.
Каспий маңы ойпаты геологиялық құрылымы жөнінен батысында Ергеней
қыратымен және ... ... ... ... ... ... шығысында Оңтүстік Орал етегіне, яғни Жайық өзеніне жалғасатын Жем
үстіртімен, ... ... ... ... ... солтүстік айдынымен шайылып жатқан жазық аймақ. Бұл күнде алғашқы
ежелгі жазықтың белгілері тек теңіз ... ғана ... ал ... ... ... ... ... қашықтаған сайын жазықтың ежелгі
ерекшелігі жойыла ... ... ... және ... ... ... ... Олардың биіктігі кейбір жерлерде 10-12 м-ге көтеріңкі келеді.
Еділ, Жайық, Жем, Сағыз өзендерінің бұрынғы арналарының төңірегінде құмды
жондар ... және ... ... ... 7-15 м-ге, ал ұзындығы 1,5-2
км, ені 200-300 м-ге жетеді. Бұлар негізінен хвалын кезеңінің құмды-сазды
жыныстарынан қат-қабатталып ... ... ... қаныққан, кейде
сілтісізденген болып келеді.
Қарастырып отырған аумақта жер асты суларының қалыптасуы, ... және ... ... ... жағдайымен тығыз байланысты.
Облыстағы қуатты шөгінді түзілімдерінде жатқан жер асты ... ... ... ... ... ... және ... шарттарымен ерекшеленеді. Мұнда су ұстайтын
шөгінділердің құрылымдық және гипсометриялық жағдайына, ... ... ... ... ... ... ... үстіндегі, тұз астындағы қысымды кешендер шөгінділердің ... ... Тұз ... ... су кешендері өз кезегінде төменгі
дәрежедегі кешендерге бөлінеді. Оларға пермотриасты, ... ... ... және ... ... ... ажыратылады.
1.3. Ауданның жалпы жер бедері және пайдалы қазбалары
Атырау ... жер ... ... ... оның ... ... ... Геоморфологиялық тұрғыдан жер бетінің биіктігі барлық
аудандарда теңізге қарай көлбеулене кеми ... яғни ... ... ... айқындалады. Соның нәтижесінде көпшілік ... ... ... ... ... жатыр. Облыс жері түгелімен
Каспий маңы ойпатының құрамына енеді және аздап Жем үстіртінің батыс шетін
алып ... Бұл екі ... ... Орыс ... ... әр текті алқабы болып табылатын терең тектоникалық ойыс – ... ... ... ... Синеклиза екінші кезекті ... ... ... ... ... ... мұнда 20-30 км-
лік аса тереңде, палеозой мен мезокайназой шөгінділерінің астында жатыр.
Каспий маңы ойпаты – теңіз ... ... ... аккумуляциялық
жазық. Орографиялық жағынан жайпақ, теңізге қарай көлбеу жатқан орасан зор
ойпаң. Атырау облысының ... ... ... ... нөлдік
горизонталь сызығына сай ... Ал ... ... ... ... ... деңгейінен 27 м төмен жатыр. Облыс рельефінің ... ... Жем ... Бұл ... ... жаңа ... ... көтерілімінен пайда болған. Үстірттің биік жері
облыс ... ... ... ... ең биік жері – қиыр ... ... Осылайша зерттеліп отырған аудан рельефі шығыстан
батысқа ... да ... ... ... маңы ... ... рельефінің
антропоген дәуірінде бірнеше рет болған теңіз трансгрессияларымен
байланысты. ... ... ... ... ... ... ... тегістеп отырған. Каспий теңізінің деңгейі ең ... ... ... ... ... ... 80 м ... ал мұхит
деңгейінен 50 м биікке жетті. Бүкіл Атырау және Батыс ... ... су ... ... маңы ... ... түгелдей голоценде босады.
Теңіз суы ... ... ... ... ... ... ... отырған.
Сонымен қатар теңіз шегінген кезде эрозиялық әрекеттер ... ... ... ... ... ... созылып, теңіз жағалауларында
желпуіш тәрізді атыраулар жасап жылжып отырған. Үлкен атырау Жайық өзенінің
сағасында Бақсай-Новобогат ... ... Ол ... ... 150 км ... ... ені 80-100 км. ... үстіне тірі
түзілген, екінші қатардағы, төрт үшбұрышты шағын ... ... ... ... ... ... мен шегінуінің тарихына
байланысты түзілген. Жайық атырауының биік жері солтүстікте, ... 5 м, ... ... 27 м ... ... ... ... жазықтар Ойыл, Сағыз, Қайнар және Жем ... ... да ... маңы ... жер ... құруда желдің маңызы зор. Құмды
жазықтарда эолды ... ... ... ... Олар ... және ... алып ... аллювиальді дельталық
шөгінді жыныстарында жақсы дамыған. Облыс ... ... ... ... құмы алып ... маңы ... ... Ергеней қыратымен және ... ... ... Жалпы Сырт шетімен, шығысында
Оңтүстік Орал етегіне, яғни ... ... ... Жем ... ... ... көмкерілген. Бұл күнде ... ... ... тек теңіз жағалауында ғана сақталған, ал су
жиегінен солтүстікке немесе шығысқа қарай қашықтаған ... ... ... ... ... ... ... Жем, Сағыз өзендерінің бұрынғы
арналарының төңірегінде құмды жондар ... және ... ... 7-15 м-ге, ал ... 1,5-2 км, ені 200-300 м-ге ... ... ... кезеңінің құмды-сазды ... ... ... ... ... ... сілтісізденген болып келеді.
Зерттеліп отырған аймақта қалың шөгінді ... ... ... пайдалы қазындылар мол. Олардың ішінен қоры аса бай әрі негізгісі
мұнай болып табылады. ... ... ... ... 1899 ... ... облысының оңтүстік-шығысында шоғырланған карбонат жыныстарының мол
аймағынан ондаған жылдар бойы игеріліп, қазақ елінің ... ... ... табылатын бұрынғы кендерге қосымша соңғы жылдары аса ірі Теңіз
мұнай кені ашылды.
Кен қабаттарының ... ... ... литологиялық және
стратиграфиялық экрандағы антиклиналдар сияқты әр ... ... ... ... ... сондықтан кендердің басым көпшілігі
тектоникалық экрандағы кедергілер маңынан ашылды. ... ... ... ... аз ... Ал ... мұнайлар әдетте ауыр, бірақ күкірті аз
келеді.
Мұнай-газдан басқа аумақта пайдалы қазбалар ішінен облыс экономикасы
үшін маңызды борат және ... ... ... ас тұзы, калий, магнийлі
жыныстар, құрылыс индустриялық шикізаттары (гипстер, саз, құм, ... ... ... мен тұщы және ... су көздерінің
кендерін атап кеткен жөн.
Көл тұзының жер бетіне шығып жатқан көлемі 121 км2, ал ... ... ... ... ... суы ... бор, ... магний, бром, литий
және басқа тұздар мол. Облыстың көптеген тұзды алқаптарын ... ... қоры өте мол. ... ... тұз сапасы жөнінен химия
өндірісінің жоғары талаптарына сай ... ... бір ... ... ... қосымша азықтандыру үшін де пайдаланылады.
1.4. Ауданның гидрографиялық торабы
Жайық өзені Ресей жеріндегі Орал тауы сілемінің ... бес ... ... ... ... да; ... ... Челябі, Орынбор облыстарын басып отіп, Елек өзені сағасынан ... ... ... ... Қазақстан облысы топырағына өтеді. Олар тауының
Нәжім тауынан бастау алған Жайық ... ... ... ... ... ... тар ... ағады. Жалпы Жайықтың ағыс қуаты ... ... ... ... яғни Ресей жерінде қалыптасады. Жайық ... ... ... қарай жазықпен өтеді, ал Магнитогорск
қаласының ... ... ... ... ... ... Ор ... өзен батысқа шұғыл бұрылып, Губерли шатқалымен өтеді. Жайық төменгі
ағысында сәуірдің бас кезінде, ал жоғарғы ағысында сәуірдің 2-ші жартысынан
маусымға ... су ... ... тұрады. Жайық өзенінің су күзде бір-
біртеу суып, қараша айында қата бастайды, орташа есеппен өзен ... ... күн мұз ... ... ... 7 наурыздан 14 сәуірге дейін мұз мұқара
түседі де, 1-3 күн сең жүріп, су беті ... ... ... ... 13 ... ал орта ... 14 сала құяды. ... ... ... Сақмара, Тапалық, Шаған, Елек, Ор, Өлеңті, Бұлдырты, Қалдығайты,
Бақсай, Бағырлай салалары ... ... ... маңы ... ... ...... жағынан Қазақстанда төртінші орынды алатын, ең
үлкен тарзиттік өзен болып табылады, оның ұзындығы 2428 км, өзен ... км ... және 2857 км ... ... ғана ... қалады.
Орал қаласынан төмен су деңгейі жоғарылағанда өзен теңіз құра жиналады.
Оңтүстікке Калмыкова селосына қарай Жайық ... ... ... ... ені 100 км жететін кездері болады.
Өзендер негізінен басын Жалпы Сырттан алады да Жайықтың оң сағаларымен
(Шаған, Деркул), немесе ... маңы ... ... ... ... ... суы жоғарғы және ортаңғы өзен ағындыларымен қалыптасады.
Жайық өзенінің төменгі ағысында бір де бір сағасы жоқ. Өзен ... ... ... ... ... ... су тасуы сәуір-маусым
айларында болады.
Жайық өзені – Каспий алабының ортаңғы және төменгі ағыстарындағы ... ... зор, ... реттелмеген өзен болып табылады. Жайық
өзенінің қатты ... ... ... және ... ... ... Каспий теңізіне құятын өзендерге қарағанда жоғары.
Жайық өзенінің суы гидрокарбонатты-натрийлі класқа жатады, Кейбір
мезгілде оның суы хлорлы-катрийліге ... ... ... 3,21 ... 5,95 г/кг-ға, сілтілігі - 3,1-3,4 мг-экв/л.
Маңғыстау облысы аумағында үнемі ағатын ... жоқ. ... ... тек
көктем мен күзде ғана болатын құрғақ арналармен және салалармен ... ... ... ... ... ... ... Каспий теңізінің
айдыны екі табиғи ауданға бөлінеді: Солтүстік Каспийдің шығыс бөлігі және
Ортаңғы каспийдің шығыс ... ... ... шығыс бөлігі тұтасымен
жартылай тұйық оқшауланған су қоймасы болып табылады. Оның гидрологиялық
режимі ... ... ... ... ... 10 ... ... таяз қайраң жағдайында ... ... ... су ... және Еділ мен Орал ... ... ... Солтүстік
Каспийдің шығыс жағлауының жағаға іргелес түбінің және оған ... ... ... ... өте ... бұл ... ... теңіз
суның фондық деңгейі 1 м-ге көтерілген кезде 15 ... ... ... ... ... ... 2-3 км-ге шегініп шалқуын айқындайды.
Орта Каспийдің қазақстандық шығыс жағалауы түзу ... ... ... тік, ол ... ... миграциясы аз. Теңіздің ортаңғы бөлігінде
судың тереңдігі 50-200 м-ге дейін ... ... ... бөлігінде байқалатын динамикалық
процестерді: желқума, желбөгет, ағыс, толқын, тасындылар ... ... ... ... ... тербелуінің динамикасын
айқындайтын басты фактор жел ... ... ... ... ... циркуляциясы негізінен сібір қысқы максимум және жазғы ауған-иран
минимумы сияқты ... ... ... ... ... ... акваториясында осы баралық центрлердің батыс
отрогтарының түзілуі және ... ... ... ... өзгерісі байқалады. Сонымен қатар, теңіздің өзінің баралық өріске
жергілікті термодинамикалық ықпалы орын ... ... ... шығыс
айдынында желдің режимі бойынша солтүстік-шығыс және ... ... ... ... ... ... құмды, тастақты жазық,
теңіз суының шалқып шегінуінен кең ... ... ... Маңқыстау жағалау абразивтік (жемірмелі) жарқабақты болып
келеді. Солтүстік ... ... ... ... өсіп ... Оған теңіз
суы деңгейінің төмендеуі, атыраудың күрт өсуі және мол ... ... ... ... ... ... ... жағаның
аккумуляциялық түрі басым бола береді.
Теңіз түбі бедерінің ерекшелігі: солтүстігі тайыз сулы, көлбеулене
келген ... ... ... – шоңғалды терең ойыстар. Түбінің бедері
мен ... ... ... ... ... Каспий, Орта және
Оңтүстік Каспий болып ажыратылады. ... ең таяз ... ... ... ... ... ... көбінесе судың шалқып-шегіну, яғни
желқұма, желбөгет құбылыстарына байланысты. Осыған байланысты теңіз ... ... ... 2-2,5 м-ге ... ... 2 м ... Жалпы маусымдық ауытқу мөлшері 30 см-дей болады. Кейде сейш
құбылысы байқалады. Оның периоды 10 ... 12 ... ... ал ауытқу
аралығы 0,7 м-ге дейін жетеді.
Орталық Оралдың Батыс беткейдің өзендері ... ... ... ... ... мол сулы ... ... қар және
жаңбыр суымен қоректенеді.
Солтүстік және Ортаңғы ... ... ... ағыс ... атқарады. Ағыстың сипаты ... ... ... ... ... ... мен ... кеңістіктік-уақыттық
өзгерісін, теңіз түбі бедерінің қалыптасуын, планктоннның орын ауыстыруын,
гидрохимиялық режим ерекшеліктерін, судың ластану процестерінің ... рөл ... ... ағыс ... Жайықтың ағындысымен, су тығыздығының
үлестірімімен анықталады. Олар судың тереңдігіне, теңіз түбінің рельефіне,
су асты ... және ... ... ... Өзен
ағындысы және су тығыздығының үлестірімі тұрақты ... ... ал ... ... ... және ... ... айқындайды.
Ағындық ағыстар мен желдік ... ... ... ... гидрологиялық жағдайының өзгеруінде ... ... ... ... Каспийде ағыс ауқымды ... ... ... бір ... тұрақты қозғалысы 37 сағатқа ... ... ... ... тұрақты су айналымы жоқ.
Солтүстік Каспийдің шығыс жағалауын бойлай түгелдей дерлік ... 1,0-1,5 м ... ... ... су ... «бөгеті» бар, ол
жағаны толқыннан әсерінен қалқалайтын қалқан ретінде қызмет жасайды. ... үшін ... ... 2 % ... жылдамдығы (30 м/с) кезінде
және желқума кезіндегі 0,7 м тереңдікте толқынның орташа биіктігі 0,25 ... ал ... ... 0,45 м, ... ... ... 2 ... Каспийдің қазақстандық шығыс бөлігінде солтүстік және солтүстік-
батыс толқындар, сондай-ақ оңтүстік-шығыс толқындар басым. Жазда солтүстік
бағыттан пайда ... ... ... ... ең ... ... ... болғанда жетеді.
1.5. Ауданның климаттық жағдайы
Зерттеліп отырған ауданның климаты тым континеттік, қуаң, қоңыржай.
Қаңтардың орташа ... -14 -15оС ... ал ... ... ... Жауын-шашынның жылдық мөлшері 190-300 мм. Қар
жамылғысы солтүстігінде130-140, ... 70-80 күн ... ... ... бірнеше климаттық белдеулерді қиып өтеді:
солтүстігінде континенттік, батысында қоңыржай жылы, оңтүстік ... ... ... қуаң ... ... циркуляцияны
айқындайтын басты барийкалық центрлері қыста азиат максимумының сілемдер,
жазда азор ... мен ... ... ... ... ... айтарлықтай континенталдылық, ауа-райының
антициклондық жағдайның басым ... ... ... ... аязды қыс
(әсіресе солтүстік бөлігінде), жыл ... ... ... ... ... аз ... жатады. Атмосфералық фронтарында циклондық
іс-әрекет дамиды. Бұл да Каспий теңізінің климаты мен ауа-райының ... бірі ... ... ... ... бөлігі өзінің
континенттік климатымен, термиялық жағдайымен, ауа ... ... ... ... ... Солтүстік және орта
бөліктерінде жел қазан-сәуірде шығыстан, мамыр ... ... ... ... ... жел байқалады, орта бөлігінің
солтүстік-батысында жел өте күшті болады, жылдамдығы ... 24 ... ... ауа ... ... жағалауда 7-8 °С-ден
(Ганюшкина, Забурунье, Атырау) 9-11 °С-ге дейін шығыс жағалауында ... ... ... өзгереді. Жазы ыстық. Жылдың жылы айлары шілде-
тамыздың көпжылдық ... ... 24-26 °С, ... ... ... ... 38-42 °С ... Жаз айларындағы ауа
температурасының тәуліктік ауытқуы орта ... 7-10 °С, ... ... ... °С. Қыс ... ... ... – 10-12 °С. Жылдың ең суық айы
қаңтардың көпжылдық орташа температурасы солтүстік жағалауында – минус ... ... ... ... ... 3-5 °С ... Ауа ... минимумы солтүстік жағалауында минус 38 °С , ал ... ... 28 °С. ... ... өту өте ... ... ... сәуір айына қарай ауа температурасының көтерілуі 10-12 °С құрайды.
Теңіз бетіне түсетін жауын-шашын мөлшері өте жеткіліксіз. ... ... орта ... 170-190 мм, ... ... ... дейін төмендейді. Жауын-шашын маусым бойынша біркелкі таралмаған.
Көктемнің басында, жазға қарай өткенде және күз түскенде ... ... ... жауын-шашын жылдық жиынтық жауын-шашынның 50-75 % құрайды.
Қар жамылғысы жылдардың 50 % ... ... ... Орта
есеппен қар жамылғысының қабаты мардымсыз, ең үлкен шамасы ақпан айында ... см) ... ... ... таралмайды. Суайрық сызықтарынан жел
қуып әкеліп микро және мезо-формалы рельеф ... ... ... ... ... жылдық орташа мөлшері басым бөлігінде 1000 мм-
ге ... ... ... ... ... ... Апшерон түбегінің
маңында жылына 1400 мм-ге дейін жетеді.
Жазда судың беткі қабатының орташа ... 24-26 ... 29 °С. ... жағалауында шілде-тамыз айларының ... ... ... ... ... жел ығыстырып араластыруына
байланысты, төменнен ... суық су ... ... 10-12 °С ... ... судың орташа температурасы солтүстігінде – 0,5 °С,
орталығында 3-7 °С, ... 8-10 °С. ... ... ... наурызға дейін қатып, мұздың қалыңдығы 2 м-ге ... ... ... ... тұздылығы – 12,7-12,8 ‰, шығыс жағалауында ... ... Еділ мен ... ... жуық бөлігінде 0,1-0,2 ‰. Теңіздің
аумағы бойынша тұздылықтың өзгеруі ... ... да, ... ... да
елеусіз, тек солтүстігінде ғана Еділ ... ... ... тербеліс байқалады. Каспий теңізі тұзының әдеттегі мұхит суының
тұздылығынан айырмашылығы үлкен. Теңіз суында сульфат, кальций корбонаты,
магний мол, ... ... ... ... ... аз. Оны өзен ... түсіндіруге болады.
1.6. Ауданның биогендік ерекшеліктері
Топырағы. Орал облысының жерінде қара, қара ... ... боз ... ... ... Кейде қоңыр шалғынды, сор, сортаң топырақтар
түрлері де ұшырайды. Облыс ... 10%-ы ... ... ... ... маңы ... топырақ жамылғысының құрылымы өзінің
түзілу факторлары мен құрамының сан алуандығына байланысты өте ... ... ... ... аймақ негізінен шөлейт зона құрамына
кіреді, Жайық өзенінің екі жағындағы кең жайылымдарда ... ... 70 ... ... ... ... аллювийлі қуаң топырақ, Нарын, Тайсойған, Ментеке
өңірлерінде ... ... ... ... ... теңіз жағалауында
батпақты-тұзы саз топырақ гімісқа тапшы, шикі шым ... ... ... қоңыр не сұр топырақ Жайықтың екі жағасында да, әсіресе сол
жағында ... ... ... ... ... ... ... құнарлы келеді. Каспий маңы ойпатының шығыс жағында гумісқа кедей,
сұр, ... не саз ... ... ... ... сол жағында,
Сағыз және Жем өзендерінің сағаларында сорлар басым келеді. Аймақтың осы
сипаттағы жер ... ... ... негізнен ауыл шаруашылығына, соның
ішінде мал шаруашылығына пайдаланылады.
Өсімдігі. Аймақтың өсімдік ... ... ... Орал ... ... ... дала алып ... Бұның оңтүстігінде ақ
жусанды-бетегелі шөлейт зона орналасқан. Өзен аңғарларында ... ... ... ... ақ және қара терек, тал, емен, қайың, ... ... ... т.б. ... ... өзен мен ... ... орманды алқаптар отырғызылған. Облыс жерінде бояу, ... ... де ... ... ... оңтүстікке ауысып отыратын бірнеше
табиғат зоналары бар. Сонымен ... ... және ... жамылғысының
биіктік белдеулері де анық байқалады. Полярлық және поляр маңылық Оралда
тасты, ... және ... ... дамыған. Оңтүстігінде және беткейлердің
төменгі бөліктерінде тундра Орал тауының көп жерін ... ... ... Бұл зоналық солтүстігі кілең қылқанды тайгадан, ал оңтүстігі
аралас және жалпақ ... ... ... ... ... ... қарағай, қарағай, бал қарағай, сотүстігінде самырсын қайың, көк ... ... Орал ... ... өзен ... орман зонасы шымды-күлгін
және қара топырақтан тұратын орманды дала зонасына ауысады.
Зерттеліп отырған аумақтың шөлейт зонасының табиғи ... ... ... ... ... ... кіретін Каспий маңы жерінің өсімдік
жамылғысы солтүстігіндегі далалық және оңтүстігіндегі шөл ... ... ... және ... ... ... ғана қалыптасқан. Барлық
аудандарда дерлік ақ және қара ... ... ... шөптер жиынтығы басым өседі. Бұларға қосымша
көктемде ойдым-ойдым ойыстарда, қазан ... ... ... сарсазан,
итсигек, ажырық т.б. араласа өседі.
Қазақстанның «Қызыл кітабына» ... ... ... ... яғни жойылып кету қаупі бар өсімдік ... ... ... ... ... ауыспалы қау, берік сүттеген, бор ... ... ... феллориния, кәдімгі жұмсақ жеміс, кестелі шампиньон,
комаров жоңышқасы, қатпар гладиолус, су ... ... ... ... ... Жайық өзені бойындағы тоғайларда суыр, елік, Үлкен ... ... ... ... ... бөкен, күзен, түлкі, қарсақ,
қасқыр, қоян, өзен жайылымдарында ... ... бірі ... ... ... ... ... аумақта құстардан аққу, сұрқаз,
бірқазан, сұртырна, балықшы, сұр кекілік, ұзын ... су ... ... ... қараторғай кездеседі. ... ... ... жылан кесіртке, кездеседі. Өзен-көлдерде
қаракөз, аққайран, сазан, ... т.б. ... ... ... ... және шоқыр сияқты қызыл балық түрлері де ауланады.
Зерттеліп отырған аймақтың жануарлар дүниесіне ... ... ... ... ... ... ... болады. Бірақ бұл аймақта
пайдалы ... ... ... ... мен газды ... ... ... дүниесінің таралу кеңістігі күрт тарылып бара жатыр,
түрлерінің де саны ... ... ... ... ... өзенінің басты байлығы – бекіре
балығы ғасырлар бойғы ... бір ... қоры ... ... Кезінде
Атырау қаласының ірге тасының қалануына да басты себепші болған осы ... Сол ... ... ... ... келе ... ... жылдан-
жылға азайып бара жатыр. Балықтардың санын молайту және оның өнімділігін
арттыру мақсатындағы жұмыстар ... ... ... ... балықтың
кейбір түрлері осы Каспий – Жайық алабынан басқа жер ... ... ... ... ... ... ... алабының табиғаты бойынша
енгізілген, яғни жойылып кету қаупі бар ... ... ... ... ... алып соқыртышқан, безгелдек, бұйра бірқазан, бүркіт, ... ... ... ... ... ... немесе қызыл қаз, кіші
аққұтан, қарабай, қарабауырды бұлдырық, ... қара ... ... ... мәрмәр шүрегей, сары алақоржын, субүркіт, үстірт қойы,
шағыл мысығы, шұбар күзен.
2 Тарау
Жайық өзені атырауының ландшафтық
Құрылымы
2.1. Атырау-Маңғыстау алаптарының ландшафтық ... ... ... мен ... ... сай ауыл ... ... 2003-2005 жылдардағы ең
маңызды проблемалар болып саналды. Бағдарлама ... ... ... ... 2005 жылы ... ... ауыл ... әкімшілік
облыстар шекарасында экологиялық-демографиялық зерттеулер жүргізді. Ауыл
тұрғындарының өмір сүру деңгейі мен ... ... ... жобаның ең маңызды міндетерінің бірі болды. Табиғат ... ... ... жасаудың көп ақпаратты және ... ... ... деградацияға ұшырау процесстерін болдырмауда
және ескертуде табиғи-аумақтық кешендердің (ТАК) құрылымдық ұйымдастрылуын
зерттеу, олардың ... ... ... ... 1:1000 ... ландшафтық карта ТАК–тың дифференциациясының кеңістіктік
моделі болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Атырау және Маңғыстау облыстарының кеңістіктік құрылымдық құрылысы
бірқатар өзіндік ерекшеліктерге ие. Егер ... ... ... ... ландшафтық құрылымдық болса, Маңғыстау ... ... ... ... Бұл ... ... ... аумақтың ... ... ... ... ландшафтқұрушы компонеттерді
қалыптастырудағы аридтік жағдайларға, сонымен ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері бойынша Атырау облысының ландшафттары
жазықтық классқа жатады, қабатты дифференциациясына ... ... ... ... түрде көтерілген жазықтар мен ұсақ ... ... ... ... ландшафттары жазықтықтық және
таулық кластарға жатады, қабатты дифферциациясына сәйкес ... ... ... және ... ... ... мен ... подкласына
жатады. Бөл бөлінулер аумақтың генезисін, литологиялық құрылымын және
морфоқұрылымдық ерекшеліктерін есепке ала ... ... ... ... ландшафттарының жазықтықтық кластары шөлейт және шөл типтерін
қамтиды, ал ... ... ... ... тип болып саналады.
Ландшафт типтері биоклиматтық көрсеткіштердің ерекшеліктері бойынша,
соның ішінде ... ... ... және ... ... ... жылу мен ... сәйкестігі бойынша бөлінген. Жергілікті жердің
физикалық-географиялық жағдайлары мен ... ... ... ... ... ... топырақ-өсімдік жамылғысына, жаңа ... ... ... ... ... ... аймағында ландшафттың
72 түрі анықталған. Оның 4 түрі – шөлейтті ... 68 түрі ... ... ал ... ... ... осындай 67 ландшафт типі
анықталған.
Атырау облысының жоспарлы ландшафтық құрылымындағы айтарлықтай төмен
түскен шөл және ... ... ... ... ... болып
табылады. Бұл типтер гидрологиялық агенттер мен дифференциациялық белдеулік
факторлар және ... ... ... ... бірігуімен құрылған.
Бұл типтегі табиғи аумақтық кешен зерттеліп отырған аймақтың 70 %-ын алады.
Барлық табиғи аумақтық ... 56,7 % -ы ... ... ... ерекшеленеді. Теңіздік әлсіз еңістелген және еңіс жазықтықтық
ландшафттық табиғи аумақтық ... ... ... алып, басымдылық
көрсетеді. Одан кейінші орташа басымдылық ... аз ... ... теңіздік жазықтықтық табиғи аумақтық кешен 39%ды ... ... ... ... ... аумақтық кешеннің 14,7% әртүрлілігін
құрайды. Аз дамыған ландшафттарға шөл мен ... ... ... дәне аллювиальді-пролювиальді жазықтар.
Ландшафттық әртүрлілігі жағынан мұндай жерлер табиғи аумақтық ... %-ын алып ... ... ... ... аумақтық кешенге бұл аумақта
шөлді типтердің төмен түскен жазықтарының аллювиальді ландшафттары жатады
және аумақтың ... алып ... ... ... ... төменгі
жазықтарының көлді-аллювиальді және ... ... ... ... ландшафттардың 5,9 % және 17,6 % тиесілі.
Шөл және шөлейт типтердегі қабатты көтеріңкі жазықтықтық ландшафттары
және шөл типінің ... ... ... 12,5% ... ... ... шығыс бөлігінде тараған. Шөлді 62-68 типтің қабатты
көтеріңкі жазықтық ... ... ... ... 77,8 % келеді.
Субдоминантты ландшафттарға ұсақшоқылы ТАК және ... ... ... ... ТАК ... ... ... ландшафттық әртүрлілікктің
22,2%-ын құрайды. Интрозональды ландшафттарға Жайық, Сағыз, Қайнар және
Ембі өзендерінің алаптары кіреді, барлық ТАК-тың 7,1 %-ын алып ... ... ... ... ... ... көтеріңкі жазықтықтық ландшафттар басым ... ... ... ... ... аймақтың 65 %-ын алады.
ТАК құрылымдық ұйымының заңдылықтарын көрсететін ландшафттық
картаға сай ... ... ... ... ... ... ... еңіс және әлсіз еңіс үстірті, бұл ландшафттардың 40,3 %-ын
құрайды. Субдоминантты ТАК аз ... ... ... ... ... ... орын ... Біз бұндай ландшафттарға құрылымдық бөктерлік
және толқынды-бөктерлік үстірттерді жатқызамыз, мұндай ландшафттар аумақтың
17,1 %-ын қамтиды. Шөлді типтердің төмен ... ... ... ... ... ... ТАК-ның 18 түрін құрайды. Ландшафттық әртүрлілік
дәрежесі бойынша олар барлық ... 26,9 %-ын алып ... ... ... бұл топта теңіздік әлсіз және еңістіктік теңіздік жазықтар ... ... ... 50 %-ын ... ... ... ... жазықтықтары
Атырау облысының орталық бөлігінде тараған, олар ... ... 11,9 %-ын ... ... типтердің эолды салыстырмалы-
көтеріңкі жазықтардың ландшафттары түрлік әртүрліліктің 3 %-ын құрап,
облыстың солтүстік-шығыс ... ... ... ... көтеріңкі
жазықтарындағы аллювиальді-пролювиальді ландшафттары және шөлдік ... ... ... ... 1,5 %-ын ... ... ... айырылған сорлы және сортаңды
беткейлер түрінде кездеседі. Түрлік әртүрліліктің бар болғаны 1,5 %-ын ғана
алып жатыр.
2.2. ... ... ... ... ... ... маңы ойпаты және оған солтүстік-шығысына жанасып жатқан Орал
алды ойпаң жері ... ең ірі ... ... ... ... ... жалпы саны 3000-ға жететін тұзды көтерілімдердің күмбезі күрделі
ламинарлы құрылымды түзеді. Қатты ... ... ең ... ... ... ... тұздардың көтерілуінен
күмбездер пайда болады. Тұзды тектониканың ландшафттарға әсер ету механизмі
тұзды жыныстарды механикалық ... ... ең ... жер бетінде
формалар түзіп, геологиялық өзгерістерге алып ... ... ... ... ... да ... бар. Олар карстты
галогенді-сульфатты жыныстардың ... және ... ... ... ... ... ландшафттар Каспий маңы
ойпатындағы тұзды-шөлді ландшафттар белдеулік геожүйелері ... ... ... (1998 ж.) ... ... ... ... жүргізілген талдаулар
табиғи компоненттерді құрушы тұзды құрылымдар Каспий маңы ... ... ... ландшафттық құрылымдарының негізгі факторлары болып
табылатынын көрсетті. Феноменологиялық ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі тұзды
көтерілімдер тұрақты табиғи кешендерді қалыптастырады, ... ... ... ... және ... ... жүреді.
Тұзды қабаттардың дисгармониялық сипаттары сирек және ... ... ... Олар ... ... ... зоналар
құрайды. Тұзды дислокациялардың үзілмелі сипаты геологиялық ортадағы тұзды-
күмбезді ландшафттардың белдеулік геожүйелері ... ... ... маңы ... да және Орал алдында да тұзды құрылымдар
геоморфологиялық ... ... ... ... рельефтерге айналады.
Геоморфологиялық ауытқуларға ... ... ... өте анық және ... екендігін көрсетеді. Белсенді
құрылымдардың өте қатты көтерілу жылдамдығы Шалқар күмбезінде 0,25 ... ... ... – 0,5 ... Орал ... бұл ... ... Илецкая, Боевогорская және ... ... ... ... ... қатарлар, көлдік ойпаттар жатады.
Тұрақсыз және тектоникалық жылжымалы денелер бола тұры тұзды көтерілімдер
тұзды-күмбезді ... ... ... ... ... ... дисгармониялық пайда болуы зональды
ландшафттқа араласуына сәйкес ... ... көп ... ... негіздердің ерекшеліктерімен түсіндіріледі.
Каспий маңы- Орал алды аймақтарында ... ... ... сатыға бөлінеді: тұзүсті, тұзды және тұзасты ... ... ... ландшафттар эвапориттік шөгінділердің ерекше
горизонтын ... ... және ... ... ... ... қабаттардың ландшафттардың түзілуіне әсерін бағалай
отырып екі маңызды сәтті анықтадық: біріншісі, тұзды тектогенездің ... ... ... жоқ күмбезаралық зоналар мен блоктар
тараған. Екіншісі тұзды тектониканың ... ... ... дейгейі әрбір көтерілімдердің тұсында әр түрлі. Бұл тұзды
ядролардың жылжымалылығымен, көтерілімдердегі тектоникалық ... ... ... ... ... Аталған факторлар
тұзды ландшафттардың морфологиялық құрылымындағы әртүрлілік ... ... ... ... ... ... далалы және шөлейтті ландшафттар құрылымының ... ... ... эталондық өлшем ретінде ескере отырып тұзды-күмбезді
геокешендердің құрылымының трансформациясының дәрежесін геополя ... ... ... ... ... ... ауытқуын
сипаттайтын зональды эталондарының өзгермелі мәндерінен тұрады.
Айта кететін бір ерекшелік ландшафттық-морфологиялық ... ... бір ... ... аралық мәндердің 0-ге тең ... ... - ... жағынан үлкен ашық тұзды көтерілімдердің
аномалидан жоғары ауытқулардың болуынан.
Ландшафттық суреттерді құрушы ... және оның ... ... энтропийлік коэффициенттердің негізінде тұзды-
күмбезді ландшафттардың күрделілігі мен әртүрлілігін бағалай отырып ... ... ... ... ... ең ... үшін – ... күрделілері – 2,2-2,5 мм/жыл. Ең күрделі морфоқұрылым ретінде
карстты-антропогенді ландшафттар басым, олар ... ... ... мұнда тұзды карсттар дамыған және ... ... ... Илец кен ... 250 жыл бойы тұз ... ... карсттық процесстердің белсенділігі әсерінен көлдік ойпаттар пайда
болуымен байланысты рельефте қозғалыстар болған. ... ... ... ... ... ... ... тектоникалық дене бола отырып
жеке бір ландшафт құрады. Бұл белгілі бір географиялық аудан немесе аймақта
орналасқан бір-біріне жақын ... ... ... ... ... өзгешеліктерді көрсетеді. Осылайша, тұзды-күмбезді ландшафттардың
«феноменологиялық» ... ... бір ... ... өте ... ... ... әкеп соқтырады.
2.3. Жайық өзені атырабының қазіргі экологиялық жағдайы
Каспий теңізі – жердің ағынсыз тұйық су ... яғни ... ағып ... ... одан ... өзен ағып ... ... өзендер суымен ағып келетін ... ... ... ... Көктем айларында тасып, жағалауға жайылған сумен бірге мұнай
қалдықтары теңізге ... ... ... ... ... ... себебін да ғалымдар балықтар ... ... ... ... айтады. Теңіздің жағалауында
орналасқан көптеген өнеркәсіп ... ... ... ... ... өткізбей теңізге ағызып, теңіз суын ластауда. Мысалы Ақтау
қаласындағы Каспий аймақтық тау-кен ... ... ... ... бірге ағызған қалдық заттары әсерінен ... ... жоқ өлі ... айналған. Теңіздің су алабын бірнеше мемлекеттің
пайдалануы, теңіз қайраңы мен түбінен мұнай өнімдерін ... ... ... әкеп ... ... Каспий теңізінің экологиялық проблемасы
Қазақстанды ғана емес, Ресей, Әзербайжан, Түркменстан, Иран мемлекеттерін
де алаңдатып отыр. ... ... ... ... ... ... ... жолдарын қарастыруда.
Қазақстан жер беті су ресурстарымен нашар қамтамасыз етілген, ... ... және ... аудандары. Қазақстандағы 120-130 мыңға жуық өзен
мен ... су қоры 800 км3 тең. Ірі ... ... ... пен ... ... ... қолданылады. Сондықтан Қазақстанның су
реурстары әр түрлі деңгейде ... ... ... ... Ірі ... көлдердің техногендік қалдықтармен ластану қарқындылығының артуы соңғы
уақытта күрделі проблемалардың біріне ... ... ... бірі – ... өзені.
Каспий теңізі жағалауында экологиялық жағдай жылдан-жылға күшейте
түсуде. Ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... жете ... ... келді. 1998 жылғы деректер
бойынша зерттеліп отырған аумақтың ауа ... су ... ... ... ... өндірістік зиянды заттарды жан басына шаққанда әр
жанға 404 кг улы-заттардан келеді, әр тонна топырақта 4 ... ... хром ... ... екен. Саралап көрсетсек, аталған зиянды
заттардың 7 %-ы ... ... 53 %-ы ... ... бірлестігі, 28 %-ы
«Ембімұнай» және «Теңізмұнайгаз» өндірістік бірлестіктерінің үлесіне тиеді,
яғни өнімді өндіру көлемі ұлғайған сайын ... ... ... ... топырақ беті және ауаның ластануы одан ары күшейе түсуде.
Суды орынды, ысырапсыз пайдаланудың және оны ... ... ... жер ... су ресуртарына өте тапшы Атырау облысы
үшін маңызы зор. Мұнда жан басына шаққанда сумен қамтмасыз ету ... ... м3 ғана ... отыр ... Оның ... қоршаған ортаны қорғау
мәселесін ескермей, ресурстардың барған сайын көп ... ... ... қоса беру су ... ... қоса ... адам ... күрт қолайсыздануы күннен-күнге экологиялық
жағдайды ... ... ... ... судың сапасы да төмендеп ... ... ... ... ... үшін алынған жалпы
анализдердің 90 %-ы ... ... ... ... ... бойынша, Атырау қаласындағы аурулардың 20-30%-ы осы жағдайдан
туындаған.
Жайық өзені осы ... ... тұщы су ... ... ... тұқымдас балықтар өсірілетін жалғыз айдын болып табылады. ... бәрі өзен суын ... ... ... және су ... ... қондырғы салуды талап етіп отыр.
Жайық өзенінің ... ... ... мен өнеркәсіп орындары
орналасқандықтан және де бұл ... ауыл ... ... су ... әр ... ... химиялық қалдықтармен
ластанған. Жылына Жайық өзеніне 250-ден 750 мың ... ... ... ... ... ... құрамындағы азот қоспалары мен
органикалық заттардың мөлшері ПДК деңгейінен 3-7 есе, мыс 5-8 есе, ... есе, ... 4-6 есе, ... 8 есе артық екені анықталған.
Зерттеліп отырған ... ... ... ... ... жоғары. Мысалы, Жайық өзенінің Атырау қаласы маңында балық
консерві комбинаты қалдықтарымен ластануын байқауға болады. ... ... ... және целлюлоза-қағаз шаруашылықтарынан шыққан ағын сулар
суқоймаларындағы суды ... және ... ... пайдалануға мүмкін
еместей ластайды, сонымен қатар балық шаруашылығына зор зиян келтіреді.
Аталған өнеркәсіптерден шыққан ағын ... ... улы ... ... мыс, фторлы және басқа да улы қосылыстар анықталған. Олар суға ... ... ... ... және физикалық қасиетіне әсер ... ... ... жояды, түсін өзгертеді, температурасын, дәмін, иісін
өзгертіп, ... ... ... Сонымен қатар ... мен ... ... ... алапта экологиялық ахуал нашар. Қарашығанақ пен
Теңіз мұнай кен орындарында зиянды заттар шамадан тыс көп және олар ... суға және ... ... ... ... суының деңгейінің
көтерілуінен мұнай кәсіпкерлерін ауық-ауық су басып кетіп, оның ... ... ... айдынның күрт ластануына әкеп соқтыруда. ... ... ... ... ... ... 9 есеге артқан. Мұнай
және мұнай өнімдерімен неғұрлым көбірек ластанған сайын адам организміне,
малға да ... ... ... өзені осы аймақтағы ... тұщы су көзі және ... ... өсірілетін жалғыз айдын болып табылатындықтан бекіре
балықтарының жаппай ауруын, улы ... ... ет ... ... ... бауырдың қоректенуі нашарлап, белок қабығы бүлінген,
уылдырық қабығы да ... ... ... ... ... ... ... 100 %, уылдырық қабығының әлсіреуі – 30 % ... ... ... балық қорын көбейту, балық аулау айдындарын
мелиорациялау жұмыстары өте нашар ... 1999 жылы ... ... ... ... ... ... жұмыстарының
теңіз балықтарына, итбалыққа, жан-жануарларға, құстарға өсімдіктерге
айтарлықтай зиян келтірді. Су ... ... ... ... ... жабдықтау ісі де қанағаттандырлықсыз деуге болады. ... ... ... ... ... жаппай антропогендік қысым
көруде. Сөйтіп көптеген ... күрт ... ... ... қазірдің
өзінде бұрын мекендеген сүтқоректілердің 7 түрін, құстың 42 түрін және
өсімдіктің 10 ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде ГАЖ қолданудың маңызы
ГАЖ көмегімен нысанның географиялық жағдайы негізінде біріктірілген
жинақталған ... ... ... ... әлем туралы ақпарттарды
сақтауға болады. Бұл ... ... өте ... ... ... ... ... бағалылығын дәлелдеді. ... ... ... мен жылжуын, жоспарланған шаралар мен болып жатқан
жағдайлардың нақты көрінісін, климаттық ... ... ... мен
көптеген басқа мәселелерді.
Кез-келген географиялық ақпарат зерттеліп отырған ... ... ... ... ... және ... да ... Осы мәлімтетерді пайдалану кезінде нысанның орналасқан орнын
автоматты түрде анықтау үшін ... ... ... ... кез-келген нысан немесе құбылысты картадан тез және оңай тауып алуға
мүмкіндік береді.
ГАЖ түрінде ... ... ... бар ... жағдайда
нысанның орналасуына және оның қасиеттеріне байланысты кез-келген
сұрақтарға ... ... ... ... ... ... қосымша талдауды талап
етеді. ГАЖ көмегімен біз іздестіруге арналған шаблондар бере ... ГАЖ ... ... үшін өте ... құралдарға ие, соның ішінде ең
маңызды болып табылатындары: жақындық талдауы және қондыру талдауы. ... ... ... жақын нысандарға жақындық талдауын жүргізу үшін
ГАЖ-да буферизация процесі ... Ол мына ... ... ... ... ... бір су қоймасынан 1000 м жерде ... ... бір ... саны ... Қондыру процесі әртүрлі
тақырыптық қабаттарда ... ... ... ... ... бұл ... операциясы, бірақ әртүрлі қабаттардағы бірқатар
аналитикалық операциялық ... ... ... ... немесе
кеңістіктік біріктіру топырақ, геология, беткі сулар мен қоршаған ортадағы
радионуклеидтердің ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді.
Алайда ГАЖ-нің нақты қысқаша анықтамасын беру біршама қиынға түседі.
Географиялық ақпараттық жүйе (ГАЖ) – бұл ... ... ... ... ... Бұл ... бізге карта арқылы берілетін толық
географиялық талдау басымдылығы бар ... ... және ... ... ... ... жұмыс істеуді біріктіреді. ГАЖ-дың
бұл қасиеті басқа ақпараттық жүйелерден ерекшелейді және қоршаған әлемдегі
басты себептер мен ... ... ... ... ... ... жасау мен талдауға, сонымен қатар қабылданған ... ... ... болған нәтижелерге байланысты кең ... ... ... қамтамасыз етеді.
Кеңістіктік операциялардың көптеген түрлері үшін ақпаратты карта
немесе диаграмма ... беру ... ... болып табылады. Карта –
ақпаратты сақтауды, оны берудің және ... өте ... ... ... ... ... ГАЖ картографияның ғылыми базасын
толықтыратын және дамытатын жаңа тиімді тәсілдерді ұсынады. Картаны ... ГАЖ ... ... ... ... ... суреттермен және ақпарат беретін ... ... ... ... көңіл бөлінген. Карта құру процесіндегі ГАЖ
картографиялаудың басқа автоматандырылған немесе қолмен ... ... ... ... және ... Ол ... жасаудан басталады. Алғашқы мәліметтер көзін алу ... ... ... ... ... ... ... картографиялық
мәліметтер базасы үздіксіз және нақты масштабқа байланыссыз болуы мүмкін.
Осындай ... ... ... ... ... кез-келген
масштабта қажетті белгілеу тәсілдері бар электронды ... ... ... ... ... ... болады. Кез-келген уақытта бұл мәліметтер
базасы қажетті жаңа мәліметтермен ... ... ал ... бар
мәліметтер қажет болған жағдайда қажет түзетіліп отырады.
ГАЖ технологиясы адамзат, компаниялар немесе жеке адам ... ... шешу мен ... ... үшін ... ең ... қазіргі талаптарға сай, жаңа және жылдам әдіс болып табылады. ГАЖ
талдау және болжау процесстерін автоматтандырады. ГАЖ-ды ... ... ... ... үшін ... ... ғана ... ақпараттарды
толық талдап және біріктіре алатын.
Қазіргі кезде ГАЖ миллиондаған доллар қаржы құйылған және ... ... онда ... ... ... ... ірі өнеркәсіп болып табылады.
ГАЖ мектептерде, колледждерде, университеттерде оқытылады. Бұл технология
халықты қайта қоныстандыру ... ... ... ... ... ... табиғи апаттарды талдау, сонымен ... ... ... ... шешу ... адам ... ... дерлік қолданылады.
ГАЖ мәліметтер базасында ісдестіру жүргізу және кеңістіктік ... ... ... ... долларды сақтай алады. ГАЖ адамдардың
сұранысына жауаптар құрастыруға қажетті уақытты үнемдеуге, қажетті ... үшін ... ... ... әртүрлі параметрлер арасындағы
байланыстарды анықтауға, электр ... ... ... ... және
т.б. көмектеседі.
ГАЖ басқа ақпараттар технологиясы сияқты жақсы мәліметтілік ... ... ... беретінін мақұлдайды. ГАЖ-бұл шешім беретін
құрал емес, шешім қабылдау үшін ... жол ... және ... құрал.
3.2. Ландшафтық зоналарды зерттеуде ГАЖ қолдану
Су проблемасы және оның ... ... ... ... маңызды әлеуметтік және ғылыми-техникалық проблемалардың
біріне жатады. Жылу мен ... ... ... ... ... ... қалыптасуына және эволюциясына әсер етеді,
сонымен қатар олардың ... ... ... ... ... ... ... геожүйелерді зерттеудегі ең маңызды және тиімді әдісі
деп санауға болады. ... ... ... әдетте өте күрделі
және қиын. Қазіргі кезде су ресурстарын зерттеуге ... ... ... қажетті күрделі байланыстарды анықтауға арналған
ақпараттарды бере алмайды. Болашақта су ресурстарын зерттеу және ... ... ... құрылу процестерін шешу, жүргізілетін ... ... жаңа ... ... ... ... ... технологиясы арқылы зерттеу дамып келе жатыр. Бұл ... ... ... мен осы ... жұмыс істеушілердің алдында
зерттелетін процесстерді, олардың өзара байланыстарын ... ... ... су ресурстары элементтерінің картографиялық түрдегі мүлдем
жаңа ... ... ... ... 60-шы жылдардың бас кезінде пайда болып, географиялық сипаттағы
мәселелерді шешетін тиімді құрал ретінде ... ... ... қолданыс
тауып, кең таралды. Қазіргі кезде ГАЖ және бағдарламалық қамтамасыздықты
құрудан алдыңғы қатардағы ... ... ESRI және ESDAS, ... орталағы, және SSC Швед космостық корпорациялары жатады. ГАЖ ... ... ... ... ... Канада, АҚШ, сонымен қатар
Европалық одақ жатады. ТМД ... ... ГАЖ құру ... ... ... институты, Мәскеу, Санкт-Петербург университеттері, Мәскеу мен
Иркутскідегі география институттары жатады. Қазақстанда ГАЖ құру бойынша
тәжірибе ... ... ... ... ҚР ҒБМ География
Институтында, Жер ресурстары бойынша Қазақ ғылыми-өндірістік ... ... ... мекемелерде енгізілген.
ГАЖ технологиясы арқылы топографиялық карта жасау, сандық моделдер
құру, табиғат ресурстарын, соның ... су ... ... пайдалану,
пайдалы қазбаларды барлау, орман ... ... ... ... ... екі ... ГАЖ ... бір аумақтың қолданбалы мәселелерін
шешу үшін кең қолданыс тапты. ГАЖ ... ... ... ... ... қалалық және т.б. болып құруылуы
мүмкін.
ГАЖ технологиясы ... ... ... бойынша зерттеулер
жүргізудің 4 сатысы бар:
Бірінші ... ... ... ... кезінде ГАЖ моделін
пайдаланудың болашағы мен қызметінің негізгі тәсілдері, бағыты анықталады.
Екінші сатысында ... және ... ... ету ... ... Бұл сатыда ландшафтық зоналарды зерттеуге қажетті ақпараттар
жинақталып, бұл ... ... ... ... ... ... ... тәсілдері анықталады. ГАЖ қалыптастыруда картографиялық мәліметтер
мен нысанды зерттеуге қажетті материалдарға ие ... ... этап – ... ... ... Бастапқы карта ГАЖ құру кезіндегі
бар ... ... үшін ... ... карта мазмұнының
негізгі элементтеріне: ... ... ... ... ... ... ... т.б. кіреді.
Төртінші сатысы векторлық ГАЖ құру болып ... ... ГАЖ ... ... ... ... жинақталған мәліметтер базасының негізінде
жасалады және ол бірнеше қабаттан тұрады. Бір қабат ГАЖ-дың бір ... ... ... ... – бір ... гидрография- екінші
қабаты және сол сияқты.
Жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде келесі ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай жылдамдатады және географиялық жоспардағы
міндеттер мен мониторингтік міндеттерді шешеудің тиімді тәсілдері ... ... ... міндеттерді шешуде белгілі бір аудан немесе аймақ туралы толық
мәлімет алу үшін нақтылы және кең ... ... ... ... Алынған карталар зерттелу көлемінің үлестірілуіне ... ... ... ГИС ... ... бірі – ... мәліметтердің толық
болмауы карталарды құрастыру кезінде бірқатар ... ... ... яғни ... ... ... (жер бедерінің әсер
етуін, биіктігін, беткейлердің құламалылығын және т.с.с.) ескермей ... ... ... тек ... ... туралы жинақталған
мәліметтер базасы негізінде ғана жасалауы қажет;
• Болашақта ГАЖ технологиясы ... ... ... ... ... ... өзгеруін болжаудың моделі, оларға
антопогендік ... ... және т.б. ... ... құрылмақ.
3.3. Жайық өзенінің ГАЖ-ын құру
ПРООН-ның «ГАЖ технологиясы мен дистанциондық зондылау мәліметтерін
пайдалана отырып Қазақстанның сулы-батпақты жерлерінің ... ... және ... ... ... ... ... мақсаты Орал
өзені алабының қазіргі экологиялық жағдайын бағалау болып табылады. ... ... ... ... үшін қазіргі дистанциондық зондылу және ГАЖ
технологиялары дәстүрлі топырақтық, геоботаникалық, ландшафттық және басқа
әдістермен біріге ... ... ... ... ... картографиялық негізі
ретінде М 1:100 000 масштабындағы сандық векторлық карта және Landsat 7
ETM+ космостық ... ... Бұл ... ... ... ... ... толық кеңістіктік ақпарттар берді.
ГАЖ жүйесін енгізу келесі проблемаларды шешуге мүмкіндік береді:
- ақпараттың дәлдік дәрежесін ... ... ... ... ... мен өңдеудің сенімділігіне;
- ақпаратты ыңғайлы формада беруге;
- қажетті ақпарат жинау үшін уақытты үнемдеуге.
ешілетін міндеттер:
- ГАЖ қолдану міндеттері мен мақсаттары;
- ... ... ... ... ... ... ... және тақырыптық ақпараттарды жинау және
қорыту;
- кеңістіктік мәліметтерді моделдеу;
Су ресурстары проблемасы және оның ... ... ... ... проблемалардың бірі болып табылады, сонымен қатар тұрақты
дамуды ... ... Су ... ... ластануы бүкіл әлемді алаңдатып
отырған сұрақ және де халықаралық форумдарда қаралатын негізгі ... ... аз ... ... ... қатарына жататын Қазақстан үшін су
факторы ең алдыңғы орындағы, елдің дамуын анықтайтын фактор болып ... ... ... 54,5 км3 құрайды. Су ... ... және ... мен ... ... ... ... да
біркелкі емес. Су ресурстарының тапшылығы теріс сапасымен күрділене түседі,
республиканың су ресурстары қанағаттанарлықсыз деп ... ... ... ... ... өте ... супайдалануға жету үшін ең алдымен су ресурстарын басқару
жүйесінде өзгерістер енгізу қажет. ... ... 2002 ... 2010 ... дейінгі жасалған сушаруашылық саясаты мен су секторы
Концепциясындағы басқару жүйелері өте ескірген және түбегейлі ... ... Жаңа ... ... енгізумен қатар ... ... ... басқаруды да өзгерту қажет. Қазақстанның жер
беті суларын құрайтын 100,5 км3 ... ... ... ... ал қалған су Орталық Азия мемлекеттеріне, Ресей Федерацисы мен
Қытайға түседі. Трансшекаралық су нысандарын бірігіп пайдалану барысында ... ... ... ... ... әсіресе экологиялық
жағдайды бағалау кезінде. Бұл бағалаудың жалпыға ортақ ... ... Су ... ... ... су жинау
алаптарының экожүйесін ... ... ... ... басқаруда экожүйелік тәсіл қажет. Қазіргі кезде ... ... ... тәсілі Россияда да Қазақстанда да қалыптаспаған.
Қазақстанда гидроэкологиялық проблемалармен Ж.Д.Достай, А.А.Тұрсынов,
М.Ж.Бурлибаев айналысады, және де олар ... ... ... ... ... ... ... тәсілді қолдануды
ұсынғанымен де ол әлі әлсіз қолданыс табуда. Біздің қарастырып ... ... ... ... нысаны болып саналады. Жылына Жайық өзеніне 250-
ден 750 мың тоннаға дейін ... ... ... ... Судың
құрамындағы азот қоспалары мен органикалық заттардың мөлшері ПДК деңгейінен
3-7 есе, мыс 5-8 есе, ... 1-3 есе, ... 4-6 есе, ... 8 есе ... ... Жайық өзенінің Атырау қаласы маңында ... ... ... ластануын, мұнай өңдеуші, химия, металлургия және
целлюлоза-қағаз шаруашылықтарынан шыққан ағын сулар суқоймаларындағы ... және ... ... ... ... еместей ластайды,
сонымен қатар балық шаруашылығына зор зиян ... ... ... ағын сулардың құрамында улы фенолдар, смола, мырыш,
мыс, ... және ... да улы ... ... Олар суға теріс әсерін
тигізеді, судың химиялық және ... ... әсер ... яғни ... жойылады, түсі өзгереді, температурасы, дәмі, иісі ... ... ... және де ... ... жоғарлайды.
Жайық өзені алабы Қазақстанның жоғары дамыған өндірістік аймағы ... ... ... ... ... ... ... өндірістік бірлестіктерінің ірі ... ... Бұл ... ... ... айтарлықтай пайда
келтіріп отырғанымен де экожүйеге орасан зор зиян ... ... ... бәрі ... ... күшейте түседі.
Экологиялық картографиялау мұндай проблемаларды шешудің бәрден бір ... ... ... ... ... үшін ГАЖ құрылады. Ол
үшін, су пайдалану құрылымын анықтау үшін судың қалыптасуы жайлы және ... ... ... ... жинақталған мәліметтерге математикалық
талдаулар жүргізілу қажет. Климаттық аудандастыру 52 метеобекет бойынша ... ... және ауа ... айлар бойынша
көпжылдық көрсеткішін талдау негізінде орындалды.
Ағын сипаты 11 өзен жармасы бойынша орташа ... 25 ... ... ... Су ... ... талдау үшін
1976 жылдан 2002 жылға дейінгі орташа жылдық көрсеткіштер қаралды.
Су ресурстарын ... ... ... жүзеге асырылмайды. Су
ресурстарының қазіргі жағдайы мен олардың болашағын болжауды бағалау қиынға
түседі. ... ... ... ... бұрын өзеннің өзі ... ... ... ... ... ... тұратындықтан өзен
ағысы көптеген геофизикалық ... ... ... және алаптың
физикалық-географиялық жағдайының интегралды сипаты болып табылады. ... өзен ... ... ... ... ... ең алдымен
есептеу кезеңін таңдау жайында мәселе туындайды. ... ... ... және ... ... ... асыру өзен суының
көпжылдық өзгеруіне талдау жасаудың сапасына байланысты болады.
Есептеу кезеңін талдау ... ... ... ... ... уақыттағы ағын динамикасына талдауға және сулылық қайталануын
анықтауға негізделген. Гидрометеорологияда қайталанушы ... ... ... мен ... ... көп ... аударылады. Олар
міндетті түрде бастапқы қалпына келмейтін тұйық қайталану ... ... бір ... ... ... ... ... екінші жағынан
табиғи процесстердің ауытқулық қозғалыстары туралы білімнің жеткіліксіз
болуына байланысты.
Қайталанушылықты ... ... ... ... әлі ... жоқ
екені мәлім. Бұл кейбір зерттеушілердің қайталанушылық ауытқуларының бар
екенін мойындамауына әкеп соқтырды, бірақ бұны ... ... де ... еді. ... ... ... ... элементтер қатарында пайда болуын нақтылау ретінде
қаралуы ... ... ... ... ... ... тағы ... сол, біз табиғи ұзын қатарларды сирек кездестіреміз. ... ... ... ... өзен ... ... ғана ... сонымен
қатар алаптағы түрлі шаруашылық шаралары туралы да ... ... ... қайта қалпына келтіру мүмкін болмайды. Жайық өзені
жағдайында бұл сұрақ оның одан ары ... ... ... ГАЖ-ын құру аталған проблемалады болдырмаудың және
шешудің бірден - бір ... ... ... ... Орал ... Үйтас жотасындағы биіктігі 637м Нәжім тауынан
басталып, Башқұртстаннан ... және ... ... жерін басып
өтеді де, Тобыл өзенінен пайда болған өзендердің, Мұғалжар және Жалпы ... ... ... ... ... барып Каспийге құяды. Жайық
өзенінің ұзындығы 2534 км., оның су ... ... 220 млн. км2, ... ... және Кіші ... Ойыл және ... ... алқабын қоссақ 307
млн. км2 болады. Қазақстан территориясында Жайық өзенінің ұзындығы 1082 км.
Жайыққа ... Ор, ... Утва ... ... ... ... Жайық өзені
Қазақстанда төртінші орынды алады.
Су проблемасы және оның маңызы ... ... ... ... ... және ғылыми-техникалық проблемалардың
біріне ... ... ... жүйе (ГАЖ) ... ... ... ... сандық моделдер құру, табиғат ресурстарын, соның
ішінде су ресурстарын, жерді пайдалану, пайдалы ... ... ... басқару мәселелері төңірегіндегі міндеттер шешіледі. ГАЖ – бұл
бізді қоршаған ортаға жаңа көзқарас мүмкіндігі. Бұл технология бізге ... ... ... ... ... ... бар статистикалық
талдау және сұралым сияқты мәліметтер ... ... ... ... ... әлемдегі басты себептер мен факторларды анықтаумен
байланысты құбылыстар мен оқиғаларға болжау ... мен ... ... ... шешімдерді жоспарлаудың ... ... ... байланысты кең ауқымды міндеттерді шешудегі мүмкіндіктерді
қамтамасыз етеді.
Жайық өзені осы ... ... тұщы су ... сондай-ақ ол бекіре
тұқымдас балықтар өсірілетін жалғыз айдын болып табылады. Міне, осылардың
бәрі өзен суын ... ... ... және су ... ... кешенді
қондырғы салуды талап етіп отыр.
Зерттеліп отырған Жайық өзенінің алабында ... ... ... орындары орналасқандықтан және де бұл аймақтың ауыл шаруашылық
жұмыстарының салдарынан су ... әр ... ... ... ... ... ... өзеніне 250-ден 750 мың тоннаға дейін
зиянды өнеркәсіп ... ... ... ... азот ... ... заттардың мөлшері ПДК деңгейінен 3-7 есе, мыс 5-8 есе, қорғасын
1-3 есе, кадмий 4-6 есе, ... 8 есе ... ... ... ... нәтижесінде келесі қорытындыларды айтуға
болады:
• ГАЖ мәліметтер базасында ісдестіру жүргізу және кеңістіктік ... ... ... ... ... ... ... ГАЖ адамдардың сұранысына жауаптар ... ... ... ... ... ... үшін аумақты таңдап алуға, әртүрлі
параметрлер арасындағы байланыстарды анықтауға және т.б. көмектеседі;
• ГАЖ-бұл шешім беретін құрал емес, ... ... үшін ... жол
көрсететін және тездетуге көмектесетін құрал;
• ГАЖ технологиясын ... ... ... ... ... ... шешеудің тиімді тәсілдері мен формаларын
ұсынады;
• Аймақтық міндеттерді шешуде белгілі бір ... ... ... ... мәлімет алу үшін нақтылы және кең көлемде зерттеулер жүргізуге
болады;
• Болашақта ГАЖ ... ... ... ... ... ... шекараларының өзгеруін болжаудың ... ... ... ... және т.б. ... ... құрылмақ.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Герштанский Н.Д. Некоторые особенности рельефа ... при ... и ... в ... ... моря (на примере
Северного Каспия) // Тр. ГОИН. - 1971. - Вып. 104. С. 82-95.
2. Гидрометеорология и ... ... том IV. ... ... ... условия. - Санкт-Петербург: Гидрометеоиздат.
- 1992.- 359 с.
3. Казанский М.М., ... А.Р. К ... о ... ... покрытого льдом под влиянием гидрометеорологических факторов//
Метеорология и гидрология. - 1946 - № ... ... М.А. ... ... ... ... на ... Гидрометеорология и экология. - 1997. - № 2 - С. 15-22.
5. ... Н.А., ... Н.Д. ... ... ... зоны ... части Северного Каспия // Сб. работ Астраханской
ГМО. - 1970 - Вып.1.
6. Бухарицин П.И. ... ... ... и ... ... условий северной части Каспийского моря. - Автореф. дис... канд.
геогр. наук. - Л.: Изд. ... 1986. - 20 ... ... и ... ... Т.VI. ... ... Л.:
Гидрометеоиздат, 1986. -359 с.
8. Кошинский С.Д. ... ... ... ... на ... ... - 4.1. Каспийское море.- Л.: Гидрометеоиздат,1975.- ... ... Е.А., ... М.Д., ... А.А. Нефтяное загрязнение
восточной части ... ... и его ... ... Научно-
технический прогресс и экология Западного ... ... ... ... ... - ... 1994. -с.14-15.
10. Ивкина Н.И. Ветровые нагоны морской воды, их моделирование ... на ... ... ... ... / ... дис. ... уч. степ. канд. геогр. наук. - Алматы, 1998.- 25с.
11. ... С.В., ... Н.А., ... Ю.С. ... загрязнения устья Волги и Северного Каспия // Каспий - настоящее
и ... ... ... ... конференции.-Астрахань, 1995.-
с.91-93.
12. Расчет ветровых нагонов на ... ... ... на ... модели Mike 21 / Шиварева С.П., Ивкина Н.И., ... ... Е.И. // Сб. ... ... научного семинара по
экологическим проблемам прикаспийского региона.- М., 1999.- С. 14-16.
13. Степанов А. ... око ... ... ... ... ... С.Т. Экологические проблемы прикаспийского региона
/ Аналитический обзор.- Алма-ата.-1989.-70 с.
15. Фролов А.В., Зильберштейн О.И., ... С.В. ... ... ... в прибрежно-шельфовой зоне Каспийского моря /
Сб. ... ... ... ... по ... ... ... 1-3 декабря 1999.- Москва.-1999.-С.176-180.
16. Шиварева С.П., Ивкина Н.И., Строева Т.П. К моделированию ... ... ... в ... зоне Каспийского моря Республики
Казахстан // Вестник КазГУ.-1998.-№7.- С. 83-86.
17. ... Л.С., ... Т.Я. ... ... и ... отложений бассейна правобережья р. Самары. В
сб. "Вопросы стратиграфии палеозоя, мезозоя и ... ... ... ... Волкова В.С. Стратиграфия и история развития растительности
Западной Сибири в позднем кайнозое. Изд-во «Наука», ... ... ... Р.Е. ... ... по ... растительности
низовьев р. Чусовой в четвертичное время. – Бюлл. ... по ... ... 1953, ... ... ... ... Урала масштаба 1:500000:
Объяснительная запис-ка. – Свердловск, 1978.
21. ... П.М., ... В.Ф. и др. ... карта
Урала масштаба 1:50 000, планшеты N-41-98-В, N-41-110-А и В. - 1960.
22. Лидер В.А. Четвертичные отложения ... ... ... 1976,
143 с.
23. Лидер В.А., Стефановский В.В. ... ... ... и ... ... отчет о работе четвертичного
отряда № 4 за 1961-62 гг. ... N-41-А, Б и N-40-Б, Г. ... ... ... и ... ... Казахской ССР.- 1963
24. Макаров В.С. Отчет о ... ... ... ... ... ... ... 1989.
25. Объяснительная записка к стратиграфическим ... ... ... ... ... и ... ... – Уральской области. Изд. “Наука”, Москва, 1981

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Іле атырауында арналық процестердің гидроморфологиялық дамуы63 бет
Алапішілік атыраудың дамуы мен қалыптасуы27 бет
MapInfo бағдарламасындағы ГАЖ технологиясын пайдаланып дифференцияцияланған ландшафтық карталарын жасау әдістері (Алатау аумағында)30 бет
Іле өзені аңғарының физикалық-географиялық сипаттамасы93 бет
Іле өзені – Қапшағай бекетіндегі су сапасының химиялық көрсеткіштерін анықтау21 бет
Іле өзенінің су режимі23 бет
Іле өзеніндегі тыран (abramis brama) балығының биологиялық сипаттамасы және жыныс бездерінің гистологиялық ерекшеліктері29 бет
Алматы қаласының Есентай өзені суының химиялық құрамын анықтау53 бет
Аридтену үрдісінің Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне әсері66 бет
Ақсай өзені – Ақсай бекеті бойынша су өтімі қисықтарын тұрғызу және жылдық ағындыны есептеу16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь