Жазықсыз жапа шеккен Санжар Асфендияров

ХХ ғасырдың 1930 жылдарындағы сталиндiк зобалаң қазақтың талай боздақтарының өмiрiн көктей солдырды, қуғын-сүргiнге ұшыратты. Халыққа қалтқысыз қызмет етудiң үздiк үлгiсiн көрсетiп жүргендердiң талайына, соның iшiнде Санжар АСФЕНДИЯРОВҚА да жазықсыз айып тағылып, репрессиялық қатыгез жаза қолданылды...
Қазақстан мен Орта Азияның жарқырап жанған шоқ жұлдыздарының бiрi Санжар Асфендияров 1889 жылы қазан айында Ташкент қаласында әскери тiлмаш отбасында дүниеге келдi. Санжардың әкесi оқыған, көзi ашық кiсi екен. Кезiнде Сырдария облысы әскери округiнiң командашысы, облыстың әскери губернаторы, жазушы, генерал Гродековтың тiлмашы, ұзақ жылдардағы әскери қызметiнiң нәтижесiнде полковник шенiне жеткен патша армиясының офицерi, өзiн балаларының тәрбиесiне арнаған парасатты жан көрiнедi. Сауатты, көзi ашық отбасының игi әсерiмен iлiм-бiлiмге ерте талпынған жас Санжар 1907 жылы реалдық училищенi үздiк тәмамдап, онымен шектелiп қалмай, Петербург әскери-медициналық академиясына оқуға түседi. Өте талантты, зерек те зерделi қазақ жiгiтi 1912 жылы бұл жоғары оқу орнын да бiтiрiп, шекара Термезге полк дәрiгерi ретiнде жiберiледi. Жас полк дәрiгерi емдеу жұмыстарымен ғана емес, негiзiнен, халық мүддесi үшiн iстеудi, күрес ашсам, көңiлiн оятсам деген арман оған күндiз-түнi маза бермейдi. Бұл армандарын I Дүниежүзiлiк империалистiк соғыс уақытша
        
        ЖАЗЫҚСЫЗ жапа шеккен САНЖАР АСФЕНДИЯРОВ
Тiлеу КӨЛБАЕВ,
тарих ғылымдарының докторы, профессор
ХХ ғасырдың 1930 жылдарындағы сталиндiк зобалаң қазақтың талай
боздақтарының ... ... ... қуғын-сүргiнге ұшыратты. Халыққа
қалтқысыз қызмет етудiң үздiк үлгiсiн көрсетiп жүргендердiң талайына, соның
iшiнде Санжар АСФЕНДИЯРОВҚА да жазықсыз айып тағылып, репрессиялық ... ... мен Орта ... ... ... шоқ ... бiрi ... 1889 жылы қазан айында Ташкент қаласында әскери тiлмаш
отбасында дүниеге келдi. Санжардың әкесi оқыған, көзi ашық кiсi ... ... ... ... ... командашысы, облыстың әскери
губернаторы, жазушы, генерал Гродековтың тiлмашы, ұзақ жылдардағы әскери
қызметiнiң нәтижесiнде полковник шенiне жеткен патша армиясының ... ... ... ... ... жан ... ... көзi
ашық отбасының игi әсерiмен iлiм-бiлiмге ерте талпынған жас Санжар 1907
жылы реалдық ... ... ... ... шектелiп қалмай, Петербург
әскери-медициналық академиясына оқуға түседi. Өте талантты, зерек те
зерделi қазақ жiгiтi 1912 жылы бұл жоғары оқу орнын да бiтiрiп, ... полк ... ... ... Жас полк ... емдеу
жұмыстарымен ғана емес, негiзiнен, халық мүддесi үшiн iстеудi, күрес ашсам,
көңiлiн оятсам деген арман оған күндiз-түнi маза бермейдi. Бұл армандарын I
Дүниежүзiлiк ... ... ... болса да бөлiп кетедi.
Санжар Жағыпарұлы 1913 жылы майданға жiберiлдi. 1917 жылы тұтқынға түсiп,
Германияда бiр жыл азапты өмiр ... ... ... мен ... ... ... озық көзқарасын нығайта бередi. Ол еңбек
адамының ауыр тұрмысымен нақақ төгiлген ... ... ... ... ... қараңғылық жайлаған туған өлкесiн
тани бастады. Ең бастысы, өзi ... ... тап ... ... ... ... ол санаулы соңғы сәттерiн өткерiп жатқанын түсiндi. Әскери
дәрiгер көп ұзамай «қауiптi және сенiмсiз» субъектiге айналды. Оның ... ... ... ... ... ... жеңiсiнен кейiн, ол Түркiстанда Қызыл Армияны
жасақтауға қатысты. Әскери дәрiгер Асфендияров жалынды үгiтшi және саяси
жетекшi де болды. ... ... ... және солдат депутаттары облыстық
кейiн өлкелiк кеңесiнiң мүшесi болып сайланды. Черняев полкiнiң қатарында
ол 1918 жылы Бұқара, 1919 жылы ... ... ... бас ... ... ... 1919 ... ол большевиктер партиясы мүшелiгiне қабылданды.
Революция көрiгiнде сарылып, азамат соғысының от жалынында шыңдалған
Асфендияров 1919 жылы Түркiстан Республикасының Денсаулық сақтау Халық
комиссары боп ... ... оны ... ... ... ... ... бюросының мүшесi, жауапты хатшы етiп сайлайды.
Ал 1920 жылы Егiншiлiк халық комиссары етiп ... ... ... ... да ол зор ... сезiммен қабыл алып, тыным
таппай, жан-жақты жұмыс жүргiзедi. Түркiстан майданы әскери-революциялық
кеңесiнiң өкiлi Дмитрий Фурмановпен бiрге Жетiсуды аралады. Соғыс зардабын
жойып, шаруашылықты қалпына ... ... ... ... антикеңестiк бүлiктi басуға қатысты. Өз заманының озық өкiлдерi
Т. Рысқұловпен, С. Қожановпен және басқалармен жақын таныс ... ... ... ... жағдайын жақсы бiлу нәтижесiнде ол 1921 жылы республиканың Мәскеудегi
тұрақты өкiлi қызметiне ауыстырылды. Мұнда ол сондай-ақ Ұлт ... ... ... ... мүшесi болып iстедi. Қазақ, өзбек,
қырғыз халықтарының жер-суды пайдалану тәртiбiне жетiк болғандықтан, көп
ұзамай оны бiлiктi ... ... ... ... ... ... ... мүшелiгiне сайлайды. Ал 1923 жылы қайтадан Ташкентке
жiберiлiп, Егiншiлiк, Денсаулық сақтау халкоматтарындағы басшылық
жұмыстарымен қоса Түркiстан Компартиясы ... ... ... ... ... бастап Асфендияров Бүкiлодақтық большевиктер партиясы Орталық
Комитетi Азиялық Бюросының мүшесi болып сайланып, Орталық Комитеттiң арнайы
құрылған ... ... ... ... ... ... басмашылардың бүлiгiн басуға қатысты.
Кеңестердiң Бүкiлресейлiк ХII съезiнде Асфендияров ВЦИК Президиумының
мүшесi және ВЦИК ... ... ... ... Сөйтiп, 1925
жылдан бастап тағы да Мәскеуде қызмет ... Сөз ... айта ... қызметiнде жүргенде Санжар Жағыпарұлы Орта Азия Республикаларын,
Одақтың басқа да жерлерiн ресми сапармен көп аралаған. Мәселен, 1926 жылдың
басында ВЦИК-тiң өкiлi ... Мари ... ... ... ... ... ... құттықтау сөз сөйлеген. Санжар Жағыпарұлы бұдан
басқа да аудиториялар мен еңбек ұжымдарының алдында дәрiс оқып, баяндама
жасағаны сөзсiз. Бiрақ өкiнiшке орай, ... ... ең ... ... ... ... жоқ.
1927 жылы С. Асфендияров бiржолата ғылыми жұмысқа ауысып, ... ... ... ... Н. ... ... ... институтының
директоры болып тағайындалды. Осыдан кейiн ол көп ұзамай Мәскеу Мемлекеттiк
университетiнiң Шығыс тарихы бойынша профессор ... ие ... ... және Орта Азия ... ... тұңғыш атақ едi.
Санжар Асфендияровтың өз қолымен толтырған анкетасына қарасақ және орталық
мұрағаттардағы сақталған материалдарға жүгiнсек, ол кiсi Шығыстану
институтының ректоры, ММУ-дiң профессоры ... ... ... ... ... ... институтының директоры қызметiн атқарыпты.
Профессор Асфендияров - Өзбекстан, Тәжiкстан, ... ... ... ... ғана ... бүкiл Одақ көлемiнде экономика, мәдениет,
жоғары оқу орны, ғылыми мекемелердiң iргетасын ... iрi ... ... жылы ... ... ... ... келдi. Орта Азия
Республикаларын межелеуден кейiн Алматы Қазақстанға қараған, бiрақ әзiрге
астана бола қоймаған-ды. ... ... АССР ... ... ... педагогика, ауыл шаруашылығы, медицина факультеттерi болуға тиiс
тұңғыш Қазақ Мемлекеттiк университетiн осында, Алматыда ашуға ... ... ... ... ... ... ... шақырылған
едi. Республиканың халық шаруашылығы мен мәдениетiн көтеретiн ... ... өз ... ... ... ... сонымен
республикадағы ғылыми-зерттеу жұмыстарын дамытуға орасан зор үлес ... зор үлес ... ... сол жылы ... институттары отау тiктi. Қазақ пединституты Қазақ
университетi деп өзгертiлiп, профессор Асфендияров институт директоры, әрi
тарих кафедрасы меңгерушiсi қызметiн атқарды. ... ол ... ... ... сақтау халық комиссары болып тағайындалды. Ендi халком
Асфендияров бар қажыр-қайратын республика халқына медициналық қызмет
көрсетудi жақсарту iсiне ... бұл ... да ... ... ... институтын ашты, оның алғашқы директоры өзi болды.
1932 жылдың басында КСРО Ғылым академиясының президиумы Алматы қаласында
өзiнiң қазақстандық базасын құру ... ... ... ... ... А. Самойлович, Б. Келлермен қоса С. Асфендияров та
ұсынылды. Сол жылы КСРО ... ... ... ... ... консултация және насихат комиссиясы, тарих-археология комиссиясы,
қазақша сөздiк комиссиясы жұмыстарын бастап кеттi. Ендi бiр мұрағат
құжатында Асфендияровтың КСРО Ғылым академиясы президиумының мәжiлiсiнде
қазақстандық ... ... ... ... ... ... Жағыпарұлы ағылшын, француз, немiс, латын және шығыс ... ... ... ... ... халық ағарту  мәселелерiн тарих,
әдебиет, фольклор, кино, театр жөнiнде, ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... жиi кездестiремiз.
Осы мақалаларының, сөйлеген сөздерiнiң халқымыздың мәдениет саласындағы
өзектi, түбегейлi мәселелерiн қозғағанын аңғарамыз. Сол кездегi Қазақстан
көлемiнде өткен бiрде-бiр съезд, конференция С. ... ... ... Ораз ... ... Асфендияровқа жазған хатын
келтiре кетейiк.
«Уважаемый тов. Асфендияров!
В программу работ 1-го Казахстанского научно-исследовательского съезда по
кареведению включен Ваш доклад на тему «Из ... ... ... на ... по созыву съезда придает Вашему докладу руковядящее значение в
работе соответствующей секции ... ... ... ... в ... ... 1-15 ... с.г.
Председатель Оргбюро по созыву съезда У. Джандосов.
17. 01. 1930 год».
(Т. Жұмасейiтов «Қазақстан мектебi» 1989, №3).
Профессор С. ... 1933 ... ... 25-iнде Алматы қаласында
өткен ғылыми қызметкерлердiң жиналысында сөйлеген сөзiнен:
«Мен кадрлар даярлау мәселесiне, ең ... ... ... ... ... ... ... тоқталғым келедi. Бұл орайда, бiздiң
жiберiп алған олқылықтарымыз орасан. Осы уақытқа дейiн тақа ғылыми-зерттеу
жұмысына назар аударып келдiк. Менiң ... бұл ... ... ... жол бермеу керек. Бұлай дейтiнiм, ғылыми-зерттеу жұмысы
кадрлар даярлау жөнiндегi жұмыспен тығыз байланысты. Бұл арада жаңа Оқу
комиссары Жүргеновтiң ғылыми күштерге ... ... ... ... мекемелерiмiздiң жайы қандай?
Осы жердiң өзiнде, Алматыда, шiркеу үйiне орналасқан өлкелiк мұражай бар:
1933 жылы ... ... ... бiз үшiн ұят дер едiм. ... деп ... ... Өйткенi, ол қазақ тұрмысының,
қазақ мәдениетiнiң даму кезеңдерiн көрсете ... Егер бiз осы ... ... ... ... онда ... жылжымалы мұражай көрмелерiн
шығарып, жұртшылықты ағарту шараларымен қамтыр едiк. Осы күнге дейiн қазақ
театры, мұражайы, кiтапханалары, тағы сол сияқты ұлттық ... ... iсi ... ... ... ... ... 1938 № 8-10).
Санжар Жағыпарұлы жан-жақты даярлығы бар, жазба деректердi терең бiлген,
әмбебап тарихшы, ғалым. Ол жазған ... ... ... ... оның ... ... ... шығу себептерi, көшпелi
шаруашылық, ұлттардың пайда болуы, тiлдiң рөлi, ұлт-азаттық қозғалыстары,
«Қазан революциясының», республика партия ұйымының тарихы, ... ... ... секiлдi қадау-қадау мәселелер арқау болғанын
байқаймыз. Ол 1928 жылы жарық көрген «Исламның шығу ... ... жаңа ... ... ... мен ... ... Ислам
арасында принциптi айырмашылықтар бар екенiн дәлелдеуге тырысты. Кейiнiрек,
1930 жылы осы ... ... ... соғып, ислам дүниеге келген қоғамның
әлеуметтiк-экономикалық құрылымын шаруашылықты материалистiк тұрғыдан
сипаттады.
Қандай тақырыпқа қалам тартса да ол өзiне дейiн жарық көрген ... ... ... мен ... ... кәдеге жаратып отырды,
пiкiр таластырды. Өткен ғасырдың 30-жылдарынан басталатын С. Асфендияровтың
ғылыми-зерттеу еңбектерiнде қазақ халқының өткен тарихы негiзгi орын ... ең ... ... ... ... ... 1935 жылы ... көрдi. Бұл
еңбек бiздiң эрамызға дейiнгi II ғасырдан 1917 ... ... ... ... ... Оның ... возникновения Ислама» (Самарканд - Ташкент,
1928 год деген еңбегiнен кейiн 1935-1936 жылдары ... ... ... ... ... қозғалыстар тарихы») деген
кiтаптары жарық көрдi.
С. Асфендияровтың П. Кунте екеуi бiрлесiп дайындаған «Прошлое ... ... и ... деген 2 томдық жинағы да 1935-1936 жылдары
жарияланды.
Автордың тағы бiр ... ... ... 1916 ... ... Бұл ғылыми еңбектiң негiзгi маңызы - патша өкiметiнiң қазақ
жерлерiн отарлау саясатының бетпердесiн жерiне жеткiзе ашатынында.
Мерзiмдi басылымдарда, мерекелiк жинақтарда ... ... ... және ... ... республика тарихынан жазған
тағылымды мақалаларында ұдайы басылып тұрған. Әдебиет сүйер қауым үшiн аса
бiр қызық жәйт сол, тарих саласының профессоры соншама қарбаласқа ... ... ... ... құнды мақала бере отырып, көркем
творчество мен өзi де уақыт таба бiлiптi. Мәселен, Х. Хабиев оның ... ... ... ... орыс тiлiнде бiрнеше повестерiнiң
жарияланғанын Мұхамеджан Қаратаев: «Ол ол ма, ... ... ... қайраткерлiгiнiң үстiне Санжар
Асфендияров жазушы, филолог едi. Ол шығыс елдерi ... ... ... ... ... ... жазған кiсi, қазақ эпосы, ұлт мәдениетi, колхоз-
совхоз» театрлары туралы еңбектер жазды...» («Қазақ әдебиетi, 25 желтоқсан,
1964 ж.»). Сондай-ақ, ... ... ... оның ... астам
әдеби шығармалары мен мақалалары табылды. Бұл олжа Санжар ... ... ... ... тағы бiр талант қырын ашып бередi.
Қазақ тарихында даңқты беттермен қоса, қанмен боялып, отпен өртенген тұстар
да аз ... ... ... ... ... ... нәубеттi бастан
кешiрдi. Қай заманда болсын, бiр халықты бағындыру, мойынсындыру үшiн
қолданылған ең тиiмдi тәсiлi - оны бассыз қалдыру болатын. Ең бiрiншi
кезекте оның ... ... ... ... ... ... ... сүттiң тез ашып, iритiнi секiлдi, «бассыз» қалған халық та
жылдам көндiгедi.
Кеңес мемлекетi де осындай тәсiлдi қолданды. ... ... ... ... ... саяси қуғын-сүргiн бiрнеше кезеңде белең алды. Қазақстан
үлкен империяның әлеуметтiк ... ... ... айналды.
Голощекин патша отаршылдығын кеңестiк тәсiлмен пәрмендi түрде ... «кiшi ... едi. ... ... екi ғасыр бойы iске
асыра алмағанын коммунистiк жүйе он-ақ жыл iшiнде жүзеге асырды.
Қазақстанда саяси қуғын-сүргiн үш толқын болып өттi. ... ... ... ең ... ... ... Алаш ... көсемдерiн
жалмады. Әлихан Бөкейхановтан басқалары түгелге жақын тұтқындалды. Олардың
iшiнде ... ... ... Дулатов, Халел Досмұхамедов, Мұхаметжан
Тынышбаев, Халел Ғаббасов, Әлiмхан Ермеков, Мағжан Жұмабаев,  Жүсiпбек
Аймауытов, Мұхтар Әуезов сынды қазақтың  жайсаңдары жазықсыз жапа ... ... ... ... иiрiмi 1930 жылдың күзiнде болды.
Ең әуелi Абайдың немере iнiсi Кәкiтайдың баласы Даниял Ысқақов, Уәлихан
Омаров, Алдарбек Үмбетбаев, Жұмағали Тiлеулин, әйгiлi заңгер ... ... ... Сейiтқазы Қадырбаев, Әбдiхамит Ақбаев, Әшiм Омаров, Батыс
Алашорда басшысы Халел Досмұхамедов, ... ... ... ... ... ... Бұралқиев, Нәшiр Қожамқұлов, Бiләл Сүлеев, Жаһанша
Досмұхамедов, Әбдiрахман Мұңайтбаев, ең соңында қазақтың тұңғыш математика
саласының профессоры Әлiмхан Ермеков тұтқындалды. 
Әлiмхан ... пен ... ... ... ... ... ... хат» жазып
құтылды. Екiншi кезекте тұтқындалған 44 адамның сотталғаны сотталып,
мерзiмiн өтегеннен кейiн елге оралғанмен бiрде-бiрi қайтадан әлеуметтiк
қоғамдық тiрлiкке араласпады.
1937 ... ... ... ... ... ... көрiнiс берсе,
қоғамдық, әлеуметтiк саладан үн-түнсiз қаратылғандарды түгендеп жатудың өзi
оңай емес. Қазақстанда «Қызыл ... ... ... ... 105 мың ... 22 мыңы ... ... кеттi.
Бүгiнде бiз 30-жылдардағы және 40-жылдардың бас кезiндегi жаппай жазалаулар
кезiнде 40 мыңға жуық адам ... ... ... қайраткерлерi
интеллигенция өкiлдерi, коммунистер мен партияда жоқтар зардап шеккенiн
бiлемiз.
1937-1938 жылдар саяси репрессияның шарықтап, шегiне жеткен кезi болды.
Алматыда 1937 жылы 700, 1938 жылы 980 адам ... ... ... комиссары Реденстiң (Сталиннiң бажасы)
«рұқсат етемiн» деген қарарымен күнiне 37-39 адам атылған. Бұл сiрә, аздық
етсе керек. Наурыздан бастап ... 53-54 ... ... ... ... соты ... ... Алматы қаласында 1938 жылдың ақпан
айында өткен көшпелi сессияның үкiмi бойынша 39 азамат 25 ақпанда ... ... ... ... ... ... Сүлеймен
Есқараев, Темiрбек Жүргенов, Ұзақбай Құлымбетов, Сейiтқали Меңдешов,
Сұлтанбек Сыдықбеков, Қабылбек Сарымолдаев, Қайсар Тәштитов, Ғаббас
Тоғжанов, Зейнолла Төреғожин, ... ... ... Юсупов сияқты елдiң
кемеңгер ерлерi бар.
1938 жыл - қазақ халқының тарихындағы сойқанды, зұлмат, асқан қаралы кезең.
Олай ... ату ... ... ... ... толастамай, қынадай жүрiп
жатты. Ол қанды қырғын тек Алматы емес, басқа жерлердi де ... ... ... ... ... ... ... сүйенсек, оларға тағылған айыптар,
негiзiнен төмендегiдей: алдына Кеңес өкiметiн құлату, КСРО-дан Қазақстанды
бөлiп алу, қазақ буржуазиялық ... құру ... ... ... ... ... арандатушы және бүлдiрушi-зиянкестiк, оңшыл-
троцкистiк контрреволюциялық ұйым жұмысына қатысқан; сол ойды ... ... ... ... ... ... байланыс жасап, бiр
блокқа кiрген Т. Рысқұлов, Н. Нұрмақов, С. Қожанов, Ұ. ... ... ... ... ... ... ақиқатсыз тағылған айыптан басты арашалап алу
мүмкiн емес едi.
Сол бiр қаралы күнi Алматыдағы Абай атындағы ... ... ... ... ... ... ... бұйрық шығарды:
Выписка из приказа по Алма-Атинскому государственному педагогическому и
учительскому институту им. ... от 20 ... 1937 ... числа считать уволенным из института Асфендиярова Санжара Жапаровича,
как разоблаченного врага ... ... ... тов. ... ... мне план
мероприятий о ликвидации последствий вредительской работы Асфендиярова на
историческом факультете.
Директор инстиута Бекжанов.
(«Қазақстан ... 1989 год, ... ғана ... ағаларының қаламынан шыққан мақаланы, еңбектердi iздеп
жүрiп оқитын шәкiрттерi М. ... С. ... Қ. ... ... З. Бұлақбаев, М. Мұхаметжановтар 1937 жылғы 29 қыркүйекте
«Казахстанская правда» газетiне «Японский шпион в роли ... ... ... Бұл ... олар өздерiнiң ұстазы, профессор С.
Асфендияровты қаралайды.
Санжар Асфендияров сол нәубеттiң құрбаны болып ... ... ... жоқ. ... ... кеш ... да ... арашалап алды. Санжар аға
ортамызға қайта оралды. Ол 1958 жылы 26 мамырда ақталды. 1989 жылы Алматы
медицина институтына С. Асфендияровтың есiмi берiлдi.
Тарихтың, ... ... ... ... жоқ, қаскөй саясаттың құрбандары
болып кеткен мыңдаған аға-бауырларымызды мезгiл-мезгiл еске ... ... ... ... пен ... ... пен
парасаттылыққа баулудың ақ жолы деп бағалауымыз керек. Еркiн, демократиялық
қоғам орнатып жатқан елiмiздiң қасиеттi тарихы бiздi дұрыс құбылнамадан
адастырмайтын имантұғыр болуға тиiс.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Санжар Асфендияров5 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
Жанұядағы дағдарыс7 бет
Бірінші берілетін көмек5 бет
Табиғи апаттарға қарсы іс-шаралар7 бет
ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан тарихының тарихнамасы13 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Ізгілік және бақылау5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь