Ұлттық баспасөз ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан тарихының дерек көзі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І тарау. Ұлттық . бейресми басылымдар және олардың деректік орны мен ерекшеліктері
1.1 “Қазақ газеті” және “Серке” . қазақтың тұңғыш бейресми газеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10.24
1.2 “Айқап” журналы және “Қазақстан” газеті ... ... ... ... ...25.33

ІІ тарау “Қазақ” газеті . Қазақстан тарихының дерек көзі
2.1 “Қазақ” газетінің шығуы, қалыптасуы және деректік ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34.48
2.2 “Қазақ” газетінің мәліметтері . бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы қазақ қоғамы өмірінің дерегі ... ... ... ... ... ... ... .48.57

Пайдаланылған деректер мен сілтемелер тізімі ... ... ... ... .61.63
        
        Қазақ газеті және Айқап журналы диплом жұмысы
Жоспар
Кіріспе.....................................................................
.......................3
І тарау. Ұлттық – бейресми басылымдар және олардың ... орны ... ... ... және ... - ... ... бейресми
газеттер....................................................................
.........................10-24
1.2 “Айқап” журналы және “Қазақстан” ... ... ... ...... ... дерек көзі
2.1 “Қазақ” газетінің ... ... және ... ... газетінің мәліметтері – бірінші дүниежүзілік соғыс
қарсаңындағы ... ... ... ... мен ... ... ... Мерзімді басылымның тарих дерегі ретінде
бейнелеу объекті мен ... тап ... ... кең ... . Газет пен журнал материалдары қоғамдық-саяси өмірдің кең
суреттемесін қалпына ... , ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді . Және де әр ... , ... ... әр ... ... ... , оның ... мерзімді
басылымдардың да өзіндік ерекшелігі болмай ... . Ол – ... ... ... сынның да ерекшеліктері болатындығы туралы В. ... ... ... ... сын ... ... ретінде бірдей
болу керек пе , жоқ әр ... өз ... ... ... сынның да өз ерекшелігі болу керек пе” , /1/ - ... ... , оған өзі: ... ... өз ... болу керек . ... ... ... мен ... ... ... ... тығыз байланыстығынан туындайды . Ал , деректердің
өзіндік ... ... ... ... ... /2/ - деп ... ... Сонымен қатар, ... ... ... қатысты
деректанушылық зерттеулер отан тарихымен айналысқан және ... ... ... кәсіпқой тарихшыларымыздың да еңбектерінде
кездеседі . ... ... ... Әлкей Марғұлан ... ... ... , ... күні тарихымызда жемісті
еңбек етіп ... ... К. ... , Ж. ... , ... , Т. ... /6/, Қ. Атабаев /7/, С. Сыздықов /8/, ... /9/ т.б. ... ... ... сай ... “өңдеу” барысында , сол деректерге қатысты ой-пікірлерін
білдіріп , ұлттық ... ... , ... , ... ... ... көрсеткен .
3
Бітіру жұмысының өзектілігі негізгі зерттеу объектісі ... ... ... мен ұлттық ... ... Яғни ... ... ... , ... ... тіліндегі газет-
журналдар Қазақстан тарихының дерек көзі ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық деректеріміз ... ... , ... ... мен ... ... ... Ш. Уалиханов , Ә. Бөкейханов , А. Байтұрсынов , О.
Сүлейменов ... ... ... мен ... ... де
айтылған . Мысалы , Шоқан Уалиханов ... ... мен ... ... төл деректері – жыр-дастандардың , шежірелердің
пайда болуының объективтілігі , олардың ... ... , ... туралы айтса , /3/ ... ... ... ... ... ... өзінің деректанушылық ойларын
білдірген /4/. ... ... ... журналы мен “Қазақ”
газеттерінің беттеріндегі мақалаларында және ... ... ... ... , оның ... ... жемі ... туралы ,
әсіресе , шежіре мен заманхат ... ... ... айтқан /5/.
Сонымен қатар , ... ... ... ... ... отан ... ... және қазір де
айналысып жүрген ... ... да ... . Халқымыздың ғұлама ғалымдары Әлкей ... ... ... бастап , бүгінгі күні ... ... етіп ... ... К. ... , Ж. ... , ... , Т. Омарбеков /6/, Қ. Атабаев /7/, С. Сыздықов /8/, ... /9/ т.б. ... ... ... сай пайдаланған
4
деректерді “өңдеу” ... , сол ... ... ... , ... деректеріміздің ерекшеліктерін , маңызын , олармен
жұмыс ... ... ... ... жұмысының өзектілігі негізгі зерттеу объектісі ... ... ... ... мен ... бейресми басылымдар .
Қазан төңкерісіне ... ... ... ... көрген газеттер
мен журналдардың тарихына қатысты ... ... ... өз ... ... . ... ... ең ұзақ уақыт шығып тұрған “Қазақ” ... ... ... , ... , “Сарыарқа” , “Бірлік туы” , ... және ... ... мақалалар басылған . Олардан ... ... ... мәліметтермен қатар , сол басылымдар туралы ... ... да ... ... ... бейресми басылымдарға берілген алғашқы тарихи баға да
сол басылымдардан ... . ... , ... ... ... ... қаңтардағы большевиктердің “Қазақ” газетін ... ... ... жабылды деген хабарды естігенде әрбір алаш баласының
жүрегі су етіп , ... ... . Біз ... ... ... ... ... заманында жол көрсетіп тұрған шам ... ... ақыл ... ... ... /10/ - деп ... . Мұндай ұлттық
бейресми басылымдардың көш бастаушысы “Қазақ” газетінің ұлт ... ... ... ... ... кеңес ... ... да өз ... ... ... ... ортасына қарай Алаш ... ... ... ... ... ... байланысты , “Алаш”
қозғалысының тарихын зерттеуге де тыйым салынды . Ал , ... түп ... ... ... ... ... ,
“Бірлік туы” сияқты газеттер буржуазияшыл ұлтшылдардың органдары деп
айыпталды және ... ... ... ... пайдалануға рұқсат
етілмеді” - деп жазды К. ... ... жылы ... ... ... ... дерегі ретінде”
- деген тақырыпта Г. К. Сәтбекованың ... ... ... . Бұл ... ... ... ... бірінші диссертация
еді . Онда автор ... ... ... ... ... ... мағлұматтар келтіріп , журнал көтерген тақырыптарға , әсіресе
оқу-ағарту ... ... ... ... ... газеттер “Түркістан уалаятының газеті” мен “Дала
уалаятының газеті” ... ... ... ... ... , ... басылымдардың тарихын объективті ... , ... ... ... ... ретінде пайдалану , тек 90
жылдардың басынан , ... ... ... құру ... ... , ... , еліміздің тәуелсіздік алуынан
кейін ғана мүмкін болды . Бұл салада аз ... ... көп ... деп айта ... . ... жағдай мен Қазақстан тарих
ғылымында ... ... ... ... ... мен ... ... ұмыт болуға айналған ұлттық басылымдар ... ... ... ... әсер етті ... ... ... қазақ мерзімді ... ... , ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... тарихының дерегі ретінде ... ... ... ,
зерттеуші-ғалым , библиограф Үшкөлтай Субханбердинаның осы ... ... ... ... ... ... және ұлттық тарих жылы” - деп ... ... жылы ... ... ... ... біршама жұмыстар
тындырылды . Ең бастысы , Ү. Субханбердина , С. Дәуітов , Қ. ... ... ... ... кітап түрінде жинақ
болып басылып шықты /13/. “Ақиқат” журналы ... сол ... ... ... ... айдарымен , жылдық және сандық ретін сақтап ,
“Қазақ” ... ... ... тұрды . Жинақ шықпастан бұрын
дайындалып басталған бұл ... , ... ... ... соң да
жалғастырылды . Осылай , “Қазақ” сөзі , ... ... 80 жыл ... соң , ... ... ... жинақ
түрінде де , журналдағы ... ... де ... ... ... ... рет жас ... Қ. Сақов
“Қазақ” газеті туралы кандидаттық диссертация ... /14/. ... , ... ... мен ... газеті туралы өз ойын ... ... ... 1999 жылы ... ... ... толқынында”
атты кітабында білдірді /15/. Дегенмен , біздің ... ... ... ... ... ... кең өріс ... заңды
қызығушылық , келешек үлкен істің – сол ... ... ... және ... ... ... ... талдау ісінің бастамасы
ғана .
Еліміз ... ... ... , яғни ... ... ... көсемдері: Ә. Бөкейхановтың , А. Байтұрсынов , ... ... ... ... ... ... да жұмыстың ... ... ... . Егер , ... ... ... жарияланған мақалалары , аудармалары
және рецензиялары М. ... ... 1994 жылы ... түрінде шықса , А. Байтұрсынов пен М.
7
Дулатовтың “Айқап” , “Қазақ” т.б. ... ... ... олардың шығармалар жинағына енген ... ... ... негізі: Жұмыстың деректік негізінің бір
бөлігін ... , яғни ... ... ... ... ... құрайды . Мысалы , С. ... ... ... қазақ тарихындағы ең бір ... ... ... орны мен ... ... аса ... ... , М. Әуезовтың еңбектерінде “Қазақ” газетінің
ұлт өміріндегі алған орнын ... ... ... бар . ... Т. ... еңбегінде мерзімді ... ... бірі жер ... туралы көптеген құнды мағлұматтар
кездеседі /16/.
Соңғы онжылдықта ... ... ... ... ... ... ... арналған мақалалар мен ... де ... ... ... ... бір бөлігін құрайды ... , М. ... /17/, Ғ. ... /18/, М. Құл-Мұхамедтің
/19/, С. Өзбекұлының /20/, Ж. Қалиұлының ... ... ... ... ... маңызын
ашуға көмектесетін көптеген ... ... ... . ... , ... тарихына арналған кеңестік тарихнаманың да ... ... ... ... . ... ... , ... алғаш қазақ баспасөзінің тарихын зерттеуге
көмектесетін нақты ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеті: - ХХ ғасырдың басындағы Ұлттық
баспасөзімізді ... ... ... көзі ... ... отырып ,
пайдалану .
- “Қазақ газеті” және “Серке” - қазақтың тұңғыш ... ... ... көзі ретінде пайдалану
- “Айқап” ... және ... ... ... “Қазақ” газетінің шығуын , қалыптасуын және деректік ерекшелігін
түсіндіру .
Бітіру жұмысының құрылымы: ... , ... ... қатар 2
тараудан ( әр тарау 2 ... және ... ... ... ... ... ... Ұлттық-бейресми басылымдар және олардың ... орны ... ... ... және ...... тұңғыш ұлттық-бейресми
басылымдары
Мерзімді басылым тарихын , ... ... ... ... ... күн талабына сай , ұлттық мүдде тұрғысынан қайта қарау ... ... ... ... , оларды тарихи дерек ... ... ... мол ХХ ... қазақ тарихын
тереңірек ... ... ... анық . ... ел ... деректер тобына жататын мерзімді басылымдардың , оның ішінде
, ғасыр басында ... ... , бірі ... , бірі ұзақ өмір ... , ... ... ... басылымдардың ұлт тарихына
байланысты берер мәліметтері, жеткізер деректері мол .
Ұзақ жылдар бойы ... ... ... ұлттық
басылымдардың тарихын зерттеуші , ... ... ... жасап , мәтіндерін қайта бастыру ... ... ... ... Ү. ... ... қазақ тілінде ... , бір ... ... . ... ... уалаятының газеті ” (1870-1882 ) , “ Дала уалаятының газеті
” (1888-1902) , “ ... ” (1907) , “ ... туы ” (1917) , “ ... ” (1907), ... (жылы белгісіз ) , “ Қазақстан ” (1911-1913) ,
“Ешім ... ” (1913) , “ ...... , “ ...... ... Алаш ” ... , “ Сарыарқа ” (1917) , “ Ұран ” (1917), “ Үш жүз ... , “ ... ” (1917) ” , - ... ... ел ... , оның ... қазақ баспасөзі тарихында
10
өзіндік орын алған , аталған газет – ... ... ... мақсатпен шығарылған , ресми газеттерге ... , ... ... сап ... , ұлт ... үшін күреске шыққан ,
халқымыздың аяулы азаматтарының , озық ойлы ұлт ... іс ... ... дүниеге келген ұлттық бағыттағы
саяси басылымдарға жатады . Алға ... ... мен ... , ... мен тағдырлары ... , сол бір ... ... ... ... да , ғасыр басындағы өмір
шындығымен ... ... опат ... да “ ...... ...... .
Өркениетті халықтар тарихында , олардың ұлттық мүддесіне сай
басылымның ... ... аса ... ... ... ... ... , біздің тарихымыз үшін қазақ тілінде шыққан ... , ... ... қай жылы , қай күні ... ... ... , ... маңызы бар принципті мәселе . ... , осы ... ... ... ... ... ... оқиға ретінде ,
олардың ... ... ... ... ... қажет етеді .
Екі бірдей ұлттық басылымның ... ... ... ... ... ... ... себептері біріншіден , ... А. ... мен Ш. ... ... ... 20 ... ... патшалық Россияға деген жеккөрушілік бойын
түгелдей билеп алған ... ... ” /23/ ... ... күресте , жалпы ұлт мүддесі үшін ... , ... ... ... болса , екіншіден , ... ... ... орыс революциясының әсері еді . Ол ... ... бірі , оның ... ... Міржақып Дулатұлы:
“ 1905 жылдан бері біздің
11
қазақ жұрты да басқалардың ... ... , ... ... ... ... қолға ала бастады ” , - деді ... ... ... ... ... ұлт ... бірі газет
шығару болды . Дегенмен , ... ... өз ... ... ... ... ... нақты әрекеттері сәтсіз аяқталды .
Алғашқы бейресми газет шығару мәселесі , тек 1907 жылы ғана ... . Осы ... ...... газеті ” мен “ Серке ” жарық
көрді .
Бұл екі газеттің де ... тым ... ... ... берер дерегі мол болмағанымен , алғашқы бейресми ... ... ... ... ... білдіріп , өздерінің
зорлықпен тұншықтырылуы арқылы болса да , ... ... ... ... ... “Қазақ” газеті мен “ Серке ” ... ... ... ... тілінде шыққан тұңғыш газет 1870 жылдың ... ... ... шыға бастаған “ Түркістан уалаятының
газеті ” ... ... ... , ... ... , ... бағыттағы
, бірінші демократиялық газеті қай ... ... , оның қай ... әлі ... ... ... ... жоқ . Ол туралы ... 1906 жылы ... ... ... шықты - десе /25/ ,
зерттеушілер: Қ. Аллаберген , Ж. ... , Ф. ... ... ол 1907 жылдың наурыз айында жарық көрді /26/ - деп , ... күні ... ... . ... Ә. ... ... -
қазақтың биресми , саяси бағыттағы демократиялық баспасөзінің тұңғыш
бастау көзі ... ... өз ... алуы ... /27/ - десе ... ... А. ... , Ш. Лемерсье-Келькежей: “Саяси және
санаткерлік қақтығыстардың дәл осындай буырқанған ... /28/ - ... ... газеттерінің дүниеге келген уақытын ... келе ... жылы ... ... ... ... Егер Әбдірашит
Ибрагимовтың Санкт-Петербургте шыққан ... ... , ... жылдың наурызында Троицкіде Андреев пен ... ... ... ... ... ... ... қарлығашы болды
деуге ... бар /29/ , - ... ... , ... Т. ... : ... мен ... газетінің”
не бары ... ... ... ... , 1911 жылдың
қарлығаштары “Қазақстан” газеті мен ... ... ... ... ... хақылымыз ” /30/- деп , ол ... ... ... ... ... тастайды .
Бұған айтарымыз , біріншіден , белгілі бір ... ... , ол ... де көп ... ... басылып
шығып , көпшілікке таралғаны тарихи факт . ... , ... емес деп ... айта ... . Демек , қазақтың тұңғыш
ұлттық газеті осы ... ... . ... , ... оның ... санымен өлшенбейді , ұлтқа ... , ал ... ... ... , ... қарсы ,
ұлт тәуелсіздігі жолындағы күресте ... ... ... ... , ... деп , елім деп айға шапқан ... ... осы екі ... ... мен ... ... ... оларға басқаша көзқарас қалыптастырары даусыз .
Қазақстан баспасөзінің тарихын ... бірі ... ... ... жарық көрген алғашқы ... ... ... мен ... ... газеті” туралы айта келе :
Кейінгі “Серке” (1907) , ... ... (1911) , ... ... , “Айқап” журналы (1911-1915) – бәрі осы “Дала уалаятының”
үлгісімен шыққан , ... ізін ... ... ... деп сеніммен
айтамыз . Оның осы ... ... ... лайық бағасын ала алмай
келе ... ... ... ” /31/ , - ... автордың “Дала уалаяты газетінің” ... ... ... ... келе ... деген соңғы пікіріне қосыла отырып , “Қазақ
газеті” 1911 жылы , ... ... төрт ... соң ... деп
көрсетуімен және аталған ... ... ... ... , ... ізін ... ... органдары деп сеніммен ... ... ... ... , ... де , ... ... де 1907 жылдың
көктемінде шыққаны анық . Әңгіме тек екеуінің ... бір ... да ... ... . Тіптен қазақ егіз туған екі
нәрестенің де ... ... ... бірін үлкені бірін кішісі
деп жатпай ма? Ол ... ... . Олай ... , қазақтың қазақ
болғалы , өзі дүниеге әкелген , тұңғыш бейресми-ұлттық ... ... ... анықтамасқа?
Екіншіден , “Дала уалаятының газетінің” ... ... да ... ... да жоғары ... ... , оның ... ... ... ... ... зерттеп , тиісті бағасын беру
қажеттігін ... ... . ... , ... ... ... болу ... да “Дала уалаятының газетінен ” бөлек басылымдар
болды деп , біз де ... айта ... . Егер , олар ... ... ... , соның ізін басқан болса , “Қазақ газеті”
мен “Серке ” бірінші ... ... ... ... ... еді . М. ... ... туралы: “Кешегі өзгеріске шейінгі
тергеу , тексеру ,
тінту , абақты , штрафтан... көзі ... ... /32/ – деп ... ... , ... тілінде шыққан тұңғыш ұлттық-демократиялық ,
бейресми газет туралы үш ... ... ... ... ... ... ... қазақтың тұңғыш ұлттық газеті
ретінде атаса , ... бір тобы , дәл қай күні ... ... де , ... газетін” атайды . Ал , үшіншілері “Қазақстанды”
ұлттық баспасөзіміздің төл басы ... ... ... ... ... ... газет ретінде атаған М. Дулатов болатын .
Ол 1923 жылы ... ... ... ... ... ... ... белгілі . Әр жұрттың , әр ... ... ... ... бір ...... болады
. Қай жұрттың баспасөзі ... ... өзі де ... ... , яки қай жұрт өнерлі болса , оның ... ... ... ... анық ” /33/ - деп ... ... ... бұл ... ... Д. ... бүгін қайталап
отыр . Ол 1999 жылы шыққан “Ақиқат” журналының ... ... ... ... бағыттағы газеттер 1907 жылдан бастап шыққан “Серке”
мен “Қазақ газеті” ... ... /34/ - деп , нық ... жазып
отыр .
Міне осылай алғашқы ұлттық төл ... ... ... әр
түрлі басылымдарда 80 ... жуық ... бойы ... ... ... , оның нақты қай газет екендігі және дәл қай ... ... ... ... әлі анық айтылмай отыр . Бұл ,
бір жағынан , ұлттық ... ... ел ... алар ... , ... ... , бұл мәселені анықтай түсудің ... ... ... (1907) мен ... ... ... екеуі де
демократиялық бағыттағы , ұлттық-бейресми басылымдар болғанымен ,
15
аттары ... , екі ... ... ... ... ... күні туралы барлық ... ... 28 ... деп ... айтылса , “Қазақ” газетінің ... ... әр ... ... ... . ... баспасөзі тарихын зерттеуші
белгілі ғалым Х. Бекхожин: “Қазақ газетінің” ... ... , ... ... ... ... ... күрес жариялауының , әсіресе
, ... ... ұлт ... ... ... ... ретінде
еврей Хаим Сосновский мен қазақ Ешмұхамет ... , ... ... орыс және ... ... ... ... мәні бар факт ” - деп , ... , ... ... ... ... үшін күрес екендігін бүкпесіз ... ... ... ... ашық күрес жариялағандығын көреміз. Газеттің
шықпай жатып ... ... ... осы ... ... ... газеті” туралы Қ. Аллаберген , Ж. ... , Ф. ... ... ... ... ... ... материалдарынан байқалғанындай , ол ... ... ... яғни ... ... ... . Ондағы
мақсаты - самодержавиені құлату , буржуазиялық-демократиялық өзгерістер
мен бостандық үшін ... ... ... ” /35/ - деп ... . ... , мұндай шындыққа сай келмейтін , ғылыми негізі жоқ
тұжырыммен келісу қиын . ... , бір ғана ... ... ... ... ... түгіл 6 жыл бойы ... ... ... , ... ... ... “Қазақ” та өзінің алдына “самодержавиені құлату
, буржуазиялық-демократиялық өзгерістер мен ... үшін ... ... мақсатын қойған жоқ.
Патша ... және оның ... ... өз ... қарсы ашықтан-ашық ... ... ... ... , оны тезірек жабуға ұмтылатындығы
келешек газет шығарушыларға сабақ болуға тиіс еді , ... ... ... . ... ... көзсіз ерлігін де , объективті
жағдайды ... өз ... ... алмаған қателіктерінде ,
тура бір айдан соң , 1907 жылы 28 ... ... ... туралы қазақтың тұңғыш журналы “Айқаптың” редакторы ... ... 1911 ... ... ... бас ... “Соңғы
замандарда біздің қазақ жұртында аз-мәз ... ... ... беруді қолға алып ... да не ... іске ... ... . 1907 жылы ІI ... ... жиынымен Шәһмәрден
Қошығұлов “Серке” ... ... ... ... еді . Ұзаққа ... ... ... ... .
Сол жылы Троицкіде Есмағамбет Айманбаев “Киргизская ... ... бір ... шығармақ болып , алғашқы ... да ... , - ... жылы ... ... ... деген жинақта “Серке” атты
екі жетілік ... 28 ... ... саны ... . Ол “Улфат”
газетінің 67 санына қосымша болып шықты” /36/ - деп ... . ... ... 3-4 саны ... деп ... , әр ... ... оның 1907 жылы 28 мартта ... ... ... саны ... ... , екінші санының дайындалып , ... ... ... ... . ... не ... ... айтпақ болғаны , ... ... мен ... , ... ... ... газет шығарушылардың бірі , оның 22 ... ... ... ... , ... бірінші санында
жарияланған “Жастарға” деген ... мен ... ... ... атты бас мақаладан көруге болады .
Өлеңнің бірінші шумағында:
Найзаменен ... ... ... ... ... ... ... ой, аллай-ай!
десе , соңғы шумағында:
Халыққа, жастар, басшы бол!
Қараңғыда жетектеп.
Терең ... өтер ... ... ... ... ... шумақтан М. Дулатовтың бүкіл саналы өмірінің басты
мақсатына ... , ... ... ... ... ... байқалса
, соңғы шумақта жастарға , ... ... жол ... , ... ... , ... соңына ертер деген үміті байқалады . Және
де , осы ... ... ... ... ... ... да
қиын емес .
Патшалық Россияның астанасы ... ... ... ... ... бірі ... 2-ші санында , “Арғын” деп ... М. ... ... ... ... ... ... елім менің!
Ең алдымен ... ...... ... ... Оның
ешқандай правасының жоқтығы ыза мен кек ... . ... ... ... көп бөлігі халыққа тіптен де ... ... ... Өздеріңіз көз жазбай ... ... ... ... ... қазақтарды ұрып-соғып , мал-мүлкін тартып , ... ... ... бұл чиновниктер қазақ даласына мыңдаған мұжықтарды жер аударып
, қазақтардың даласына суы мен ... ... ... , ... ... олар ... ... қазақ жерлерін еркін
иемденуде . Тұтас ауыл ... ... ... сорлы қазақтарды ұрып-соғып
бар мал-мүлкін тартып алып кетуде...
Қазақ жеріне бұл ... не үшін жер ... ... жер аз ба? Шұрайлы жер аз емес , ... бәрі ... , ... ... , олар өз ... ... ... емес , ал аштан өлуге шақ жүрген мұжықтардың оны сатып ... жоқ . ... ... ... , ... ... ... Россияда көбейіп келе ... ... ... ... ... ... арасына жер аударуда...” , - дейді .
Кезінде Петербург ... ... ... , “Полицияға түскен
мәліметтер бойынша , бұл ... ... ... ... мен ... ... ... шақыратын “барлық қазақ ... ... ... - деп ... жоғары бағалаған”, сондықтан , “газеттің осы
нөміріне ... ... ... ... ... - деп шешім
қабылдаған , ... ... ... ... ... ... одан арғы ... туралы міржақыптанушы ғалым
Марат Әбсемет былай дейді: “Полиция қанша ... ... ... жүрген авторын таба алмады. Полицияның заңсыз ... ... ... ... ... жылы ... баспасөз комитетінің кеңесшісі В.Д.
Смирнов ... ... ... ... ... , ... ... шу болған “Біздің мақсатымыз” деген мақалаға тән ... ... ... ... . Тез ... ... “Улфат” газеті
мен
19
оның қосымшасы “Серке” алынып , сот палатасының ... ... ... ... 15- күні ол ... ... ... тарих мұрағатының қорында ... ... ... бұл ... ... ... сақшыларының есінде жақсы сақталғандығын ... ... , ... ... ... ... талдау , барлық
бейресми, ұлттық басылымдардың ... ... ... ...... , ... ел қазақты ұйқыдан ояту мәселесінің , баспасөз
бетінде , алғаш осы екі ... ... , ... ... бірі – ... ұлт ... үшін , ... үшін күрес
жолында пайдалану әрекеті солардан басталғанын ... . ... мен ... ... ... тең бұл ... ... ізсіз , бекер кеткен жоқ . ... ... ... ... ... , олар , ... ... отаршылдық езгіге қарсы
күрес жүргізудің алғашқы ... , ... ... , ... ... ... шығарушыларға сабақ
та болды деп айта аламыз . Өйткені , ... ... ... ... жету үшін көп ... мен шығарылған басылымды ... ... , ... , айла-тәсілдерге барып , өз ... ... ... ... . Сөйтіп , ... ... , ... , “Қазақ” сияқты басылымдардың едәуір ... әсер ... ... ... , ... ... , ... негіз бар .
Біріншісі , аталған басылымдарды шығарушылардың ... ... ... ... да , ... да ... ... . Жоғарыда
айтқанымыздай , “Айқап” журналы редакторының бірінші санындағы ... ... ... ... соның бір дәлелі. Екінші дәлел ,
“Серкенің” ... ... ... ... ... ... бірі болуы . Демек , ол өзінің “Серкеден” ... ... ... ... , ... газетінің” бірінші санының , бірінші ... ... ... - ... сөз бар . ... ... – заманның
түріне қарап іс істеу” , - деп басталып , сол ... ... ... ... ... көрінеді . Түбі қандай
белгісіз . Не ... ... , - деп ... . Бұл ... ... ... өзін қоршаған ортаның , ... ... , ... , ... ... , ... ... амал” қылуға
, мәжбүр болып отырғандығы ... ... деп ... , ... ХХ ... ... ұлт ... күрестің танымал ... , ... ... ... бірі Әлихан Бөкейхановтың 1913 жылы “Қазақ” газетінің 24-
санында ... ақыл ... ... бар ма? ... ... ... ... байлап тұр” - деуі.
Бұл ... ... ... ... ... ... мен ... сабақтарын , тарихы мен тағдырларын
ескеріп , өздері өмір ... ... , ... ... ... ... болғандығын көрсетеді .
Сонымен , тарихы мен ... ... екі ... ұқсас ,
“Қазақ газеті” мен ... ... ... ... ... , ... ретінде баспасөз тарихынан өз ... ... ... ... ... , бүгінгі ұрпақ алдында тұрған ең ... , ең ... ... тәуелсіздігін сақтау болса , ғасыр ... ... ... ең ... , ең қасиетті міндет ... қол ... ... ... . ... , сол кезеңдегі
құндылықтың бәрі ... ... сол ... ... ... еңбекпен , төккен термен
21
есептелінуі әділеттілік . Олай болса , қазақ зиялыларының ... ... ... ... рет ... ... , ... ақпарат
құралы ретінде де екеуінің орны ... ... , ... қана ... шығып үлгергеніне
қарамастан , екеуінің де тарихы мен ... , ... ... ... ... ... бір ... ретінде , екеуі де ... ... ... ... ... ... ... тиіс . Ал ,
екі газеттің қайсысы ... ... ... көрді? – деген принципті
сұраққа келсек , онда ... ... ... ... . Ол ... бір ай бұрын шыққан . Сондықтан “Қазақ газетінің” шыққан ... 28 ... , ... 13 наурыз (1907 жылы ақпан айы 28-мен
аяқталған) ... ... ... бейресми газеті шыққан күн
ретінде тарихқа еніп, ... ... , ... ... ... өз ... алуы тиіс .
Қазақ халқының жоғын жоқтап , ... ... , ... , ... бірлігін , жерінің тұтастығын қорғаған ұлттық-
бейресми ... ... ... , ел ... ... ... болды . Бүгінгі күні халқымыз тарихының баға ... ... ... , ... ... бір ... ... тілінде шығып
тұрған басылымдардың пайда ... ел ... ... ... ... өмірінде ерекше қоғамдық құбылыс болған еді . ... , ... да ... , қазақ тарихында ... із ... ... ... ... ... еңбектерде айтылды . Тағы да айтылары
даусыз . Ал ... ... , сол ... ... ... олардан алынған мәліметтердің ... ... ... ... ... мәселелерге көңіл
аудару .
22
Егер большевиктер диктатурасына дейінгі дүниеге ... ... ... ... көз ... , онда олардың үш
түрлі тарихи жағдайда жарыққа ... ... ... ... ... тілінде шыққан газеттер “Түркістан уалаятының ... ... ... ... ... ... , патша өкіметінің
қолдауымен шықса , 1907 жыл мен 1917 ... ... ... ... мен ... ... ... зиялыларының ұзақ жылдарға
созылған , ерлікке тең , саналы ... ... , ... ... ... әкімшілік органдарының ресми
рұқсатынан соң ғана ... ... , ... қатаң бақылауымен шығып
тұрған . Ал , ... ... ... шыққан “Сарыарқа” , “Бірлік
туы” , “Тіршілік” , “Үш жүз” және ... ... ... басқа
тарихи кезеңде , біршама демократиялық жағдайда дүниеге келген .
Басылымдардың ... ... ... ... ... ... , мазмұнына әсер ететін фактордың бірі. ... ... ... ... ... ... ... деректерінің
бірі ретінде , алғашқы қазақ газеттерінің ... ... ... ... ... болу , өмір сүру , ... ... ... ... самодержавие жағдайында болады . Ұлт ... ... ... ең ... ... ... етіп отырған саяси
жүйе тарапынан қойылған тосқауыл еді . Өз ... ... ... ... ... ... мүдде үшін әрекет етуіне
мейлінше қарсыласқан ... ... , әр ... ... ... ... жол ... , ал шыға қалған жағдайда ... ... ... ... ... ... салдарынан бейресми ұлттық басылымдар
23
шығару тек 1905-1907 жылдардағы толқулардан кейін мүмкін ... . ... ... шыққан алғашқы ұлттық газеттер , олардың тарихы
мен тағдыры , ... ... ... ... ... . Ал , ... белгілі бір мерзімде шығып тұрған , ... ... ... атқа ... сай ... , ұлттық бейресми басылымдар
1907 жылдан бастап шыға бастады . Олар , ... ... ... ... , “Қазақ” , “Алаш” газеттері мен “Айқап” ... ... ... пайда болуының объективті екендігін ,
деректің ... , ... ... ... ескерсек , онда ,
Қазақстан тарихының ... ... ... бір тобын құрайтын
ұлттық ... ... ... ... ... бірі , ол – ... басындағы баспасөзге деген ұлттық
қажеттілік , қоғамдық сұраныс деп ... ... . ... басқа
, баспасөз тасқа басылып шығып , ... ... , ... тарихи
дерекке айналғанға дейін оның мазмұнына , демек , деректік ... ... ... ... ... ... . ... басылымдар
үшін оның бірінші белесі , белгілі бір ... , не жеке ... ... ... ... ... , сол мақсатта ... ... ... ... ... ... , тиісті орындардан
рұқсат сұрап арыз беруі болды . ... ... ... ... да сол топтың не жеке адамдардың ... ... ... ... ... еді .
“Қазақстан” газетінің шығуы ... ... ... “1911 жылы ... Ордасында ақындар Шәңгерей Бөкеев
пен Ғұмар Қарашев , ... ... ... , дәрігер Мәжит
Шомбалов , ... ... ... пен ... Бұйрин өз
қаражаттарын ортаға салып , қазақ тілінде ... ... ... ... дейді /38/.
“Айқап” журналы оның әрі шығарушысы , әрі ... ... ... ... ... ... . “Алаш” газеті ерлі-
зайыпты Мәриям және Көлбай ... ... ... келді . Осылай , бүгінгі күні деректік ... ... ... ... болмайтын ұлттық басылымдар , сол ... ... озық ойлы ... ... ... қазақ
зиялыларының көп жылдық ой армандарының, ... да ... ... ... ... ... ... журналы және ... ... ... ... ... 1911 жыл ... ... мерзімді басылымдар шыққан жыл ретінде енді . Сол ... ... ... тіліндегі бірінші журнал “Айқап” , шықса ,
наурызынан ... ... ... шыға бастады . Бұл басылымдар
туралы кеңестік тарихнамада біршама ... . ... ... ... ретіндегі маңызы мен ... , ... ... ... ... ... үшін , жалпы ... ... ... ... , ... ... қатар ,
нақты басылымның ... келу ... ... де ... ... .
Мысалы , “Айқап” туралы айтсақ , оның әрі шығарушысы , әрі редакторы ... ... ... бірі ... ... ұзақ жылдарға
созылған ізденістері туралы да ... ... ... ... 1906 ... бастап газет шығармақ болған бірнеше
әрекеттері сәтсіз ... . Тек , 1911 ... ... ... ғана
журнал шығару мүмкін ... . М. ... өз ... ... ... ... рет ... шығару сияқты үлкен іске ... оның ... да ... .
“Алты миллиондай халықтың ортасында бір ... яки ... ... М. Сералинді тәуекелге бел байлап , ... ... ... ... . ... , ол М. ... журнал
шығаруына және оны үзбей шығарып тұруына ... ... ... ... сөз емес . Жақсы ... ... , оның іске ... ... мен ... ... ... ... , М. Сералинге де тілектес болып , оған қол ... ... . ... ... ... оны жылы ... . ... көмек көрсетті . Көптеген адамдар ... ... ... өз ... ... ... ... бір жыл толуына арналған мақаласында М.
Сералин : “Сөз ... жыл ... ... тоқтамай шығуына себеп
болған мырзаларға “Алла риза болсын” айтпай қала ... ... ... ... ... бағамен журналымызды басып
һәм білген ... ... ... . ... ... Тұрысбеков , Сәдуақас Шорманов , Ғабділрахман ... ... ... үміт ... Үшінші , бір жылдан бері ... ... келе ... ... - деп ... . Бұл ... М.
Сералиннің “Айқап” журналын шығарып тұруға ... ... етіп ... ... көреміз . 1907 жылы шыққан
“Қазақ газетін” ... да Х. ... ... ... . Олай
болса қазақ тілінде шыққан тұңғыш бейресми ... пен ... ... Х. ... кім ? – ... сұрақтың туары заңды
. Хаим Шулевич ... , ұлты ... . ... қаласының мещаны .
Алты ... ... ... ... ... “Степь” газетінің
редакторы болған . Сол ... ... ... иесі ... ... ... , журналдың өзімен қатар шығып
тұрған “Қазақ” ... ... ... ... идеялық
позицияларында емес , ... ... ... екі ... , ... көздерін екі түрлі іздестірілуінде болды . Басқаша
айтсақ , ... ... ... ... сай ... жүргізілуінде , немесе , керісінше уақыт талабына сай ... ... ... ғасыр басындағы ұлт алдында тұрған мәселелерді ... ... , ... ... қоя ... , ... ұлттық
басылым деген ұғымға толық сай ... екі ... ... ... ... ... туындаған қиыншылық қыспағына
шыдай ... өз ... ... , екіншісінің , сол қиыншылыққа
қарамастан шығуын ... ... ... жол таңдай
білгендігін көрсетіп берді .
“Айқап” журналы М. ... ... ... ... ... ... және соның қаражатына 1911 жылдың 10 ... ... ... Х. Сосновскийдің “Энергия” баспаханасында
шыға бастаған . ... 4-5 ... ... , ... 900-1000 дана .
1915 жылдың қыркүйегіне дейін ... 88 саны ... ... ... 12-14 , кей ... 24 ... ... шыққан . Тұңғыш
журналдың неліктен “Айқап” атануы туралы М. ... ... ... ... ... деп қапы ... істері көп . ... ... ... істеріміз көп болған соң журналымыз да ... ... ... - ... . ... ... түскен хаттарға
қарағанда ол ... ... , ... ... ... және ... ... бөлігіне тараған .
“Айқап” журналын ... көзі ... ... , ... ... ... қарастыруда Ү. Субханбердина дайындаған “Айқап”
бетіндегі ... мен ... атты ... ... алар орны ерекше екендігін айтуымыз
керек . Ә. Марғұланның ... ... , ... ... ... басылымның мазмұнымен танысып , бай да ерекше ... ... ... .
Көрсеткіш бірінші рет 1961 жылы жарияланды. Ол ... осы ... ... ... еңбегі еді . Бір
қызығы , егер ... ... ... жергілікті әкімшілік
орындарының қатал бақылауымен шыққан ... , оның тура ... соң ... ... ... кеңес өкіметінің
одан да қатал бақылауымен шыққан . ... ... мен ... ... өзіндік тарихи сабақтастық пайда болды . ... ... ... кезінде өз ойларын мақалаларында ашып ... ... , ... сол авторлардың біразының атын да ... ... ... жылы шыққан “Қазақ ... ... , ... ... мен ... ... толықтырылып екінші рет басылуына ... ... “1961, 1963 ... ... ... мен ... газеті” , “Дала уалаятының газеті” , ... ... ... ... ... ... басылып
шыққан болатын . Бірақ өкінішке орай , ол көрсеткіштерде Байтұрсынов
Ахмет , ... ... , ... ... , ... ... ,
Жұмабаев Мағжан , Құдайбердиев Шәкәрім, Қарашев Ғұмар , Ақпаев ... ... ... , ... ... Құдайберген , Досмұхаметов Халел , Ермеков Әлмұхан ,
28
Қоңыратбаев Қалжан , Мәрсеков Райымжан , ... ... , ... , ... ... т.б. ... ең ... материалдары
қысқартылып берілген едi” , - дейді /39/.
Ұлттық бейресми ... ... ... ... ... ... бірі – “Қазақстан” газеті . М. Ысмағұловтың
, Х. ... , Е. ... , Қ. ... , Ж. ... ... Оразайдың т.б. еңбектерінде “Қазақстан” газетінің шығу тарихы ... , ... ... т.б. ... ... ... ... газет туралы жазған әр ... ... ... газет тарихына қатысты кейбір мәліметтерді анықтай түсудің
қажеттілігін ... отыр . ... әр ... шыққан еңбектерде
әр түрлі айтылып ... ... бірі ... ... ... саны ... ... .
Мысалы , зерттеушілер М. С. Бурабаев пен О. А. Сегізбаев ... ... ... ... орны бар ... 15 саны ... десе , З. Тұрарбеков газеттің қазақ және
орыс ... ... ... ... 36 рет ... ... ... .
Бұл , әрине , шындыққа ешқандай сай келмейді . Себебі , ... ... ... жеке ... ... емес , қазақшасына қосымша
ретінде ... ... . ... ... жеке нөмірге санау дұрыс
емес .
“Қазақстан” газетінің қай жылы ... ... ... туралы Е.
Нығметов: “Қазақстан” газетінің 1,2 нөмірлері 1911 жылы март , ... Орда ... ... ... . ... ... осы ... Орал қаласына көшті де , ... ... ... ... ... ... ... , декабрь айларында № 1,2 сандары
жарыққа шықты , сонымен 1911 жылы ... ... 4 ... . 1912 жылы ... ... 3 ... ... да , осы жылдың
июнь
29
айына дейін барлығы 9 ... ... ... . 1913 жылы ... 1,2 ... шықты” - дейді /40/. Егер , Е. ... ... ... түрде бір-біріне қоссақ (4+9+2=15), онда
“Қазақстан” газетінің 15 нөмірі ... ... , ... ... ... ... 18
нөмірі шыққан деген пікір айтады . Мысалы , Қ. ... ... ... айта ... “Не бары 18 ... шығып тоқтатылды” десе
, Қ. Аллаберген , Ж. Нұсқабайұлы , Ф. Оразай: ... үш ... 18 ... ... көрді”- дейді . Соңғы жылдары жарық көрген ... ... де: ... ... бойы ... ... ... зерттеу барысында , біз Санкт-Петербург , Москва
қалаларының ... ... осы ... 18 ... ғана
анықтадық” - делінген /41/. Бірақ , бұлардың ешқайсысы да газеттің ... қай ... ... туралы ешнәрсе айтпайды .
Ал , шындығында “Қазақстан” ... ... екі ... ... , ... ... бірінші нөмірінен ... ... рас . ... , 1911 ... қараша-желтоқсан айларында ... ... , ... екі ... үш саны ... (15 ... , ... 15 желтоқсан). Ал, 1912 жылдың 2 қаңтарынан ... ... ... емес , ... ... . Сол ... 31 мамырына
дейін барлығы 9 ... ... /42/. ... ... ... біраз уақыт шығуын ... , тек 1913 ... ... ғана ... шыға алды . Ол ... жаңа шыға бастаған
“Қазақ” газеті: “Оралский
қаласында он шақты нөмірі ... ... ... жаңадан шыға
бастады...
“Қазақстанның” 27 қаңтарда ... ... ... ... ... деп ... /43/. Бірақ , газеттің қайта шыға бастауы да ... ... ... 16 ... ... ... ... кейін газет өзінің
шығуын біржола тоқтатты.
Сонымен , “Қазақстан” газетінің 1911 жылы 5 , 1912 жылы 9 ... жылы 2 ... ... . Газеттің әр нөмірінің шыққан жылы мен
күнін көрсетіп , ... ... ... ... Ү. Субханбердинаның еңбегі де соны дәлелдейді . ... ... ... ... ... саны - 16. ... ... ... ... ... шолулар да сол нөмірлердің
негізінде жасалынған . Бұл ... ... ... нөмірлерінің
болмағандығын толығымен дәлелдейді . Ал , ... ... ... ... ... жоқ ... , алғашқы қазақ басылымдарына қатысты әр түрлі ... ... ... да ... тән ... уақытта дерлік шыға бастаған “Айқап” ... мен ... ... ... ретінде талдау жасау екеуіне де ... ... ... ... ... . Ең бастысы олардың
тек қазақтың ... ... ... ... ғана емес ... ... , бағыт-бағдарлары да ұқсас , бір-бірімен үндес , ... ... ... , ... ... де , ұлт
алдында тұрған міндеттерді шешудегі ұсынған ... да ... ... қиын емес ... , “Айқап” журналы өзінің 1912 жылы ... ... ... ... жылы ... журналының алдымен қолға
алатұғын ... ... жер ... болар... Жерден соңғы
журналымыздың көп ой жүргізетұғын мәселесі ... һәм ... ... хақында болар... Үшінші мәселеміз , оқу һәм ... ... ... жасау керек , соларды қарастыру .
31
Төртіншіден , қатын-қыздарымыздың ... ... ... - деп ... , “Қазақстан”: “Газеттің мақсат-міндеті:
кәсіп айту , ғылым , өнер ... - деп ... ... мен газеттің мақсат-міндеттерінің бірлігі ... ... да ... болуына әсер етті . Екі басылымға да тән ... ... , ... беру , ... , өнер ... , жер ... , әйел ... , шаруашылық жүргізу , әдет-ғұрып , салт-
дәстүр ... , ... және ... ... ... т.т. ... . Екеуінің де ғасыр басында ұлт алдында ... көшу , қала ... тұру , бас қосу ... қазақ
зиялыларының арасында талас тудырған мәселелерде бір ... ... . Және ... де қаражат жетіспеуіне байланысты өз
шығаруларын тоқтатты .
Келтірілген мысалдар ... ... мен ... газетінің
бір бағытта болған , мақсат-міндеттері мен ... ... ... ... дәлелдейді ғой деп ойлаймыз . Оның тағы ... ... ... бұлжымас шындықтай берік орнаған және
журнал мен ... ... ... , олардың беттерінде жарияланған
материалдарға (таптық тұрғыдан болса да) ... ... ... ... ... ... тарихында негізінде екі бағыт
болды . Бірі – ... ... ... ... . ... - ... ... кертартпа бағыт.
Демократ ақын-жазушылар “Қазақстан” ... мен ... ... ... , буржуазияшыл - ұлтшылдар “Қазақ” , “Алаш”
газеттерін және ... ... ... ... ... , - деген тұжырымның қалыптасуы . Әрине , ... ... ... ... не бары төрт ... ... “прогресшіл-
32
демократ” , екеуін “ұлтшыл-кертартпа” деп бұлай бөле жарып ... ... ... , ... тым алыс жатқан тұжырым
екендігі ... . ... , мына бір ... ... ... ... дамуын жол айрығына әкеп тіреген 1917 ... соңы ... ... ... , ... бір ... азаматтары бір-бірімен
қарама-қарсы екі ... ... ... ... , Ресей орталығында
басталған ол бүліншіліктің ... ... да ... ... ... ... ... мен “Қазақстан” газетінің бұрынғы ... ... және ... авторларының басым бөлігінің
большевиктер партиясының жел ... еріп , елде ... ... ... белсене араласқандары да , керісінше “Қазақ” газетінің
маңына топтасқан ұлт ... ... ... ... ... ... , олардың сандырақ идеяларын әшкерелеп , кеңес
өкіметіне қарсы ... ... ... де рас ... , “Қазақ баспасөзінің тарихында негізінде екі бағыт
болғаны” ... ... . ... , ... ... ... ... тіптен басқа , одан әлдеқайда тереңде жатқан , қазақ
зиялыларының ішкі ... ... ... ... сияқты
. Біздің ойымызша , бұл өзін әрі ... ... ... ... ... ... .
“Айқап” журналы мен “Қазақстан” ... ... шын ... ... ... басылымдары бола ... . ... ... ... ... қажеттіліктің , қоғамдық сұраныстың
нәтижесінде ... ... . Және ... де ... ... ... тарихының өзіндік ерекшеліктері бар қайнар ... ... ... ... “Қазақ” газеті - Қазақстан тарихының дерек ... ... ... ... , ... және деректік ерекшелігі
Өмір айнасы деген атаққа ие ... ... ... ... деректерден ерекшелігі сонда , олардың беттерінде
мерзімділігіне ... ... ... ... әр ... ... құбылыстар болған уақыттарына қарай әр ... ... . Ол ... , яғни ... ... суреттемелері тасқа
басылу тәсілі арқылы газет-журнал беттерінде бекітіледі . ... ... ... не ... туралы мәлімет баспасөз ... ... бойы ... ... ие ... . ... , кез
келген уақиға мен ... ... бір ... пен уақытта
болатындықтан , сол құбылыстар ... ... ... ... ... , ... ... өз бойларында өзі ... жері мен ... , яғни ... бір ... кезеңінің
ерекшеліктерін де сақтайды . Осылай , мерзімді басылымдар жазба тарихи
деректің бір түрі ... ... ... ... мен қатар сол
оқиға мен болған елі мен жері және ... ... да ... ... ... , ... мен журналдар нақты субъектердің
саналы іс ... ... ... ... ... , ... салынған ақпарат сол нақты субъектердің ... ... ... , сол ... не субъектердің қоғамдағы орнына ,
әлеуметтік және ... ... ... ... бір ... ... не саяси ұйымдар мен ... , ... ... бір
ұлттардың да тарихы туралы ... ... ... ... ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаев
өзінің “Жадымызда жатталсын , ... ... ... деген
еңбегінде “Тегінде тарихи сабақтастық пен заңдылықтардың әркім ... , яғни өз елі , өз ... ... ... ... ... өзінше барады . Мұнда бәріне ортақ , әрі бәріне де ... ... жоқ және ... да тиіс емес . ... ... сан ... ... келетіні сияқты , танымның жолы да сан ... - деп ... ... ... үшін өз ... , өз ... өткен жолының
байыбына апаратын ... тек ... ғана тән ... бірі , ол –
ғасыр басында шығып тұрған ... ... ... дерек көзі
ретінде пайдалану . Оларды ... ... , ... ... көзі
ретінде талдау , олардағы ... ... ... сияқты тарихи деректердің де , олармен айналысатын тарихи
сынның да әр ... ... ... орыс ... , ... курсы бойынша Москва университетінде тұңғыш дәріс оқыған
профессор В. О. ... , ... 1888 жылы ... ... , тарихи
сын қосымша ғылым ретінде барлық ... ... болу ... пе, ... ... ... тәсіл қолданылып , бірдей мақсат қойылуы
қажет пе , немесе әр ... ... ... ... ... ... ... тарихи сын болуы мүмкін бе ... ... ... , ... ... бар тарихи сын қажеттігін ... ... ... ... из ... ... ... и приемов
исторической критики со свойством ... ... , а ... не ... однородны” - деп жауап берді .
Міне осындай , қазақ ... ғана тән , ... ... мол , төл деректеріміздің бір тобын , жоғарыда айтылғандай
, қазан ... ... ... ... ... ... ... ішінде “Қазақ” газеті де бар ... ХХ ... ... ... зерттеуде “Қазақ”
газетінің тарихи дерек көзі ретінде алар орны ... ... ... ... ... ... ... екендігіне
бүгінгі күні бәріміздің де ... ... ... . ... ... сияқты қазақ тарихының деректік мөлдір ... , 70 ... ... ... бойы , ... үшін ... тастағандығы
ұлттық тарих ғылымына өлшеусіз зиян келтіргендігін ... ... ... деп ... ... ... қара ... торлаған қара түнек ... ... ... , ақын ... ... ... көгіне ,
өрмелеп шығып күн болам” ... ... ... , ... журналы:
“Қазақ” өзі өмір сүрген бес жыл ішінде талай ... ... ... ... ... ... . Бір ғана қолдың саусағымен
санауға болатын жылдар ішінде бір емес ... ... ... ... ... ... . Тарих үшін қас-қағым деп ... ... ... ... бірнеше ғасырға татырлық
өзгерістерді басынан кешірді .
Атап айтсақ , ... екі ... ...... азамат соғыстары) , 1916 жылғы ұлт-азаттық ... , ... ... ... және ... төрт ... ... өкіметі, Уақытша үкімет , Алаш Орда үкіметі , ... ... ... /45/ - деп ... ... ... ... “Қазақ” тек аласұрған заманның ... ... ... ... бақылаушысы ғана болып қойған
жоқ . Ол сол буырқанған ... бел ... ... . Қайнаған
құбылыстар барысын ... ... өз ... ... . ... ... тасқа басып өз беттерінде қаттады . Сөйтіп
“Қазақ” ... ... аса бір ... ... шежіресіне , баға
жетпес дерек көзіне айналды .Большевиктік-коммунистік ... ... , ... ... ... , ... ... кетуі және КСРО
сияқты алып
36
империяның көз ... ... ... еліміздің тәуелсіздік
жолына түсуіне байланысты туындаған қазақ халқының ... ... ... ... ... , жалпы тума төл ... ... ... ... ... ... , ... “Қазақ” газетіне
деген қызығушылықты ... . ... қол ... ... ... ғана ... газеті материалдарын кеңінен пайдалану
негізінде бір ... және ... ... ... , ... еңбектері жарияланды . Осындай еңбектердің
бірінде , зерттеушілердің “Қазаққа” ... ... ... ... ... , ... Кеңес Нұрпейісов: “Әңгіме ... ... ... ... ... “Қазақ” газетінің алатын
орны ... . ... ол ... басылымдармен салыстырғанда ұзақ
мерзім (1913-1918 жылдар) ... , 265 саны ... ... . ... ... және оның ... ... қатарында Алаш
қозғалысының халық таныған жетекшілері Әлихан ... , ... , ... ... ... ... ... . Осы
азаматтар мен олардың сенімді ... ... ... ... дәрежесіне көтерді” , - деп ... ... ... ... ... бұл пікірінің ... ... ... ... ... әр ... ... ,
қазіргі оқырмандарға түсінікті етіліп , ... ... ... да ... . Бұл сол газетке деген жаппай қызығушылықты
қанағаттандыру ... ... ... шара ... ... ... , 1993 жылы ... ... ... , ... ... атты ... ... көрсеткіші шықса , Ә.
Бөкейханов , А. Байтұрсынов , М. Дулатовтардың “Қазақ” ... ... ... ... жеке ... енді . 1998 ... ... Бас редакциясы газет материалдарының
37
жинағын кітап түрінде жарыққа ... . ... ... , ... ... 1998 жылғы үшінші санынан бастап ... ... ... , ... және ... ... сақтап , үзінділер
жариялай бастады . ... ... ... шаралардың арқасында
“Қазақ” газетімен танысуға тек ... ғана емес , өз ... ... ... ... да ... алды . Әрине ,
“Қазақстан” ... ... ... ... ... ... . Дегенмен
оның газет ретіндегі ең ... ... ... ... аса ... ... маңызды жазба деректерінің бірі ... ... жоқ деп ... . “Қазақ” газетінің ... үшін ... ... ... М. ... “... ... ХХ ғасырдың алғашқы жиырма жылдығындағы қазақ қоғамында
болып ... ... ... ... ... тану үшін аса
бағалы деректер ... ... - деп ... ... , ... ... көзі ... “Қазақ” газеті де тарихи
сыннан өткізуді ... ... . ... басқа да тарихи деректер
сияқты , “Қазақ” та ... ... сай , ... ... , өзін ... қоғамдық-саяси ортада , белгілі бір
субъектердің ... ... ... ... ... ... ... . Сондықтан , газеттің жарыққа шығуының объективті
тарихи алғышарттарын және оның ... ... ... ... жағдайларын терең ... ... ... ... және танымдық маңызын ашуға көмектесері даусыз.
Бұл ... ... ... ... ... ... еткен үш түрлі тарихи кезеңде шығып тұрғандығын ... . ... ... ... ... ... бағыт-бағдарына
да , оның алдына ... ... да , ... ... да
әсер етуі заңдылық . Аз-ғана уақыт аралығында елімізде болып ... ... ... да ... өзгерістерге ұшыратты .
Мысалы , 1913 ... ... ... ... ... ... 4 жыл бойы ... тұрған “Қазақ” пен 1917 жылдың ... ... ... үлкен айырмашылық бар ... , ... ... ... ... да , ... мен ... да
тіптен бөлек . Демек , “Қазақты” ... ... көзі ... осы айырмашылықтарды ескеруге тиіс боламыз .
ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... пен олардың пайда болуының тарихи ... ... ... . ... солардың бірі ретінде пайда
болған еді . ... , оның өз ... , ... ... өмір ... ... де жоқ емес .
“Қазақ” сияқты , қазақ баспасөзі ... әлі ... ... көтеріліп көрмеген биікке көтерілген , сөздің шын ... ... ... ие ... ... ... үшін ... дайындық ,
көптеген адамдардың бірігіп еңбек етуі қажет ... . Ол ... М. ... “Ә. ... және А. ... ... топтың жалпыұлттық газет ... ісін 1905 ... ... ала ... , - деп , олардың нақты атқарған істеріне ... ... ... ... , “Қазақ” газеті , белгілі бір ... ... ... ... қозғалысының ең белсенді қайраткері А.
Байтұрсынов және М. ... ... ... ... ... ... деген әділетті пікір айтады .
Қазақтардың күнделікті мұқтажын айқындап ... үшін ... ... ... ... ... ... , өкімет алдына талап
қойған 1905 жылғы Қарқаралы ... мен , ... ... газетін
шығару ісіне кіріскенге дейін едәуір уақыт ... ... . ... ... жылдардағы қазақтарды да қамтыған саяси ... , ... ... ... газет шығарушылар патша
жандармериясы тарапынан саяси ... ... . ... ... ... ... де әр ... уақыттарда
тұтқындалып, бірінен кейін бірі , ... ... ... . Аса
қауіпті саяси қылмыскерлер ретінде Қазақстаннан тыс ... ... . Тек , ... тар жол ... ... ... ғана , 1910
жылдан бастап , олар газет шығару ... ... ... алды . ... Ө. Әбдиманов “Қазақ” газетін шығарудағы
А. Байтұрсыновтың ... ... айта ... ... оның
Орынборға 1910 жылы наурызда келгенің ... , ... ... ... үш жыл ... аңғарамыз” , - дейді /46/. Сонымен
, “Қазақ” жалпыұлттық ... сай , оның ... ... ... ... жұмыстарының нәтижесінде дүниеге келген
газет . Оның ... ... ... ... ... іс ... ... туралы Міржақып Дулатов: “Қазақтың” шығуы толғағы
жеткен ... ... ... - деп , дәл айтты /47/.
“Қазақ” газетінің пайда болуы және оның ... ... ... ... ... ... ... 80 жылдығына арнап баяғы
265-санынан ... ... ... ниет етіп ... ... ... ... бүгінгі Оразай әулетінің моралдық құқы бар
деп ... ... , ... ... ... ... Ахмет
Оразаевтікі болғанын , сол Ахмет Оразаев ауылына Міржақып ... осы кісі ... ... ... ... және ... газетті шығаруға қаржы беріп , ... ... ... де , Орынбор генерал-губернаторлығының құжаттары да дәлелдеп
отыр” - дейді ... ... ... ... - 1993 ... 11 ақпанда
“Егемен елдің ерікті газеті” деген айдармен “Қазақтың” ... ... . ... , көп ... ... ... ... айналған . Ал, ең
бастысы , бұл “Қазақтың” ол “Қазақ” емес ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсыновтың “Қазақты”
нелiктен , басқа емес , Орынбор ... ... ... ... ... түсіндіреді: біріншіден , Орынбор
шығыс пен ... ... ... ірі мәдениет сауда орталығы ,
екіншіден , онда араб ... , ... ... ... ... бірнеше татар баспаханалары бар . Өмір ... ... ... ... ... . ... көп ... бүкіл
қазақтың ақыл-ойының орталығына айналды .
Сонымен , ұзақ жылдарға ... ... ала ... ... ... ... “Қазақ” 1913 жылдың 2 ақпанынан бастап
Орынбор қаласында шыға ... ... ... ... ... адымын , саналы да ... ... , өзі ... келген уақыты мен қоршаған ... ... және ... ... ... ... ... нөмірінің бірінші жолдары “Заманына ... ... сөз бар . ... мағынасы – заманның түріне ... іс ... ... ... бастап , өздерінің қалыптасқан ... ... ... ... ... екендігін ескертсе , одан әрі:
“Төңірекке қарасақ түнерген-түнерген бұлттар ... . Түбі ... . Не ... ... . Нұр ... ... , ... көгертіп
, несібемізді молайтар ма , болмаса ... ... ... , ... , ... ... ... ма ?! Көзіміз бұған жетпейді . Жалаң
аяқ , жалаң бас , ... ... , ... ... ... ... ... халықпыз” - деп , қазақ қоғамындағы ... ... , сол ... ... ... , ... ... суреттейді . Әрине бұл жерде басқарманың атынан жазылған
Бас ... ... ... ... ... ... жеріне қарай қаптап келе
жатқан қара шекпендер екендігі , солардың ... ... ... ... ... екендігін түсіну қиын емес . Oл ... ... ... “Іргеміз тұтас ыдырамай , бірыңғай ... едік , енді ... ... ... ... деп ... ... жұрт кіріскенде солармен ... ... ... ,
қазақ ұлты болып тұра аламыз ба? Осы төсекте ... ... ... - деп , өз ойын ... ... . Ал өздерінің
түпкі ... ... , ... , туысқандық...” - екендігін , тек
1917 жылдың ... ғана ашып айта алды ... ... ... ... мен “Серкенің” қайғылы
сабақтарын ескеріп ішкі ойын жасыру да , шын ... ... , ... сөзін жұмбақтап жеткізу де , “Қазақты” ... ... ... ... . ... ... шам алып түскен патша
үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... қайшы келетін , өмір сүріп тұрған саяси
құрылысқа қауіп ... ... ... , ... ... Ахмет
Байтұрсыновты айыптап , штраф ... , ... ... , ... ... ... ... болды . Ол туралы ақпан
революциясынан ... , 1917 ... ... , ... басына орнаған
азғана шуақты күндердің ... ... ... ... ... ... ... 9 нөмірден ... ... ... ... , ... , ... , штрафтан “Қазақтың” көзі ашылған жоқ . ... ... ... болардан бес-алты күн ғана ... ... ... тағы да ... , ... ... ... , өздері су түбіне ... - деп , ... ... /49/. Иә ... патша зорлығынан құдайдың өзі ... ... ... ... ... ешкім де құтқара алмады .
40
Тек , 1917 жылғы ақпан ... ... ғана ... ... , оның авторларының қолы бұғаудан босанды . Сол ... ... ... ... ... өз халқы - қазағына
ашықтан-ашық , еш бүркемесіз қызмет ... ... алды . ... ... ... жаңа ... басталды . Ресейдегі ... ... ... туындаған: комитеттер құру , ... ... , өз ... өзі ие болу ... ... ... , Алаш ... мен Алаш Орда үкіметін құру ... ... ... ... қол ... ... ұлт алдында
тұрған ірі , ауқымды істерге “Қазақ” ашық ... , ... ... . Сол ... ... мен маңызы , ... мен ... ... жолдары туралы жазды . Сол ... ... ... ... даласында болып көрмеген , саяси құбылыстар тарихының
құнды жазба ... ... ... . Жаңа демократиялық жағдайда
пайда болған “Қазақ” газетінің ... ... де , сол ... жарияланған ұлт мүддесіне қатысты мәселелердің ашық айтылуы
, еркін ... ... ... жыл ... “Қазақ” , “Өткен жыл қазаққа қалай болды ?” -
мақалада: “Өткен жыл ... ... ... жоқ . ... ... ... ... қазаққа жақсылығы ... орны ... . ... ... ... ... 1917 жыл ... жыл болды...
Қысқасын айтқанда , өткен 1917 жыл ... ... ... , ... ... жыл ... - деп ... жазды /50/.
Бірақ , 1917 жылдың ... ... ... ... ... көп ұзамай қазақ даласын да қамтыды ... ... мен ... арқа ... ... ... өлкесінде , кейін дала уалаятында өкімет билігін
41
өз ... ... алып , ... жерлерде , жергілікті халықтарға жат ... мәні ... , ... өкіметін зорлықпен орната ... ... ... тарихының жаңа кезеңі басталды .
Қазан төңкерісінен кейінгі , әсіресе соңғы , 1918 ... ... ... ... ... , принципті күресімен
ерекшелінеді деуге ... . ... ... ... ... ... күннен бастап олардың ... ... ... ... ... ... . ... “Қазақ” газеті
Қазақстанда ... ... ... орнау тарихының ең ... ... ... бірі ... ... үшін , ... ... .
Өз кезегіндегі кеңес үкіметі де “Қазаққа” , оның ... ... ... ... ... . Бұл күрестің ең алғашқы
құрбандарының бірі “Қазақ” ... ... . ... ... ... ... өзінің бес жылға жуық тарихында ... ... , 1918 ... 17 ... , 260 нөмірінен кейін ... ... ... . Оны біржола жабу туралы Омбы ... 1918 жылы 4 ... ... ... ... “Ввиду того , что ... ... ... ... ... контрреволюционным , открыто выступает ... ... , ... ... , ... ... ... - делінген .
Үш күнге созылған соғыстың нәтижесінде , Орынбор ... ... ... 20 ... , ... азат ... ... , шілденің 23,30-да “Қазақтың” 261,262 , қыркүйектің 5-16-да 263-
265-нөмірлері жарыққа ... . ... өз ... ... ... , оны ... және ... авторларының бірі
Мадияр (М. ... ... ... ... , абақты-айдауынан
аман өткен “Қазақты” ... ... ... ... ... еді,
құдайға шүкір , бүгін жарық дүниеге қайта шығып , ... ... ... отыр . ... көрген жұртына “Қазақ” жеті айдан бері
көкірегінде ... ... ... , көрген-білгенін айтқысы келеді”
–дeп жазды .
Газеттің ... ... ... ... оны ... ... ... қарағандығын байқатады . Мысалы , ... ... 16 ... ... ... ... 17-нен
бері большевиктің кесірінен ... ... ... . Енді ... реттеліп келеді . Мезгілінде шығып тұрады” - деп , өз тілшілері
мен ... ... ... ... ... тұруға шақырды .
Бірақ өмір басқаша шешті . Бұл ... ... ... ... ... ... сипатын , оның қоғамдық-саяси бағытын
анықтау және оны ... алу – оған ... ... ... ,
одан алынған мәліметтерді ғылыми-зерттеу жұмыстарында пайдаланудың ең
басты және ... ... . Ол үшін , ... ... ... не
журналдың кімнің қаржысына немесе ... ... ... шығып тұрғандығын анықтау қажет . Себебі басылымның сипаты
, бағыт ... ... ... , оның деректік маңызы мен
шынтуайттық ... осы ... ... ... . Сондықтан ,
бұл кез келген басылымды тарихи дерек ... ... ... ... ... ... ... бірі .
Ал , енді ... ... ... обьектісі ретінде
қарастырып отырған ... ... ... , онда оның ... ... бүгінге дейін үш түрлі ... ... ... . ... ... ... қалталы байлары бірігіп ... ... ... , ол ... сипаты жағынан “байшыл” газет
болған . Екіншісі – ... ... бір ... ... шыққан .
Сондықтан , ол бір ... тән ... . ... – газет байы бар басқасы бар жалпы
45
халықтың қолдауымен , газетті ... ... ... ... ақшасына және жарнамадан түскен қаражатқа шығып тұрған ... ... ... ... ... . ... ол
жалпыұлттық сипатта болған газет . Oсы пікірлерге жеке-жеке ... қай ... ... ... ... ... көрейік .
Газеттің қаражат көздерін ... ... ... ... - ... ... газет” /51/ - деген мақаласында ,
бірінші ... ... ... ... Сәбит Мұқанов екендігін
айтады . Ол мақалада ... 1932 жылы ... “ХХ ... ... ... ... ... газетін шығару үшін қазақ
байлары 7 жыл ... ... , 5000 сом ақша ... . Оны ... үшін ... қажы ... тапсырған . “Қазақ” сол ақшаға
шыққан” - деген пікірдің негізсіз ... , ... ... ... ... ... сай пайда болған , ... ... алыс ... ... ... ... ... келіп , өз ... ... соң да ... ... ... ... . Ә. Бөкейханов екі ... ... ... ... ... үшке аяқ ... ... “Тәңірден соңғы
күшті халық қой. Халық қолдаған іс ... ... ... ... , қолмен ұстағандай болдық... әуелі құдайға
сеніп , екінші , ... ... ... ... ... , ... ... аяқ басты . Қайырлы болсын!” - деп жазды /52/. Мұнда , ... ... ... халық екендігі ашық айтылған . Олай
болса , газеттің ... ... ... ... ... , бір ... саусақтарымен санап шығуға болатын жылдар
аралығында болып өткен ... ... ... ... ... өзгерте алмағанымен , оның бағыт бағдарына , ... ... ... өзгерістер енгізбей қоймады . ... ... еш ... ... ... ... ... етті . Жер мәселесінің қазақ үшін өмірлік маңызы ... ... , 1916 жылы ... ... алу ... газеттің
өзекті мәселесіне айналды . Ал , 1917 ... ... ... ... ... өзгерді . Енді ол Алаш ... таңы атты . ... ... жеткізді .Күні кеше құл едік ,
енді бүгін ... !” - деп , ... ... құру , съез ... кірісіп кетті . Басқа да ... ... ... ... көп үміт ... , оған ... қазақ депутаттарын сайлау
жұмысымен ... . ... ... алып , ... үлкен
үмітпен қарады .
Бірақ , “Қазақтың” мұндай шуақты күндері ұзаққа ... . ... ... ... орталығында орын алған қазан ... ... ... ... ... ... . ... өзінің бар күш жігерін большевизмге ... ... ... ... ... ... сөздерін әшкерелеп , ... ... ... ... ... ... ... . “Аттан
Алаш азаматы !” - деп ұран ... , ... ... ... ... жау – ... қарсы жорыққа аттану кеудесінде
жаны , ... ... ... қаны болған алаш азаматына парыз”
- деп , ... ... ... ... ... ... кеңес
өкіметіне қарсы күреске ... ... ... ... ... , ... ... жылдың ішінде ғана ... ... ... өзгерістер “Қазақ” ... ... ... , ... ... ... , Ұлт ... шығып , бірнеше
рет түбегейлі өзгерістер енгізуге мәжбүр етті .
Сонымен , ... ... ... ... ...... да , ... іс-әрекеттері жағынан да жалпыұлттық газет
болғандығы , оның қалыптасқан әрбір объективті тарихи ... ... ... , ... ... ... ұлт ... анық .
Қайталанбайтын деректердің ... ... , ... ... ... құндылығы , сол деректерді жасаушы субъектерге
тікелей байланысты . ... ... ... редакторлар ,
авторлар , тілшілер ... . ... ... ... , бес жылдан
астам уақытта , ... ... ... ... , ... аяқ ... ... және тұрақты авторлары ... , ... ... және ... ... ... және
жинаққа енген материалдардың 53 ... ... ... ... .
Бүгінгі күні - тәуелсіз Қазақстанның төл ... ... , өз ... көз ... , А. ... тарих
туралы , әсіресе тарих ... аса бір ... ... , ... ... ... айтқан ойлары , пікірлері өзінің дәлдігімен ,
ғылыми құндылығымен ерекшеленетіндігін байқауға болады ... ... ... ... ... құрайтындығын ,
деректерде салынған ақпараттарды алып , ... ... ... ... деректану ғылымның қажеттілігін , “Шежіре , заман хат ... , ... – бәрі де ... жемі ... ... ... олардың айтқанының бәрін ала бермейді . Аударып , ақтарып түрлі
жағынан ... , ... ... ... , ... ғана ... - деп , ... ғана сөздермен , аса
маңызды ғылыми ... ... ... ... .
“Қазақ” газетінің авторларының жалпы саны ... ... . ... ... ... ... есімдер” - деген тізімде 109
“Қазақ” авторларының әлі ғылымға ... ... ... бірі ... , ... ... басылым беттерінде
48
көтерген мәселелерінің ... , ... ... көңіл аудартқан
мақала жазған , “Қазақ” газетінің 2-ші ... ... ... (№№ 3,5,7,9) ... ... - ... көлемді де қызықты
, танымдық ... ... ... жариялаған “Түрік баласы”.
“Қазақ” газеті ... ... және ... ... ... сипаттағы бейресми басылым . Оның негізін қалаушылар
және ... ... А. ... , Ә. ... , М. ... ... ... .
2.2. “Қазақ” газеті мәліметтері – бірінші дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... жарыққа шыға бастаған 1913 жылдың әлем ... І-ші ... ... ... ... ... ... енгендігі белгілі . Әрине бұл кездейсоқтық ... , ... ... зор ... . Басқа да мемлекеттер тарихы тәрізді ... ... ... да 1913 жыл , ел ... ... ... аяқталғанын көрсетеді ерекше жыл ретінде тарихнамаға енді
. Кеңес ... ұзақ ... бойы , ... қол ... 1913 ... көрсеткіштерімен салыстыруы соның бір ... ... өрті ... ... ... 1916 жылдың жазында шарпығанымен
, қазақтардың да ... ... ... ... бірі
болғандықтан , ол әлемдік оқиғадан тыс қала алмағандығы , 1914 ... ... ... ... , ... бір ... , Қазақстанға
да өз әсерін ... ... . ... , 1913 жыл ... де ... бейбітшілік жылы болды деп айта аламыз . Ал , ... неге ... , ... қоғамдық сілкіністер мен әлеуметтік
қақтығыстарға әкеліп соқтырғанын , ... , ... ... ... да , ... жалпы даму
жолынан ауытқып , басқа бағытта кеткенін ескерсек , онда соңғы ... ел ... ... білудің қажеттілігі арта түседі . ... ... ... ... ... қай жерге дейін
келгенімізді , адамзаттан қай ... ... ... ... “Қазақ” газетін алғашқы ... ... ... ... ... көзі ... ... мақсатымыз да осында
.
І-ші дүниежүзілік соғыс ... ... ... ... , әр ... формада (ауызша , жазуша , фото , кино ... т.б.), әр ... ... ... , ... , таптық т.т.) пайда
болған деректер баршылық . ... , ... бәрі ... ... дейін ғылыми айналымға түскен жоқ . Тек ... бір ... , ... ұлттың мүддесіне сай , дәлірек айтсақ , орыс ... ... ... ғана , ... ... қаралып , кеңестік
тарихнамада ғылыми айналымға молынан ... ... , ... бір ... , яғни қазақ тілінде дүниеге келген
ұлттық ... ... ... назардан тыс қалдырылды . Осындай ,
тарихты тануды кеңестік өлшеміне сай ... , ... ... ... ... ... тарих дерегі ретінде
пайдалануға қатаң тиым ... , төл ... бірі ... ... ... ... .
Халық өміріне қатысты тарихи ... көбі ... ... ... , әр ... ... ... тереңірек
зерттеліп , ал сол ... ... ... ... ... , ... қарапайым жасампаздық ... ... тыс ... ... . Мұндай тарихты зерттеудегі біржақтылық
қазақтарға да тән . Ол ... ... ... ... ... ... деген еңбегінде: “Халқымыздың тарихы – ... ... ... мен жеңілістердің ғана тарихы емес . Оның қашаннан
да ... ... бар . ... ... , оны ... , қалалар
салу , керуен жолдарын тарту , ғылыми трактаттар жазу , төл ...... де ... ... - деп ... ... ... объектісі ретінде қарастырып отырған уақыттағы
халқымыздың ... ... ... ... бірі , әрі ... ... ... өзі . “Қазақ” сияқты қай ... ... ... биік ... ... шығарып тұру , бір жағынан , ... ... ... дәлелі болса , екінші жағынан ... ел ... әр ... қырынан бейнеленген ұлттық жазба
дерегіміздің ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың бас кезіндегі мәдениеті мен ... ... 1913 жылы ... , осы ... арналған 18 мақала
енген . Оларда: қазақ халқының соғыс ... ... ... ... ... , ... , әдебиеті , тілі , өнері-білімі
туралы ... . ... , сол ... ... ... ... ... туралы мақалалар көптеп жарияланғанын
байқауға болады . Құрамына қазақтарды қосып ... ... ... оның ... ... ... ... , Балқан соғысына
қатысты 19 арнайы мақала ... . ... ... ... ... хабарлар” , 6 нөмірінде “Соғыс жайынан” материалдар басылған
.
“Қазақ” ... ... ... ... ... ... бөліп ,
өз бетінде ... ... ... бірі ... , ... , жалпы халықтың рухани өмірі туралы мәселесі ... деп ... . Тек , 1913 жылы ғана ... ... ісі бойынша 30-
дан астам
арнаулы мақалалар ... .Оқу жайы ... ... , “Ішкі
хабарларда” айтылып тұрған . Олар да маңызды ... көзі ... ... Ө. ... ... ... қойған мақсаттарды шартты
түрде: саяси-әлеуметтік мәселелер , шаруашылық-экономикалық ... ... ... деп үш желіге бөле отырып:
“Газеттің осы ... ... ... ... ... ... ... жазып және дайындап отырғаны ... ... . ... ... , Міржақып Дулатов , Әлихан ... . ... кез ... ... жаза алар хас ... ... де
Әлихан көбінесе саяси-экономикалық , Ахмет – ... ... ... ... пен өнер ... көбірек барғаны “Қазақ”
беттерін ақтарғанда көзге айқын ... . ... ... ... Ахмет Байтұрсынов жазған және бас жазушы ретінде ... ... ... ... ... , ... көзқарасын білдіріп ,
газеттің бағдар-бағытын айқындап ... . Оның ... ... ... ... себепші болған көбіне-көп осы
“Қазақтағы” мақалалары арқылы танылуы болса ... - ... ... , ... қай саласынан болмасын қалам тарта білген бұл ... ... ... ... ... ... рас ... материалдары үшеуінің ұлт алдында ... ... ... ... ... ... , газет бетінде көтере ... ... . ... , ... ... ... жер мәселесі “Қазақ”
газетінің де ең ... ... ... . ... қатысты
мақалалардың көбін ғасыр басындағы осы мәселенің ел ... ... ... ... . ... , ... өте ... , өткір
қойылуына байланысты Ахмет Байтұрсынұлы сол ... ... ... алу турасындағы низам” , “Жер жалдау жайында” , ... ... ... ... ... жазды . Жер мәселесі Міржақып
Дулатұлының ... не ... атты ... сериясында да
52
айтылған . Газет шыға ... ... жылы ... ... қызу ... тудырған бас қосып , съез ... ... да ... ... ... ... ... . Апталық бетінде
жарияланған басқа да ... ... , ... ... ... ... саяси-әлеуметтік , экономикалық және мәдени
өмірі туралы мақалалардың да ... сол үш ... ... ... ... бір ... , ... объектісіне қатысты газет
материалдарының шынайылық дәрежесінің ... ... ... ... ... , ... ... көбін үш-ақ адам жазған? ... ... ... ... ... ең ... ... себебі , басқарма ... ... ... ... ... өтінгенімен , жалпы жұрттың газетке
мақала ... ... ... , ... ... . Сонымен
қатар, оның бірнеше ... ... бар . ... ... ... етіп ... оқығандарымыздың бойындағы қазаққа ... пен ... , ... ел ... ... газетке хат жазып
отыруға кедергі болған ... ... , ... ... ... ... жазушыларға бірінші
күннен ... ... ... ... , ... ... газет бетінен орын алуына ... ... ... .
Үшіншіден , апталыққа мақала жазып тұруға мүмкіндігі бар хат білетін
аталарымыздың бір ... ... ... емес , ... ... ... ... . Дәлірек айтсақ , олар газет шығарушылардың
үстінен тиісті орындарға арыз ... ... . Ол , ... , ... өз ... ... ... жоқ . Басқарма газет шығарумен
қатар өз ... ... ... , өсек , ... де ... болды . Дүниеде екі әділ сыншы бар: халық һәм ... ... де ... ... ... ... , кімнің не істегенің
тексереді , ... ... - деп ... , ... ... Дулатұлы өз
жақындарынан көрген қорлығы туралы: “Жәбірді ... ... ... ... . ... ең қиын ... батқаны жаудың жақыннан
шыққаны болды” - деп ... . ... және ... да ... ... газет шығару ісін негізінен өз қолына алуға
мәжбүр етті ... ... ... өз ... ... ... да ... Алаш
азаматтарының еңбектерін жоққа шығарғандық емес , “Қазақ” солардың
арқасында ... ... ... басылымға айналды . Дегенмен , ошақтың
үш пұтындай “Қазақтың” негізгі үш ... ... ... , ... және ... Дулатұлының болғандығы тарихи шындық .
Сонымен ... ... ... ... тағы бір нәрсе , ол ... ... ... , ... арқылы газет ... оңды ... , ... ... . Абай даналығының ... оның ... , ... ... тигізген әсері арнайы
тақырып ретінде зерттеуді қажет ететін ... ... бірі ... ... соңы мен ХХ ... ... қазақ қоғамын өз
шығармаларында Абайдай дәл ... , ... елі ... өмір-
салтын , тұрмыс-тіршілігін , бар бітім болмысын Абайдай дәл ... адам ... кем . ... ... ... анық сөздері”
туралы Мұхтар Әуезов: “Сол ... ... ... бетінен
анда-санда оқып отырған ... анық ... ... пішінің айқын
қылып көрсетіп , мектeптегі жас ... ... түзу ... болушы еді . Жас буынның жаңа туып келе ... ... ... ... , ... алып бара ... ... еді” -
дейді .
Демек , Абай туындылары мен “Қазақ” ... ... ... екеуінің де қазақ өмірі ... ... анық ... ... ел ... ... ... маңыздылығы ,
шынайылық дәрежелерінің жоғарылығы және ... ... . ... ... , ақын ... ... мәселелердің көбі “Қазақ”
газетінің де өзекті ... ... . Абай ... ... ... орын ... келеңсіз көріністер апталық беттерінде
де сыналды .
“Қазақ” газетінің ... ... ... , ... шынайылық дәрежесіне әсер еткен факторлардың тағы
бірі , ... ... ... ... ... алуы деп ... . Екіншіден , газетті шығарушылар Абайдан тек ... нәр ... ... жоқ , ... қатар , олар газетте Абай ... ... ... ... ... ғылымының қалыптасуына
да өз үлестерін қосты . ... ... ... ... қадірлі жұртқа таныту үшін мұнан ... ... ... ... ... ... ... , көпке көрсетпекшіміз” /54/ - ... ... ... ... Абай ... ... . Осылай
газет арқылы Алаш ... Абай ісін әрі ... ... , ... бір ... , ол Абай мен оның ... мақсат-мүдделері , арман тілектері бір ... ... өмір ... , өз ... ... әкелген орталары мен
қолданған күрес тәсілдерінің ... ... . Ал , ... Абаймен заманы бір болғанымен өскен орталарының басқа
болғандығы тарихтан ... . ... ... ... ... да ... ... . Олардың біразы империя орталығында білім
алып , сонда саяси ... ... , ... ... қалаларда
өсіп жетілді , 1905-1907 жылдардағы саяси ... ... ... ретінде қалыптасты , абақтыларда ... . ... ... сол ... ... ... ... тән түріне – газет
шығаруға алып
55
келді . Бұл ... көп ... ... ... тәсіл екендігін іс
жүзінде көрсетті . ... , Алаш ... Абай ісін жаңа ... , жаңа ... ... білді .
Баспасөздің ұлт мүддесі үшін күресте пайдалы да ... мына ... де ... ... . Егер , ... өзінің Абай ... тек 1903 жылы ... айта ... ... ... ... облысында Абайды
білетін адам кем , тіпті жоқ деп ... ... . Олай ... ... , ... ... ... болып басылып шыққанша
Абайдың аты да , сөзі де ... ... ... ... /55/ ... , ... ... бірге толып екіге аяқ басуына ... ... ... ... ... ... екен , жұрт
жабылып көтермелеп кетті . Сондықтан бастауға ... ... ... , жүргізуге себепкер болған жұртқа кірген саңылау һәм сана , ... ... , ... ... . Жұрт азаматтарының бірсыпыралары
пұл жағынан , бірсыпыралары қалам мен ... ... , ... ... да ... етті , баршаларына жұрттың тілі ... , ... ... ... ... айтасыз !” - деп , Абайды да ,
“Қазақты” да , ... ... ... ... атап ... . Бұл
мысалдар баспасөз құдіретінің айқын дәлелі .
Газеттің 1913 ... ... ... шыға бастауы оны , өзінің
еркінен тыс , бірінші ... ... ... соңғы бейбіт ... ... , ... және мәдени өмірінің құнды
дерегіне ... . Сол ... ... ... ... талдау жасау , оның мынадай деректік ... ... , ... ... мақалалар ел өмірінің барлық
жағын
дерлік қамтыған . ... , ... ... ... ... ... ... , күнделікті тұрмыс-тіршілігіне
қатысты өздерін қызықтыратын мағлұматтар ала алады .
Екіншіден , газетте ... ... ... ... , ... терең білгірлері , халқымыздың ... озық , ... ... ... ... , ... Байтұрсынұлы және Міржақып
Дулатұлы үшеуінің жазғандығы . Бұл ... ... ... ... ... ... ... жоғары болуына әсер
ететін негізгі фактор болғандығы .
Үшіншіден , Абай ... , Абай ... ... ... , ... ... ... тигізген оңды ... ... ісі , Абай ойы мен ... , ... ісі , ... ойы , газет
тілімен сәйкестігі .
57
Қорытынды
Сонымен , ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... мен ... қақтығыстар қазақ даласына
да өз әсерін тигізбей ... жоқ . ... ... ... ... ... ... жаңа буын өкілдерін - әр ... ұлт ... ... . ... талабына сай , жан-жақты білім
алған зиялыларымыздың бір тобы ... ... ... ... ... үшін газет шығарудың ... ... ... .
Нәтижесінде , 1907 жылдың наурызынан бастап ... ... ... ... ... ... ұлттық-бейресми
басылымдар дүниеге келді .
Қазақ зиялыларының ... ... ... алғашқы қадамдары
сәтсіз аяқталғанымен , ұлт мақтанышына айналып , ... ... ... ... қалатын , ұлт мүддесі үшін күресте әлі бірде-бір ... ... ... істер атқарған басылымдар да сол ... ... . ... , ... ... ... бұқаралық ақпарат
құралдарының тұңғышы – мерзімді басылымдардың , ... ... ... топтардың саналы іс-әрекеттерінің ... ... , ... күні бәрі де ... ... ... ... айналып отыр .
Сонымен , егер ... ... ... ... ... ... басты себебі , қазақ жерін одан әрі отарлаудың
күшейтілуі ... , ... ... ... ... ... , ... , сол отарлаушылыққа қарсы күрестің нәтижесі
болды . ... ... ... ... басылымдарының деректік
ерекшелігі де осыдан туындайды ... ... ... ... оннан аса ұлттық-бейресми
басылымдар
58
жарық ... . Олар ... екі ... тарихи жағдайда шығып тұрды
. Егер , “Қазақ ... , ... , ... , ... , ... ... журналы патшалық самодержавие тұсында шықса ,
“Бірлік туы”, “Сарыарқа” , ... және ... ... Уақытша
үкімет тұсында , демек , біршама демократиялық ... ... ... . Бұл ... ... ... ... ғана емес
, олардың ... да әсер етті ... ... ... шығып ... ... ... саны қатаң ... ... . ... ... ... ... ғана ... тиіс болды .
Ұлттық басылымдардың сипатына , бағыт ... , ... ... ... ... әсер еткен факторлардың бірі ... көзі . ... ... ... ... бейресми басылымдардың
бәрі де жеке адамның , ... бір ... ... қаражатына
емес , нақты басылымдарды жаздырып алушылардың , ... ... ... және ... түскен ақшаның негізінде шығып
тұрған . ... олар ... ... алды . ... ... мен
“Айқап” журналы сол қаражаттың жетіспеуінен ... ... . Бұл ... ... бойы ... тарихнамада жазылып келген “Айқап” ... ... ... сипат беру әрекетінің ... ... ... ... және “Айқап” журналы “Қазақ”
газетінің қастандық ... ... ... деген тұжырымның
шындыққа сай ... ... ... ... ... дерегі ретіндегі тағы бір ерекшелігі ... ... ... ... , ел өмірінің барлық
салалары туралы толық ... бере алуы және ... ... ... . Мысалы , газеттің әлем халықтары ... ... ... соғыс қарсаңындағы жылы дүниеге келуі , оны
59
қазақ ... ... ... жылғы өмірінің , ... ... ... ... дерегіне айналдырды .
Ұлттық басылымдар тарихының жаңа кезеңі ... ... ... ... . Патша өкіметінің құлатылуы ... ... ... ... мүмкіндік берді .
Сонымен , ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... басылымдар , отан тарихының аса ... ... ... ... ... . ... , ... деректер
сияқты, олар да өздерін деректанулық “сыннан” ... ... ... .
Басылымдардың өздеріне ғана тән ерекшеліктерін ескеріп , әр ... ... ... жүргізілген деректанулық талдау , ... ... мен ... құндылығы жоғары мәліметтер алуға
мүмкіндік ... ... , ... ... тарихи дерек көзі ретінде әр түрлі
бағытта ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... тарихын жан-жақты зерттеуге , оның әлі де ... ... ... ... береді деп ойлаймын . Оған қажетті
материалдар ұлттық басылымдарда жеткілікті . Мысалы , ... ... ... көріне бастаған жаңа ... , ... ... ... , ... ... ... енуі мен даму жолдары тек баспасөз ... ... ... ... ... және ... ... мүмкін .
Ә. Бөкейхан , А. Байтұрсынұлы , М. Дулатұлы ... ... өз ... ... ... ... , жалпы тарих ғылымы туралы
көзқарастарын білдірген . Олардың баспасөз ... ... ... мол ... ... талдау жасау тарих ғылымын
байыта түсер еді деп ... ... ... мен ... ... ... В.О. ... в девяти томах. Т.VII. М.: ... ... ... ... Қ. ... ... ХІХ ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың
басындағы Қазақстан тарихының дерегі ... ... ... 1998. 195 б. (15-21).
4. Сонда. Б. 21-27.
5. Сонда. ... ... Т. 20-30 ... ... ... Алматы: Санат.
1997. 320 б.
7. Атабаев Қ. Қазақ ... ... ... ... көзі(1870-1918).
Алматы: “Қазақ университеті” 2000. 358 б.
8. Сыздықов С.М., Айдаров Ғ. ... ...... дерек. Алматы:
1991. 78 б.
9. Ирмуханов Б.Б. Прошлое Казахстана в письменных источниках. Алматы:
Өлке, 1998. 370 ... ... ... //Бірлік туы. 1918. 20(7) февраль. № 22.
11. Нұрпейісов К. Алаш һәм ... Б.22.
12. Мақалалар.
13. ... ... ... ... ... ... Бас редакциясы.
1998. 560 б.
14. Сақов Қ.Ө. “Қазақ” газетіндегі ұлттық-саяси ... ... ... ... 1998. 26 б.
15. Назарбаев Н. Тарих толқынында. Алматы: Атамұра, 1999. 296 б. (162-
165)
16. Шонанұлы Т. Жер ... – ел ... ... ... 1995. ... ... М. Қазақ қалай орыстандырылды. Алматы: Атамұра, 1993. 128-
б.
18. Ахмедов Ғ. Алаш “Алаш” болғанда. Алматы: ... 1996. ... ... М. Алаш ... Алматы: Жеті жарғы, 1996. 224-б.
20. Өзбекұлы С. Арыстары алаштық. Алматы: Жеті ... 1998, ... ... Ж. Мамания. Алматы: Атамұра, 1999. 272-б.
22. Субханбердина Ү. Қазақ баспасөзі ... // ... . ... ... , 1995. ... ... А., ... Ш. Қазақ баспасөзі // ... , 1991. № 10. ... ... 1913. № ... Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму жолдары . Алматы. 1964. Б.68.
Первая ... ... ... ... (1888-1902). Автореф.
канд. дисс. Алма-Ата. 1949. С.13.
26. Аллаберген Қ., Нұсқабайұлы Ж., Оразай Ф. Қазақ ... ... ... ... Ө. ... ... Б.24.
28. Беннигсен А., Лемерсье-Келькежей Ш. Қазақ баспасөзі // ... 1991. № 10. 74 ... ... ... Т. Ел ... ақ жол ... // ... Қазақстан,
1997. 19 қараша.
31. Тайшыбай З. Қазақтың ... ... досы жоқ // ... 1992, 9 ... “Қазақ”, 1917 жыл, № 239.
33. Дулатұлы М. Баспасөз үмесі // Еңбекші қазақ, 1923, 5 мамыр.
34. Исақанұлы Д. ... ... ... // Ақиқат, 1999. № 2. 37б.
35. Аллаберген Қ., Нұсқабайұлы Ж., Оразай Ф., Көрсетілген еңбек. 32б
36. “Айқап”. ... ... 1985. ... ... М. ... ... 1991.37б
38. Боранғалиұлы Т // Егемен Қазақстан, 1997, 19 қараша
39. ... Ү. ... ... мақалалар мен хат-хабарлар.
Мазмұндалған библиографиялық көрсеткіш. Алматы. ҚР, Орталық ғылыми
кітапхана, 1999. 834 б. ... ... Е. ... газеті. //Білім және еңбек. 1964. №5.
41. Өзбекұлы С. Арыстары алаштың: ... ... ... Жеті ... 192 бет. ... Субханбердина Ү. Қазақ халқының атамұралары. Б. 62.
43. “Қазақ” ... ... 1998. ... Назарбаев Н. Жадымызда жатталсын, татулық дәйім сақталсын ... 1998,15 ... Не екен ... ... // ... 1998, № 4, ... ... 1993, № 266.
47. М.Д. (Дулатов М.) “Айқап” журналы //Қазақ, 1914, № 51, 21 февраль.
48. ... 1913, № ... ... М. Қазақ баспаханасы //Қазақ, 1917. № 239.
50. “Қазақ” газеті. Жинақ. ... ... Қ. ... - ... ... ... ... хабаршысы.
Журналистика сериясы. 1998. № 2. Б.37.
62
52. “Қазақ” 1915. № 101.
53. Назарбаев Н. ... ... ... ... ... Жинақ. Б.75.
55. А.Б. Қазақтың бас ақыны. “Қазақ” газеті. Жинақ. 71 ... ... ... және ... ... ... ... Университет
Әлеуметтік және ізгілік пәндер кафедрасы
Диплом жұмысы
Ұлттық ... ХХ ... ... ... тарихының дерек көзі
Ғылыми жетекші: т.ғ.д. профессор
Қ.М.Атабаев
Орындаған: тарих тобының 5 курс ... ... ... 2006

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан мен Ұлыбритания бұқаралық ақпарат құралдарындағы ұлттық мүдде мәселелерінің берілу ерекшеліктері56 бет
Ұлттық валюта – теңге7 бет
Ірі шығыстанушы В.В.Бартольдтың еңбектері8 бет
Ежелігі Қазақстан тарихы туралы зерттеу11 бет
Заңдар – Қазақстан Республикасы тарихының дерек көзі (1990-2007 жж.)187 бет
Кеңес елі мектептеріндегі тарих пәнінің оқытылуы және ондағы ұлт республикалары тарихының орны28 бет
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы әдебиет туралы айтыстар. ҚазАПП тұсындағы тұрпайы социологиялық сындар. Соғысқа дейінгі әдеби мұраны игеру мәселесі20 бет
КСРО дәуіріндегі түріктану ғылыми саласы36 бет
Мектепте тарих пәнін оқытудың әдістемелік негіздері19 бет
Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев еңбектері тәуелсіз Қазақстан мемлекеттігі тарихының дерек көзі (1990-2006 жж.)214 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь