Түс көрудің поэзиядағы рөлі

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1 Түс көрудің прозадағы көркемдік қызметі
Оралхан Бөкей шығармалаарындағы түс көру құбылысы ... ... ... ...
Әбіш Кекілбаев туындыларындағы түстің көркемдік құрал ретіндегі көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

2 Түс көрудің поэзиядағы рөлі
Мұқағали Мақатаев өлеңдеріндегі психологизмнің түс көру
тәсілі арқылы берілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Иран.Ғайып поэзиясындағы түс көру табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
........................................
1. Түс көрудің прозадағы көркемдік қызметі
Оралхан Бөкей шығармалаарындағы түс көру ... ... ... түстің көркемдік құрал ... Түс ... ... ... ... өлеңдеріндегі психологизмнің түс көру
тәсілі ... ... түс ... Түс көрудің прозадағы көркемдік қызметі
1.1 Оралхан Бөкей шығармалаарындағы түс көру құбылысы
“Бәрі де ... ... түс көру және оны жору ... ... ... ... соғыс жылдарындағы қазақ ауылының өмірі Алма
кемпірдің әңгімелеуімен, ... ... ... Ақан шалдың
аузыменбаяндалады. Түс көру, көбінесе алдағыны болжау, сезіну ... ... екен ғой. ... түсімде ақ боз атқа ... ... ... ... ... өте ... еді,-деп көзінің
жасын шылауышымен сүртті”.
Күркіреме бұлағы – ауылдағы ... ... ... тұс. Ауыл ... ... ... осы Күрткіреме
бұлағына ауады. Алыс сапардан қайта оралар ... ... алар жер ... ... ... азаматтарды майданға аттандырар табалдырық секілді.”
Бірақ кемпірдің түсіне кіретін ауыл ... асау да ... өзен ... ... ... ... ... осы өзеннен салып-ұрып өте
шығуынан көрінеді. Халық түсінігінде, түсінде ағынды су ... ол ... ... жорылады. Ал, тұңғиық, не лай болса жақсы емес. Азырақ ... ... ... ... бұл ... түс ... ... “Апам түс
көріпті. Сен ақ боз атқа мініп, ... ағаш ... ... ... өте ... ... ... келеді деп отыр”. Тасып
жатқан өзен аласапыран оқиғаның, арпалыстың белгісі. Осы өзеннен аман-есен
өту - өмір ... ... ... ... ... ... деген сөздердің өзі
су деген мағынамен байланысты екенін С.Қасқабасов талдап көрсетеді. Бірі –
көктегі, екіншісі – ... су. Бірі - өлім ... ... - өлім ... өзеннің немесе теңіздің суына қарық болу, яғни суға кету ... ... ... Халық нанымындағы бұл жору да оқиға
барысынан көрініс береді. Анасының түсінде тасыған ... өте ... ... ... оралады.
Ақанның түсі:
“Түнде кезегім бітіп, шаршапкеліп, ұйықтап кеттім. Түсіме алғаш ... пен ... ... ... де атқа ... ... бермей, шанағынан
асып-тасыған Бұқтырмадан өтіп барады. Осы кезде асау ... ... ... бірдей бүктеп апарып, жалмап жұтып қояды. Жар жағасында
қалған мен ... ... ... ... шақырамын. Жым-жырт. Бұл
түс арқылы еңбек армиясында жүрген Ақан майдандағы ағасы Ақтайлақ пен ... ... ... де ... ... ... ... еді.
Бұқтырмадан аман-есен өткен Ақан ауылға оралады, ал сол ... ... ... ... пен ... ... қаза болады. О.Бөкеев
кейіпкерлерінің түсінде Бұқтырма - өмір мен өлім ... Және ол ... ... ... әлемі – түс жоруда екі түрлі сипатыменкөрінеді. Біріншіс – адам
жаратылысының негізі, тіршілік көзі. Ол ... ... ... аналық бастау мәңгіліктік және тылсымдылық сипаты да бар.
Екіншісі – ... ... көз ... ... ... мазасыз қалпы, тасуы кірсе күтпеген қолайсыздық болады.Аласұрған
теңіз, дауыл, тасқын ... ... ... ала ... ... ... ұғымдада түстің ... ... ... ... түсіндегі Бұқтырманың тасуы – қауіп-қатер, судан аман өту -
өмірдің ұзақ болуы, суға кету – ... қаза ... ... түсу де
ауыртпалықты, сәтсіздікті білдіреді. “Ардақ” әңгімесіндегі Ардақ ... ... ... ... Көп ... ... ... кейіпкерлертағдырын түс көру арқылы болжап білу біз ... түс көру ... ... ... ... Өмір мен ... түстегі су әлемі Бұқтырма өзені арқылы ... ... ... “ суға ... ... көретін Ақан жар жағасында қалады. Яғни,
су - өлім ... жар ...... ... ... “су ... кетті”,
“суға кеткен тал қармайды”, “су аяғы құрдым” деген ... осы ... ... ... Суда Үббе болады, ол адамдарды ... ... ... ... ... де судың қауіптік белгісі танылады. Мифтік
дәуір адамдары болжамға, ішкі интуицияға көп ... ... ... ... ... жазушы кейіпкерлерінің таным-түсінігінен де
елес береді.
Ақанның тасыған Бұқтырмадан ақ боз атқа ... ... де ... бар. ... кісі ... ... атқа мінсе, мұратына жетер”. ... ат – ақ боз. Ақ түс те, боз түс те ... ... киелі саналған. Ақ
түс - жақсылық хабардың нышаны, әрі қасиетті түс. Боз түс ... көне ... ... ала ... осы пікірдіт айтуға болады. Ақанның аман
оралуы судан аман-есен өтуімен ... ақ боз атқа ... осы ... ... ... дүние көшпенділері үшін су – шейіт патшалығы. Оған кеткендер
қайтып оралмайды. Жер ... ... ... ... бұл ... өмірлерді қылғып жұтып жатқан мүлде басқаша әлем. ... ... осы ... ... екі ... әйелдердің ажалы содан, өкпесін
ұрлап алып, суға атып жібереді. Албастыны түріп айдап шығатын тек ақ боз ... деп ... ... Кеше ... ... кеткен екен, түс көрдім. Қынымда ... сап ... ... ... ... ... уралап батысқа шауып
барады екем деймін... Сенің де күнің жақындап қалды-ау... Шүйіншілі хабарға
жорыдым”.
Түсте көрінетін ... ... ... т.б. ... өңінде ұл перзентті
болуының белгісі жорамалы. ... ... ... сәйкес жору
кейіпкерлерге де белгілі.
Міне, қарап отырғаныңыздай, бұл повестегі түстер ... ... ... ... ... ... ... алдағы болар оқиғаның
хабарын беріп отырады. Автор түсті басты ... ... ала ... Ұлы ... ... ... ... қан майданның елге тигізген зардабын, сол
замандағы елдің мүшкіл ... әке ... әке ... ана ... ана болған
әйелдердің зар илеп, қайғы жұтқан ауыр күндерін, бір уыс ... ... ... ... ... Отан үшін ... ерлердің ерлігі, етті
жүрегін Алма шешей мен Ақан шалдың әңгімелеуі негізінде баяндайды.
Түс көру сюжеті – ... ... ... түс көрушінің
психологиялық мотивін, инстинкті тілегін, талабын, эмоциясын және сезінуін,
бүкіл сана ... ... ... ... комплексті құрайды. Автор
кейіпкерлеріне түс көргізе отыра, заман шындығын еш бүкпесіз жеткізеді.
М.Ф.Достоевский шығармаларындағы түс көру ... ... ... ... ... ”түс қандай бір нақты қызмет атқармасын, ол
шығарманың негізгі ой-нысанасынан ауытқымайды”, - ... сөзі ... ... ... (10,102) ... ... негізгі идеясы Достоевскийдің
мына сөзімен сәйкес келетіндей:”Түстің таңғажайыптылығы сонда өз ... ... бері ... ... ... ... ... жаңғыртып, бейне бір
сәуегейлілікпен шешіп береді. Және ол Сізге жаңа өте күшті сезім не қуаныш
не реніш сыйлайды”.(19,494)
О.Бөкей ... ішкі жан ... ... ашу үшін түс ... көркемдік қызметін, көп қырлылығын, тақырып пен идеяға, уақыт пен
кеңістікке шек ... ... ... жақсы меңгерген жазушы.
Оның шығармаларында түс көрмейтін кейіпкер ... Және ... де ... ... ... ... ... құндылықтың қазығы бола білетін, бүкіл туындының
көркемдік дәрежесін биік деңгейге жеткізетін ... ... ... ... О.Бөкей туындыларында фантастикалық түстер ... ... ... ... ... ... ... алынған шынайы
түстер. Кез-келген түс психологиялық негізде әрқашан реалды көріністермен
байланысты және көркем ойлаумен тығыз ... ... ... өзі ... ... ... оған
сенуіңізге де болады”,- дейді. О.Бөкей шығармасындағы автор мен кейіпкерлер
ойы жалғасып, бірегей образдарға айналып кетеді. Кейіпкерлері ... ... ... ... ... ешқандай ұлы істерсіз-ақ өнеге таратып,
үлгі көрсетіп жатады. Шыншылдыққа, батылдыққа, мөлдір, тазалыққа, ... ... ... – жан ... ... ... тұратын кейіпкерлер.
О.Бөкейдің үлкенді-кішілі шығармаларына тән аңызға бергісіз жұмбақ сыр,
қызық сарын, ... ... ... тіпті адам сенбес ... ... қиял мен ... ... жұмбақ халдер бірде оқиға арқауында,
бірде күшейткіш ... ... ... көрініп қалуы мен келеді.
Д.Әшімханов өз ... ... ... ... ... ... ерекше бағалайтын” дегендейін жазушы мәңгілікке жұмбақ ... ... ... жұмбақ өмірді, сол өмірде шешімі жоқ адамның жұмбақ
әлемін Мәңгілікке ескерткіш ретінде сол адам жаратылғалы бері ... ... келе ... ... ... ... ... айтар ойын жұмбақ
күйінде оқырманына ұсынды. Бұл – ... ... ... ... салған сара жолының бір қыры еді.
1.2 Әбіш Кекілбаев туындыларындағы түстің көркемдік ... ... көру ... Ә.Кекілбаевтың шығармаларында өз ... ... ... ... мифологиялық, психоаналитикалық қызмет
атқарар әдіс қана,тіпті түгелдей бір туындының тұтқасын құрайтын ... ие ... ... ... ... мен ... ... роман-
повестері бастан-аяқ түстен тұрады де болады.Бұл ... ... ... түс – ішкі монологтыңбір элементі
ретінде кейіпкердің көңіл-күйін, санасында үздіксіз жүріп жатқан психикалық
процесті ... ... ... ... ... ... мән
беріп,одан үлкен философиялық ой, әлеуметтік-қоғамдық мәселе көтеретін
Ә.Кекілбаевтың көркемдік ... әлі де ... ... арал ... ... бір көз жіберіп, түс көру тәсіл көріністерін
байқайық. “Үркердегі” Әбілхайыр ханның түс ... оны ... ... ... досы ... ... “Аңыздың ақырындағы” Кіші ханым мен
Әміршінің түстері, “Күй” повесіндегі Жөнейттің, ... ... ... қыз ... мен ерге шыққаннан кейінгі үнемі кіретін
бір мазмұндағы түстері т.б.Бұл түстердің ... ... ... ... біз ... ... шындығын, кейіпкердің бүкіл табиғатын,шын
бет пердесін,ішкі иірімдерін, көңіл-сана ... ... ... ... енеміз. Біздің ... ... ... ... ... Ә.Кекілбаев шығармаларында жаңаша өң алып,олар үлкен әлеуметтік,
философиялық,ғибраттық,психологиялық та қызмет атқаратын ... ... ... да осы ... ... ... ... мына өмірдің жалғандығын, бүгінгі тақ пен ... пен ... ... ... бір ... құны ... Осы ... арқылы философиялық, психологиялық тереңдіктерге
бару,бүкіл адамзат баласына ортақ ... ... ... ... ... ... ... проблемалар жөнінде ой
толғау тек Ә.Кекілбаев түстеріне, оның ... ... ... ... ... ... құруда және әдеби тәсілдерді
түрлендіруде, шығарманың бүкіл көркемдік-құрылысын ажарландыруда бірден-бір
айшықты ... ... ... Ә. ... әрбір шығармасында Түс- Ақиқат.Олар оқушысына
ақыл айтпайды, жол сілтемейді.Ол тек тұспалдайды, ой ... Өмір ... ... пен ... қуаныш пен қасірет, адалдық пен жауыздық т.б.
толып жатқан қайшылықтар жайында сыр шертеді.
Енді бір сәт осы ... ... ... берілу тәсілдеріне де
тоқтала кетейік.
Аңыздық желілерді, мифтік мотивтерді, ертегілік ... ... ... ... ... ... ... танытқан жазушы Ә.Кекілбаев
ежелгі аңыз бен ... ... өмір ... ... ... талап-
тілегімен, адамгершілік болмысымен ұтымды ұштастыра суреттейді. Осындай
шығармаларының бірі “Аңыздың ақыры” ... ... түс көру ... ... ... шындықты, өмір шындығын көркемдік шындыққа ұластырып
суреттеуде шебер қолданған.
“Аңыздың ақыры” романындағы “Махаббат” атты ... бір ... от ... ... ... Ол ... батылсыз енген жас
жігіттің мойнына оратыла кетті. Бұның баяғыдан бергі сарылып күткен ... ... ... ... тек осы ғана...» \151-б\ Бұл - кіші ... екі ... ... ... есін ... ... ... ыстық құшағы түс
емес тап өңдегідей ... ... яғни бұл ... бар ... табиғи
болмысымен бейнеленеді. Өйткені, түс өтірік айта ... ... ... жақ ашып айтпаған, отыз тістен шығармаған шынайы ... ... ... ... де осы Түс. Сіз өзге ... ... де
жасырып жүрген құпияңызды ашатын да, жұртқа жария ететін де – Түн, ... ... ... ... еркіңізге көніп, жасырын жатқан
іңкәр сезімді де оқыста ... ... ... да осы - Түс. Абайдың
ел-жұрттан жасырып, тек жүрегінде ғана ... ... ... есім ... еді. Ұл-қызы бар, некелі жұбайы болса да, елге ... ... да ... ... ... деп ... ... осы Түс емес пе
еді? ... ... ... ... деп тіл қатуға қақысы жоқ. Тоғжанның
қайын елінің көзінше – ... ... бір ... бар ... ... ішкі ... ... де осы- Түс.(6,98)
Кіші ханым да күні бойы алыс сапардан оралған Әміршіні ойлап, аңсап,
бар жан – тәнімен соған ... ... ... ... ... ... ... өтірік өрге баспайтын Түс өлкесінде,өзге
әлемнің ішінде жүр. Ешқандай ақыл-еске, ... ... ... ... жүр. Күндізгі өзін-өзі алдаусыратқан алдамшы, жалған өмірден өзге
шынайы өмір, ... пен ... ... пен ... ... ол. Өзін-
өзі алдайын, ұстайын десе де,ерікке көнбейтін Түн, Түс ... ... ... ... шын бет-пердесін ашып тастады. Өзі де білмейтін,сезбейтін, тіпті
мойындамайтын жүрек сырын Түс ... ... Осы ... ұйықтап жатқан
адамның қимыл-қозғалысын, дене қалпын ... ... ... ... ... ... түс көру ... ашылған ақиқат алдында кім ... ... ... ол ... ... көнбейтін шынайы шындықтың
қайнар көзі екендігін ескертеді. Сол себепті де Ә.Кекілбаев түстің осынау
психоаналитикалық, символдық, ... ... ... пайдалана
білген.
Романның үзіліссіз бір үндестікпен дамып келе жатқан оқиға желісі түс
сюжетімен ... ... дами ... Біз оқып ... ... ... ... Кіші ханымның түс көру барысындағы ілеспе ішкі күдігі,өз
болжауы ... ... ... ... ... ... кең ... жарық жалғаннан көлкештеп тұрған алтын шайған ауыр есік ... ... ... ... ішке ... ... Мұны ... емес, елес, көзге елестету екен деп қаласыз. ”Кірді де, одан ... ... ... ... ... ... кім ... екен. Ханым
оны танитын сияқты... Күнде-күнде қасында жүрген, күнде-күнде көріп ... ... ... жыға тани ... ... ... созылған түс-
елес сана астарында Кіші ханымды біраз әуре-сарсаңға салады. Ол ұзақ ... кім ... ... ... ... ... ... қимыл көріністерді қадағалаумен болады,сосын ғана шырамытады,
шебер ... ... ... ... болып, үздіккен жас жігіттің батылы жетіп
бұған келуі Кіші ... үшін ... ... ... де ішкі бір іңкәрліктерін
үйлестірген бұл түс ынтық сезімнен туған сананың сәулесі ... ... ... ... салып жатқан махаббат мұнарасында мөлдіреп тұрған мөп-
мөлдір сезімді күнде көрсе де мойындағысы келмеген Кіші ханымның да ... ... ... ... еткен бұл түс ең бастысы, ұлы Әмірші
алдында сыр алдыртып қояды. Оқып көрелік: “Иә, ол ... өз ... ... ... рет күнә ... Онда да өңінде емес,
түсінде күйеуінің көзіне шөп салыпты. Бірақ сол жалғыз қылмысының ... ... ... көзі қалт ... үстінен шығыпты. Бұның бөлмесінде
көп ... - ... ... ... жатқанын өз көзімен көргені
ғой, ашулы шыққаны – ... ... өзге ... ... ... ... ... ғой...” (152-б)
Бұл түстің көркемдік - эстетикалық қызметі мен философиялық құндылығы
мынада - жан мен жүректі жегідей жер сезім, ... ... ... да ...... ... яғни ... сәттердегі
психологиялық процестерді паш ету. Осындай терең ой, үлкен философиялық
тұжырымға тірейтін ... ... ... одан ... ... ажарландыра
түсері хақ. Мұндағы түс көру тәсілінің кейіпкерлердің мінез - ... - ... ... ішкі жан ... ... ... ... де
орасан зор.
Адам атаулыға тән интимдік тәжірибеге сүйенсек, әркім көрген ... оның ... - ... ... ... ... Сондықтан да
Ә.Кекілбаев шығармаларындағы түс көрушінің түсі де, ондағы ... ... ... ... Және ... бәрі де ... ... Олар бейне бір суреткер - ... ... ... өз ... аяқталып тұрған аңыз - ... ... ... алып ... ... көркем шығарманың құндылығынан түк те
қалмайтындай. [6.125]
Негізі Ә.Кекілбаевтың кейіпкерлері ... ... ... және ... да ... ... ... баяндайды. Соның бір дәлелі де осы ... ... ... Түс ... ... алдындағы, түс көру
сәтіндегі,тіпті түстен кейінгі дене мен ішкі жан ... ... ... қалт ... ... толғап, тереңнен қозғаған
қаламгер қатаң бақылаушы, қыбыр ... ... аса ... ... тән опасыздығынан ой опасыздығының ауыр екендігін ежелден
жақсы білетін Әмірші жан мен ... ... ... ... ... опасыз Түс кесірінен он саусағынан өнері тамған жас жігіт екі бірдей
көз бен қолдан айрылып, домаланған тас ... ... ... ... ... ... батты.
Жазушы Түсті, одан кейінгі ой - толғаныстарды, сезім мен ... атап ... ... ... мен ақталу, өзекті өртеген
өкініш пен налу, күйзелу мен ... т.б. ... ... ... ... туындап жатқан сыртқы психологиялық сәттердің бірін де ... не ... таса ... егжей-тегжейлі баяндайды. Және ол баяндаулар
үстірт, сырттай бақылаудан туған оқиға тізу ... ... қалт ... ... ... ой ... ... ойнату, өмірдің өміршең өнегесін көксеу, ... ... ... ... бар. Оны да бір сәт ... ... ... ... бір хал. Енді ... бұл ... ... ешқандай қызық қалмағандай. Дарға асса да, басын шапса бәрібір,
өз күнәсін, өз қылмысын мойындап болған... ... ... ... ... ... ме?... Өз ... өзі осылай мойындаған /мойындауға мәжбүр
еткен — түсі. Г.П./ Кіші ... ... ... адал ... ... өмірінің
мәнсіздігі т.б. туралы ой арпалысына түседі. Оның бүкіл өмірін ... бұл ... ... ... бар? Кіші ... да, ... де,
оқушысын да ойлантып қойған осы түс. Оның айтпағы — тек ой опасыздығы ғана
емес, оны ... ... ... ... пен ... ... адам
атаулының әлсіздігі. [6.126]
Кіші ханым шебер жігіттің таза да адал махаббаты алдында әлсіздік
танытса, Әмірші — ... пен ... ... яғни Кіші ханым мен шебер
жігіттің жастығы мен таза махаббатын "күш - айбат", даңқ пен ... ... жас ... ... алмасын мойындайды. Түс міне, осындай
мәңгілік мәмлеге келмейтін жас пен кәрінің, ... пен ... ... жауыздық секілді екі әлемнің қақтығысын, сезім сәйкессіздігін астарлап
жеткізеді. "Жұмыр басты пенденің ... ... ... тірліктің
қарапайым рахатынсыз қонған бақ пен даңқтың қай-қайсысы да соқыр тиынға
тұрмайды екен". Бұл — ... әлгі ... ... сол ... ... үш
адамның (Кіші ханым, шебер жігіт, өзі — Әмірші) тағдырын толғана ... ... ... ... ... ... Әміршінің өз түсі баяндалады.
Мұнда да жазушының терең ойлы, әлеуметтік - ... ... ... ... ішкі ... ... қазбалай үңілетін айшықты стильдік
мәнері айқын көрініп тұр. Дарынның кәсіби даралық шеберлігі де осы түс көру
тәсілін ерекше ... ... ... ... "Ол ... ... атқан қағынды өлкедей алыстаған ... ... ... ... ... ... ... тұла бойы
жеңілейіп бара жатқандай көрінді. Бір уақытта тіпті иығындағы лыпа ихрамға
айналып кеткен екен ... 185-188 ... ... ... ... ... ... Автор Әміршінің көрген түсін ертеңіне еске ала
отырып, ондағы әрбір ... ... ... пен ... талдау жасау
арқылы жадыңда қайта жаңғыртады: "Есіне таң алдында көрген түсі ... ... ... ... ... мен ... Саф пен Мәрудың күйген
бауырдай қоп-қоңыр шоқыларына, көп шуылдақ қиқу ... аң қуып ... ... ... аяғыңды бассаң бұрқ-бұрқ шаң ұшқан Мин алқабына атымен
ұқсамайды. Алайда, түсінде көрген өңірдің ... ... ... ... ... иісі ... біржола орнап қалғандай. ... алые ... көз ... тап ... анық ... келе қалғанына
қайран қап отыр. Әлде қажыға сан рет барып қайтқан пірінің ... ме ... ... - ... ойына да алмаған жер түбіндегі киелі ... ... неге ... Әлде ... ... ... мына дағдарыстан
қалай шығудың жолын меңзеді ме... Шынында да, осы қажыға неге бармайды?....
Осылай өз ... әзі ұзақ ойға ... ... болжауы осындай тосын түйін
жасатты. Түс-географиялық та, математикалық та өлшеуге ... ... ... пен ... секілді категорияға тән ... ... де осы ... ... ... Жер жаһанды жаулаған Әмірші болса
да ғұмырында бір рет жолы ... ... тап ... ... ... ... анық көріп, Құранды да өз қүлағымен өңіндегідей естуі,
елге ... ... ... ... сүйдірмей қоюы да тек түс көру тәсілі
арқылы жүзеге асатын қиял-ғажайып оқиғалар, эмоционалдық, ... ... ... ... ... ... ... оқиғасы өтіп жатқан жер — Мин алқабы, мұнда түс көруші кейіпкер
көп сынақтан өтеді. Мұндай сынақ роман ... ... ... ... ... кейіпкер өміріндегі табиғатпен мүлдем қайшы. ... ... ... ... мен ... Саф пен ... шаң басқан
шөлі кереғар. Бұрын-соңды өңі түгілі түсінде көрмеген бөтен ... ... ... ... ... бәрін көріп бағады. Әлемді билеген
Әміршімін деп ойлаған ол да көп пенденің бірі ... ... ... ... ... ... қағба тасының бұл келсе ұстатпауы да көңіліне
күдік ... ойын ... ... өз ... ... ертегілік уақытты /сказочные
время. М.Бахтин ендірген термин. — Г.П./ көп қолданады. [6.128]
Әміршіні әрі-сәрі күйге бөлеп, арғы-бергі күнәларын тізуге мәжбүр еткен ... ... да ... ... көз ... Ол қажылыққа барғысы
келіп, үнемі түс жорытып, әр жорық алдында ... ... ... ... ол: " — ... ие, ... желеп-жебеуші, әулие-әмбие, ақыл
қосса, ол тұспалдары соқырға таяқ ұстатқандай сайрап тұрады. Кие үркіткен,
әруақ ренжіткен жерің бар ... ... ... — деді де ... ... жұрағаттар жады мен өмірлік-тәжірибелік болжамында сан ғасырдан
бері орын алатын діни-мифтік, этнографиялық салт-сананы танытатын ... ... ... тырысқан. Әмірші түсі жаманшылықты тұспалдаса да, өзі
іштей жақсылықты ... ... де, Пірі ... ... ... ... ... осы тоқырау түсінен басталады.
Әлгі түстен кейінгі тынышын тонаған сансыз ... ... ... ала ... Әміршінін көңіл күйзелісі, күдік пен күмәнға
толы көңіл-күйі, жан дүниесіндегі арпалыс шығарма соңына дейін ... ... ... ... ... деп ... Пірінің өктем пішінінен,
жарытымсыз сезінен соң ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан күйреуге ұшырайды. Кеше ғана бүкіл ғұмырының
мән-мағынасына айналған ел билеу секілді астамшылық ой-арманы осы ... ... ... ... ... ... мына өмірден баз ... да ... бар, ... ... да ... Бірақ, Пірінің
пұшайман пішінінен соң, күрт өзгеріп, тынышын ... ... ... опасыз дүниеден біржола безудің бірден-бір жолы жорық, ұлы жорық деп
шешеді де, шұғыл сапарға ... Бұл ... ... да ... ... Әрі
оның жұмбақ әлемінің шешуін осы ұлы шайқастар шешіп бермесіне кім кепіл?!
Бұл туындының өн ... ... ... ... ішкі жан
дүниелеріне жаңаша жол аша ... ... ... ... ... психологиялық жағдайларын баяндау шығарма сюжетін дамытуға
дәнекер ... Әрі бұл ... ... ... өлке ғана емес, тап сол
жағдайды туғызатын үзік бір ... өзі ... ... ... өзі ... түс ... танып-түсінуге түрткі болары сөзсіз.
Ә.Кекілбаев ... ... - ... иллюстративті -
психологаялық және сюжетгі түс ... тән. ... ... ... ... түстер оқушының ойында мәңгі сақталады. Сондықтан да оның
түстерін рет санымен санамалап, циклды түстерге жатқызуға ... ... ... түсін бірінші түс десек, әміршінің түсін екінші деп реттеуге
болады.
Екінші, Әміршінің өз түсіне тоқталайық: "...Жан даусы ... ... қай ... де ... — деп айқай салып келеді. "Тек ... ... ... да қия гөр", - деп екі етек боп ... ... ... ... ... ... ... шыр айнала қашып
жүрген қағбаның қасиетті тарғыл тасы бұған бәрібір жеткізер емес" [186-б.].
Мынадай ауыр жазаға қай пиғылынан тап ... оны неге ... ... ... ... ... ... мазмұнды, әрбір деталына
дейін айқындалған мұндай ... ... ... ... ... ... ... оқыс сезімдік психологиялық көріністерімен көкейде
қалатыны бар. Әміршінің түсі, ... ... ... ... бай, романның
көркемдік құндылығын арттырып ... ... ... сана ... ... ... айқындайды. [6.129]
Сондай-ақ оған аң аулауға барғанда оқыстан шыға келген жолбарыстың
неліктен бұған ... ... ... ... ... ... жамағаны
белгілі. Жолбарыс қарсы алдында тұрса да ол Түс ... ... ... ... болады: "Түсіндегі тастың мұны маңайлатпай қойғаны ... ... ... ... ... ... ол тірі ... есін жиып
садағымен атып алған олжасы арасындағы осынау ... ... ... тас ... Ажал да ... ұстатпай кетеді. Мұны да жаман ырымта
санаған Әмірші енді өзінің Піріне барып, ... ... түсі мен ... ... ... шаппаған жолбарыс жайын айтып" жауап тосады. Ол тағы да: ... ... ... жерің бар шығар, балам, ойлан" - дейді де қояды.
Міне, бұлардың бәрі қаламгердің адамды қайта тудыруға және ... ... ... түстерінің (кризисных снов) үздік үлгілері
екендігін атап айту керек. Жоғарыда атап ... ... ... Кіші ... ... ... ... билеген адамдардың тоқырау түстерден соң Адам,
Ақиқат, Ажал, ... ... ... ... ... ... жеткен жеңістері мен даңқтарының ... ... ... ... ... ... күйрейді. [6.130]
Мұның бәрі атақты әдебиеттанушы М.Бахтин айтпақшы, тоқырау ... ... роль ... ... ... ... ... танып, түсіндіруге тырысқан мұндай тоқырау түстер Ә.Кекілбаев
шығармашылығында ... ... да ... ... кейіпкер кемде - кем. Және олар жәй түс көрмейді. Олардың түстері
өміріне өзгеріс әкелетін, кейіпкерлердің жан ... ... ... ... жаңартатын түстер. Оған Әбілхайыр, Әмірші, Жөнейт т.б.
түстері куә. Олардың бәрі де Түстерінен соң өздерінің ... ... ... ... құндылықтарының қадіріне жетіп, бағалай бастайды.
Ә.Кекілбаевтың "Күй" повесінде де Сырым деген жігіттің Құрбан қариядан
естіген Жөнейт батыр ... ... да ... ... тұрады. Күй
шежіресіне айналған бұл аңыз-әңгімеде Жөнейт батырдың ұлы Дәулет күйшінің
жауға барып, қайтыс болғаны, оның ... ... ... ... тірідей
жерге көмгелі батырдың көрген күні азаппен, түні түс көрумен өтеді. Өмірі
мен өнері ... ... ... күн сайын өз баласы ... ... ... өзін ажал ... Күн мен ... ... ақыл-есінен
айрылғандай ахуал кешкен Жөнейттің күні күн емес. Ол ашумен күйшіні ... ... ... жаны ... ... түн кірпік ілмей, құтқарудың да
амалын ойластырады. Бірақ бәрі ойы, түсі арқылы ғана ... ... ... түс көру ... ... көркемдік қызмет атқарып тұр? Жазушы бұл
тәсілді қалай ... Бұл ... түс көру ... ... түстерден айырмашылықтары мен ерекшеліктері қандай? деген
сауалдарға жауап беру үшін жазушының өз ... ... ... қана ... айтуға болады.
"Күй" повесінде шым-шытырық оқиға жоқ, онда тек ой бар, ... ... ... ... ... түсі бар. Тіпті, шығармадағы
оқиғадан түсті бөліп алып тастауға мүлдем болмайды. ... олар ... Бір ... бір деммен беріледі. Мәселен: "Ояуында көңілін паршалап
жан жүйесіне ұша сіңіп қалған ойран ой ұйықтаған соң да ... ... ... ... астында жыланша ирелеңдеген қу томар ... ... ... ... ... ... алапат бұталар аңдаған қара
түлей келеді..." деген секілді кілең жүйелі ой ағымына кеңінен орын ... ... асау ... ... ... ... дара стильдік
ерекшелігі, ойлау сипаты, көркемдік әлемі "ә" дегеннен назар аудартады.
Үлкен өнері ... ... ... де бас ... ... ... күйші
тағдыры мен оның аянышты өлімі туралы жазушы толғанысы сана ... ... ... өн бойында өріліп, тақырыпқа тұтасқан түс мазмұны
тұтқын ... ... ... ... ... ... арыстандай аласұрып,
беймаза күй кешкен Жөнейттің жан азабына құрылған. Түс пен өңнің арасындағы
эзотериялық жағдайдағы ... ... ... ойнатудың таңғажайып түрлерін
асқан шеберлікпен ... ... ... Жөнейттің ішкі ... ... ... ... ... Күн мен түннің, анық ақыл мен
шатасқан ойдың ... ... ... Жөнейтке өз баласы Дәулет
болып көзге елестеуі сенімді. Алайда әдеби ... түсі ... ... ... ... ұқсамайтындығы түсінікті. Негізі көркем
шығармада түс автордың ... ... ... бір ... ... ... ... өз түсінде кеше ғана өз қолымен көмген тірі ... ... ... алас ... ... ... ... пе? Бұл қайдан
жүр? Аңтарылып тұрып қалды. ... ... ... сап, ... ... ... жер ... қазып алғысы кеп, қос қолдап тырналай бастады.
...Қарғам-ау, неге үндемейсің?" Өзінің ... ... өзі ... ашып ... ... түс көру процесі мұнда көркемдік тұрғыдан
талданады. Және түс көру мен одан ... ... ... ... ... сәйкес оны жүргізетін эмоциялық тон, психологиялық хал-
ахуал құрады. Жөнейттің бірінші ... ... ... ... мен ... ... ... өте толыққанды түрде баяндалады. Егерде автор
осы екі ... ... үзіп ... ... ... бүкіл көркемдік-
психологиялық шындық нанымсыз болып қалған болар еді. Және ... ... одан ... ... ... ... күрделі психологиялық процесс
бүкіл шығарманың ... - ... ... ... психоаналитикалық қызметін жан-жақты танытуға үлес
қосары сөзсіз.
"Анау бір күні түсінен шошып оянып, кешке дейін ес жия ... ... ... шыға келсе, күйшіге бір көк шулан бөрі тісін ... ... ... беріп тұр. Көре сала мылтығын оқтап еді. күйші:
"Атпа! Оны атқанша мені ат! — деп ... Бөрі мұны ... ... туралы түн сайын енетін түсі ақыры Жөнейтті өлімге алып келеді.
Күн-түн ойынан бір кетпейтін күйші тағдыры оның "Күні кеше намыс ... ... ... ... деген ойының күлін көкке ұшырып, "кек", "намыс" деп
босқа лепіріп ... ... ... ... ... желбуаз жендетке
айналғанын мойындатқандай еді. Жөнейт батырға өңінде бір кісі айта ... — Түсі ... ... ... Аңыз - әңгімеге құрылған бұл түс
бір емес бірнеше күн қатарынан өнетін болды. Тіпті, ... ... ... ... ... бабасына да барады. Алайда, атағы жер жарған әулиенің
өзі ... ... ... ... ... ... де ... сол түс, сол айдаладағы құм ішінде өлімін күткен
күйші кейпі қайталанды. Мұнда күйшінің басы қу ... ... ... ... ... ... өзің емес пе?" — деп ... ... ... Бұл ... ... қу бастан сырт айналып қашамын деп, сүрініп құлап,
мерт болады. Бірақ, бұл түсі емес, өңі еді.
Мұндағы не ... не ... ... алып ... ... ... түсі ... өліміне себепкер болады. Өнері бар адамның
өмірі өшпек емес. "Өнер ... ... өз ... бас ... ... ... ой-түйінді тұспалдайды Ә.Кекілбаевтың түстері.
Қазақ жазушыларының ішінде дәл Ә.Кекілбаевтай түске терең мән берген,
оның мағыналық мәнін, табиғатын, поэтикасын танып, оны ... ... ... ... ... ... ... сирек. [6.132]
Ә.Кекілбаевтың "Елең-алаң" атты романындағы түсті, түс мазмұнын
оқығанда кейіпкердің өңіңдегі өз ... өзі ... ... ... сан ... жауап іздеген ілкі бір сәттеріне тап ... ... ... ... ... ... қатысып, ондағы сезінген
психологиялық, физиологиялық ... жаны ... ... ... соңындағы Әбілқайырдың ақырғы түсінде тағы да сол баяғы түлкі
кіріп, ... ... ... ойынша бірде жендетке, бірде таусылғалы
тұрған талай-тағдырына айналғандай болады. Ол билеген ханға ... ... ... ... ... бұл түсті сұлтан көріп жатып, жол-
жөнекей жорып та жатады. Бірақ, ол тап сол ... /түс көру ... ... бейхабар еді.
Сөзіміз дәлелді болсын десек, бір-екі үзіндіге үңіліп көрелік: ... аяғы ... ... ... ағып келеді.
...Апыр-ау, бұл қырық бұлтақ түлкі емес пе? Жаны қысылғанда айлаға
баспайтын ба еді?...Бұл соншама ... ... ... қалған, екі иығына мініп қалған көк ... ... ... ... Сақ-сақ күлгеңдей саңқ-саңқ үн шығарады... Құдай-ау,
мынау не өзі — құс па, адам ... ... келе ... өзі кім? ... ... ... ... ұлтарағыңдай сатпақтанып, екі шекесін сабалап келе
жатқан салпаң құлағы айбар жиып, едірейіп-едірейіп шыға ... екен ... ... ... ... ... атылды. Төбесінен сорғалап төніп келіп
қалған ... ... ... ... берді. Аузын ашып, тісін ақситты.
Іліксе қиьп түсуге бел буды... Сұлқ түсіп жата ... Көзі тағы да ... ... ... ... әлі ... жүр. ... ендігі күні не болар
екен деп алаңдай шолып айналсоқтап жүргендей... Бірер бетке (4) ... ... ... әлгі ... не? ... ... ... елестетпеген нышанды
түнде түсіне кіргізгені ме? Тарғыл бүркіттің мұны қызыл түлкі қылып ... ... ... ... шақырғаны ғой. Жеме-жемге келгенде
төбесінен сорғалап түспегені, не десе де, бұның басындағы халді ... ... да ... шыға ... ... қайтсе де желеп-жебейтін
пейілдерінен таймағаны ғой.
Ендеше, баяғы Мәті би айтқаңдай түлкі дәуреннің ... ... ... ... ... Өлгі ... ... тарғыл бүркіттің өзіне тап-тап
бергені не болғаны? Өлермендігі ме, Өміршеңдігі ме?...
Не де ... ... ... Сұлтан өз түсін осылай өзі жориды.
Түсі қандай анық әрі ұзақ ... оны ... да ... ... ... ... еске алып, өз-өзіне сауал бере отырып, оның жауабын іздейді. Өзінше
қорытынды, ... ... ... бұл ... ... ... түстерді көп пайдаланбайды, керісінше мұнда көбіне ... ... ... ... тіпті адамның түр-түсіне дейін анық әрбір жан-
жәндіктердің ... ... ... ... ... ... бір ... — ол түсті кейіпкерінің сол түс көріп жатқан кезінде-ақ сана
астары арқылы оқиғаға тікелей араластырып, ой ... ... Түс ... ... ... ... көңіл-күйін білдіріп отырады. Түлкінің әрбір
қимылын қалт жібермей қадағалаған сұлтан "ол неге олай ... ... неге ... деп жаны ... жан ... ... оның
себеп-салдарын тереңнен талдауға тырысады. Кейіпкер роліне кешкен автордың
психологиялық талдауы таңдай қақтырарлықтай. ... ... түс көру ... ... ... ... сол сәттегі
көңіл-күйін, психологиялық жағдайын жан-жақты ашуы үшін ... ... ... көру ... толғанысты, түстегі оқиға мен түс көруші арасындағы
сезімдік, эмоционалдық, психологиялық байланысты ... ... ... сәтінде бастан кешетін жан қозғалыстары күндізгі сергек кезіндегіден
мүлдем бөлек... Түстегі ... мен ... ... ... сол ... ... ... кешу көп қиындық тудырады" деп
түсіндіреді.
Адамзатқа бейсаналы сәтте ... ... неге ... ол неге ... ... жүр ... сан ... тууына себеп болу түс көру ... ... ... Соңдықтан да суреткердің сауалдарды көбейтіп, соған жауап іздеп
жанталасуы да шындыққа жанасымды. Және түс көру ... ... ... тұра ... ой ... құрылған психологиялық түзілістер мен талдаулар
ертеңіне түсті еске алу сәтінде де қайталанады. ... ... ... ... дәл, анық көзге елестете алмау да көп
қиындық тудырары сөзсіз. Түс ... ... ... ... ... ... - деп, көбіне болжаммен, күдікпен тұспалдап жататыны да тегін
емес. Түс - ... ... рет ... Оны кино ... ... көруге
болмайды. Ол тіпті мүмкін емес. Қайталап енгеннің өзінде тап сол мазмұнда,
сол көріністе, болған оқиғаның еш өзгеріссіз көрінуі ... ... Ол ... ... жат ... Бір ... сан рет ... де оларды бір-бірімен
шатастыруға болмайды. Мәселен, Жөнейттің, Әбілқайырдың, ... тек ... ... ғана көре ... Оны басқа кейіпкер көруге
болмайды, ол мүмкін де ... ... ... түрбелжіннің қайталап енген
түстері де мүлдем ұқсамайды бір-біріне. [6.134]
Негізі, Ә.Кекілбаев түс көру ... екі ... ... Бірі ... ішкі жан дүниесіне ... ... ену ... ... ... ... келсе, бірі — түс көргеннен кейінгі көңіл-
күйді егжей-тегжейлі талдап жазу үшін ... ... көп ... ... ... ... кейіпкердің жан дүниесіндегі ой мен
сезім арпалыстары мен қайшылықтарын қатар қойып, ... ... ... ... ... ... екі әлем, екі ұшты сезім ссәттеріндегі
психологиялық процесті бейнелеу арқылы ... ... ... бейім жазушы түс көрудің поэтикасын шын мәніңдегі көркемдік сапаға
көтере білді.
Ә.Кекілбаев "Елең-алаң" романыңда да түс көру ... ... жан ... ... ... құрал ретінде көп қолданады, Мысалы
балшы қыз Бопайдың түсін ... ... ... ... тап ... ... табалдырығының ішінде мал сойып отыр... Мал ... ... ... ... ... Жон ... көк шуланданып тұр...
Өзінен қан шықпайды, ағыл-тегіл сүт ақтарылып ... Селк етіп ... ала ... Түсіндегі қан дегені сүт болып шықты, аппақ сүт
ақтарылып жатқанын жақсылыққа жорыған ... тап сол күйі ... ... ... ... ... ... жеткізілген белгісіз бозбаланың тегін
адам еместігін, бұньң өміріне керемет ... ала ... осы ... ... көз жеткізеді. Қыз алдында сұлап жатқан жігіттің Бопайға
ертең өмірлік серік болып, жолы да ... өзі де аққа ... алды ... ... бұл түс тегін енген жоқ. Кейін тұрмысқа ... соң ... ... ... ... басқа жағдайда (түс фабуласы өзгеше) енген қан
орнындағы аппақ сүт символы бейне бір Бопай басына қонған бағы мен ... Осы ... бір ... ... әр ... ... ... түстің бұл түріне Бопайдьң Әбілқайыр сұлтанға ... ... ... ... жатқызуға болады.
Айталық, бүгін түнде түсіне Ералы кіріп жүр. "Бұлар іште сары табаққа
салып ап сары сазандай ... ... ... ... уыз жеп ... ол
түрулі іргенің тұсына келіп, көзін сатьп, қолын ... ... оны ... ... ... да, ... жетпейді. Үйдегілердің қайырынан күдер
үзген Ералы отыра қалып, топырақтың ... ... ... ... па, ... па бірдеңе суырып алып шығады. Жаңағы олжасын
бауыздамай, іремей, тыпырлатып, ... ... ... ... Әлгі
немесінен қан шықпайды, ағыл-тегіл сүт ақтарылып жатады..." Көзбен көріп,
қолмен ұстағандай көріністерді де, ... ... да ... Мұнда шатасу,
еске түсіре алмай дал болу жоқ. Бопайдың бірінші, қыз күнінде ... ... ... ... ... ... не борсық, не саршұнақ екені
белгісіз келеді. Бір қызығы ... ақ сүт ... ... ... ... ... бақ-бақыты болтан ақ сүтті Бопай бұл жолы
да жақсылықа жориды: "Селк етіп оянып кетсе ... ... ... ... ... жылап жатыпты. Әлденеше рет кәлимасын қайырьп, әлгіндей
сөлекеттеу түсті жақсылыққа жорып бақты. Баяғыда ... ... ... ... ... бұл өзі де ... босағада жайратып
арлан бөрі сойып отырмап па еді... Одан да қан шықпай, сүт ағып ... ... Арты ... ... еді ғой соның... Мұның да арты жақсылық шығар...
. Ләйім ... ... түс бір ... "түсіңде жыласаң, өңіңде қуанасың" деген қарапайым
өмірде көп қолданатын жору салтын, тұрмыстық пәлсапаны еске ... ... де ... ... ... ... көркемдік эстетикалық
құндылық ретіндегі ролі орасан зор.
Сондай-ақ, Ә.Кекілбаев түс пен өң, яғни өлі мен тірі ... ... ... ... поэтика тұрғысынан танып, психологаялық таңдау
тәсілі ... ... ... ... де ... ... Кирилловтың
өң мен түс аралығындағы есалаң күй кешуін түске теңеп, төрт бет бойы ... ауыр ... ... ... ... жазады.
Әдебиеттегі өрнегі өзгеше бір әлем болып табылатын бұл ... ... ... сана ... т.б. ену ғана ... ... ... желісін
қүрделендіріп, оны көзге көрінетіңдей иллюстрациямен, ... ... де ... ... ... түс көруге деген
қызығушылығы романның соңына ... бір ... ... ... түс-түлкі соңына дейін темір қазық секілді
қайталанады да отырады. Өзіне ... ... ... ... кеп ... өң мен түс арасындағы есалаң күй т.б. секілді
эзотериялық нышандар мен ... ... ... көп қолданатын
тәсілдері. Романның басында көрген түсі ме ... ... ба ... келіні Патшайым жортқан қызыл түлкісі қызыққа ... ... ... бір ... Оны автор былайша береді: "Енді, міне, ... ... ... сол рух ... тағы да аян ... шырт ... ... Бір сәт байыз тапқан ... ... ... ... дүниенің, мына өмірдің өзі де "сағым-түс" секілді алдамшы деген
астарлы ой, философиялық түйін түйдірген бұл түстің тұспалын жазушы ... ... ... ... бұның өмірінде болып жатқан оқиға-
құбылыстардың бәрі де сағым іспеттес екен. Қазір ғана ... көз ... ... ... еді айнальп бір қарасаң, жым-жылас жоғалып шыға
келеді. Бәрі өң мен ... Бәрі де ... Бәрі де ... құбылмайтыны — түсіндегі шат-шадыман қуаныштың өңінде өзегіңді
өртер өкініш боп шыға келетіні. Кеп-келте рахаттың өмірбақи ... ... ... ... Сонда кешегі жеңісі мен желпінісінің де бар
болғаны енді айналып келмейтін, көзден ... ... ... ... ... көрініс қана болғаны ма?!. Бұл да ... ... ... Алайда,
Жөнейт пен Әмірші секілді рухани тоқырауға ... ... ... өмірдің өтпелі екендігіне көзі жете отырып, келер өмірден, атар
таңнан үміт ... ... түс көру ... ... ... ... яғни баяндаушы
арқлы тек мазмұнын ғана қысқаша әңгімелеп қана ... ... сол ... ... сол түске ілесе отырып, оқиғаны дамытуға құмар. Оның түс ... ... да ... ... ... іліне беріп еді, өзінің Уфаның
шет жағындағы бөренеден қиып жасаған жатаған үйінің ... ... ... келгені. әйелі Устинья бұның көзі ... ақ ... ... ... қоя ... Екі беті албырап, екі көзі жайнақтап
өртеніп тұр...
- Сидор Ефимович, қалай тез ... - деп ... ... тани ... ... жайраңдап тұрған әйелін құшақтай алғысы кеп, әзер шыдап
тұрса да, көңіліне бір қитұрқы ой қашып, ... ... ... ... ... ... ал... деп төне ... жатыр еді, кенет..."
Біреу иығынан тартқылап, оған мүмкіндік бермеді .
Міне, осындағы түс көру тәсілі романның сюжеттік және ... ... ... білінбейді. Жалпы қазақ әдебиетінде түс
көру тәсілін ... ... оның ... ... ... ... т.б варианттарын жасаған, ... ... ... мен ... көркейткен жазушы да
Ә.Кекілбаев. [6.138]
"Ханша-дария хикаясы" атты повесіндегі оқиғаның өмірге ... ... жәйт — ... ... ... Ол ... ... сұлу әйелді көреді.
"Бар мақсаты таусылып, ... ... ... ... ... деп ол
түсін ұмытқысы келгенмен кездейсоқ кез болған мына сурет оны қайта ... ... ... ... желе ... ... жетіп барды. Түңде ... ... ... қан ... ... ... түндегі түсі оралды. — Осы
дүниеде, ... ... тап осы қан ... ... ... әйел ... бар
ма екен? — деді.
Қасар мерген:
— Таңғұттардың Шидүрге деген бір бекзадасының ... ... ... үйге кіріп барғанда, самалдай жарқырап кетеді дейді. Болса, ... жүзі ғана ... ... — деді ... ... ... ... Таңғұттардың дейсің бе...
Шыңғыс хан ойланып қалды" .
Міне, осыдан "Ханша-дария хикаясы" басталады. Гүрбелжінді алғысы
келген Шыңғыс хан ... ... ... ... оған да қолын жеткізеді.
Алайда, жауына жар болғысы келмеген ханым оны ... де өзі ... ... ... ... ... келіп, дамуына дәнекер болған әлгі түс
Шыңғыс ханның өліміне әкеліп тірейді.
Осы туындыда тағы бір тоқталар ерекше бір түс көру ... ... ... ... ... түстері. Ол кейін Шидүрге ерге шыққан соң да
талай еніп ... ... оның ... ең ... өзі ... ... өлген
соң, оқырмаңдары ғана болжап білді емес пе? Бір мазмұнда ... ... тек ... ... ғана ... "Ақ ... ... баяғы қыз түнгі түстерін көріп жүрді. Ол ылғи түсінде ертегілердегідей
бір перизада жігітке ғашық болып, ... ... ... ... ұшып ... ... ... кетеді. Сонда дәйім қасындағы серігі өзі
әлі бұл дүниеден көре қоймаған бейтаныс ... ... еді. ... түс ... ... ... ... күйеуінің бетіне қарай алмайтын.
Осы жуықта да түс көрді. Тағы да баяғы құздың ... ... ... ... Бұл ... ... қарайды. Сөйтсе-Шидүрге.
Ажал алдында оған деген көл-көсір ... ... ... ... ... ... қысады. Гүрбелжін күйеуіне деген
айрықша ықыласын сол түсінен кейін анық аңғарғандай болды". Осы ... ... қыз ... арман болған ғашығының өз қосағы екендігін кеш те
болса түсінген Ханым соның жолыңда өз арын да, ... да аяқ асты ... мерт ... ... ... кіретін құздан ақыры өзі құлап, қайтыс болды.
Ол өзімен ... ... ... ... ... ... мерт етерлік
дертке шалдықтырып, өз елінің кегін де ала кетті.
Басқа түстерден бұл ... ... ... бір ... ... түстің
қазақ прозасында алғаш рет пайда болуы жене өзіндік өрнегімен өзек ... Және бұл ... бір ... ... ғана тән түс, оны ... көруі мүмкін емес. Қайталанып отырса да ол түсті тек ... ғана ... түс ... ... Осы ... З.Фрейдтің "Түс жеке санаға
тән құбылыс. Және бір рет енген түс ... ... ... - ... ... қыз ... сүйген жар образы әр кезде қол ... ... ... да ... ... әр ... ... бір ғана қарапайым
оқиғаны (детальды) тілге тиек етеді де соны үлкен ... ... ... ... ... адам ... ... этикалық, моральдық өзгеріс - қозғалыстар арқылы
шебер береді. ... ... мән ... ... сол ... ... ... эстетикалық мағынасына үңіліп, жан диалектикасын,
адам психологиясын, ішкі ... ... ... ... ... өз ... туындыларында миф, аңыз түс көру тәсілі
арқылы кейде метафоралық мысал ретінде, ... ... ... ... ... ... ... қоса атқарып келеді. Көркем
шығармадағы ... мен ... осы түс көру ... ... ... ... суреттейді. Мәңгілік адамзатқа жұмбақ
болып, сұрақ күйінде жабулы келе ... ... ... ... ... ... ... адамзаттың ішкі құпия әлемін, ... тіл ... ... ирімдерді, өмірдің, адамның ойын сан-саққа
жүгіртер алуан жағдаяттарын, ... ... ... болмысын сомдауда
қазақы таным-түсінікке сай етіп шебер ... ... миф пен ... ... ... олардың санадағы қызметі мен ... ... ... ... ... ... ... ашып көрсетті.
Ә.Кекілбаевтің өзге жазушылардан ерекшелігі де сол, ол түс көру
тәсілін жоғарыда айтқандай тек ... ... ... ... аспектіде ала отырып, аңыз бен шындық өмірді байланыстыра,
көркемдік шындықта бейнелейді. Сол арқылы ұлттық дүние ... ... Түс ... ... рөлі
1. Мұқағали Мақатаев өлеңдеріндегі психологизмнің түс көру
тәсілі ... ...... жан-күйінің жарқылы, сезімнің сырлы шектерінің
пернесі, оның ... көз ... ... оның ... ... әр ... ... эпос, драма,лирикаға да ортақ” дейді
А.Изуитов. Иә, адамтану ғылымының айрықша бір ... ... ... адам ... ... қойылған жрде оның ішкі рухани жан дүниесі,
ондағы тылсым сырлар әр ... ... әр ... ... Түсіндірме
сөздікте: ”Психологизм – кейіпкердің ішкі жан сезімін тереңдете ... ... ... ... ... ... алып ... емес. Ал түс көру тәсілі поэзияда ақынның психологиясын,жан сарайын,
сезім дүние сырларын бейнелеуде қолднылатын тәсілдерінің бірі. Оның ... ... ауыз ... ... мен ... ... ішім
Ұйықтасам, сен боласың көрген түсім” деп халық поэзиясында, жыраулар
поэзиясында көрініс тапты.
Поэзиядағы түс көру ... ... ... ... ... асы
тар. Ақындар түс көру процесін бір ... ... ... ... ... өлеңі арқылы көз жеткізейік.
Адам жанының терең қатпарына үңілу, терең психологизмге қол жеткізу –
шын шебердің еншісінде болса, ... ... ... ... қара өлеңін,
шекпен жауып өзіне қайтарамын”деп қарапайым халықтың көңілін қара ... ... ... ... орын алған, ХХ ғасырдың “Ғасыр ақыны”
атанған Мұқағали Мақатаев өлеңдеріне тоқталып кетелік.
Ақынның қай өлеңін алма, жан ... ... ... әсем ... Бұл ақынның адам жанының психологиясын терең меңгергенінде жатыр
ма деп қаласың?! Мұқағали “Түн мағаұйықтау үшін жаралмаған” өлеңінде:
Түн маған ұйықтау үшін ... ... ... ... жолы ... барлығынан қараң қалам, - деп “ұйқы – үш арсыздың
бірі” ... ... ала ... алтын уақытын ұйқыға қиғысы елмегендігін
айтып, о дүниеде мәңгілік ұйқы күтіп тұрғанын меңзегендей.
Түн менің ұйқым үшін жаралмаған,
Түн ... ... ... алаң ... ... таба алмаған,
Аңсаймын жерлерімді бара алмаған.
Алдандырып, әлдилеп кеше-бүгін,
Неше жылым өтті екен,неше күнім?
Қаншама ойлар қалды екен қаза болып,
Жастығымның астында, төсегімнің,-деген жолдарында ... ... ұйқы ... түс көрер мезетінсуреттей отырып, “Түн келіп, түйсік
түсіп” деп сол сәттегі санадағы психология құбылысын ... ... ... ... ойлар қалды екен ұйқы басқан?
Қанша сәттер ғажайып ... ... ... сиқы қашқан?- деп күдізгі ойдың бәрі ... ... түс ... ... ... сиқырлы ғажап әлемнің аясына
алатынын айтады.
Бұл өлеңінде ақын “Адамның есі бүтін ... ... ... ... бірі – түс ... Ұйқы дегеніміз- мерзімді демалыс, тыныс алыс.
Ұйықтаған адамдарда сана не мүлдем болмайды, не кем ... ... ... Ж. ... ... ... тоқып әдемі әрі анық жеткізе
білген.
Мұқағали “Сағынып кеткенім-ай сол жылдарды” өлеңінде:
Сонда да ... ... ... да ... ... ... жүрді.
Қуантып жатушы еді майдан кімді...
Жылан боп, аждаһа боп түске кірді,- деп ... сұм ... қа ... қаһарын “Жыла боп, аждаһа боп түске кірді” тіркесімен
жеткізіп тұр. ... ... ... ... ... ... күйзелістер
немесе қуанышты кездер адамды бей-жай қалдырмайтыны сөзсіз. Түске ... ... ... енуі соғыстың хабары екені айдан анық. Оны да ақын түс
көмегімен ақиқатын дәл басып жеткізген.
З. Фрейд “Түсті жору мен оны ... ... ... ... ... ... құпия ойларды, жұмбақ сырларды ашуға болатынын” дәлелдеп
берді.Бұл ойдың негізінде Мұқағалидың “Жиі енеді” ... ... ... ... ... бұрынғы ауыл,
Ойнақ салып, құлын-тай қырында жүр.
Сүттен бұлақ ағызып, сиырлы ауыл,
Іркіт иісі келеді мұрынға бір.
Ойнамай жағасында құрақпенен,
Жалығып әзер аққан бұлақ ... ... ... ... ... қозы мен лақ өрем.
Қырық түтін шығады қырық тамнан,
Қырық ... ... ... ... әже ... ... ... орынын суып қалған.
Қыр басына қырық шал жиналады.
Бір-біріне тартуы – сый қабағы.
Бір-біріне отырар басу айтып,
- Қайтесің,- деп ... ... да ... ... ... ... қалады арқам кеңіп.
Өлі ұйқыдан осылай оянамын,
Оянамы, көңілім талқан болып.
Бұл ... біз ... ... ... махаббатын, сағынышын кестелей
отырып, ауылдың жайма шуақ сұлу табиғатын, сол ... ... ... ... мал, сайран құрған, ойнақ салған балалық шақ, бір-бірімен сыр
бөлісіп, әңгіме ... ... ... ... өңіндегідей өтіп
жатқанын көреміз. Өлеңдегі қырық сөзі, ... ... ... ... торғай, қырық әже, қырық ұл, қырық шалдың енуі – бұл ... ... ... ... ма деп ... қырық – киелі сан және
халықта “қырықтың бірі қыдыр”, “әйелдің қырық жаны бар”, “қызға қырық ... т.б. ... ... ... ... қырқынан шығару, қайтқан
адамның қырқын беру, қырық қадам аттау т.б. ... ... ... ... Және де ... түс көру тәсілі
прозадағыдайавтордың өз шығармашылық қиялынан ... ... ... ... ... ретінде ақынның шынайы түсі сол қалпында еш
қоспасыз жеткізіледі. Себебі өлең – ... төл ... жан ... да тұрады қалқан болып” дегені ақынның ... ... ... ... ... Ақын ... тау ... өлеңінде терңінен
толғап, түсін анық бейнелеуге ... ... ылғи тау ... ... тау ... шал ... ақ ... жүннен шекпен,
Астында балпаң басқан сал-күреңі.
Сөйлесуге, меніменсырласуға
Шақырады, кім білсін, мұңдасуға
Енді жете ... ... ... ... бір қыр ... ... қыр басында
Шыбындаған күреңі тұр қасында.
Тағы жете бергенде, ғайып болып,
Отырады басқа бір шың басында.
Өліп-талып, оған да ... ... ... ... алыс ... ... барады өз жайымен
Ер-тоқымсыз күреңі жетегінде...
Қалып қойдым, түсе алмай, шың басында,
Кеш те келді, айналды түн басуға.
Шың басынан түсе алмай әуреленем,
Бір минутым тең ... бір ... ... ... ... ... қызметі десек те оның жұмбақ
сыры мол.Ақынның бұл түсі тағдыры, болашақ ғұмырынан баян ... ... ... ... ... жетелеген шалдың, оны шақырып, кенет ... ... ... ... ... қазақи түс жоруға салсақ – тау – ... ... ... ... ... қонақтау – ұлылықты, Мәңгілікке
ескерткіш боп қалған ... ... Түс – ... аяны, болашаққа
бағдары. Түсте адам тағдырының кілті жатқанға ұқсайды.Халықтың ... ... ... кейін ісің түзелсін” дегені бекер емес шығар.
Ұйықтасам түсіме ылғи тау кіреді,
Түсінбеймін, неғылғантағдыр едің?!
... Тауда жортқан тағыдай алғыр ... қай ... ... ... осы ... ... түсін өзінше жоруға тырысады, алайда ақынның
түсіне таң қалысын, неге жорырын білмей сарсалаңға ... ... ... түс және оны ... ... ... көптеп кездеседі. Ақынның өз түсі туралы жазған өлеңінөпшіліктің өз
еншісіне, өзі жорып, тануына ұсынады.Ал көрген түсті міндетті ... ... – қай ... да ... сақталған салт-дәстүр. Тіпті ол дәстүр де емес,
әрбір жеке адамдағы табиғи талап-тілектен туған ... ... – кең ... ... әр ... пікірлер мен
сенім-наным психологиясы” дейді психолог ғалым Э.Б.Титчэнер. ... тән ... ... бірі – ішкі ... ...... М.Мақатаев “Майгүлге” атты өлеңінде өз ішкі толғанысын қызы
туралы көрген түсі арқылы ... Оқып ... енді ... қызм бүгін,
Қызым бүгін. Жұлынған қызыл гүлім.
Бақшамдағы балбырап пісіп тұрған
Үзіп кетті, апыр-ай жүзімді кім?
...Түсімде қызым мені ... ар ... ... ... ... ғафу ет, бара ... ... – жер бетінің ақымағы.
Мен деген - жер бетінің ақымағы,
Алдымда асқарасу жатыр әлі.
Сабыр балам, қай жаққа қашар дейсің,
Сені ... қара жер ... ... әзір ... “жаныма кел”,
Тағдырдың дегеніне бағына бер.
Түбінде бір жол бізді табыстырар,
Қайтейін, сағына бер, сағына бер.
Ақын бұл өлеңінде ерте көз жұмған сәби ... ... ...... сен – елессің” дегеніндей күндіз есінен, түнде ... ... Бұл ... ақын түс ... қызына деген өз күйініш, аяныш,
сағыныш сезімін өлеңмен өрнектей отырып, әкелік ... ... ... ... ... ... Көңіл наразылығы мұң туғызады,мұң
ой туғызады,- деп А.Байтұрсынов айтқандай ақынның осы түс арқылы ... ... жан ... ... Түс сөзі – бір уыс ... бірге ұсына әкелетін күрделі құбылыс атауы. Түс – ақиқат жаршысы,
оны ... ... ... ... бере ... ... ол ... түнде еніп,
күндізгі өмірінен хабардар ... ... ... ... “...адамның
өзіне-өзінің кім екендігін, оның нағыз ... ... ... ... ... Мұқағали сонымен қатар түс арқылы бұл өмірдің
жалғандығы, “жазмыштан озмыш жоқтығын” ... ... ... ... ... жырлайды.
Адам психологиясының түпсіз терең қатпарлары автордың риалистік
шешімімен ғана ... Көп ... түс көру ... нақ ... ... сезімін суреттеуде жиі қолданады. Оны Мұқағалидың мына өлеңінен
көрсек те болады.
Көрмеймін!- ... ... ... ... ... емес сен ... ... көңліңді мған бөлмегін,
Мен – дағы қарап өлмедім,
Түсіңнен, бәлем, шошытар
Мендегі леп, ... ... ақын ... ... ... ызаға толы көңілін білдіріп отыр. Бұл
өлеңінен ақынның түске имандай сеніп, оның ... ... ... түс сана астарында бір адамның био ... бір ... ... ой, ... бір-біріне байланыстырушы, хабарлаушы
қызметін де ... Бұл ... ... жаны жақы екі ... ... ... ... Мұдай қолданыс поэзияда көптеп кездеседі.
2.2 Иран-Ғайып поэзиясындағы түс көру табиғаты
Жазушы С. Мұқанов: «...Әр ақында әр ... әдіс бар. ... ... біреудің фальсапа жағы, біреудің психология жағы басым болмай
қоймайды», - дейді. Шынында да, адам ... ... әр ақын ... Адам ... ... баса отырып, әр ақын өзіндік қасиетімен
танылады. Ақындар стилі әр түрлі болғанымен, ... ... ... ... кейде бірдей деуге де болады. Эстетикалық ляззат ... ... ... ... ... ізін ... ... жырымен сусындырып, әнімен әлдилеп
келе жатқан ақындардың бірі Иран Ғайып та шығармаларында түс көру ... ... ... арнап жазған мына бір өлеңін оқып көрелік:
«Ай ашына Жерге мұңын тыңдатты –
Қызғаныштан қып-қызыл боп Күн батты.
Мойныма қолын артақн ... ... ... - деп тіл ... ... да тербеп ләззат бесігін,
Қойнын ашты – жапты ... ... арғы өңім ... көргісіз,
Оянғанда оралды ойға есімнің...
(23, 45)
Ақын психологиялық паралеллизм арқылы жүрегіндегі іңкәр ... Ай, Күн, ... ... ... етіп ... жанын өртеген
Құштарлыққа тіл қатырады. Бұл - ақынның бейне бір ... ... ... Осы екі ... арқылы автор түстің, түннің құпия сырлы әлемін
ұқтырғысы ... ... ... ... тылсым сырымен
байланыстыра бастауы – осы түс, түн деген ұғымдардың құпия ... ... ... асыл ... ... жеткізуінде жатқан шығар.
Қалай десек те ақынның түс көру тәсілін Абай ... тіл, ... ... ... қайда едің?
Ғашыққа мойын қой,
Жеңілдің, жеңілдің!.. – деген Ұлы сезім махаббатты шынай әрі
әдемі жеткізуде ... ... ... нақ дәлелдегендей.
И. Ғайып:
Неге, жаным, түнде түсім бұзылды:
Күңгірт тартып көре алмадым жүзіңді.
Жол ... ... ... із ... ... ... ... кездейсоқ нақ сүйерің?!
Бап орнына бағымды ұрлар «жиенім»! ... із ... ... ... ... түйенің ... – (23, 47)
деген өлеңінде көрген түсін баяндай отырып, өзі ... Түс ... ... ... сезімінің жауабын береді. Біз прозадағы түс
көру тәсілін талдаған ... Түс, Түн – адам ... ... ақиқат жаршысы. Ол – адамды мазалаған ... ... ... ... ... арасына уақыт салып болса да хабарлайды. «Түсті
Алладан келген хабар» деп бекер айтпаса керек. Өлеңде ... ... ... алданып, қызының жүрек гүлін біреуге ұсынғанын түсі арқылы
біледі.бұл жолдардан түс және оны жору ... де ... ... ... ... ... із жұптасып» - деп, түсінде анық көрген ізді ... ... өзі ... ... анық ... нәрселер - өңінде ... ... ... түс ... ... ақын да ... ... жори білген.
Бұл – ақынның түсті жорудағы сауаттылығын танытады.
Тағы да махаббат ... ... ... ... түс көру ... деп ... ... түс пе деп күмәндана,
Қайта-қайта қараймын құмарлана...
Асып-таспай не қылсын кемерінен,
Екі асау өзен құйса бір ... 81 ... ... біз ... құыз ... ... «өң бе әлде түс
пе» - деген тұрақты тіркесті қолдана, ... ... ... ... ... ағынан жарыла баяндайды. Өзге ... қызы ... ... тәңір болудан қалды білем,
Жүргізе алмай қор болыр жүрекке әмір» - деп, ... ... ... бір сәт ... құлы ... ... Ақын бұл жерде түсі
тек жәй эмоционалды жағдайын дәл басып суреттеуге ғана қолданады. ... ... ... ... ... ...... түстің астарында үлкен
құпия мән жатқанын айтқысы келгенін көрсетеді.
Жігері құм жан бола алман жерінген,
Ернеңіме қараймын нық сеніммен.
Тағдыр торын тастай ... ... ... ... өтем ...... ақын осы сүйгеніне ... ... мен күн ... күстеніп,
Күрсінумен тіл кескенше тістеніп –
Рухыңды көтерейін-
Құдірет,
Құпия,
Сақи,
Бақи,
Тылсым түске еніп!.. – дейді. (23, 108 б)
И. Ғайып осы бір шумақ ... ... ... ... ... баршаға паш
етеді. Оның осынау құпия құсының (адамның) Әмірші Сана ... ... жан ... ... Түнге еркелей еркін самғайтынын, оған ешкімнің
билігі жүрмейтінін айтып, жүректің аңсар сезімімен түс қана дос ... ... ... ... көп ... ... белгіленген өмір
көріністеріне қол сермеп, мән бермейді. Алайда түсте адам ... ... ... сыры ... «Әке ... ... ... туындысында әке туралы түсін
енгізген. «Түс» деген екінші бөлімінде былай деп баяндайды:
Түсімде:
Қасқа ат ... ... сый ... ... ... бастың да,
Ғайып боп кеттің құйғытып.
Кейінтей кейіс мұң басқан,
Бұлт сүзген айдың қияғы –
Құбыла қуған тынбастан.
Қасқа аттың қасқа тұяғы.
Кеберсіп,
Кеуіп таңдайым,
«Әкелеп қалдым ... ... ... ... ... нар тұлғаң.
Дедің де күндей күркіреп:
«Мұңдамын, ұлым, қамықпа!..» -
аспанның шаңын сілкілеп,
жантайдың аппақ мамыққа...
(23,145-бет)
Мұнда ақын әкесіне махаббатын, қимас ... ... түсі ... ... ... ... ат мініп, көктен «Мұңдамын, ... - деп ұлын ... ... жұмақтан орын алғанын
естірткендей... бала көңіл қимаса да, есейген сана ... ... ... өлген адам тек шындықтан хабардар етеді» деген халық жоруында ұғым
бар. Соған сүйенсек, түс ... ... ... ақынның әкесінің
түсінде аян юергенін жиылған жұртқа әке сәлемі деп оқығанына ұқсайды. Бұл
жерде ақынның бір қолданыс ... ... ... Ол ... ... ... көп ақындар сияқты нақты психологиялық сіреттеулер арқылы ... ... ... ... барлық көңіл ақсарып, барлық көңіл-күйін осы
түске сыйдырады. Әрине, түстің, онда өмірдің ... ... ... ... ... жинақты, ойды жеткізуде ұтымды тәсіл
екенін ақын ... ... ... Бұл ... өзіндік бір ерекшелігі.
Поэзия жанрының ең көлемді түрі поэмадағы түс көру тәсіліне
тоқталмас бұрын, ... ... ... ... ... ... poiema-туынды) - өлеңді повесть, өмірде боған, не болуға
тиіс күрделі құбылыстар мен келелі оқиғаларды, алуан-алуан адам тағдыры мен
заман шындығын көлемді, ... ... не ... ... өлеңмен
суреттеу. Поэмалар түрлі-түрлі: сюжетті поэмалар да, сюжетсіз поэмалар да
болады. Поэмаларда жасалатын адам ... да ... ... ... ... ... да, романтикалық образ да, риалистік образ да болады. ( ,
302) Ал осы ... ... ... сюжетті құбылта өрбітуде түс көру
тәсілі таптырмас құралдардың бірі ... ... Түс көру ... тереңде
жатқан тамырын эпос жанрларынан алады.
Кейіпкерлердің ішкі жан әлеміндегі әр түрлі сезімдік, ... ... ой мен ... шиеленісін, көңіл күйді психологиялық
дәлдікпен бейнелеудің көркемдік үздік үлгілері де осы (әрине, оларды балаң
әдебиетке тән ... ... ... ... ... ... ... одан кейінгі нілдей бұзылған көңіл-күйде екендігін
байқаймыз. Айталық, Баян сұлудың ... Ай мен ... ... ішкі ... Қыз ... жеңгесіне түсін айтып, Төлегенді
тоқтатпақ болудағы үрей-қорқынышы, Жібектің жоқтауы т.б. секілді мысалдар
кейіпкердің ішкі ... сол ... ... қайғы-
қасіреттерін қапысыз береді. Және бұл ... ... бәрі – ... ... ... ... ... психологияға тән танымдық,
сезімдік құбылыстар әрі сол кезең туындыларында молынан ... ... Ал ... түс көру әуендері – образды ойлаудың, ішкі
жұмбақ сырларды тұспалдап, ... ... ... ... ... сөйтіп кейіпкерді идеялизациялаудан аулақтатып, ішкі ... бар тірі ... ... ... ... үздік үлгісін көрсететін
бірден-бір бейнелеу құралы.( , 67)
Түс көру тәсілінің қазіргі поэмада көркемдік ... мен ... ... ... түстің қолданысы жаңғыртылып берілген. Бұл – көп
ақындардың ... бар ... Оның ... ... жанрындағы көрінісін
Иран-Ғайыптың «Шолақ ата мен Шырын» поэмасын оқи отыра байқауымызға болады.
Ақын бұл поэмасында:
Қатал тағдыр талқысынан ақсаған,
Жанымызда жүр ғой ... ... ... – Кеше Бала – ... жетектеп,
Келе жатты үйге балабақшадан.
Біріне өмір қойған бітеу жара сап,
Ал, бірінде көңіл сергек, сана шат.
Келе ... ... ата мен ... ... ... шақ пен ... ағынан кете алмады жарылып,
Бірі соған жете алмады сарылып.
Келе жатты жұмбақ Сұрақ пен Жауап-
Келе жатты Балалық пен ... ... ... өмір
философиясын терең әрі нақты теңеулер негізінде ... ... ... ... ... ғалымы Ф.Шлегельдің мына бір сөзі ойға еріксіз оралады:
«Поэзия мен философия – бұл бөлінбейтін бір ... ... ... болғанымен, олар адамгершіліктің биік шыңы мен ... ... ... ... ... ... орта кезеңде түйіседі, мұнда
ұлылықтың ... ... ... мен ... рухы ... бір-біріне кірігіп кеткен.
«Қайғы мен қуаныш», «Рахат пен Азап», «Ұғым мен Ұлылық», ... ... ... мен ... ... пен ... ... мен
Ойланыс» т.б. ұғымдарды ата мен ... ... ... өмір ... ... ... ... «Өңі түгіл кермесін деп түсінде,
Тұншықтырып ... едім ... - ... ... ... соғыс
елесінен арыла алмай жүргені, «Елес» деген бөлімінде, «Соғыс – жылан» оны
тәубеген келтіріп, өмірден ұтқан жеңісін ... ... ... ... ... қарияның «Шіркін, соғым болмағанда» деген қиялын бейнелей,
соғыс өмірдің бейбіткішілік ... ... ... ... ... шығарма өзегінде кеңінен жырланады. ... осы ... ... ... Шынардың «Неге әлі күн тастамайсың балдақты?» -
деген сауалы түрткі болды. Шолақ атаның құпия жан әлемінің ... ... ... ... дертке қозғау салды. Ақын бұл поэмада ... ... - ... ... ... ... тылсым процесстерді
шығарма нысанасына алып, жас ... қарт ... ... ... пайдаланған. Автор соғыс тәрбиелеген адам санасын, жүрек
жарасын философиялық астарда, психологиялық мәнде дұрыс жеткізе ... ... ... қызы Шырынның түсі арқылы аяқтайды. Атасының соғыс ... ... ... ... ... ... қарт сыры, ем іздеген жүрек
дерті, сұм соғыс сыңарын жұтқан шолақ қол сәби шырынның ... ... ... соншалық, түсіне былай енеді:
Шырын Шолақ Атасымен түсінде, жүр екен кіл аппақ әлем ішінде.
Ағаш та аппақ,
Гүл де ... да ... ... ... тұр ... Ата әжесіне ақ келген,
Ақ орауды ұсынды да алақтап –
Жалбарынып әлденені өтінді,
әжесі оған ... ... ... сол ... не ... ... қызыл түске малынып,
Атасының қолы шықты!
Керемет!..
Атасының қолын көріп қызыл қан,
Қорқып әже құлап түсті ұзыннан.
әжесімен қол да ... ... ... ... ... ... қол бомба болып жарылды,
Жарылды! –
Әлем ақ түсінен арылды!
З.Фрейд ... «Түс көру – ... аса ... ... ... екенін
түсінген автор әсершіл сәби сананың нені болса да тез қабылдап алатынын
бағамдай, ... ... сана ... ... жатқан процессті
ұтымды бейнелейді. Дін жағынан қарасақ, Алла оған соғыстың суық қаһары ... ... Бұл ... ақынның мақсаты – тылсым түс құдіреті
негізінде соғыстың келешек ұрпақ санасында қалай бедерленгенін көрсету.
Ой, сұмдық-ай!
Папасының басы жоқ!
Басы қара ... ... ... мамасының қолында,
Торығады мамасының торында.
Жас сәбидің түсін бала түсін қиялын бал ... анық ... Және бұл түсі ... С. ... «Түс - әр түрлі
көріністерінің жүйесіз іске ... ... ... ... ... адамнан қиын жұмбақ жоқ. Адам – шешуі жоқ жұмбақ.
Шешуі деп атауға болатын болса, адамның ...... ... - ... ... ... ... қанша жырласақ та, тереңіне барып үңілсең де, бір
шыңырау құдық ... ... ... ... де түбіне жете алмайтын
сиқырлы жұмбақ әлем. Алайда «Вся внутренняя задушевная ... ... ... ... души и ... откуда поднимаются все ... к ... к ... ... ... себе ... идеалах, творимых фантазию», - деп ... ... ... ... ... ... өнер ... мәңгілік жырлап, рухын
ұрпағына табыстап кетіп жатыр. Ұрпағы мирас тұтып, оны ... ... ... азық ... – халықтың жыр бесігі болып мәңгіге қала береді.
Қорытынды
Кейіпкердің жан-дүниесіне үңілу оны әр қырынан ... ... ... ... ... ... ... Осы заманғы
әдебиеттің даму жағдайымен сәйкес уақыт қойып отырған міндеттің бірі ... ... ашу ... ... ... өміріне
үңілу, жан саарйына психологиялық талдау жасау, ... ішкі ... ...... ... ... көрінісі» десек, түс көру – бүкіл
адамзаттық сананың көрінісі санадағы сезімдік ... ... ... ... сәулесі, нақты қорытындысы.
Адамзатпен бірге туып, бірге қалыптасқан ойлау процессінде, іс-
әрекеттерде ерікті және ... ... ... ... ... ... ... құбылыстың құпиясын, ғажайып сырларын ұғынуға, сезініп
білуге деген талпыныс еш толастаған емес. Негізгі ... түс ... ... ... ... ... діни наным-сенім негізінде
қалыптасқан. Өйткені ешқандай информация хат-хабар жоқ ... ... ... атқарғаны аян. Түс көрудің алдыңғы орынға шығуы, соған
елдердің имандай сенуі, сол арқылы келешекті де ... ... ... ... ... қорғануы т.б. соның бірден-бір дәлел
болса ... Оның сан ... ... ... ... төл ... көне ... кестелі бейнеленген. Және оны ақын-жыраулар ... ... үшін ... ... түс ... ... маңызы, өзіндік қалыптасқан дәстүр тағлымы, сән-салтанатының
өзі қойнауы құпия сырға толы ғажап дүние.
Түс көру мотиві шығармаларда жекелеген адам ... келе ... ... ... таңғажайып, сенімсіздеу оқиғаның орын алып,
сөз өнерінде өзіндік өрнекпен өріс алуына ... ... ... Түс ... ... ... мен ... ойны ойнатып берудегі, қиялды
қанаттандырудағы, күрделі психологиялық жағдайды талдаудағы ешбір ... ... ... ... ... қызметі шексіз.
Әдеби түс көруде кейіпкердің ішкі жан әлемін психологиялықтұрғыдан
нанымды бейнелеу басым ... ... Ол ... спецификасын, табиғатқа тән
құбылыс екенін естен шығармау керек.
Түстің әдебиеттегі көрінісі, алар орны, атқарар қызметі әлі де ... ... ... тақырап. Алайда түс көру тәсілінің көркемдік
табиғатын бүгінгі ... ... ... ... Түс көру ... поэзиядағы қолданыс ерекшеліктерін негізге ала отырып, оның
айырмашылықтарын, ұқсас ... ... ... ... ... Түс көру ... екі әдебиет жанрына ортақтығы мынада жатыр:
1. Түс көру тәсілі халық ауыз әдебиетінен бастау алады. Сол ... ... көне түрі ... қара өлеңде, прозаның алғаш
үлгілері аңыз, ертегі, мифте кеңінен қоланыс тапты. Сондықтан да
түс көру тәсілі – екі ... да ... ... ... адам ... ... өмір сүре ... жүрген жерде психологизм қатар жүреді. Ал осы ... ... ... ... ... ... ... жанрға да ортақтығын тағы дәлелдей түседі.
3. Түс және оны жору ... ... ... екі ... ... Бұл ... ... дүниетаным негізінде, кей кезде
кейіпкердің өз топшылауы арқылы жүзеге асады.
4. ... өмір ... ... ... қиял ... ... кезін суреттеу екі жанрда да кездеседі.
Түс көру тәсілінің прозадағы айырым-белгілері:
1. ... түс – ... ... оны ... өз ... ... ... өміріне икемдейді;
2. Прозада бір шығармада бірнеше кейіпкерлердің түстері қатар,
тізбектеле кездесуі мүмкін. Және ол ... ... ... Түс көру ... ... мінезін, эмоциялық жағдайын, тағдырын
сомдауда, образды құбылта ойнатуда ... Аңыз бен ... ... ... ... ... ... түс шартты болғандықтан, кейіпкер түсі болып саналады, онда
тек автордың өмірлік позициясы жатуы мүмкін.
6. Түс көру ... ... ... романтикалық жанрда
жазылуына себепші болады.
7. Түс көру тәсілі психологиялық прозада кейіпкердің есінен ... ... ... ... еріп өмір ... ... ... шындықты сюжетті желіден ауытқытпай ұстап тұрады.
8. Прозада ғалымдар жүйелеген түстердің барлық түрі көрініс
береді.
Түс көру ... ... ... ... ... бейнеленген түс – автордың өз өмірінен ... ... ... Оған автор өз ... ... ... ... ... ...... өмір жаршысы.
2. Поэзияда түс тек психологиялық тұрғыда баяндалады. Алайда, ... ... ... ... ... онда түс прозадағыдай көрініс
беруі мүмкін.
3. Түс және оны жору элементтері кездеседі. Ақындар ... ... ... осы ... сүйенеді. Олар өз түстерін жазып,
өзіндік жоруларын ұсынады.
4. Поэзияда түс – қарапайым адамдарға енетін түс.
Түс – адам ... адам ... ... жұмбақ сырлары сақталған
жан сарайының құпия көріністері сияқты. Атақты ... ... ... ... – мидың аса маңызды, ерекше тілі» - деп тегін айтпаса ... ... да түс және оны жору ... ... ... ... ... процесс. Түсті қазақ халқының киелі санап, қадір
тұтқаны соншалық, түсті діндар, сәуегей, түс ... ... ... жасы ... дана қарияларға жорытып, түс садақасын беруі әуел
бастан келе жатқан салт-дәстүрдің бір ... ... ... ... орны ерекше. Бұл барлық ұлттарда кедесетін дәстүр. Ал осы ... ... ... ... ... арасында даудамай туғызып келе жатқаны
былай тұрсын, қарапайым халықтың «Түс түлкінің ...» деп ... ... ... ... түс көру ... әдебиеттану ғылымында кеш қолға
алынып зерттеліп жатыр.
Бұл тәсіл - әлі де үлкен зерттеулерді қажет ететін ... Біз ... және оның ... ... ... ... автор шығармаларында
анализ жасауда көз жеткіздік.
Ресейлік ғалым В.В.Коженов «К вопросу о стилевых традициях» - деген
мақаласында ... - ... ... - ... тану түс көру ... ... өмірдің өзі түс» екенін айтады.
Иә, біз де қорыта келе, түс көру тәсілі нағыз ... ... ... қара ... философиясын әдебиет айдынында бедерлеуде
таптырмас құрал екенін айтқымыз келеді.
Түс қазақ ... ... жаңа ... ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қорқыт ата жырларының тәрбиелік маңызы57 бет
Ақын және домбыра. Поэзиядағы домбыра бейнесі7 бет
Бүгінгі поэзиядағы көне түркілік таным көріністері10 бет
Шәкәрім және Гете: поэзиядағы көркемдік пен таным үндестігі149 бет
Қалқаман Сариннің қазіргі поэзиядағы орны18 бет
Ұлттық поэзиядағы Ұлы Отан соғысы тақырыбы (Қ.Аманжолов, С.Мәуленов туындылары бойынша)84 бет
"Экономикалық теория негіздері."11 бет
«Шағын және орта кәсіпкерлік»15 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Ілияс Жансүгіровтың "Күйші" поэмасы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь