Қазақ тіліндегі әйел қолөнеріне байланысты халықтық лексиканың этнолингвистикалық сипаты

КІРІСПЕ
1.1. Әйел қолөнеріне байланысты атауларды зерттеудің этномәдени негізі.
1.2. «Әйел қолөнерінде байланысты атаулардың лексика.семантикалық, тақырыптық топтарының этномәдени мазмұны»
1.2.1. Әйел қолөнерінде қолданылатын материал атаулары
1.2.2. Әйел қолөнерінде қолданылатын құрал.сайман атаулары
1.2.3. Материал өңдеуге, бұйымды көркемдеуге байланысты атаулар
1.2.4. Әйел қолөнеріне байланысты бұйым атаулары

2.1. Заттардың атқаратын қызметіне байланысты қалыптасқан атаулар
2.2. Жасалу материалына байланысты қалыптасқан атаулар.
2.3. Жасалу технологиясына байланысты қалыптасқан атаулар
2.4. Өлшемдік ұғымға байланысты қалыптасқан атаулар
2.5. Дыбыселіктеуіштік, дыбысбейнелеуіштік уәжіне байланысты қалыптасқан атаулар
2.6. Салт.дәстүрге, наным.сенімге байланысты қалыптасқан атаулар
2.7. Әлеуметтік және гендерлік сипатына байланысты қалыптасқан атаулар.
2.8. Халық, ру, тайпаға, жер.су аттарына байланысты қалыптасқан атаулар.
2.9. Формасына (пішініне) байланысты қалыптасқан атаулар
2.11. Түр.түске байланысты қалыптасқан атаулар
2.12. Адам мен жан.жануардың дене мүшелеріне байланысты қалыптасқан атаулар.

ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        ӘӨЖ   811.512.122’373:74                            ... ... Айша ... ... әйел қолөнеріне байланысты
халықтық лексиканың этнолингвистикалық сипаты
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ... ... ... алу үшін ... ... в т о р е ф е р а т ы
Қазақстан ... ... ... ... ... және ... министрлігі
А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында орындалды.
Ғылыми жетекшісі: ... ... ... Ә. Қайдар
Ресми оппоненттер: филология ... ... О. ... ... ... А. ... ұйым: Абылай хан атындағы Қазақ
халықаралық қатынастар және
әлем тілдері университеті
Диссертация 2008 жылы «7» қарашада сағат ... ҚР ... ... ... Тіл ... ... ... 10.02.02 – қазақ
тілі және 10.02.06 – түркі ... ... ... филология
ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғайтын ... ... ... ... ... (050010, ... Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ... ... ... ... ... ... (050010, Алматы қаласы, Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2008 жылы «7» ... ... ... ... филология
ғылымдарының докторы, профессор Ж. А. ... ... ... тіл ... этномәдени тіл бірліктерін
белгілі бір тақырыптар төңірегінде топтастыра отырып, оларды ... ... кең ... алып ... Тіл – тек қарым-қатынас құралы ғана емес,
ол өзінің кумулятивтік ...... ... арқасында адам
қолымен жасалған ... және ... ... ... ... ... Тілдің осындай қызметінің арқасында ғана халықтың өмір
сүру дағдысының, ... ... ... ... ... сақталып, олар жаңғыртылып, жетілдіріліп отырады. Осымен
байланысты ... ... ... ... ... және ... мен ... тіл арқылы зерттеп сипаттау – қазіргі тіл
білімінің этнолингвистика, ... ... ... ... бағыттарының негізі болып отыр. Осы тұрғыдан ... ... және ... ... ... ... әйел қолөнерінің туындылары практика-лық та, эстетикалық та
қызметті ... ... ... әр ... лексикалық бірліктердің «екінші деңгейдегі мағыналарын
– этнолингвистикалық мағыналарын» тіл ... ... ... ... ... ұштастыра отырып зерттеу, көпшіліктің жадынан ... әйел ... ... атауларды жаңа сапада ... сол ... ана ... ... оның ... арттыра
түсудің мәні ерекше. Бұл мәселенің өзі осы жұмыстың өзектілігін белгілейді.
Қолөнерінің қазақ мәдениетін қалыптастырудағы ... мен оның ... ... анықтау («еркектерге тән іс», «әйелдерге тән іс» ... және ... ... ... құрамын анықтау), сол арқылы
қазақ әйелінің қоғамдағы орны мен ролін айқындау бүгінгі ... ... ... ... ... бірі ... отыр.
Әйел қолөнері бұйымдарының ономасиологиялық тұрғыдан уәжділік қасиеттерін
анықтауды тілдік және тілдік емес ... ... ... және «ұлт пен тіл ... ... ... ... бағытта кешенді ... ... де ... ... ... ... зерттеп-білуге зор мән беріліп отырған бүгінгі
күнде мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруға өз ... ... да ... ... ... күмән тудырмаса керек.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу ...... ... ... ... ... әйел қолөнеріне
байланысты атаулардың, оларға қатысты ұғым-түсініктердің этнолингвистикалық
табиғатын, олардың тілдік ... ... әйел ... ... жүйе негізінде анықтау. Бұл мақсаттарға жету үшін мынадай
міндеттерді шешу көзделді:
- әйел қолөнеріне қатысы атауларды халық ауыз әдебиеті үлгілерінен, ... мен ... ... ... ... ... ... қазақ тіл біліміндегі жалпы қолөнер лексикасының зерттелу тарихы ... ... шолу ... әйел ... байланысты атаулардың лексика-семантикалық, тақырыптық
топтарын айқындау;
- әйел қолөнерінің ұлттық мәдениетімізді қалыптастырудағы алатын орнын
қолөнер мен ... ... ... ... жинақталған
материалдарды кешенді зерттеу арқылы анықтау;
- этномәдени мәнді атаулар мен ... ... ... ... ... теориялық тұжырымдарына сүйене отырып, әйел қолөнеріне
байланысты атаулардың этномәдени уәждерін, уәждік жүйесін этнографизмдер
негізінде ... әйел ... ... ... ... табиғатын тілдік және
тілдік емес (экстралингвистикалық) факторлар ... ... ... ... сипатта қалыптасуы мен рухани-мәдени өмірдегі орнын, ... ... ... Әйел ... байланысты атаулардың
этнолингвистикалық ... мен ... ... ... Зерттеу барысы мен дереккөздерді жинау барысында
сұрыптау, жүйелеу, талдау тәсілдері, атаулардың мағыналық ... ... ... ... сипаттама,
семасиологиялық, ономасиологиялық, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық қолөнерінің табиғаты
көптен бері этнографтар мен өнертанушылар, тілші ғалымдар тарапынан ... ... ... ... тіл ... қолөнерінің нақты бір түрі
ретінде зергерлік өнерінің лексикасына, киіз үйге, ою-өрнекке, музыка
аспаптарына, киім ... ... ... ... ... ... ... арнайы қарастырылған емес. Жұмыстың жаңалығы әйел
қолөнеріне байланысты ... ... ... ... ... ... қарастырылуы болып табылады.
Атап айтқанда, тіл мен мәдениеттің, материалдық және ... ... әйел ... ... ... көрінісі
этнолингвистикалық талдаулар арқылы сараланып, әйел қолөнеріне байланысты
атаулардың ономасиологиялық негіздері, уәжді белгілері айқындалады.
Зерттеудің дереккөздері. ... ... әйел ... ... этнолингвистикалық табиғатын ашу мен ономасиологиялық негіздерін
айқындау барысында 10 томдық «Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... сөздігінің» жарық көрген үш томының, «Қазақ
тілінің аймақтық сөздігінің», «Қазақ тілінің диалектологиялық ... ... ... мен ... ... ... «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» мен А.Құралұлының
«Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігінің», т.б. сөздік ... ауыз ... ... мен ... ... ... ... ұшырасатын С.Қасиманов, Ә.Тәжімұратов, Х.Арғынбаев,
Ө.Жәнібеков, С.Мұқанов, ... ... т.б. ... ... ғалымдардың еңбектерінен қазақ әйелі қолөнері жөнінде қажетті
мәліметтер мен деректер алынды.
Жұмыстың теориялық және практикалық ... ... ... ... ... тіл мен мәдениет, тіл мен ұлт, тіл мен дүниетаным, тіл мен
ойлау сабақтастығын қарастыратын этнолингвистика, ономасиология салаларының
теориялық ... ... ... ... түсіп, қазіргі «дүниенің
тілдік бейнесі» бағытындағы зерттеулерге өзіндік үлес қосуға талпыныс
жасалды. ... ... ... ... және ... мәні –
осы зерттеудің теориялық тұжырымдары мен ... ... ... ... ... әлі де ... отырып, бір жағынан, қазақ
қоғамындағы әйелдердің орны мен ролін, екінші жағынан, әйел қолөнерін адам
мен табиғат, тіл мен ... ... ... пен ... ... арқылы этнос болмысын этнолингвистикалық тұрғыдан зерттеуде.
Зерттеу барысында қол ... ... мен ... ... жоғары
оқу орындарының филология факультеттерінде «Қазіргі қазақ ... ... ... тілінің ономасиологиясы»,
«Лингвомәдениеттану» атты пәндерден дәріс оқу барысында, семинар сабақтары
мен арнайы курстар ... ... ... ... мен ... дайындау барысында пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- қазақ әйелдерінің ... ... ... ... – этностың өткен өміріндегі тұрмыс-тіршілігінің айнасы,
ғасырлар бойғы мәдениетінің тұнып тұрған ... әйел ... ... ... ... ... қордың ауқымды қабатын
құрайтын күрделі таңбалар жүйесі болып табылады;
- әйел қолымен өңдеп дайындалған бұйымдар (көбінесе жүннен) – ... ... ... ... ... кешенді зерттеу арқылы
анықталатын материалдық және ... ... ... бейнелейтін
этномәдени туынды;
- әйел қолөнеріне қатысты ... ... ... анықтау
қазақ әйелі болмысын этномәдениетпен тұтастықта сипаттайды;
- әйел қолөнеріне байланысты ... ... ... ... дайындау технологиясы, атқаратын қызметі мен қолданылатын орны,
түр-түсі, т.б.) ұлттық таным мен ... ... ... ... ... әйел ... ... этнографизмдер мен фразеологизмдердің
этнолингвистикалық сипаты ... және ... ... ... әйел ... байланысты атаулардың этнос мәдениетіндегі орны «мәдени
реконструкция» ... ал ... тіл ... орны ... ... ... ... талдаулар арқылы анықталады.
Жұмыстың талқылануы мен жариялануы. Зерттеу жұмысының мазмұны ... Т. ... ат. ... ... ... және еңбектер
жинағында (Алматы 2003), «Жоғары оқу орнында сапа мен менеджменті жүйесін
енгізу мәселелері және ... шешу ... атты ... ғылыми-
тәжірибелік конференцияда (Алматы, 2005), ... ... ... ... атты ... ... конференцияда
(Алматы, 2005), «Қазақстанда ой-сананың дамуы» атты халықаралық ... ... ... 2006), ... Ғылым, Білім» атты
халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияда (Алматы, 2008) баяндалып,
талқыланды. ... ... ... мен ... ... ... қатысты 7 мақала жарияланды.
Жұмыстың құрылымы. ... ... ... екі ... ... ... ... соңында пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... бөлімінде зерттеу тақырыбының өзектілігі, зерттеу
нысаны, жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... тұжырымдар, зерттеу әдістері, теориялық және практикалық маңызы
сипатталып, пайдаланылған ... ... ... ... ... беріледі.
«Әйел қолөнеріне байланысты атаулардың этнолингвистикалық сипаты» деп
аталатын ... ... әйел ... ... атауларды зерттеудің
теориялық мәселелерін шолуға, атаулардың ... ... ... ... ... ... ... жасауға
арналады.
1.1. Әйел қолөнеріне байланысты атауларды зерттеудің этномәдени негізі.
Халықтың ... ... ... өзі өмір ... ... ... дүниеге деген
көзқарасы күнделікті тұрмыс-тіршілігіндегі, шаруашылығы мен ... ... ... ... да болсын белгілі бір зат пен
құбылысты тану оның сыртқы бейнесі мен адамға тигізетін пайдазиянын ажырата
білу, оның ... ... ... ... ... тәжірибеде қолданудың
нәтижесінде жүзеге асады. Танылған заттар мен ... ... ... ... мен пішініне, адам ... ... ... ... бір ... ие болады. Бұрынғы тұрмыстағы адам ақыл-
ойы мен ... ... ... сан ... ... ... ... этнографиялық мұрасы болып табылады. Олай болса этнографизмдер
дегеніміз – ... ... мен ... атауы. Басқаша айтқанда,
«этнографизмдер дегеніміз – өткен тұрмысымызда ... көбі әлі ... келе ... ... ... ... бір кәсіпке,
шаруашылыққа, салт-дәстүрге, әдет-ғұрыпқа, наным-сенімге, баспанаға, ... ішер ... ... ... ел билеу ерекшелігіне, заң
тәртібіне, әдеттік правоға ... ... ... ... ... ... ... көрсететін арнаулы атаулар мен сөз
тіркестері» [1, 18 б.]. Этнографизмдерді ... сала тіл ... деп ... ... негізгі мақсаты – қазақ
тілінің ... ... ... ... ... ... ... туған ұлттық болмысымызды, күнделікті тұрмыс-тіршілігіне
байланысты қалыптасқан этномәдени ... ... Олай ... ... жинақтап толықтыруда, ұлттық сөздік қорымызды, байырғы төл
сөздерімізді жаңғыртуда тіл біліміндегі осы ... ... зор ... ... бағыттағы зерттеулер қазақ ұлттық болмысының бүгіні мен өткенінің
ілектес екенін жаңа ... ... (Ә. ... М. М. ... ... ... сақталып қалған көптеген халықтық атаулар мен көнерген
сөздердің астарында этнографиялық мән, ... ... ... Н. Уәли, Г. Смағұлова сияқты ғалымдар өз зерттеулерінде тарихи,
тілдік, мифтік, этнографиялық, ... ... ... отырып, өз
тұжырымдарын келтіреді.
Атап өтерлік жайт: қазіргі уақыттағы тіл ... ... ... ... ... ... ғылымында сөз болған және
әлі де жалғасын тауып келе жатыр. Дегенмен, бүгінгі күні ара ... ... осы екі ... ... көп ... ... ... жақтары
болғанмен, өзіндік ерекшеліктері айқындалу үстінде. Оны В. Телияның,
В. А. Маслованың, А. ... А. ... т.б. ... ... ... болады.
Зерттеуші А. Исламның пікірінше, қазіргі лингвистиканың құрылымдық, ... өз ... ... ғана ... ... ... ... – сол тілдің иесі болып ... ... оның ... ... табатын әлеуметтік орта, тарих, мәдениет пен танымдық
үрдіспен байланыстыра зерттеулердің нәтижесі болып табылар ... он ... тіл мен ... ... ... ... мен ... ұлттық
дүниетаным, ұлттық мәдениеттің тілдегі көрінісін ... ... ... болды [3, 5 б.].
Жоғарыдағы пікірлерді жинақтай келгенде, лингвомәдениеттану – этнос
мәдениеті мен сол ... ... ... ... ... жұрт мәдениетін өз лексикасы арқылы басқа этносқа танытатын,
ұлттық рух пен ұлттық тілдің туын ... ... тіл ... ... ... өз ... жеткізіп келешекке танытатын, тілдік деректерді
ұлттық нышанда жарата да, жарқырата да алатын, ... ... ... рух пен тіл ... ... жолы бар, тілді мәдениет
арқылы танудағы ... ... тіл ... ... қоғамдық-
әлеуметтік, эстетикалық, философиялық сипаты бар кешенді пән [4, 24 ... ... ... ... ... тіл мен ... өзара
қатынасының бүгінгі қалпын емес, өткен өміріндегі ұлттық болмысты, мәдени
ұғымдарды ... ... ... этнолингвистиканың синхронды сипаты
мүлде болмайды деген ұғым тумауы керек. Қысқасы, ...... ... салаларынан өзіндік ерекшелігі бар, проф. Е. Жанпейісов
көрсеткендей, ... ... ... этнологиялық,
мифологиялық, лингвистикалық және фольклористикалық зерттеулердің синтезі
ретінде көрінетін ... ... ... ... этнографизмдердің де, лингвокультуерамалардың да (мәдени
мәнді атаулар), көздейтін ...... ... ... ... қалай қалыптасқанын, заттар мен ... өмір ... ... ... ... ... ... да бір құндылығымен ерекшеленуінің және оларды қолданудың
салт-дәстүрге, әдет-ғұрыпқа айналуының себеп – негіздерін анықтау.
Қазақ халқының қолөнері, оның ... ... тән ... ... ... мен ... ... түсініктері
тілімізде сақталған. Оларды бір-бірімен тығыз байланыстыра отырып, тұтас
құрылым ... алып ... «ұлт ... ... ... ... Осымен байланысты тіл байлығының этнотанымдық мәнін
анықтау арқасында ұлтымыздың материалдық мәдениетімен бірге ... ... да ... тани ... ... ... байланысты атаулардың лексика-семантикалық,
тақырыптық топтарының этномәдени мазмұны» атты екінші ... ... ... материалдар, құрал-саймандар қолданылғандығына, оларды
технологиялық өңдеу тәсілдеріне қатысты және түрлі зат, бұйым атауларына
жеке-жеке этнолингвистикалық ... ... Әйел ... қолданылатын материал атаулары. Әйел қолөнерінде
дайындалатын дәстүрлі бұйымдардың (киіз, киім, кілем, ... ... ... ... ши) ... ... ерте замандардан бері қолданған
шикізаттары төрт түлік малдың жүні мен ... аң ... мен ... және өсімдіктер болды.
Қолда бағылатын төрт түлік малдың және жабайы ... ... ... ... жүн деп ... ... ... халқының
ғасырлар бойғы негізгі шаруашылығы мал шаруашылығы болғандықтан отыратын
баспана – киізі үйдің жабыны да, ... киім де, ... пен ... де, ... және ... қажетті арқан-жіптер мен киіз үйге ... да осы ... ... жүні ... ... жүн, тоқты жүні, қозы жүні, өлі жүн, шет-пұшпақ
деп ажыратылады. Жабағы деп қой мен ... ... ... ... ... ... жүнге қарағанда қылшығы аз, түбіті көп ... ... ... ... ... ... осы ... оны ұрғашы жүн деп те атаған.
Қойдың күзде қырқылған жүні күзем жүн деп аталады. Күзем жүннің ... ... аз, жүн ... ... әрі ... молырақ болып
келеді. Сондықтан ел арасында бұл жүн ... жүн деп те ... ... ... ... алуды күзем алу дейді. Сонымен бірге шілдеде, тамыз ... ... жүні де ... Оны қозы ... ... малдан түлеп түскен жүнді, сол сияқты мал терісінен жұлып яки
жидітіп алынған жұлма ... ... ... ... білтеленіп
жүрген жүндері өлі жүн деп атайды. Қойдың өлі жүні мамыр айында қырқылады.
Шет-пұшпақ жүн деп ... ... ... қалған, бұта басына жиналған, бау-
шу ескеннен ... үзік ... ... Мұндай жүндер көбінесе арқан-жіп
есуге жұмсалған.
Ешкі жүнін түріне қарай түбіт, қылшық деп атайды. Түбіт – қылшық ... ... ... жүн, ал қылшық – жүннің ірі әрі қатқыл талшығы.
Жылқының жал-құйрығы қыл деп ... ... ... ... ... ... ... есілген. Сонымен бірге жылқы ... ... ... ... ... жасауға, қобызға тағуға қолданған.
Жылқы қылынан есілген, жылқы терінің иісі сіңген ... ... ... алып ... ... ұзақ ... бір ... жатып, айдалада
түнеуге тура келгенде, қыл арқанды шеңбер сияқты етіп тастап, адам соның
ортасына жатып алаңсыз ... ... ... ... ... жатқан жерге
жылан, жәндіктер жоламайды екен.
Зерттеушілердің пікірінше, жан-жануарлар терісінде ... ... ... ... ... бір ... түк деп атайды. Көне түркі
тілінде тү – «денедегі ... ... ... «қауырсын», ал түк «шаш» және
«жүн» деген ұғымда қолданылған [ДТС, 594-595 бб.]. Көне түркі тіліндегі тү
түбірі ... ... ... түк ... түт (жүнді түту дегендегі)
сөздерінің ... ... Бұл ... түк атауы жалпылық ұғымда
қолданылып тұр. Төрт түліктің түгі ... мен ... ... жүн, қыл, ... ... Жүн ... пен қылшықтан тұрады және ол қой мен ешкінің, сиыр
мен түйенің ... ... Ал ... ... ... ұзын қылшық –
қыл, ал оның терісіне тұтасып шыққан ... әрі ... ... түк ... Бұл ... түк сөзі тар ... ... мағынада жұмсалып тұр. Жүн
мен қылдың көшпелі қоғамда ... орны ... ... ... сан-салалы қызметін жете анықтау үшін әр ... ... ... ... ... ... жөн [4, 156 ... жүндері құрамына қарай қылшық және түбіт деп ажыратылады. Қылшық деп
қой жүніндегі жуандау талшықтар ... оның өзі ... ... жай ... ... өлі ... тікенек қылшық деп жіктеледі. Қой жүнінің
құрамына қарай ... ... түрі ... – қой ... ... ... жүн ұлпасы. Ол басқа жүн талшықтарына қарағанда бір-бірімен тығыз
өсіп, жақсы кіріккен. Оның осы ... сай ... ... ... ... бар. ... құрамында түбіт неғұрлым көп болса, соғұрлым жүн
сапасы жоғары болады. ... ... ... бұйым, мата тоқылған өндірісте
кеңінен пайдаланылады [5, 129-130 бб.]. Сапасына қарай қой жүні ... ... ... қылшық кездеспейтін мапа жүн), қылшықты жүн (жүн құрамында
түбітке қарағанда қылшығы басымырақ ... жүн), ұяң жүн ... ... ... мол, ... қарағанда түбіті аз жүн) деп жіктелетіні
белгілі. Қой жүні түсіне ... ақ жүн, ала жүн, көк ала жүн, кер ... ... қызыл жүн), қара жүн (бірыңғай қара), қоңыр жүн деп аталады.
Қорыта айтқанда, әйел қолөнерінде қолданылатын материал атауларынан қазақ
халқының табиғатпен тығыз ... ... ... мен флорасы
туралы тәжірибелік білімі, табиғат байлықтарын игеру және ... ... ... ... ... ... ... табады.
1.2.2. әйел қолөнерінде қолданылатын құрал-сайман атаулары. Қазақ
әйелдері тігу, тоқу, жүн дайындау, ... ... киіз ... т.б. жұмыстарды
атқару үшін алдын ала сол іске қажетті ... ... ... ... ... пайдаланатын ретіне қарай топтап көрсетуге
болады.
Жүн сабауға тулақ және сабау қолданылған. ... деп ... ... ... ... жүн ... оның астына төсейтін төсенішті айтады.
Шебер әйелдер қолданған сабаудың екі түрі ... ... ... және ... Сабаудың тулақ сабау аталатын түрін жүннің іртігін тез жазуға
пайдаланады, сондықтан ол сомдау әрі ... ... Ал ... ... ... ... ... деп атайды. Жалпы, сабаудың міндеті –
сабалатын жүнді жерге төселген шидің ... ... ... жаю.
Жіп иіру құралы ұршық деп аталады. Ертеректе ... ... ... ... бір-екі ұршықтан болған. Ұршық үш бөлшектен тұрады: ұршық
басы, ұршық сабы, мұрындық. Ұршық басы – ... ... ағаш ... ортан жілігінің айдар басынан, тастан қашап, кейде оған қорғасын
құйып, ... ... ... ... ... болатын етіп тесіп
жасаған, бөлшек. ... әсем ... ... ... зергерлерге жасатып
алған. Өткен тұрмыста ұршықтың күміс ұршық, қас тасы ... тас ... ... сияқты түрлері мен атаулары болған. Мұндай ... ... ... ... ... мұра ретінде ауысып отырған.
Иірілген жіптерден кілем, алаша, қоржын, қап, т.б. ... тоқу ... деп ... Халық арасында қолданылатын өрмектің екі түрі бар. Оның
біріншісін ... ... ... өрмек дейді. Ондай өрмекте кілем сияқты
тұтас, енді заттар ... ... ... түрі жай ... деп аталады.
Жай өрмек арқылы шекпен, алаша, қап, қоржын, ... ... бау, ... ... ... ... [6, 62 б.]. Тілімізде сақталған ... ... ... бар: ... ... ... ... қазық
ағаш), арқау шөлмегі // жүгіртпе (екі басының кішірек ашасы бар, ұзындығы
20-30 сантиметрдей түзу таяқша), күзу ... ... ... ... ... жасалған шыбық (күзу – өрмектің үстіңгі ... ... ... ... ... ыспаланған жіп), адарғы (өрмектің астыңғы
жібі мен ... ... ... ... ... ... түсіріп отыратын
тақтай, аспап), арқалық (ұзындығы бір метрдей болатын, ... ... ... ... ... ... ... есептаяқ (адарғының
алдында тұратын, бой жіптерді санап, байлап қоятын таяқ, ол ел ішінде серу
ағаш, серу жіп, ... ... деп ... атала береді), қылыш ... ... ... ... ... ... келген, өрмектің арқауын
соғып, тығыздап отыру үшін қолданылатын, ені 12-15 сантиметрдей көлемдегі
ағаш ... ... мосы (үш ... ... біріктіріп жасаған өрмек бөлшегі), белағаш
(керілген жіп желісін күзу арқылы байланыстырып ... ... ... ... ... ... ... байланысты атаулар. Жүн
өңдеуге байланысты ... Ең ... жүн ... ... жүннің ақ, қара,
кер қызыл түсті түрлері бөлек-бөлек жиналады, салалы, қылшықты, қысқа,
бауыр жүндер бөліп ... Одан әрі ... ... ... ... ... ... құмалағын түсіру, үлпілдетіп алу жұмыстары
жалғасады. Бұл жүн дайындау ... жүн ... деп ... ... Жүн ... киіз басу дайындығының үшінші басқышына жатады.
Жинақтай айтқанда, киіз басуға жүн дайындау ... ... ... ... жүн ... ... деп аталатын үш басқыштан тұрады [7, 38 б.].
Іртігі жазылмайтын өте түйдектелген жерге қос ... ... ... Бұл әдіс ... екі қолдың кезектесіп істейтін ырғағы бір
қолдың қимылына ауысып, екі қолдағы сабау бір мезгілде ... тең ... ... ... ... жүн бірдей қалыпта суырылып, бірдей артқа
көтеріліп отырады. Қос қолдап ... да ... бір ... ... ... есіп сабау, көсіп сабау, ... ... ... ... ... ... ... технологиясына байланысты атаулар. Өңделген жүннен
түрлі тәсілдерді қолдана отырып киіз ... ... ісін киіз басу ... Киіз басу үшін ... ... үлпілдек жүнді шиге салып, шыбықтап
жаймалайды, яғни киіздің ішкі ... ... жүн ... ... жаймалау шабақтау деп аталады. Екі адам атқаратын бұл ... ... ... ... ... шабақталған жүннің үстіне бет тартылады, яғни киіздің өң
жағына арналған неғұрлым таза, әдемі жүнді сол ... ... ... ... ... ... ... отырып, оң қолдың қырымен басып қалып үзіп
қалдырады. Бет ... ... ... жүн ... ... ... әйел ғана ... тебу – арасына жүн салынып оралған әрі сыртынан байланған шиді әлсін-
әлсін ыстық су құя отырып, бір топ адамның домалатып тебуі. ... ... бір ... екі адам екі ұшы ... ... шиді алға ... қарай домалата сүйрейді. Киізді тебушілерге қарама-қарсы тұрған
адамды қой ... ... Киіз ... ... оны киіз басылып жатқан
үйдің маңында ... бір топ адам екі ... ... ... ... басты нәрсе: киіздің бойында тепкі тимеген жер қалып қоймауы ... ... ... ... бір жері кірігіп, бір жері кірікпей босап,
жүн сол қалпында да қалып қоюы ... ... жер ... ... ... қалады.
Қазақ тұрмысында киіз тебу бір ауылға ортақ іс болып саналған, ... ... ... адамның атқаруы қиын. Киіз тебушілер домалатып тепкен
киіздерін қадірлес отаулардың сыртына апарып, «қой басты, қой ... ... Ал ол ... иесі реті ... қой ... болмаса қымызбен яки құрт-
май алып шығып, киіз тебушілерді қонақ етә салтын ... [6, 51 ...... тебуі жеткенде киіз оралған шиді ... ... ... ... ... отырып 3-4 рет шиыршықтап бүктеп, екі
басын ... ... ... тағы да ... су құйып сығымдағаннан кейін
үстін тонмен, күпімен жылылап жауып тастау. Бұл әдіс ... деп те ... ... булағанда кір су ағады.
Білектеу – булаудан шыққан киізді ... ... ... білекпен
басу.
Түр салу – шүйкеленген жүннен ... ... ... ... ... ою, өрнек басу. Түр салынған киіз текемет деп ... ... бен ... ... ... оюлы ... ... басылуына
байланысты. Киізге түр салып басуды текемет басу дейді. Текеметке салынатын
түр яғни ою-өрнек екі түрлі ... ... 1) түр ... ... ... түр салу. Түр ойыстырып салу – ... қиып ... ... жүннің немесе талдырманың үстіне салып, ыстық су ... ... ... ... Шүйкелеп түр салу – киіз бетіне ... ... ... ... басқа түсті жүнді бөлектеп басып ... ... сол жүн ... бет ... ... отырып бірге
тарту.
Арнайы басылған киізге басқа ... ... ... қиып ... ... ... тігу арқылы жасалған сәнді бұйым сырмақ деп ... ... ... ... сыру ... «арасын жиі етіп тігетін
тігістің түрі», ал сыры атауына «жиі етіп бастырып ... ... ... ... 1985. 507 б.). ... сырмақ атауының өзі оны дайындау
технологиясынан алынған.
Сырмақтың пайда болуының тарихын шолу ... оның ... ... ... ... мен ... қай заманда да тұтынушылардың қажеттіліктерін өтеп
келгендігі даусыз. Дегенмен, қоғам дамуы мен ... ... ... қарай бұл бұйымдардың осы күйінде кейде тазалыққа, тұтынуға
тиімсіздігі байқала бастаған. Осыған орай ... ... ... ... ... ... ... жеңіл әрі көркем,
көлемі шағын ... ... ... ... ... ... о ... кездесетін қарапайым жағдайлар себеп болған тәрізді. Айталық,
көнерген киіздерді ... ... одан соң оны ... ... ... ... ... жағдайдан бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге
келтіріп, ... ... ... де ... жиі ... одан әрі сыруға көшкен деп санауға болатын сияқты. Алғашқы
сырмақ ... ... ... ... әрі ... кесек киіздерден
қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала
бастаған. ... ... ... ... ... ... ... жасалды. Бүтін күйінде ығына қарай сырылуы, сондай-ақ сол кездегі
таңба – белгілер, нанымдар бойынша оюлар түсірілді. ... ... +, ... күн бейнесі, т.б. айналдыра сыру тәсілі қолданылды. Бірте-бірте
қабатталған киіздердің жиектерін ... төрт ... ... ... ... сырудан түскен сызықтарға сәйкес сыру түсіру ... ... ... шығарылған. Одан кейін сырмақ шеттерін нығайтып бекіту
үшін жіп есіп алып, сырмақтың шетін жию пайда болды. ... ақ, ... ... ... қарама-қарсы түстерді шабыстырып қолдану
тәсілімен сырмақтың шетін жиектеу келіп шықты. Оның ішкі ... да ... ... су ... ... сырмақтың бетіне төртбұрыштар түсіріліп,
жиектердің ара-арасы сырылып отырды (шабыстырып ...... ... ... жиектеу – түсті жіппен ... жиек ... су ... – оюды ... ... үшін яки ... түсіру
үшін бүкіл ою тұлғасының желісін үзілдірмей, ұластырып салу. Су – бүкіл ою
тұлғасының сабағы, желісі, ... ... ... желі ... ... Ал ... өнерінде мұндай желіні су деп айтады. Қазақ
сырмақтарының ою-өрнегі осы желі, яғни суы ... ... ... яғни ... тігудің негізгі үш тәсілі кеңінен тараған.
Олар: қайып сыру, тепшіп сыру, қабып сыру. Бұларды негізінен жіп ... ... жіп ... сыру деп екі ... ... ... қол ... атаулары. Қазіргідей тігін
машиналары жоқ кезде қзақ ... ... ... көрпе-жастық,
тұскиіз, дастарқан, т.б. тұрмыстық бұйымдарды қолмен тіккен. Қолмен тігудің
кейбіреуі эстетикалық қызмет ... ... және ... ... ... таза практикалық қызметі басым болған. Қол тігісінің
эстетикалық қызмет ... ... ... ... ... тігу,
кестелеу жатады. Қазақ ... ... сөзі ... бетіне түсті жіптен
тоқылған, тігілген әшекейлі өрнек» деген ұғымда, ал кестелеу «мата бетіне
түрлі түсті ... ... ... ... ... ... ... тән кестенің байырғы түрлеріне шым кесте, біз кесте, әредік
кесте, деген түрлері жатады. Біз кесте – ... ... яки ... ... ... бетіне түсірілген өрнек нобайы ... ... ... шалу ... ... ... Шым ... – кестенің мата
бетінде ашық жер қалдырмай яки өте аз ... ... ... ... ...... әр ... бөлек-бөлек салынған кесте. Тігіс
түрлеріне байланысты атаулар олардың ... ... ... ... тігу – ... тігуде қолданылатын, инені кері шаншып,
екі ... ... ... алып ... ... тігу – ... пішінін
кестелеп түсіру; иректеп тігу – мата бетіне ирек жол ... ... ... тігу – ... сүлгі шетіне х әрпінің бейнесін салып тігу,
т.б. [8, 64 б.].
Жалпы жұқа ... ... ... ... ... ... матадан
суыртпақтай отырып, соның өзінен дайындап алады. Ол үшін ... ... ... жіп ... ... ... ұқас матаның шетінен жалпақтығы 3-4, ұзындығы
30-40 см жыртып ... Жіп ... ... бір ... мата ... суыртпақ деп атайды. Осындай мата кесіндісінен біртіндеп жіңішке
жіптерді суырып алуды ... ... ... мата ... ... құрау жұмысы – нәзік сезімді, түсті
аңғарғыш, эстетикалық талғамы еркектерден жоғары тұратын ... іс ... Ел ... ... қатысты бірсыпыра атаулар
қолданылады: құрақтың суы – құрақтардың ... ... бір ... ... көзі – ... ... басқа түстен тігілетін
өрнек, яғни басқа ... ... ... ... кекілік қас – ақ және
қара маталардың қиындыларынан ... ... ... ... құрақ,
қайшы құрақ – кекілік қас құрағының негізінде тігіліп, көздігінің жанына
қайшы пішініндегі кішкене құрақтың ұластырылған түрі, ... ...... ... өте майда құрақтар, жұлдыз құрақ – таңдай ... ... ... тең ... ... ... ... түрі,
тырнақ қатар – тырнаққа ұқсаған үшбұрышты құрақшалардан құралған түрі, т.б.
Тері өңдеуге байланысты ... Тері ... ... түрі мен ... ... и ... ыстау, құрымдау, жидіту, талқыға салу, т.б. И жағу – тері
бетіне ұн, тұз ... ... жағу ...... ... майын алғаннан
кейінгі сары суы), иі қану – терінің иде ... ... болу ... идің
әбден сіңу мерзімі, иі болу мерзімі – иі қану ... ... лақ, ... ... иі ... ... ... тай терілерінің иі қану ... ... иі сіңу – орта ... 3-5 күн ішінде идің теріге сіңіп
үлгеруі. И – мал ... ... үшін ... іркіттен, айранның сары суынан
ұн, кебек, тұз араластырып дайындалған малма. И мен ... ... ... ... «Біреу малма сапсиды салып иін» (Абай). Жидіту – ... ... жылы ... екі-үш күн қою арқылы жүнін түсіру, т.б. Кермекке
салу – иден шыққан теріні арнайы жасалған ... ... сол ... ... өң ... ... ... тұнбаны емен не талдың қабығын, қарағанның
түбін кептіріп, ... ... ... ... ... су ... ... салып қайнатып әзірлейді, кейде оған ... ... ... ... – жүні ... ... ... түтініне ұстау, ыс сіңіру
(тері ыстау үшін тек қайың мен тобылғы пайдаланылады, өйткені май ... ... ... ... майы сіңген сабаның қымызынан жағымсыз, қышқыл
дәм шығып тұрады; сондықтан илеу мен ыстауға айрықша мән беріледі). ... ... ... ... алып ... ...... салып, қолмен
уқалап теріні жұмсақ күйге келтіру, ...... ысын ... ... ... ... ... уақыт соған салып қойып қарайту. Бұл – ... түс ... ... ... ... сабаны қара саба дейді. Құрым
дегеніміз суға шыланған пештің күйесі, ысы.
1.2.4. Әйел қолөнеріне байланысты ... ... Әйел ... ... жүн,
мата сияқты материалдардан жасалатын тұрмыстық яки сәндік бұйым түрлері сан
алуан. Теріден ... ... ... ... кебежеқап, тізеқап,
т.б.
Күнделікті тіршілікте жиі қолданылған тұрмыстық бұйымдардың бірі – тулақ.
Тулақ деп кей ... ... ... ... ... ... ... айтады. Сондықтан оны тайтері деп те атай ... ... ... соң, оны ... ... ... ... шегелеп тастайды. Көлеңкеде
кептіріп алған соң оның үстіне бөстек, көрпе, жержастық аталатын бұйымдарды
салып, төсеніш ретінде ... ... ... ... ... ... ... жігіт қайын
жұртына алғаш келгенде, оны босағаға ... ... ... ... Күйеу
жігіттің қайынатасының төріне шығып отыруына қақысы болмаған, яғни, бұл
күйеу жігітке қойылатын ... ... Ел іші ... соң ... ... ... ... оқиғалардың біріне қатысты «...атаңның төрі тұрмақ
көріне кірерсің» деген сөз қалған. Осыған байланысты ел ... ... бір аңыз ... бар. ... бір жас ... ... үйіне
келгенде, жеңгелері күйеудің астына тулақ төсеп отырғызып қойыпты. Сол
үйдің үлкен қабаған иті бар ... ... ... ... қалып, арс етіп үріп
қалғанда, күйеу жігіт шошып ... ... ... ... ... ... ... күйеу жігіт атамның төріне шығып кетті ... ... ол есік ... ... ... ... ... бәлекет арс етіп
ұмтылса, атаңның төрі тұрмақ, көріне кірерсің», – ... ... ... ... ... көп болған, соған орай қалыптасқан атаулар
да мол: тайжақы, тон, ішік, тізеқап, шалбар, желетке, ... ... ... ... ... алдаспан бауы, айыл, ноқта, жүген, адырна,
бау, баулық, белдік, божы, желдік, желкелік, тебінгі, т.б.
Тоқыма бұйым атаулары. Тоқымашылық о ... ... тән ... ... ... ... Ол ... әйелдердің өсімдіктер мен жүннен тұрпайы
киім тоқуынан басталған.
Күні бүгінге дейін тұрмыста алаша, құр, ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Мақтадан тоқылған маталар бөз, боз, тор, шыт деп аталған. Мал жүнінен де
иіріп, жүн маталар тоқылған. Ал ... ... ... мен ... ... деп ... жіптен өрмек арқылы арқау салып ... ... ... ... тақыр кілем, төсеніш түрін айтады. Оның ... // жүн ...... ... алаша, кілем шалша – ою-өрнек салып
тоқылған алаша, қарала – алашаның ... ... ... ... // ...... өрнек салып тоқыған алаша, мақта алаша – ... ... ... ... үй ... байлап бекіту үшін және сәндік мақсатпен өрмекпен
тоқылған енсіз, ұзын ... құр деп ... Оның бір тұрі – ... ... пен ... түйіскен жерін сыртынан бастырып тартатын әрі сән ... ... ... құр. ... құр – ... сыртынан оралатын
құр түрі, құрбау – киіз есіктің екі иін бауы, аяққұр – ... ... ... құр, тең құр – тең ... ... құр, т.б. ... өзге
құрдан жасалған заттар құр белбеу, құр дорба, құр басжіп, құр аяққап, құр
қоржын, құр ... т.б. деп ... тоқу әр ... да кездесіп отырған. Шекпеннің қазақ арасындағы
атаулары: түйе жүн шекпен, биязы шекпен, таңдай ... қой жүні ... ... су ... ... шекпен, шым шекпен, түбіт ... ... ақ ... әр ... қара шекпен, т.б.
Ерте заманнан бері қазақ тұрмысында мықтап орын алған, бүгінгі күнде де
маңызын жоймаған, өте тығыз ... өте ... ұзақ ... сақталатын
бағалы үй бұйымдарының бірі – кілем деп аталатыны ... ... ... ... бірге туырлық пен үзіктің орнына да жапқан, әрі сән үшін,
әрі ... үшін ... ... де ... ... ... «Үй жасауы
– кілем» деген сөздің ... оның ... ... ... орын алғанын
көрсетеді. Кілемді алтын, күміс ... ... ... ... деп ... Кілем қыз жасауының елеулі құрамына кірген; сыйлы
қонақтарға арнап кілем төсеу, ... ... ... алу, ... ... кілем жабу сияқты дәстүрлермен бірге оны құн төлеуге,
сый-сияпат жасауға да ... ... тоқу – қай ... да ... ... ... ... тұрмысында өрмек тоқумен айналысатын қыз-келіншектер,
әйелдер арасынан кілем тоқуды кәсіп еткен шеберлер шыққан. Оларды ... ... ... атайды.
Қазақ арасына кілем тоқудың кең тарағанын және әр жерде әртүрлі ... ... ... ... ... Масаты кілем, тақыр
кілем, арабы кілем, алаша кілем, тұс кілем, хан ... ... ... ... самаурынгүл кілем, т.б.
Қазақ жерінің әртүрлі өңірінде түп-түп болып өсетін, ... ... ... ши деп ... ... ... бұйым да ши деп айтылады.
Ши тоқу ... ... ... ... ... ... көне заманнан бері белгілі болған. Шиді жүнмен орап, ... ... ... ... ... үй ... аяқ-табақ, ошақ басын
қоршап, көлегейлеп қоюға, киіз үйдің есігіне ұстауға, құрт жайып кептіруге,
киіз басу ... ... ... ... үшін ... ... тары сүзу
үшін шыпта жасауға пайдаланған. Шидің түрлеріне байланысты ... ... ақ ши – ... ... ақ ... жүн оралмай, ою-өрнексіз
тоқылған түрі, шым ши шидің ... ... жүн орау ... ... ... ... ... шымырау ши), орама ши // ораулы ши – ... ... әр ... ... жүн ... ши, шидек – құрт жаятын
кішкене ши, терме ши – шым ши, ... – киіз ... ... тұратын жерді
қоршап қойған ши, дүзтеру ши – қошқар мүйіз өрнегімен жүн орап тоқылған ... ... ... ... ... ... деп
аталатын екінші тарауда тіл біліміндегі ... мен ... ат ... әйел ... ... ... ... уәжділік
түрлері баяндалады.
Ономасиология мәселелері қолөнерінің жекелеген салаларын ... ... ... тұрғыдан қарастырған зертеушілер – Р.Н.Шойбеков,
М.Ш.Өмірбекова, Ә.Б.Алмауытова, А. Оқа, ... ... ... сөз ... ... байланысты атаулар аса күрделі тілдік таңба болғандықтан,
оларды лингвистикалық тұрғыдан ғана қарастыру жеткіліксіз; өйткені ... ... сан ... сыртқы факторлармен байланысты болып келеді
де, адам санасында халықтың ғасырлар бойғы ... ... ... және ... ... жөнінде ақпараттар жинақталған тілдік
және экстралингвистикалық білімдер жүйесін ... Олай ... ... байланысты атаулардың ономасиологиялық жүйесін, уәжді белгілерін
айқындаудың мәні ерекше.
Уәждеметану саласындағы ... ... ... ... ұғым-түсініктің бірі
– уәж (мотив) термині. Уәж (мотив) адамның ... бір ... ... ... негізделген саналық тұрғыдан саралау,
анықтау. Уәж себептің негізінде пайда ... оның ... ... ... ... ... мотивированность дегенді «уәжділік»
деп қолданады [9]. ... ... ...... ... ... яғни тілде көрініс табуы. Уәждеме – тектес ... ... ... қолөнеріне байланысты атаулар өзара сабақтасып жатқан «таңбалаушы ...... ... ... ... болған. Тілдік ұжым өзінің
танымы тұрғысынан таңбаланушы нысанның ... ... сай атау ... ... акт ... ... болған
атаудың өзі оны қойған қоғамдық ортаның, тілдік ұжымның өмір тәжірибесінен
алынады. Олай ... ... ... ... ... дүниетанымы, тұрмыс-
тіршілігінің тілдегі бейнесі ... ... ... ... ... яғни нысанды басқа нысаннан ажыратып тұратын белгісін
(уәжін) негізге алып таңбалайды. ... ... ... ... ... көлемі, формасы, қызметі, материалы, екінші бір нысанға қатысы, ... ... бұл ... ... ... деп ... ... мен
таңбаланушы арасындағы осы уәждердің төркіні тілдік емес, басқаша айтқанда,
экстралингвистикалық негіздерге барып саяды. Кез ... атау ... ... ол ... бір ... ... Осы уәждер атау беруші адамдардың
тұрмыс-тіршілігінің, қоғамдық-әлеуметтік өмірінің көрінісі деп танылады.
Уәждік белгілеріне қарай ат қою тек ... ... ғана ... ол ... жалпы зат пен құбылысқа ат беру уәжділігімен сипатталады.
Әйел қолөнері материалдары негізінде ... ... ... ... ... ... ... пішін, көлем, түр-түс, қызметі
(қолданылуы), ... ... ... гендерлік сипаты, топоним
(шықкан жері), әдет-ғұрып, т.б.
2.1. Заттардың атқаратын қызметіне ... ... ... Әйел
қолынан шыққан әрбір бұйым белгілі бір ... ... ... бір ... бірнеше қызмет атқарады. Айталық, киіз аталатын бұйым
киіз үйдің төбесін жабуға, жерге төсеуге, киім ... ... ... ... ... ... Сол сияқты жүннен есіп жасаған
жуанды-жіңішкелі жіп, арқандар киіз үй жабынын бекітуге, көші-қон ... ... мал ... ... оны ... алып жүруге, ат, түйе
жабдықтарын (шылбыр, бұйда, тұсау, өре, т.б.) жасауға т.б. пайдаланады.
Сондықтан ... ... бір ... ... және ол бұйымның қолданылу
ерекшеліктері сол ... ... ... ... ... ... экстралингвистикалық (тілден тыс) факторлар тілде өз ізін қалдырады.
Басқаша ... ... ... орны мен ерекшелігінен мәлімет
беретін мұндай ... уәжі ... ... ... ... үйдің сүйегін (ағаш бөлшектерін – кереге, уық, шаңырақ) жасау ер
азаматтардың міндеті болса, оның ... ... ... ... ... ... ... Киіз үй жабдықтарының көпшілігі дерлік
киізден жасалатыны баршамызға белгілі. Қазақ киіз үінің сыртына тұтылатын,
ағаш ... ... ... ыстық-суықтан, жауын-шашыннан қорғап
тұратын киіз жалпы атаумен жабу киізі деп аталады. Киіз ... жабу ... ... үй ... сәйкес келетін ши бойымен басылады. Оны қалыңдау,
ширақ етіп дайындайды.
Таулы жерлерде көктемнің, күздің түнгі ... яки қыс ... үйде ... тура ... ... үй ортасына отты мол жағып, от басын
айнала отырып, отқа ... әрі ... үшін от ... ... қажет
болған. Бұл киіз отқа ең жақын төселетіндіктен от киіз деп ... ... ... шығу, даму тарихына көз жіберсек, адам мен табиғаттың қарым-
қатынасы, адамның табиғатты игеріп, өзіне қолайлы ... ... ... ... ... ... үнемі жетіліп, дами келе жаңа
түрлерінің пайда болуын көреміз.
Қазақтың жерлеу салтында мәйітті үйден арулап орап алып ... ... иман киіз деп ... ... ... қаза бар, ... ... өлім бар»
дейтін халқымыз «өлім айтып келмейді» деп қарт адамдар арасында иман киізін
арнайы жасатып, теңінде сақтайтын әдет ... ... ... ... алып ... ... ... келгенде,
солардың астына төселетін, арнайы жасалған сәнді сырмақ – төр сырмақ деп
аталады. Төр сырмақ төрге ... ... өте әсем етіп ... ... астынан салынады. Ескерте кететін бір жайт: жоғарыда
келтірілген от киіз бен төр ... ... ... ... ... яғни уәжі ... байланысты екендігі де дау
туғызбайды. Жалпы, ... ... ... ... ... бір емес,
бірнешеу бола беруі де мүмкін. Ол жөнінде ғылыми еңбектерде айтылып та ... біз бұл ... ... ... ... ... санап,
«қызметіне байланысты атаулар» тобына енгізіп отырмыз. Қысқасы, бұларды екі
уәжді (екі белгісі бар) ... деп ... ... ... оның біріншісі
– атауға негіз болған себеп – оның қолданылатын орны, екіншісі – ... ... ... ... ... ... негізінен 4 түрге бөлінеді. ... ең ... – көш ... ...... ... ... – төр
сырмақ, төртінші түрі төсек сырмақ деп ... ... ... ... жүктің үстіне сәндік үшін жабылатын сырмақты көш ... ... ... ... 3-4 метрдей көлемде көштің сәнін арттыру мақсатымен арнайы
жасалып, әдемілігі жағынан кілемнен кем түспеген. Оны ... ... ... тек ... ... ғана ... «бір ... бұйым
ретінде қолданған.
Төсек сырмақ. Сәнді етіп жасалған бұл сырмақ ... ... ... Кей
жерлерде бұл төсек алды сырмағы аталады деп көрсетіледі [6, 58 б.]. ... ... ... еңбектерге зер салып қарасақ,
екеуінің қызметі екі басқа екендігі байқалады. Дәлірек ... ... ... ... ... төсекағаштың (кереует) үстіне салынса,
төсек алды сырмақ жертөсектің орнына ... ... ... ... немесе
төсекағаштың алдына төселеді.
Жасау сырмақ. Қазақ дәстүрінде ұзатылатын қызға жасау ... ... ... ... жұптап емес, тақ ... ... ... ... ... ... ... 3, 5, 7, 9, 15 тіпті 41-ге
дейін жасағандығы туралы деректерді оқимыз [7, 132 б.]. ... ... ... ... жетіден жоғары етіп жасаған. Яғни, ... ... ... ... ... та, ... киім де жетіден болған.
«Қызға алты жастан жинасаң асады, жеті жастан жинасаң жетеді» деп ... ... ... ерте ... ... ... буып сақтаған. Мұндай
жасау сырмақтарының құрамына ... ... ... елдегі үлкен шаңырақтың
отына салуға, абысын-ажын, қайын-қайнағалардың сыйлыларына ... ... отау ... ... отау ... енеді. Бұрынғы қазақ тұрмысында
мал шаруашылығындағы жұмыстарға, көшіп-қонуға ең ... ... ... болған. Күнделікті тұрмыста арқан-жіпті киіз басуға, киіз ... т.б. жиі ... ... деп ... ... өлі ... мен
жабағы жүн, түйе жүні, ешкі жүні, жылқы қылынан есіп жасалатын ұзын, жуан,
ең мықты жіпті ... Әйел ... ... ... ... қызмет
атқаратын арқан, желі, ноқта, т.б. және ... ... мен ... ... жіп ... ал ... жел бау, нар ноқта, тең таңғыш, құр жіп,
т.б. аталатын заттар тоқып және өріп ... жіп ... ... ... бірге қайыс таспалардан өріліп те жасалатын ... ... ... ... ... сан ... ... орай
қалыптасқан бірсыпыра атаулар бар. Ол атаулардың бойында дәстүрлі ... ... ... ... ... ... Ертеректе қазақ аулы
қойды қосақтап сауатын болған, сондықтан ол ... ... ең ... табылады. Тілімізде қосақ арқан аталатын бұйым ... ... ... ... Соған орай бұл заттың түрлері қой қосақ, ... ... ... ... ... т.б. деп жіктеледі.
Керме арқан – той-томалақ, мереке, ас беру сияқты ұлы жиындарда ауыл
сыртына ... ... ... баған орнатып, сол ағаштың екі ортасына ... ... ұзын да ... ... ... ... ... көбінесе кісі үзілмейтін ауыл ағасы, билер
мен байлардың үйлерінің маңына тартылған. Бұл да қазақ мәдениетінің өзіндік
бір ... ... ... аударады. Өйткені керме арқанның ... ... мәні ... ... ... ... ... яки
түбіне дейін ат үстінде келу әдепсіздік саналған, кім ... да өте ... қиын ... ... ... жақындап келгенде, үйден аулағырақ
жерде атынан түсіп, үйге жаяулатып келген. Оның үстіне ... ... ... ... ... қою ауыл-үй тазалығын қамтамасыз еткен. Керме
арқанды қашаған ... ... ... ұстауға да пайдаланатын. ... ... ... оның ұзын ... ... ... Керу
деген сөздің өзі де «кең жазу, созу» деген ұғымды ... олай ... үшін ... ... ұзын ... ... өзінен-өзі түсінікті болып
шығады. Сонымен бірге, керме арқанның киелілік қасиеті бар деп ... ... ... ... ... ... үшін қора ... керме
арқан керетін ырым орын алған.
Желі арқан – мал сауу үшін отбасы ... ... мен ... ... ... ... Желі арқан мықтылық үшін, негізінен,
арқанға қыл қосылып есіледі. ... ... бұл ... түрі ... ... ... қолданыла береді. Желі арқанның, яғни ... ... ... ... бота ... ... түрлері болады.
Киіз үйге байланысты қолданылатын бірсыпыра арқан атаулары да олардың
атқаратын қызметіне ... ... ... ... байқалады. Бұл ретте белдеу арқан, жел ... ... ... ... т.б. ... атап ... ... арқан жел соғатын жаққа қағылған, кей жерде күйеу қазық деп ... ... ... ... ... салт ... ұрын ... күйеу
жел көп соғатын ауылдың сырт жағымен келетін болған.
Күнделікті қажеттілікке арнап қазақ әйелдері неше түрлі ... мен ... Бау мен ... бір нәрсені бекіту, байлау үшін қолданылғанмен,
екеуінің өзіндік айырмашылықтары бар. Жіп ... ... ... ... Жіп әр ... да ... ... болса да жұмсала береді
және ешбір затқа ұзақ уақытқа тұрақты байланып бекіп қалмайды. ... ... ... ... ... ... бас жіп – мал ... жіп, өре жіп – аттың аяғына өре салатын жіп, тең жіп – ... ... жіп, ... жіп – аттың екі аяғынан байлап, тұсап қоятын жіп, тіз жіп
– түйені тіздейтін ... ... жіп ... тізе ... ... тіз), үзеңгі жіп – түйеге ерсіз мінгенде аяқты салып отыратып, үзеңгі
орнына қолданатын жіп, күрде жіп – бие ... бір ... ... ... ... жіп, яғни биені күрделеуге арналған жіп, бұғалық жіп –
жылқыны бұғалықтауға арналған жіп, ... ... ... ... атқаратын бау-шу, басқұрлардың түрлері
болған. Мәселен, аяқ бау, қызыл басқұр, ақ басқұр, үзік бау, т.б.
2.2. Жасалу ... ... ... ... ... ... атаулар заттардың өсімдіктерден, теріден, жүннен, аң-
құстардың дене мүшелерінен, ... ... ... ... болған аталымдар
болып келеді.
Жез жіп – кесте тігуде пайдаланатын, құрамында жезі бар, ... ... жіп. Жез ши – ерте ... ауқатты адамдардың жез оратып, әшекейлі
етіп тоқытқан шиі.
Уәжі тері және оның ... ... мен ... болған атаулар
тілімізде мол сақталған. Мал мен аң терілерінен тігілуі негізінде ... ... ... ... Мысалы: сеңсең ішік, бөрі ішік, бұлғын ішік,
пұшпақ тұмақ (пұшпақ – аңның, малдың сирақ ... ... ішік ... ... ... бота ішік (ботаның терісінен тігілген).
Бірсыпыра заттар киізден жасалуына қарай аталады: киіз көпшік – ... киіз ...... ... кілем, киіз қап – киізден ... киіз ...... ... жасалған пима, киіз етік, киіз кебіс,
киіз ұйық, киіз есік, т.б.
Қандай зат ... да, оны ... ... ... ... ... адамның әл-ауқатына, тұрмыс күйіне, әлеуметтік орнына, т.б. тығыз
байланысты болып ... ... ...... ... ... көрсеткіші. Мысалы, тонның қамқа тон деп аталатын ... ... ... сұлтан, би, бай, ханша сияқты белгілі, ... ... ... ... ... ... ... XIX ғ. басында аққу терісінен қамқа тон
тіккізген. Уәли хан өлгенде оның қамқа ... ... ... ханның сыйлас
замандасы Байдалы биге кигізген екен [19, 86 ... ... ... ... ... ... Біз тараушада
қарастырылатын мәселе – технологиялық атаулардың өзі емес, ... ... ... ... ... ... қалыптасқан кілем, киіз, төсек-орын
жабдықтарына, тігіс ... ... т.б. ... ... аз емес,
Мысалы: таз кілем (тықыр кілем), түкті ... ... ... ... ... ... ... кілем), оюлы текемет, алма құрақ (тырнақ қатар құрақтың
қатарларын қолмен орналастырып, үстінен бастырып тіккен түрі), бүрме ... ... бір ... гүл ... ... ... мен жиегіне түрлі
түсті барқыт орнатқан түрі; бірақ ол ... ... ... ... «гүл ... аталған), дүзтеру ши (қошқармүйіз өрнегімен жүн ... ши), ... ... ... ... ... ... қандай
материалдан қандай тәсілмен жасалғанын, оның сапалық ... ... ... ... ... ... Өлшемдік ұғымға байланысты қалыптасқан атаулар. Әйел ... ... ... ... зат-бұйымдардың өлшемдік қызмет
атқарғанын, соның негізінде біраз ... ... ... ... мата, туырлықтық киіз, бір дағар жүн (дағар – қап), бір
шүйке жүн, бір шумақ жіп, ... ... адам ... ... ... ... мен
аласалығын, алыс-жақындығын, қалың яки жұқалығын, жуан-жіңішкелігін,
кеңдігі мен тарлығын анықтау үшін қазіргідей өлшеуіш құралдарын
(техникалық ... ... жоқ. ... нысандар мен олардың ара
қашықтығын өздерінің дене мүшелері арқылы, көру, есту, ... ... және ... ... ... ... түрде кең
түрде қолданып, өлшем межесін анықтаған.
Әйел қолөнерінде ... ... ... ... мына ... да ... Есеп таяқ – өрмек адарғысының алдында тұратын, ... ... ... ... ... ... бой жіптерді санап, ... ... ... ... кергіш сабау, серу ағаш, серу жіп деп
әртүрлі атайды. ...... ... ... ... төрт ... ... Төрт ұршық бір алқым, ал төрт алқым жіп бір бас, бір домалақ ... ...... өлшейтін құр (арқан бойы, желі бойы дегендермен
байланысты). Доғалақ – бір сабақ жіп; ... ... ... ... ... ... бояу үшін әр ... байлап жасаған шумақ. Келеп жіп ... ... жібі ... не ... ... арнап иірген жіптерді бір метрдей
ұзындыкта орау).
Қорыта ... ... ... өлшемдерінің атаулары –халқымыздың
когнитивтік санасындағы ерекше мәдени ақпараттық мазмұны бар ... ... ... ...... ... тән ... ойлау
жүйесі мен танымының айнасы.
2.5. Дыбыселіктеуіштік, дыбысбейнелеуіштік уәжіне байланысты қалыптасқан
атаулар. Қазақ тіл біліміндегі еліктеуіш ... ... ... Ш.Ш.Сарыбаевтың, Ә.Т.Қайдардың, ... т.б. ... ... ... ала ... қолөнеріне қатысты атаулардың қалыптасу, шығу негізі дыбыселіктеуіш,
дыбысбейнелеуіш сөздерге барып саятын сөздерге мыналарды жатқызуға ... ... ... ... ... – тоқыма ыдыс яки киіз ыдыс (қалта).
Жалбағай – күн өтпеу үшін яки масадан ... үшін ... бас ... ... ... < жалб//жалп-а-ғай). Күмпей – жүн салып тіккен
шапан, күпі. Кей ... бұл ... ... ... < ... «күмпию»,
күмбілез «дөңес»). Көпшік – 1. кіші көлемдегі көрпе; 2. ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Лингвомәдениет48 бет
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
9 сыныпта бейорганикалық химияны оқытуда халықтық педагогика элементерін пайдалану әдістемесі73 бет
І. Есенберлин романдарының халықтық сипаты50 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Адамға байланысты фразиологизмдердің этнолингвистикалық сипатын оқыту23 бет
Аягөз ауданындағы этнонимдердің этнолингвистикалық табиғаты72 бет
Бала емізулі әйелдер мен жүкті әйелдердің тамақтануы8 бет
Бала тәрбиесінде халықтық педагогиканың алатын орны26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь