Телевидениедегі сұхбат жанры және тікелей эфир

Жоспар:
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім:
1. тарау. Тележурналистиканың қоғамда алатын орын және ақпараттық жанр.

2 .тарау. Телевидениедегі сұхбат жанры және тікелей эфир.

3. тарау. Тікелей эфирдегі сұхбат жүргізудің өзіндік әдіс.тәсілдері және көтерілетін проблемалар (31.ші телеарнадағы «Тұжырым» және «Хабар» телеарнасындағы «Бетпе.бет» бағдарламаларының негізінде)

Қорытынды
Сілтемелер
Пайдаланылған әдебиеттер
Қосымшалар
        
        Тікелей эфирдегі сұхбат: тақырып пен проблема
Жоспар:
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім:
1- тарау. Тележурналистиканың қоғамда алатын орын және ... ... ... ... сұхбат жанры және тікелей эфир.
3- тарау. Тікелей эфирдегі сұхбат жүргізудің өзіндік ... ... ... (31-ші ... ... және «Хабар»
телеарнасындағы «Бетпе–бет» бағдарламаларының негізінде)
Қорытынды
Сілтемелер
Пайдаланылған ... қай ... де ... ... ... ... ... үн қосады және оларды шешудің оңтайлы ... ... өн ... ... мен ... ұлттық мүддеге
негіздеп, елдің ертеңіне қызмет ... ... ... ... ... ... ... шығып, мейлі ол президент не премьер ... биік ... ... ... ... және ... сөз ... алып келеді.
Тақырыбымның өзектілігі сол қазіргі кезде, тіпті бұрын да ... ... ... де ең көп ... ... ... әлі күнге
дейін өз ерекшелігімен көрермендерін таң қалдырып, өзектілігін жоймай,
замана талаптарына сай ... жаңа ... ... ... ... әрі ... алу әдісі ретінде дуалистік сипат алған бұл жанр өз еңбек
жолын теледидардан ... жас ... ... ... жетекші жанр
болып отыр. Себебі өзге жанрлардың да құрамында кездесетін сұхбат ең ... ... Мен ... едім ... ... табиғи талантты талап
ететін өнер жанры. Сұхбатты терең зерттеп, оның қыр-сырына ... ... сыры көп ... жанр ... аңғарамыз. Уақыт талабына сай сұхбатқа
қойылатын талап пен талғам да өсуде.
Бүгінгі ... ... ... ... зор. Көңіліне жақпаған,
көкейіндегіні тамыршыдай дөп ... ... сай ... ... ... қазір олардың алдында таңдау бар. Ендеше эфирде, әсіресе,
тікелей эфирде сұхбат жүргізу қиынның қиыны. Неге ... ... ... ... ... тек қана кәсіби біліктілікті ғана емес,
сонымен қатар табиғи талантты да талап ... ... ... журналистің
бойында суырып салмалық өнері болуы шарт. Студиядағы қонақтың журналистке
деген сенімділігі– ең маңызды ... ... осы ... шығу үшін ... ... мен дарынын, білімі мен парасат- пайымын қатар әрекетке
қосады. Бұл жерде ... ... ... ... ... Оның бір ... сұхбат
кезінде өзіңді көрерменнің орнына қоя ... ... ... жайларды
білгісі келетіндігін үнемі назарда ұстау. Экран алдындағы адамдардың көңіл-
күйімен ойнауға да, оларды жасанды әрекеттермен алдауға да болмайды.
Теледидарда көп ... ... ... ... ... ... ... эфирге не кейіпкерімен еркін, батыл, әрі ... ... ой ... ... ... осы ... жазу ... эфирдің қатаң заңдылығын ескере
отырып, тікелей эфирде сұхбат ... ... ... ... қоймай, оның кемшін тұстарын да байқап, өз тарапымнан ұсыныстар да
жасадым. ... ... ... ... сұхбат жүргізу–қиын да қажырлы
еңбекті қажет ететін процесс. Эфирде соншалық шапшаңдықпен жұмыс ... ... үшін ... ... мен ... интелектуалдық ауқымдылық
керек.
Тікелей эфирдегі сұхбат– шындықтың қазаны деймін. Тынымсыз әрі ... ... ... ... ... бар ... сол ... көрсету де
туындыны өмірге әкелетін топтан білгірлік пен білімпаздықты қажет етеді.
Кино өнерінің аса ... ... ... ... ... интервью
жүргізу, өмірді тікелей барлау– міне бұл ... ... ... ... ... ... бізде алдын-ала
дайындықтар барысында жүргізіледі. Ал осыған қарама-қарсы ... ... де ... ... ... ... Осы сияқты адам еш
ескертусіз сөйлер кезде де әуелі ойланады, ... ... ... ... ... ойын ... ... немесе таба алмай қиналады– ... тән ... ... ... ... эфирдегі сұхбаттың
шынайы дүние екендігін ұғамыз. Эфирде «айтылған сөз– атылған оқ» ... ... ... түкпірінен бұлқына шыққан шынайы ойлардың, табиғи, әсірелеусіз
күйінде көрермендерге берер әсері мол. ... ой бар ... ... ... таза ... ... ғана жасандылық пен жаттандылықтан
аулақ болады. Боямасыз шынайылық қана өмірді сол қалпында көрсетеді.
Менің ... ... ... ... ... жасай отырып, тақырып
таңдау мен проблема көтеру мәселелерін қамти отырып, сол сұхбаттың ... өз ... ... ... ... де ... сұхбаттың эфирдегі
шынайы өнер екенін дәлелдеуді мақсат етеді.
Сұхбат бұрынғыдай ... ... оның бет ... ... Жүргізуші
көрермен талғамына сай оны басқаша жүргізетін болды.
Өнердегі жаңалық– дәстүрдің пішіні мен ... ... ... ... Ал ... ... жаңалық нышаны алдымен әр жанрдың ғасырлар
тезінен өткен конондарын технологиялық ... орай ... ... ... ... ... ... Бірінші, тікелей эфирде жүргізілетін сұхбаттың сырына
терең үңіліп, теориялық және тәжірибелік талдау ... ... ... өзіндік әдіс-тәсілдерін зерттей отырып, ... ... ... ... Үшіншіден, ең оңай деп есептелетін
сұхбат жанрының да өзіндік қиындығы бар екенін ... және оның ... ... ... қиын да ... жанр екенін теориялық тұрғыдан
негіздеу.
Тақырыптың зерттелу деңгейі: Осы күнге дейінгі телевизиялық жанрлар туралы
жазылған еңбектерді қарастырып, ... ... ... ... ... 31-ші телеарнада жүріп, ... ... ... ... эфирге дайындадым. Студия қонақтарын ... ... Тек ... ... ғана ... тәжірибе жүзінде де сұхбаттың
сырына қанықтым деп ойлаймын.
Деректік негізі: Жанрлар ... ... ... «Хабар» арнасындағы
«Бетпе–бет» бағдарламасы мен 31-ші телеарнадағы, «Тұжырым» бағдарламасының
бейнетаспаға түсірілген нұсқалары және ... ... ... ... ... орны және ... ... қоғамдық маңызы зор тележурналистика ғылымы көп аспектілі
салада зерттеу ... күн ... ... ... ... Ақпарат ғасырында
БАҚ саласының жаңа бағыттары қалыптасуда.. ... ... сан ... ... ... рөлін, теориясы мен
тәжірибесін, тележүргізушы мен кейіпкердің ... ... ... ... түлетудің, экрандағы көркемдеп бейнелеуші құралдарды ... ... ... ... ... ... қажеттілігі туындап отыр.
Ғаламның тыныс-тіршілігін бір ... ... ... ... ... ... ... кеңейтіп, біліп, қанығу– адамзат ... ... ... ... ... «Қаламының ұшында, көңілінің
түкпірінде бүгінгі заманның болмыс-бітімі ... ... ... алдындағы парызы мен қарызы өсе түсуде. ... ... де ... ... ... шеберлікпен, азаматтық парасатпен
бере білетін ақпарат құралдары өкілдері ... ... ... ... ... ... деп атап ... елбасы Н.Назарбаев.
Қазақ телевизиясының алғашқы ... ... С. ... «1958 ... ... ... болды. Республика астанасы тұрғындары сегізінші
мартта тұңғыш рет өз экрандарында Қазақ телевизиясының ... ... ... мен Н. ... ... ... Олар көпшілікті Алматыда
телевизия хабарларының басталуымен, ал әйелдер ... ... жылы ... ... ... соң ... ... атты көркем фильм
көрсетілді » /3/,– дейді. Сөйтіп қазақ топырағында «көгілдір экран» ... ... жаңа түрі ... өмірге келді. Содан басталған телевизия
ауқымы кеңейіп, ұлан байтақ кеңістікті әуе толқынында шарлап, жылдам ... ... ұлы ... ... ... телевизиясының өткен өмір жолы,
ізденулер мен тәжірибелерге сүйене отырып, тамаша, алғыр тұлғалардың ақыл-
ойынан нәр алып, миллиондаған аудиторияға бет ... Міне ... ... теле ... ... ... Қазақ телехабарларының қалыптасу
кезінде, оның ... ... ... ... репортаж, әңгіме, хабар т.б.
алуан үлгідегі жанрлар мен пішіндер құрады. Алғашқы ... ... ... ... және эстрада шығармалары түзді.
Телевизияның қарқынды өсуі мен телехабарлар көлемінің ... ... ... ... іске ... ... өз тағдырын эфирмен
байланыстырған тамаша адамдардың көптеп келуіне жол ашты. Олар- редакторлар
мен режисерлар, ... мен ... ... мен дыбыс
операторлары, дикторлар мен ... ... қиын әрі ... ... еді. ... енді журналистикаға мамандар ... ... ... болды.
Телевизия арқылы адамдардың бір-бірімен қатынас саласында болған
бетбұрыс, көпшілік аудиториясына ... ... ... ... ену ... қол жеткізді. Теледидар аудиторияға адамның
қоғаммен байланыс жасауының ұстанымдық соны үлгісін ... ... ... ... ... ... ... басқа түрлерінен
өзгеше. Миллиондаған аудиторияны «қағазсыз газеттер мен ... ... бір ... ... қосу ... ... біріктірумен теледидар қоғамға ықпал жасаудың мол күшіне айналды.
Тележурналистиканың пайда болу үрдісі баспасөз бен ... ... ... және ... ... ... шолу, жаңалықтар және
т.б. түрінде баспасөз бен ... ... ... ... жанрларындағы ақпараттық- публицистикалық және
көркем-публицистикалық шығармаларды телевизияның ерекше құралдары арқылы
жасаумен ... ... ... келе ... ... талабына сай
тележурналистикасының да бағыт-бағдары өзгерді.
Қазақ тележурналистикасының ізденістерін ... тиек ... ... ... қоғамдық өзгерістер тұсында журналистикада жаңа таным,
соны көзқарастар пайда ... Ескі ... жазу не ... ... ... өзгеше сипатта жүзеге асырылуда. Сондықтан жаңаша жазу
мен жаңаша ізденудің қажет екенін өмірдің өзі алға ... ... ... ... ... ... өткен. Ендігі мәселе журналист материал
жазғанда зерделі талдауларға барып, өзіндік ой-түйіндері болмаса, ... құны ... ... қай ... ... ояу, көзі ашық ... ... орынды сұрақ. Жүрдек уақыттың уысынан шыға алмаған, алға
ұмтылған өнер түрлерінің ішінде көгілдір экранның қоғамдағы орны тым ... ... іс, ол ... орта жоқ десе де ... ... ... бір ... айналған синкретті өнер таңның атысынан күннің
батысына дейін төріңе шығып алып, ... ... мен ... айналуда.
Зияндығы да шаш етектен. Француз сыншысы Андре Дилижан жазғандай, «ол
өмірге ентелей ... ... ... ... жаулап алды» /4/.
Қазіргі заманғы тележурналистикада ... ... ... бағыт-бағдар сілтейтін мүмкіндіктер молынан ұшырасады.
Теледидар бағдарламаларындағы ықшамдылық, өткірлік, айқындылық, маңыздылық–
тележурналистикаға ... ... ... ... ... өзі
телепублицистикалық үнмен естіледі, оқиғалық ... ... ... ... ... да публицистикада басқаша көрініспен
танылады»/5 /,– дейді Е. Прохоров.
«Жалпы тележурналистикада жаңалық табу-оқиға. Ойға ... ... бәрі ... болуға тиісті және ол жеңіл қабылдануға бағытталса
тіпті ұтымды ... еді» ... ... ... ең ... саясаткер, ең күшті
мемлекет, ең мықты халық ... ... ... да белгілі бір оқиға
ақпарат береді. Журналистік ақпаратсыз барлығы да ешкім ... ... ... ... ... болып қалады.
«Телевизиялық жұқпалы дерт жалпақ әлемді тегіс жайлап ... ... ... қай ел ... ... ... алып ... деп жазды
француз сыншысы Андре Дилижан. Біз немен айналысып, нені қызықтасақ ... ... ... ... ... қарап, қанша бұлқан-талқан
болсақ та бұлжытпас фактіден бұлтара алмаймыз, біз телевизия дәуіріне аяқ
бастық.
БАҚ-тың ... ... ... ... ықпал ету, оларға ... ... ... жас ... ... т.б. ... міндеттерді көрермен бойларына сіңіру болуға тиісті. Бұл арада
экономикалық реформаларды тереңдетудің маңызы да ... кем ... ... Қазақстанның демократиялық ақпарат айдынын ... ... ... ... ... ғана ... тіпті
олардың өмір сүру-сүрмеуін де айқындайтынын көрсетті. Екіншіден уақыт
теледидардан ... ... ... ... ... ... қалыптастырды. Үшіншіден журналистік шеберлік мектебінің өзі
елеулі қиындықтарға тап болды. ... ... ... ... және ... ... ... мол әрі шыншыл берілуін
күтеді.
Иә, біреулер теледидарды ... ... ... Тележурналистиканы
соған бағыттайды. «Әдебиет пен ... ... ... ... Теледидар–әсемдік әлемі. Олардың табиғи қасиеті– ... әсер ету. ... ... ... таза ... қызмет
атқара алмайды» /7/.
«Тележурналистика мемлекеттік идеологияның жалау насихатшысы ... оның ... ... ... ... кем-
кемшін тұстарын түзетуге көмек жасайтын бұқаралық сипаты да басым» /8/ .
Иә, тележурналистиканың қоғамда алатын ... ... ... баға
беруде. Қалай дегенде де телевизия көрермен сұранысын қанағаттандыруы тиіс.
Өйткені қоғамдағы әр топ пен әр қауымның әлеуметтік ... ғана ... ... эстетикалық талғамы мен мәдени сұранысы да, өнерге деген
көзқарасы да әр басқа. ... ... ... ... ... ... міндеті. Биліктің талабы мен халықтың
тілегі бір арнадан ... ... ... ... мен ... мүддесі де
жақындаса түсіп отыр.
Елбасы Н.Назарбаев демократиялық қоғамға ... ... ... айта келіп: «Біріншіден, азаматтардың нақты ... ... ... қайда екенін, екіншіден, ақиқаттың және қарақан бастың қамы
үшін бұрмалаушылықтың қайда екенін, үшіншіден ... ... ... ... ... ... халыққа қызмет етудің, сонымен бірге
билік үшін лас әрекеттің қайда екенін ... ... ... ... ... ... ... көмектесіңіздер » /9/, –деді. Міне
осыдан- ақ ... ... ... ... ... болады.
Телевизия–адамзаттың тарихи-қоғамдық тәжірибесін кеңінен тарататын аса
пәрменді насихат құралы, өнер мен әдебиеттің ... ... ... ... ... ... ... асыратын дәнекер, ғылым-
білімнің қайнар бұлағы. Телевизия ... ... биік ... ақ қар, ... Ай мен алыс планеталардың бедер ... ... ... ... ... ... Көгілдір экранның сиқырлы сыры
осындай. Телевизияның бар болмысының өзі–өмір ... /10/, ... ... міндеті оқиғаны тіркеу емес, ол ... ... ... ашу, ... ... көзбен қарап, қоғамдық пікір
ұйымдастыру.
Қазақ ... ... ... ... ... әрі Қазақстан журналистерінің телепублицистикалық өткір
материалдары әсер етті. ... ... ... бен ... ... ... ... «Пікркталас трибунасы» бағдарламалары өзінің
өткірлігі әрі ... ... ... ... С. ... ... ол ... жарасының аузын ашты және солай етіп адамдарды
ойлануға итермеледі»,– деді.
Тележурналистиканың пайдасы мол. Ал ... ... оның ... ... ... жоқ. 31-ші ... ... редакторы
С.Әбікенұлының: «Бүгінгі тележурналистика көрерменді ойландырудан ... ... ой ... ойға ... ... жоқтың қасы. Бұл– жақсы
емес»– деген сөзінің жаны бар. ... да ... күні ... ... ... ... кітап қарауға мұршасы жоқ, көгілдір экран алдына
кешкі ... ғана ... ... ... тек ... аралас
ойын-сауық, көңіл көтерушілік бағдарламалар көрумен ғана сусындап келеді.
Ал телевизия алдымен тәрбие құралы болу керек емес пе? Бір ғана ... ... ... » ... ... Бір қарасаң, атауы әп-
әдемі қазақтың сөзі, алайда бағдарламаның жарты ... орыс ... ... ... Н. Абдуллин мен Н. Қоянбаев өздерінше көрерменді
күлдіреміз деп, ... ... ... ... ... ... Ән ... ФМ,
сияқты жартылай жалаңаштанған қыздар тобы «Тойбастарды» ... ... ... ... қазақ жастарының бейнесі осылар ма?
Бұдан біз не ұтамыз, неден ұтыламыз ... ... ... өзі ... ... ... қоғамға берер пайдасын ауызға ала отырып, оның
кемшін тұстарын да ашық көрсетіп, неден сақтануымыз керектігін де ... ... ... бет ... бағытын айқындап, оған нақтылы
жауап беріп жатқан ... ... ... жоқтың қасы. Ондай
хабарлар жасау үшін журналистерге өмір ағымының мәні мен маңызын ... ... білу ... ... ... пен ... ... тиянақты
талдаулар да қоса жүруі шарт. Тележурналистердің саясат сахнасына көп шыға
бермейтіні де өтпелі кезеңнің ... ... оған қоса ... ... ... Бүгінде уақыт кезеңіне , заман талабына орай
жүргізушіге ақыл-ойға, ... ... ... ... таза ... ... ... отыр.
Еліміздің ақпарат әлемі бүгінгі таңда ... ... ... сан алуандығы, шеберлігімен тәнті етуде.
Тәуелсіз телеарналар мен ... ... ... ақпарат
кеңістігіндегі бәсекелестік үлкен додаға жақындай түсуде. Теледидардан
көрсетілетін дүниелердің ... ... тән ... мен ... бар. ... әрбір дүние жеке жанрды құрайды.
Жанр– тарихи категория. Ол әр дәуірде түрлі өзгерістерге ... ... ... ... ... оның ... белгілі
бір дәрежеде тұрақты екенін атап көрсетеді. Зерттеушілердің пікіріне ... біз де ... – өмір ... нақты бейнелеудің тұрақты құрылымдық
белгілер жүйесі бар, тарихи ... түр ... ... ... ... үш ... бөлінеді: 1) ақпараттық жанрлар; 2)
талдамалы жанрлар; 3) ... ... ... ... біздің
тоқталатынымыз– ақпараттық жанрлар. Жанрлардың бұл тобына: ... ... есеп ... ең ... ... әрі ол ... кестесінің бөлігін алатын
«Таңғы», «Күндізгі», «Түскі», «Кешкі», «Қорытынды» жаңалықтар екі ... 20-30 ... ... ... уақыт талабына сай ұлттық және
тәуелсіз телеарналар жаңалық хабарларына , аса бір ... ... да бір ... ... онда ... мәселе талқыланатын
ақпапаттық хабарлама болып табылады. Есептің тақырыптық ... ... ие ... ... ... мемлекеттік маңызға ие оқиғалар
жатады.
Телерепортаж– тележурналистиканың елгезек, кең ... әрі ... ... ... өмірде болып жатқан оқиғаны таза ... ... ... бір ... ... түссе, екіншіден
репортердің оқиғаны қабылдау кезіндегі субьективтілігі алғашқы орынға шығып
журналист онда куәгер не әрекетке ... ... ... ... ... жайлы толыққанды ақпарат беру.
Тараудың түйініне келсек тележурналистиканың қоғамда алатын орны
орасан зор ... «көз ... ағы мен ... ... ... әр
нәрсенің екі жағы болары хақ. Алайда талғамы зор көрермен тек өзіне ... алуы ... Ал ... ... ... ... ... екенін
ескерсек, бүгінде ақпараттық жанрдың қоғамда алатын орны ерекше. Солардың
ішінде теледидардағы жетекші жанрға айналып ... ... ... ... ... және ... эфир
Сұхбат алдымен ақпараттық жанр. Ақпараттық жанрлар белгілі бір оқиға,
факт жөнінде хабарлау, қоғамды ақпараттандыру, ол ... ... ... ... ... ... Оған ... талап– жедеғабылдылық, дәлдік,
ақпараттың қысқалығы. Барлық ақпараттық жанрға ортақ қасиет бар, ... оның ... ... ... тәжірибе, сұхбат- бұл
ақпараттық жанрлардағы материал дайындаудың негізгі әдістері /11/.
Алдымен сұхбаттың ... ... ... 60 ... сұхбат жанры сол
кезең үшін тиімді болып, әрі ол студияда көп ... ... те ... ... ... дер ... терең сезінген режисер студиядағы
сұхбаттың жауапкершілігін өз мойнына алатын комментатор проблемасын да күн
тәртібіне орынды ... ... ... ... орынды иемденеді. Жаңалықтардың бірде-
біреуінде журналист сұрақ қоймаған, не оқиғаға қатысушымен ... ... ... ... ... сан алуан түрлерінде үздіксіз
кездеседі. Теледидарда осы жанрда арнайы хабар да ... ... ... өнер ... ... ... дәлел.
Сұхбат ағылшынның «беседа» деген сөзінен шыққан. Мағынасы баспасөзде
жарияланып, радио мен ... ... ... ... ... баспасөз, радио, теледидар қызметкерлерімен болған әңгімесі
дегенді білдіреді.
Сұхбат– журналистің саясаткер немесе қоғам қайраткерімен өзекті ... ... ... ... Сұхбат– дуалистік жанр, бұл бір
жағынан ... үшін ... ... ... ... алу ... ... диалог, беседа түріндегі жанр. Сұхбаттың құрамында екі
жанрлық ... бар: 1) ... қояр ... ... ... ... жауабы. Біріншісі– құралды иеленуші, екіншісі–
ақпараттың қайнар көзі. Сұхбат берушіні кейде журналист өзі таңдайды, бұл
ретте ссұхбат беруші ... ... ... ой ... халыққа танымал,
әйгілі адам болуы мүмкін. Кейде журналист болған оқиғаға, күн тәртібіндегі
жағдайға байланысты соған қатысы бар кез-келген ... ... ... ... ... ... ... шығуы көбіне көп сұхбат берушіге ... ... ... журналистің сұрағына жауап беріп тұрған адамның
көңіл-күйін, ішкі сезімін, көзқарасын, мәдениеттілік деңгейін бейне аясында
толық қамтиды. Сондықтан да, ... ... ... ... ... сәт ... ... «Сұхбат» жанры туралы зерттеушілер арасында күні
бүгінге дейін ортақ пікір жоқ. Т. Амандосов: «әңгіме, ... ... ... басындағы әңгіме-сұхбат» десе, Т.Қожекеев: «хабарлама,
түсіндірмелі, мазмұндама, суреттеме, сын, ... ... ... ... төрт ... ... (сұхбат-пікір, сұхбат-ақпарат, ақпарат-
эмоция, социологиялық сұхбат), ал сұхбат алушының сипатына қарай ... ... өзі ... және ... ... ... алатын сұхбат) бөледі. Сонымен ... ... ... тобы деп оған ... ... және
дөңгелек үстел басындағы әңгімені жатқызады» /12/. ... ... ... ... ... ... ... және ұжымдық»
түрлері болатындығы айтылған /13/. ... ... ... ... ... ұжымдық түріне жатқызса, енді бір оқулықтарда ... ... ... суреттеме, форум, анкета, баспасөз
мәслихатынан есеп түрлері» болатындығы ... /14/. ... да ... ... ... ... ... жаңарып отыратындығымен байланыстыра
қараған орынды. Бұрын «Қазақстан–1» телеарнасы ... ... ...... ... ... эфир барысында келіп
түскен көрермен ... ... ... ... ... бұл ... ... бірі.
Сұхбат жанрын зерттеген В. Ворошилов, М.Барманқұлов, Т. ... ... ... ... бірнеше түрге ... ... ... түрлерін сұраушы мен сұралушы көзқарастарына қарай
бірнеше түрге бөледі. Түріне қарай сұралушының сұхбатын төрт ... ... ... сұхбат-хабарлама;
3) сұхбат-эмоция;
4) сұхбат-әлеуметтік зерттеу.
1. Сұхбат-көзқараста көрнекті, танымал, атақты адамдар қатысады.
2. Сұхбат-хабарламада жоғары лауазымды, ... ... ... ... ... болады.
3. Сұхбат-эмоцияға кездейсоқ оқиғаның куәгері, көпшілікке ... ... ... Әлеуметтік зерттеу сұхбатында жауап беруші ... ... ... ... ... ... ... де шығуы мүмкін. Біріншіден–тұлға,
екіншіден– қызмет, үшіншіден– оқиғаның куәгері, төртіншіден– ... орта ... ... ... ... ... «Белгісіз
адамдарды теледидардан көрсетіп, сұхбат жүргізудің, кездейсоқ әңгімені
жарнамалаудың қажеті жоқ »,– дер өз ... ... ... «ТВ ... ... бес типі берілген:
1. хаттамалық
2. ақпараттық
3. сұхбат-портрет
4. сұхбат- дискуссия
5. сұхбат-сауалнама
Хаттамалық пен ақпараттық сұхбаттарды біріктіріп ... ... пен ... жанрдан гөрі тәсіл деп қарауға
болады. Сұхбат барысында ... ... ... ... ... ... қызықтырады. Халық бұл хабарламадан лауазымды адамның сол
мәселе туралы пікірін білгісі келеді. Мұндай сұхбатты ... ... ... Бұл ... 1100 жыл ... әл-Фараби өзінің « ... ... » ... еді. «Осындай беделді адам сұхбат-
пікірге де ... ... ... ... ... да тексеруге
жатпайды, бірден қабылданады» /15/.
Теледидарда «қосақталған» сұхбат қолданылады. Оған ... ... екі ... ... Оған ... алуға
болады. Бұл бағдарламаға қатысушылар әр қаладан болады. Мұндай ... ... ... ... ... ... сұхбатты лауазымды адамдармен жүргізеді. Мәселен, Таза
қазақша аты бар «Эйр ... ... ... құру ... ... ... Көптеген кісілер өз пікірлерін айтуға тырысты.
Сұхбат эмоция сирек кездеседі. Теледидар пайда болғанға ... ... еді.. Әр ... ... айтылған сұхбатқа қатысушылар өздерінің ыстық
әсерлері туралы әңгімелер айтады. Ол ... ... ... ... айтылады. Журналистика практикасында 30 жылдары ... ... ... ... ... ... жүрді. Жер сілкінісі
болған жерден келген ... ... сол ... ... ... ... еске ... Сұхбат-эмоцияның беделділігі теледидарда өзінің
көзқарасын ... ... ... ... білікті сөйлеумен нақтыланады..
Беделді адам теледидарға сұхбат беруге келгенде өз ойын ... қана ... да ... қажет.
Сұхбат алған кезде жауап берушінің типтерін ескеру керек. Француз
социологтары Р.Пенто және М. ... ... ... ... табуға болады.
1. Жасқаншақ адам өз ойын «жеткіліксіз айтам ... деп ... ... ... ... сақтанып отырады, саяси сұрақтардан қашқақтайды;
3. Мылжың адамдар ... ... ... ... ... ... туындайды. Ол адамды бастапқы тақырыпқа оралта отырып, ... ... ... ... ... ... ... қадағалап
отыру керек;
4. Бәстескіш. Ол сұхбат алушымен диалогты өзі құрастырғысы ... ... көз ... ... ... ... орай бұл тип ... сауалнамада кездеседі, ал
сұхбатты сирек кездеседі;
6. Өзіне сенімді адам. Бұл сұхбат берушімен журналистің ... ... Ол ... ... сенімді түрде нақты, жинақы жауап береді.
Сұхбат екеу ... ... ... Т. ... ағамыз :
интервьюдің әңгіме түрі, интервью- суреттеме, интервью-анкета деп бөледі.
Ал Т. Қожекеев: 1) ... 2) ... ... 3) ... ... ... ... деген түрге ажыратады.
Жанрлардың қыр-сырына терең үңілген ғалым К.Қамзин: эксклюзивті ... ... ... және ретроспективалық сұхбат ... Енді ... ... ... ... тек сенген адамына ғана сұхбат береді. Мұны
меншікті сұхбат десе де болады. Мәселен, ... ... ... ... журналистерімен кездесіп жүргізген сұхбаты осыған
жатады;
2. Сұхбат-портрет. Мұнда сұхбат беруші өз бейнесін өз ... ... оның ... ... ... дейді, бұл қате пікір. Бұл
жерде журналист тек ... ... ғана ... яғни ... алушы болады;
3. Технологиялық-психологиялық сұхбат– полоиграф арқылы алынатын сұхбат.
Яғни сұхбат беруші рас айтып отыр ма, ... ... отыр ма ... ... анықтайды. Бұл ақиқатты білудің арнайы тәсілі;
4. Ретроспективалық сұхбат. Өмірден өтіп кеткен ... ... ... жүргізу. Журналист сұрақ қояды, ал жауабын ... ... ... Мұны ... ... ... беру ... дейді.
Міне сұхбаттың осылай түрлерге бөлінуі де сұхбаттың сан-салалы қасиеті
бар жанр екенін көрсетеді.
Сұхбат ... ... ... ... ... Жалпы теледидар
тарихына, оның алтын қорына Сұлтан Оразалин қосқан жаңашылдық мол. ... бір ... ... циклын атауға болады. «Сұхбат» ... ... ... сөз ... мен өнер ... ... портреттерін
жасау ғана емес, сонымен бірге олардың өзін, ... ... үшін ... ... ... ... ... туындаған еді. «Сұхбат» циклы
негізінен ... пен ... ... ... ... әңгіме
түрінде жасалған бейнелі фильмдерден тұрады. «Үлкен сөз зергерінің не өнер
адамының кескін ... ... ең ... оның азаматтық ажары мен
адамгершілік тұлғасынан, творчестволық өзіндік ізденісінен, ... ... ... ғой. Ал оны ... ашу оңай емес»– деп ой
түйіндейді, ... ... ... ... ... қарамастан
«Сұхбат» арқылы халқымыздың мақтан тұтар бірқатар ... ... ... ... ... ... ... бірі
болған Сапарғали Бегалинмен, атағы айдай әлемге әйгілі ... ... ... ... ... сөздің ұланғайыр шебері
Ғабиден Мұстафинмен әңгімелердің ... да ... ... ... ... ... ... фильм-диалог формасындағы
публицистикалық телетуынды. ... әр ... ... ойдан, сыршыл
сезімталдықтан, творчестволық ізденістен туатындығы сөзсіз. ... ... ... арқылы суреткердің телекамера алдында
жан-жүрегімен ашылу сәті. Кейіпкердің (студия қонағының) белгілі ... ... жеке ... ... ойларын ортаға салғызу
айрықша икемділікті, шынайы шеберлікті, ... ... ... ... ... ... дер ... жоқ демейді, оның жауабының
ұзақтығына, кей ... ... ... сәйкес келмей жататынына көңілдері
толмайды. Сұхбат бұл баспасөзде кең қанат жайған жанр. Радиохабар шықты,
одан кейін ... ... ... табиғаты туралы пікірталастар
басталады. Сұхбат көптеген жаңалықтарға жол ... ... ... ... көп ... таң ... ... баспа беттерінде жаңа
рубрикалар жарияланды, яғни белгілі бір ... ... ... ... арттырды. 1927 жылғы «Журналшы» ... ... және ... ... ... ... ... «Бұл жаңа айдар француз баспасөзіндегі бірден-бір жаңалық,
алғашқылардың бірі»,– деп атап көрсетті.
Сұхбат ... ... ... ... болады. Газеттегі сұхбат пен
радиодағы сұхбаттың бір-бірінен айырмашылығы жоқ екенін аңғаруға болады.
«Көптеген теоретиктер ... пен ... ... де тырысты. Бұл
туралы Л. Рукавишникова «Телевизиялық әңгіме мен сұхбаттың ерекшеліктері»
атты ... ... деп ... ... ... екі
әңгімелесушінің арасында болатын әңгіме ... мен ... ... немесе бірнеше мүшесі бар ұжымдық қысқа ... ... ... ... жанр ... деп аталатын бұл жинақта
сұхбат ... ... ... стол ... ... ... бергі өткен 30 жылдай уақыттан кейін де ... мен ... ара жігі ... келеді. Сонымен олардың айырмашылықтары
қандай екен?
Әңгімелесуде оған ... ... тең ... ... ... Ал ... жауап берушіден ақпарат алынады. Сұхбатқа
қатысушылардың рөлдері мынадай: ... ... ... ... ... ... адам жауап береді» /16/.
Біз жоғарыда айтып өткендей телесұхбат тек жанр ғана ... ол ... ... ... ... өзге де ... алу ... табылады. Сұхбат сан алуандығына қарай мынадай түрлерге бөлінеді:
оқиғалы, проблемалық, портреттік, сұхбат-диалог және ... ... ... ... ... ... ... «Президенттік сағат»
хабары); сұхбат-хабарлама (мұнда аса мәнді деген әңгімеге жауап ... ... ... ... ... ... ... сұхбат-
суреттеме (әңгіме мазмұнынан бөлек, журналист ... ... ... өмірі мен ісі жайлы әңгімелейді); сұхбат пікір ... ... ); ... ... ... конференциясы, брифинг).
Сұхбат қойылатын сұраққа орай стандартты (формальды) және стандартты емес
(еркін) ... ... Осы ... сай сұхбаттың композициялық
құрылымы түзіледі. Еркін сұхбаттың ... гөрі ... ... ... келеді. Оған себеп ол таңдалынған сұраққа емес,
тақырыпқа байланысты ... ... ... ... бере отырып,
кейіпкермен еркін тілдесуге енеді. Көрерменді хабардар етудің мұндай әдісі,
бүгінгі ... ... ... ерекше эволюция береді.
Біріншіден, әңгіме кезінде жүргізушінің мазмұнды, ойлы рөлі ... ... көзі ... ... деген қызығушылық пайда
болады.. Үшіншіден, әңгіме құрғақ ақпараттың, түсініктеме түрінен де ... ... ... ... ... сырт көзге ең қарапайым жанр болып көрінгенімен, сұхбат жүргізу
қиынның қиыны, әсіресе бұл тікелей ... ... ... ... ... дей бер. Алдымен тікелей эфир дегеніміз не, оның қандай
қиыншылықтары бар дегенге тоқталсақ.
«Тікелей ... ... ... ... сақтап, жедел хабар
таратудың кәсіби ... ... ... ... ... Бұынғы тікелей эфирдің функциясы толық мәнге ие
болған жоқ. ... болу ... ... ... ... ... ... жойылып, журналистердің сөз бостандығын иеленуі шын мәнінде жүзеге
асқан кездегі тікелей ... ... ... ... әсте де мүмкін емес..
Журналистикадағы бұл жаңа құбылыстың негізі ел өміріндегі саяси маңызы ... ... ... ... ... Республикасы
Конституциясының 20-бабында «Сөз бостандығы мен шығармашылық еркіндікке
кепілдік ... ... тиым ... деп, ... ... басқандай анық
айтылған. Осындай заң аясындағы нақты мүмкіндіктер радиожурналистикадағы
жаңаша әдістің кең ... ... жол ... Оның үстіне қазіргі тікелей эфир
бұрынғыдай бір жақын сипат алмайды. Тікелей эфир– аудиториямен ... ... ... ... ... Ең ... ... эфирдегі
диктордың оқуы журналистің жүргізуімен алмасты. Бұл жөнінде зерттеуші В.Л.
Цвик мынадай тұжырым жасады: ... ... ... ... ... шеберліктің , айрықша қабілеттің, тамаша ... Тек бұл ... ... эфирдегі шығармашылық шығармашылық
тұтастық пен ұжымдық үйлесім ... ... ... ... оның ар ... ... тетікті ретке келтіретін
телекамераларды басқаратын, көріністерді реттейтін, телефон қоңырауын ... бір топ ... бар ... ... Сол ... келгенде,
тікелей эфир бір мезгілде атқарылатын бірнеше істің басын қосатын ... ... ... ... ... Ал егер ... ... берілмесе бұл жұмыс процесі көп сатылы әрекет есебінде, бөлек-бөлек
атқарылар еді. Тікелей эфирдің бір тиімділігі сонда, ол ... ... ... ... та, адам ... де қазіргімен салыстырғанда
әлдеқайда көп шығындалатын. ... бәрі енді бір ... ... түрде
орындалады. Ұжымдық үйлесім деген осы. Ал екіншіден тікелей эфир өзгеріске
ұшырамайтын ... ... ... ... ... хабардағы,
диктор оқыған мәтіндегі жасандылық, белгілі бір дәрежедегі артистизм ендігі
жердегі шынайылыққа, табиғилыққа ... ... ... ... ... ... ... дәлдігін сақтау мүмкіндігін жолға қойды.
Төртіншіден көрермен психологиясына тікелей әсер ету ... ... ... ... ... ... еткен байланыс жүзеге асты» /17/.
Тікелей эфир– журналистикадағы соңғы жылдардағы жаңа түрлердің ... ... өз ... ... ... ... ... қойған болса, онда олардың өз үрдісінен шаққандығы. Бірде В.
Листьев «Час пик» ... ... ... ... былай деген еді: «Тікелей
хабарды мен неліктен жақсы көремін? Себебі, ... ... айта ... ... тек тыңдау ғана емес, адамды түсіне білу де. Тікелей эфирде
хабар жүргізу өте қиын. Белгілі бір мәселеге ... ... ... оның
көзқарасы ше? Сырттай қарағанда өте қарапайым: екі адам әңгімелесіп отыр.
Ал шындығында бұл– нағыз шыншыл өмір».
Теледидардағы тікелей эфир ... ... ... оның
өзегінде де сонау заманалар қойнауындағы үрдістің жылы лебі ... ... ... ... екі шешеннің ел, қоғам, болашақ жайлы өзекжарды
ойларының астарындағы ұғым бүгінгі күннің келелі ... ... ... ... Ең ... ... эфир сол сәтінде
көрермендердің көз ... ... Эфир ... жүргізуші мен хабардың
қонағы. Бар болғаны ... ... ... ... ой арпалысы, қас-қағым
сәттегі сезімдер шарпысуы мен ... ... ой ... ... өтіп ... ... ... тегеурінді сұрақтары
мен оған бұлтарыссыз, ... ... ... Жалған айтуға да, қосуға
да, алуға да болмайтын қатал заңы бар, ... пен ... ... ... ... Көрерменмен арада қандай да бір ... ... ... жоқ. Ол ... ... деген сенімін арттырып,
оларды өтіп жатқан әрекеттерге батыл араластырады.
Әлбетте эфирге дейін ... ... ... ... уақыт
белгіленеді, алдын-ала шығармашылық байланыстағы қызметкерлермен келісім
жасалады. Солай бола тұрса да, телехабарды ... ... ... асырып, көздеген мақсатқа жету– ... ... ... оның
нәтижесі– эфир арқылы берілген сәттен көтерілген биігі, көрсеткен деңгейі.
Олай болса, ... ... ... барлық қызметкерлердің еңбегін ... , ... ... ... берекесін қашырмастан, хабарды
мәнді де дәмді етіп ... ... ... ... ... алғанда тікелей міндеті. Соның бәрін түгел дерлік ішкі
толғаныспен ой ... ... ... ... ... ... ... қажетті мөлшердегі сөз қорын әзірлеп, күні бұрын барлық жағдайды
келісіп ... ... ... тікелей эфир кезінде қандай
да бір қателіктер жіберіп, бағдарламасы сәтсіздікке ... ... ... заңы қатал. «Айтылған сөз атылған оқпен тең» деген ... ... ... ... ... эфирдегі жұмыс процесінің ең негізгі
ережесі деуге әбден ... ... эфир ... ... өңдеуге, қандай
да бір қатені түзетуге хабарға падаланылатын дыбыстық жазбаны сол ... ... ... мүмкіндік жоқ. Тікелей эфирдегі әрбір әрекет жеке-
жеке және тұтастай алғанда уақытқа тәуелді. ... да ... ... ... ... нысанаға алынуы –шарт. Өйткені қалың
бұқара бірден назар аударатын телеарнадан тіл қатуы ... ... ... ... ... ... уақытты табысты өткізу– айрықша
қабілеттіліктің, тамаша тапқырлықтың, кәсіби шеберліктің ... ... ... ... шегі. Тікелей эфир ... ... да, ... сөйлеген сөздің салмағы да
уақыт таразысымен өлшенеді. Демек, тікелей эфир– уақытқа тәуелді құбылыс.
Тікелей эфирде хабар ... ... де ... ... ... ... ... алмастай өткір наркескен тілі бар жүргізуші тікелей
эфирде қанша тартымды сөйлегенімен жалғыз өзі жалықтырып жібереді. Тікелей
эфирдегі басты ... ... ... сан ... Сөз ... құдіреті мен
құпиясы мол тіл арқылы жеткізу, оны ойната да, ойланта да беру ... ... бірі ... ... ... ... ... тынымсыз ой да үлкен жауапкершілікті сезінуден туындайтыны ақиқат.
Эфир жүргізушісі халқымыздың ... ... мен ... ... ... бар ... ... типтік тұлға. Түпкі мақсат–
миллиондардың жүрегіне жол табу. Кез-келген хабар ... ... ... ... Олай ... жүргізуші ең алдымен, сан ... ... ... ... ... ... күрмеуін шешу үшін
көпшілікті толғандырып ... ... сын ... ... ... ... мәселелерін дөп басып тауып айтуы керек. Ол үшін нақты деректер
мен дәйектері бар, әбден сұрапталып, салмақтанған ... ... бай ... таңдалып алынады. Дегенмен, тақырыптың үлкен кішісі жоқ ... ... ... ... Оны ... ... талпыныстары мен ізденістерінің жемісі. Тікелей ... ... ... ... ... ... сұрақтарға нақты
жауап қайтара алмайтындығы шындық, әрі жүргізушінің құрғақ жауабы, ... де бола ... ... ... ... ... ... шақыруға да жеңіл-желпі қарауға болмайды. Шақырылған кісі тек ... ... ғана ... ... оның ... ашып ... ... білетін кісі болуы керек. Мен айтар едім, ... ... ... жүргізушіге даралық қажет деп. Даралықтың өзі өмірдегі
жекелеген жандардың жан дүниесіне суреткерлік ... ... ... ... кейіпкерінің уақытпен үндестік тапқан жүрек сезіміне үңіле
білуі. «Ғылым дәрежесі ... бар ... ... эфир ... құптарлық. Бірақ қазақ тілін шала білетін, кейбір әріптерге
тілі келе ... ... ... ... ... ... ... шешендік өнерімізге нұқсан келтіретінін ұмытпағаны абзал » ... ... ... ... ... ... тамырлы,нәрлі
сөзін аршу арқылы жасау керек. Қазақ тілінің сөздік қорының молдығы сонша ,
мамандардың ... ... ... ... 100 мыңнан аса сөздік қоры бар
екен.Бұл мәліметтердің өзі де дәл емес. Қазақ тілі–бай тіл, өскен тіл. ... ... ... ... жеке ... оған ... тың сөздер қосып
отырған.» /19/. Қазақ тілінің байлығын пайдаланып эфирдегі сөйлеген әрбір
сөзіңмен сурет ... ... ... ... осы ... өз орнында
қолданбасқа болмайды.
Шектеулі межесі бар эфир уақыты заңдылығын ... ... Бос ... ... Ой мен тіл ... Қысқа ғана уақыт ішінде ордалы ... ... ... ... тілмен тұжырымдай білу де шеберлікті
талап етеді. ... ... ... ... сыр ... ... ... алу жүргізушінің шеберлігіне байланысты. Кейіпкерді ағынан
жарылтып, ұсақ-түйек, сөлсіз мәселелерге кібіртіктетпей ... үшін ... ... кілтін табу қажет. Осы орайда ,журналистің,
жүргізушінің әмбебап маман екенін мойындамасқа болмайды. Неге? ... ... ... журналист, содан соң психолог,ең ақыры жай ғана қарапайым ... ... ... ... ... ... қарапайым адам
ретінде де мәдениеттіліктің шеңберінен аттамауы тиіс. Қанша ... от ... ... ... ... да, кішірейіп сөйлеуден қашпау
керек. Кішіпейілділікпен тіл қату ... ... ... ... ... сияқты даналығын дәріптеу екенін естен шығармаған ... ... тіл ... күрделі процесс. Онда сөйлеген әрбір сөзді
ғана емес, өзгелердің де ... ... ... ... ... тура
келеді.
Тікелей эфирдегі сұхбатта, эфирдегі сұрақтар– осылардың ... ... ... ... етеді. Газет тілшісі мұндай сағаттар бойы
ойланып, бір жүйеге келтіріп, өзгертулер енгізіп, қағазға жазып, сонан соң
тереді. Ал ... ... өз ... эфирде тереді. Сондықтан ол
тікелей эфирге жиі ... ... Оны эфир ... ... қате жібермеуге
баулиды.
Тіл сөйлеген сайын жетіледі, жазған ... ... ... эфир
жүргізушісінің өз қолында. ... ... ... заңы қатал. Онда
жіберген қателікті түзете ... ... ... сөз сол сәтте-ақ
көгілдір экран алдында телміріп отырған миллиондаған ... ... жанр ... бір ... ... қалмайды, ол заман ағымына қарай
жаңаша түрге ене отырып, теледидарда дами түседі. Онда сынақ ... ... ... юмор саласында көптеген мысалдарды келтіре отырып ... ... жаңа ... енгізді: МГУ-дің журналистика факультетінің
профессоры Владимир Данилович былай деді: «Соңғы ... ... ... ... ... жарнамалау үшін қолданылса, қазіргі кезеңде
өткір мәселелерді қозғайтын терең ойлардың негізін қалайтын жанр ... Бұл жанр ... ... ... ... ... болашақ сұхбаттың сценариі жазылады, жобалары
дайындалады деп атап көрсетті. ... ... ... ... ... кейде қағазға жазылмаған, алдын-ала ойластырылмаған сұрақтар туындап
жатады. Сондықтан журналистке өте ... ... ... салу және ... ... ... аударатын маңызды
элемент. Бірінші кезекте бұл жанрда ... ... ... ... ... оның ... ... керек. Теледидарда әңгіменің мазмұны ғана
маңызды емес, сұхбат беруші қалай сөйлейді, әңгімедегі жағдайды ... ... ... ... ... эфир қызметкерлері үшін жаттап алу–
сұхбаттың «қағаз түріне» айналып ... ... ... ... эфир ... ... тиеді. Теледидарда әңгіменің ... ғана ... ... қалай сөйлегені, ситуацияның өзгерісін тез сезінуі де маңызды.
Сұхбаттағы суырып ... ... ... ұқыпсыз тілмен
айтылатын дайындықсыз бос сөз емес. Ол шебер жазылған, біркелкі, ... ... ... өз ... мен ... ... ... қоятын, оған сенімді жауап ала ... ... сол ... куә ... тек ... алып қана қоймай, сонымен қатар
сұхбаттың жалынды ... ... да ... түйіндей келе мен мынаны айтар едім, ... ... ... ... ... ... ... жанр, ол жанрда ... ... ... ... ... ... ... айналдыруда. Алайда
сұхбат, әсіресе тікелей эфирде жүретін ... ... да, ... ... сақадай-сай болғаны жөн.
Тікелей эфирдегі сұхбат жүргізудің өзіндік әдіс-тәсілдері және көтерілетін
проблемалар
Тікелей ... ... ... ... процесс. Әсіресе, сұхбат
жүргізу үлкен шеберлікті ... ... ... ... ... эфир ... журналистер де болады. Кәсіби ... ... ... қай ... да жол ... ... пікір қалыптастыра алады. Тікелей
эфирге шақырылған қонақтан ... ... алу ... ... ... жүргізу талабы мықты. Алайда біздің телеарналардағы тікелей
эфирдегі сұхбаттың негізгі ... ... ... ... ... ... ... 31-ші арнадағы тікелей эфирдегі «Тұжырым».
Дәл қазір мемлекеттің дамып, көптеген келелі мәселелердің көтеріліп
кейбірінің ... ... ... ... ... үшін ... жоқ деудің өзі
күлкілі. Кез-келген мәселенің екі жағын да ... ... ... шуақ күн кезіп жатпағанына көз жеткізесіз. Міне ... ... ... ... ... ... дөп ... айтып, ТҰЖЫРЫМ жасау. Оның сыртында ұлттық мәселелерге, мемлекеттік
тілге көбірек көңіл бөлу. Бағдарлама сейсенбі және бейсенбі ... ... сол күні ... ден қойып, белгілі бір ... ... ... ... Студияға екі қонақ шақырудың да
басты себебі сол. Яғни, белгілі бір ... ... ... ... ... ... аша түсу. Қоғамды толғандыратын саяси, әлеуметтік,
құқықтық т.б. мәселелер ... ... ... ... жаңалықтарда
ауқымды бейнематериал беріледі. Ал жаңалықтар аяқталысымен эфирге «Тұжырым»
бағдарламасы шығып, ... ... екі ... ... ... ... ... Бағдарлама тікелей эфирде жүретіндіктен оның көрерменге
де әсері ерекше болуы тиіс деп ойлаймын.
Бағдарлама көкейкесті мәселелер ... ... ... ... дін, ... тіл, ... бала сату, Қырғызстан мен
Украинадағы жағдай, қазіргі қазақ киносы, Алматыдағы ... үй ... ... ... ... ... әдебиетінің проблемалары, еліміздегі
демографиялық жағдай т.б.
Қалам ұстаған халықты құтқаратын тақырып екенін ... ... » ... ... ... деген сауалға жауап берсек. Бір
күннің, не бір аптаның айтулы ... ... ... ... көрерменді қызықтыратын сұхбатта ең өзекті мәселенің сөз болуы
дұрыс. Қазіргі ақпарат ... ... ... жатқан уақытта, көпшілік
құлағдар болып, басқа ... ... ... ... ... ... болған
мәселені эфирге алып шығудың қажеті жоқ. «Тұжырымның» мақсаты сол, ... ... ... ... ... ... ... тұшымды жауап
алып, көрерменге ой салу. Ұлы ұстазымыз Тауман Амандосов ... ... ... ... ... бар: «саяси мәні бар, кезең қойып отырған
міндеттерге жауап беретін, жұрттың назарын аударатын тақырыпты таңдай ... ... ... »/ ... ... орай ... әңгімеге тартып,олардан шын ... ... ... ... ... ... ... сұхбаттасушы өзіне не керек екенін ... ... ... оны ... ... пікірталаста жеңісті жолға негіз қалайды.
Ойдан ой туындап, қонақ ашыла сөйлейді. Оларды тебірентетін жүргізушінің
жан-жақтылығы, ... ... ... қонағымен тең дәрежеде
сөйлеседі. Кейде жаңа нысандарға бастайды, соны тұжырымдар, тың байламдар
айтады.
Тікелей ... ... ... екі рет ... шығару – қиын
процесс. Біріншіден, бұл бағдарламаның тақырыбы сол күні таңдалады, студия
қонақтары да сол күні шақырылады. Ал ... ... ... ... сол ... бір ... бір ай ... шақырып қойған қонақтардың өзі кейде
уақытында келмей қалып ұятқа қалдырып ... ... ... аз ... Ендеше «Тұжырымда» таңертеңнен бастап тақырып іздеп,
оған қатысты материал жинап, ... ... ... ... ... ... редактор мен жүргізушінің еңбегі зор екендігін ескермесе
болмайды.
Эфир– айқас алаңы деп жатамыз. Міне сол «мылтықсыз майдандағы» ... ... ... ... ... ... ерекше атап өтсек.
С. Масғұтов ағамыз былай деген: «Экранға шыққан журналистің міндеті
сонымен бірге көрермен қауымды ... ... ... оның ... ... мәселе төңірегінде келелі кеңес құруына көмектесу. Мұны
әдетте журналист сұрақ қою ... ... ... ... ... ... ... қою– алғырлықты, тапқырлықты, ізеттілікті, журналистік
шеберлікті талап ететін үлкен өнер».
Ғалым Т.Щумилина: «Тақырыпты ... мен ... ... ... ... мына мәселелерді білуге ұмтылыс танытады: ... ... ... оның ... ... мен ... ... деректер; 3) әңгіме кезінде сұхбатқа әсер ететін оның ... мен ... және ... ... ... ... қонақ та әр түрлі болады, біреулер аузындағы сөзін
айта алмай, ойын шашыратып алып жатса, біреуді эфирің мысы ... ... ... Енді ... ... сұрағын бөліп эфирді өзі
билегісі келсе, енді біреулер, салмақты ой айтып, еш қысылмай-ақ оз ... ... Міне осы ... бәрімен тіл табыса білетін жүргізушінің
рөлі бірінші кезекке шығады. Кәсіби шеберлігі шыңдалған, өз-өзіне сенімді,
қозғап ... ... ... ... жүргізуші ғана ... шыға ... ... ... ... ... ... айында болған кезекті саны еліміздегі оң жақ ... ... ... ... ... ... байланысты болды. Осы мәселені талқылауға
студиямызға Алматы қаласы жол полициясы басқарма бастығының орынбасарлары
Арман Сарыбасов пен ... ... ... ... ... ... Өзтеміров
қарапайым сұраққа жауап бере ... ... ... ал ... адам
керісінше жүргізушінің аузындағы сөзін жұлып алып, эфирді билеп кеткісі
келген. Алайда жүргізушінің ... сол, сөз ... ... ... ... екеуінің де кемшілігін көрсетпей, бағдарламаны тығырықтан
алып шықты. Енді бір қонақтар эфир ... ... ... ... соң ... айтып қалу керек деп, өз өкпе-реніштерін де білдіріп
жатады. Мұндайда жүргізуші эфир ... ... ... ... өз ... алуы ... Оған ... «Тұжырымның» ақпан айындағы кезекті саны
тарихи тақырыпқа арналды. 1847 жылы ... елін ... ... ... ... ... шығарған соңғы ханы Кенесарының басы ... ... ... Эрмитажға сақталғаны белгілі. Қазақстан ғалымдары соңғы
отыз жыл бойы ханның бас ... ... ... ... ... ... жоқ. Міне осы тақырыпты талқылауға студияға тарихшы Едіге Уәлиханов
пен Кенесары ханның ұрпағы Нафиса Кенесарина ... ... бас ... не ... бар? ... бұл ... қай деңгейде көтерілді? Үкімет
не көмек ... ... ... ... қызу ... түсті. Ал эфир
уақытының аяқталуына ... ... ... қорытындылап,
көрермендермен қоштаса бастап еді, Нафиса Кенесарина апамыз бас сүйекті
қайтаруға Үкімет тарапынан ешқандай ... ... ... жасалынып
жатпағанына ызаланып, эмоцияға беріліп ... «Мен ... ... ... ... ... деп ... салды. Жүргізуші өз
біліктілігінің, сабырлығының арқасында бұл тығырықтан да шықты. Ендеше
қашанда ... ... мен ... ... ... ... ... эфирдегі
сұхбат жүргізушінің рөліне байланысты мынандай талаптар ұсынар едім:
1) Ең алдымен журналистің сөйлеушіге эфирде қойған сұрағы анық, ... ... ... Ал біз ... етіп отырған «Тұжырым»
бағдарламасының жүргізушілері ең ... ... ... ... Көбіне жаттанды сұрақтардан аулақ болуға тырысып, сұхбат
берушіден тың ... ... ... ... ... ... істейтін журналистке әдетте сұрақты сылбыр, жадағай түрде
емес, күдік туғыза, қарсылық көрсете қою керек деп есептелінеді. Сонда
журналистке жауап ... адам да ... ... ... жіті, жанды
шығады. Бұл жерде мен журналистің өзіндік, ... ... шарт дер ... Ол ... етіп ... ... мемлекеттік
болсын, тәуелсіз болсын, оны ескермей, сол сәтте бәрін ... ... ... ... ... ... ... айтқызуға тырысатын
жүргізуші ғана өз мақсатына жетеді. «Тұжырымның» жүргізушілері ... ... ... бас изей ... ... ... ... ой айтып, қонақ өз жауабына сенімді ме, соны нақтылай
түседі.
3) Сұрақ, оған берілетін жауаптың ұзақ сонар ... ... ... ... тиіс. «Тұжырым» бағдарламасында осы мәселеге қатты
көңіл бөлінеді. Кейде жауап беруші тақырыптан ауытқып басқа ... етіп ... ... бір ... ... ... ... көрерменді
жалықтырып жіберуі мүмкін. Міне осы жағдайда жүргізуші сөйлеп тұрған
адамның ... ... ... ... ... тұрған адаммен жатыса сөйлеу
де эфир әдебіне жатпайды, тікелей эфир кезінде оған белгі ... ... ... сондықтан оның да өз тәсілдерін ұтымды қолданған
жөн. Сөз бөлудің де өз ... бар. ... ... ... ... ... ... айтасыз, бірақ...», « ол рас,
алайда мынандай мәселе бар...» ... ... сөз ... ... байқатпай әдемі қолдана біледі. Бұл да «Тұжырымның» өз
ерекшеліктері.
4) Сұрақты ... ... не ... не ... ... ... қылқылдатып қоюға
да болмайды. Ондайда жауап беруші адам дұрыс жауаптан жалтарып,
жүргізуші ұсынған ... ... ... ауа ... «Иә» немесе «жоқ» деп жауабы келте қайрылатын ... да ... жөн. ... ... ... желісі әлсін, әлсін үзіліп қала
береді. Мәселен, жүргізуші студия қонағынан: Адматыдағы ойынханаларды
Қапшағай қаласына көшіреді деген рас па?– деп ... ... ... оған
«рас»,– деп келте қайыра салуы да ғажап емес. Бұл көрерменге ... ... ... салу ... көрініп кетеді.
6) Өзіне-өзі жауап беріп тұратын сұрақтар да болады, сондайдан сақтану
керек. Мұндай сұрақ қою арқылы жүргізуші әңгіме ... ... ... ... анықтай алмайды.
Міне бұл талаптарды мен ... ... ... ... ... ... сай ... береді. Енді «Тұжырымды» Хабар арнасындағы
«Бетпе–бетпен» салыстырсақ.
«Бетпе–бет» те тікелей эфирдегі сұхбат. Бірақ оның ... ... ... ... ... ... ... күйде
шығады. Тақырып таңдауда бұл бағдарлама кенже қалады. Себебі «Тұжырым»
сол күннің, қаны тамып ... ең ... ... ізін ... алып ... сөз етсе, «Бетпе бет» бұрын өтіп кеткен мәселені де
тілге тиек қылады. Бұрын бетпе-беттің бағыт ... ... еді, ... ... Бұл ... Құдайберген Тұрсын ағамыз мынандай ... «Н. ... ... ... ... ... » бағы ашылмай-
ақ қойды. Әсіресе Бибігүл Жексембай мен Бейбіт Құранбек жүргізгенде,
«мыналар тағы не бүлдірер ... деп ... ... ... ... ... не ... «мына мәселені кеңірек айтып берсеңіз», «осы
мәселеге тоқталсаңыз» деген ... ... ... ... ... ... ... сұрақтардың «қаны тамбай тұрғаны » біраз болды.
Авторлық бағдарламалар ішінен Қасым ... ... ... бәйгені ешкімге бермей келеді. Сұрақ қоя білу, ... ... ашу, ащы ... ... ... алу ... негізгі
көксейтіні десек, осының бәрін жеткізе білудің үлкен шеберлікті қажет
ететіні ... ... ... екі ... ... Көбінесе бір біріне қарама-
қарсы пікір айтатын қонақтар келеді. Себебі бір мәселені екі жақ та басын
изеп, мақұлдай берсе, тақырып ... ... тұзы жоқ ... ... еді. ... екі ұшы болатындай, кез-келген проблеманың да екі жағы
болады. Міне «Тұжырым» осынысымен көрерменді баурап алады. Ал ... бір ... ... ... ... ұтымды жері тікелей эфирдегі телефон қоңырауы шығар,
өйткені қарап отырған ... де ... ой тууы ... ... де
санасқан жөн. Алайда арнаның ішкі цензурасын, ол сұрақтың да ... өтіп ... ... ... жетуін ескерсек сұхбатымыз
шынайылығын жоғалтары хақ. Уақыты жағынан да «Тұжырым» 20 ... сол аз ғана ... ... ... қонақпен бірге айқас
алаңына түсіп шығады. Ал ... ... ... көп. ... ұтымды пайдаланып әр минутына жауапкершілікпен қараған жүргізуші
үшін уақыттың ұзақ, қысқалығы да ескерілмейді.
Бетпе-бет көбіне жалпылама сұрақтарға ... ал ... ... ... сұрақтан қашады. Мәселен, демография
мәселесін екі бағдарлама да сөз етті. «Бетпе–беттің» ақпан айының ... ... ... Қазақстандағы жалпы демографиялық ахуал қандай?– деген
сұраққа студия қонағы жарты сағат бойы ... ... Бұл ... ... ... ... ... жалпы ахуал қандай екенін
білгісі келіп отырған жоқ, ол ... ... бар, ... ... ... ... білгісі келіп отыр. Ал «Тұжырым» жүргізушісі ... ... «Біз 2015 ... ... ... ... 20 млн.ға жеткіземіз
деп отырмыз. Осы жүзеге асады деп ойлайсыздар ... деп ... ... ... ... не дер ... қалай жеткіземіз дер екен, деп еліктеп
отыруы мүмкін. Міне екі ... да әрі ... жүру ... ... ақ ... ... қай тақырыпты алса, міндетті түрде маманды
шақырады, ал «Тұжырымға» көрермен көкейіндегіні дөп ... айта ... ... ... 4-і күні өткен бағдарлама тақырыбы: «Жыл қорытындысы».
Өтіп бара ... 2006 ит ... ... ... ... де бар,
кемшіліктері де бар. Қазақстан ... ... ... ... мен
оқиғалар өтті. Мәселен, А.С. Терещенконың Қазақстан Республикасы
Парламентіне түрлі ұлт ... ... ... ... ... көтерсе,
өзге славян тектестер «орыс тілі– екінші меекеттік тіл болсын» ... ... ... ... деп ... ... ... сақау,
қос тілді теңге айналымға шыға келгенде ... ... ... су ... күйге түсті. Халық арасында дау-дамай тудырған Президенттің
қазақ әліпбиін кириллицадан латын қарпіне көшіру туралы ... ... ... ... бұл ... ... ... ешкім жоқ. Ал, енді,
күнара шеруге шығаруға ... ... оң жақ ... көліктердің әңгімесі
мүлде бөлек жыр. Тізе берсек көп. «Іс қағаздарды қазақ тіліне көшіреміз»
деген уәделердің орындалмауы, ... ... жара ... ... ВИЧ ... өршуі және ... ... «Елу ... ... ... деп жар салғандардың сөз бен
істі қабыстыра алмауы... Үш партия «Отанның» ... ... «Нұр ... ... ... болуы мен «Қазақтелекомның» экс-басшысының
айлығы да ертегі ... ... ... ... ... ... ... табаға түскендей шыжбалақтауы дәл осындай
келеңсіздіктердің ықпалы болса керек. Жалпы бұл ... жыл. ... ... ... «Тұжырым» бағдарламасында көтеріліп,
талқыға салынды. Жыл бойы хабарға саясаткерлер де , ... ... де, ... де, ... да қатысып, өз пікірлерін
ортаға салды. Ал бүгінгі хабарға ... ... ... әр оқиғаға
шолу жасап, баға беру үшін ... ... ... келе жатыр. Кәдімгі қара
сөзді нанша илеп, жебесін нысанаға дөп ... ... ... ... ... сатираны да кіргізді. Жүргізуші оған: – Сақау теңгені
айналымға енгізбейміз деп біраз депутаттар тулап еді. ... ... ... ... ... ... киіп ... бекер дегендері де болды.
Теңге айналымға енді. Бірақ ... ... ... бірде-бір депутат
көзімізге түспеді, неге?– деген сұрақ қойды. Жүргізуші шымшып отырып
шындықты ... ... ... ... ... ... Бұл ... жыл
қорытындысын саясаткерді де шақыруға болар еді, ... де ... ... ... ... бір ... жақын екендігін жүргізуші
ескерген болу ... көп ... ... ... ... ... ... идеология, ұлттық мүдде, ұлтараздық қақтығыстар дегенге баса ... ... ... ... бағдарламаның кезекті санында студияға
мәжіліс депутаты, тіл жанашыры Мұхтар Шаханов ... тіл ... ... ... ... ... ... көңіл бөле бастаған
сынды, үміт қандай? Бүгінгі премьердің мемлекеттік тілге осыншалық көңіл
бөлуіне не ... ... Ал енді осы ... ... бет» ... да
сәуір айының 26сы күні талқыланды. Мұнда да М. Шаханов келді. ... ... ... дамыту жөнінде премьер қандай жұмыстар атқарып
жатыр?». Қарап отырсақ жалпы ... Оған ... ... мынадай, мынадай
жұмыстар атқарылып жатыр деп ауыз толтырып айта салуы анық. Ал «Тұжырым»
жүргізушілері бірден астарын іздейді, көрерменге де ой ... ... ... ... де ... ... қатар мұнда «Бәзбір
саясаттанушылар, біздің депутаттар жігерсіз. Тіл төңірегіндегі ... ... ... ... ... ... ... Бұған қатысты не айтасыз?»–
деген сұрақ бар. Иә, билік басындағыларға сын да айтылуы керек. «Сын
түзелмей, мін ... рас. ... ... майдан, шымбайына
батырып шындықты да айту керек.
Тікелей эфирдегі сұхбат жүргізудің тағы бір әдісі, ... ... оны ... ... жағатын «әдемі әңгімеге» айналдырып жіберу.
Осындай «әдемі әңгіме» «Тұжырымның» кезекті санында ұлтқа жаны ... ... деп ... ... ... ... ... болды. Алғашқы сұрақ «Сіз ұлттық рух, ... ... жиі ... Бірақ осы жайттардың барлығын ұлттық идеология
болмай өркендету мүмкін бе? ... ... 15 жыл ... ... әлі ... ... ... қозғамай келеді?»– деп басталды. Онсыз
да мемлекеттегі ұлт мәселесінің кенже қалатынына қарны ашып ... ... ... ... өте ... ... берді. Тағы бір мысал,
мамыр айында Тұжырымға жазушы Дулат ... ... ... ... еліміздегі басты басылымға жарияланған «Бәсекеге берікпіз
бе?..»–атты мақаласы өзек болды. «Дулат аға ,сіз өз ... ... ... ... пен ... ... айырылды–дейсіз. Соңғы
оқиғалар сол жоғалған қабілет-қарымның қайта оралуының белгісі ... ... ... ... еліміздегі соңғы кезде жиі орын алып
кеткен Атыраудағы қазақ-түрік қақтығыстары, ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты,
«Бұл оқиғалардан ұлтараздық іздеу бекер. Билік жіберген ... ... ... ... пікірге қалай қарайсыз?»–
деген тамаша сұрақ болды. Шындығында да Біз осы көпұлтты Қазақстан –деп
ауыз ... ... ... осы ... ... жатқан кейбір ұлт
өкілдерінің орманға қарап ұлуын қалай түсінуге болады. Атап айтқанда орыс-
славян ұйымдары өздеріне ... ... ... ... ... ... ... Мұны жергілікті басшылықты мойындамау деп түсінеміз бе?–
деген сауал өте орынды ... ... ... ... өзге ұлт
өкілдерінің өз құқықтары мен мүдделеріне көңілдері ... ... ... бұны ... тым ... ... ... саясаты мен ұлттық идеология екеуі– егіз ұғым. ... ... ... ... ... Оның ... ... рухы, ұлттық намысы айқын аңғарылып тұруы– шарт. Мұның өзі
тікелей ... ... ... бір ... тілден көрініс табады.
Ендеше «Тұжырымның» проблеманы көтеру мен оның шешілу жолдарын көрсетіп,
көрерменге ой тастаудағы рөлі зор.
Тікелей ... ... ... тағы бір ... осы ... ... ... 10-шы жұлдызында өткен бағдарламаның кезекті саны
былай басталады. Екі күннен бері мемлекетіміздегі орыс, ... ... ... және ... халықтар ассамблеясы елең еткізер
мәлімдемелер жасалып жатыр. Бірі– орыс тілін мемлекеттік дәрежеге ... ... енді бірі ... тұтқасын ұстауға өзге де ұлт өкілдері
құқылы болу керек ... Осы ... ... ... ... ... ... мәжілісінің депутаты– Амалбек Тышан және
журналист, ... ... ... ... талқылады.
Алдымен тақырыпқа басты мәселеден кіріссек. ... ... ... ... ... агенттігінде парламентке орыс тіл ... ... ... жоба ... ... Ал, біз ... агенттік
жаңылысыпты мен олай деген жоқ едім деп ... Осы ... бір ... ... ... ме сіздерге?– деген күдікті сұрақтан бастады. Өзге ұлт
өкілдері үнемі қазақтың ... ... ... тәубесін ауыздан
тастамайды. Ал славян ұйымдары тым ... ... ... ... не?
Түртпектеуші бар ма?– деген сұрақ та болды. ... ... ... ... ... ... емес, өзге ұлттардың мүддесін ойлаймыз деп,
Қазақстандағы бір ғана ... ... шет ... қояды. Кешегі
Конституциямызда да өзге ұлттың мүддесін ескергендіктен Парламенттен
ассамблея ... 8 орын ... ... ... ... ... ... ұлт диаспоралардың бізге деген өкпе ренші орынды болмас.
Сол Ассамблея деп жүрген ассамблеямыздың өзі әлі ... да ... ... ... ... ... ... Халық Ассамблеясы
болуы тиіс.Себебі біздің елде бір ғана халых тұрады, ол– қазақ халқы, ал
қалғандары өзге ұлттың ... ... ... ... ... жатқан қай мәселені болсын қалыс
қалдырмайды, бәріне үн қосып бірге ілесіп ... ... заңы осы. ... ... әлі ... түсіп, дәмі кетпеген проблеманы ... ... ... ... ... ой ... ... да ойландыру.
Себебі Тұжырымда көтерілетін қай мәселе болмасын, барлығы да еліміздің
тағдырына қатысты, ... ... ... сондықтан одан
көрерменді қалыс қалдыруға болмайды.
Мемлекеттік тіл мәселесі, Тұжырым тақырыбының күн ... ... Тіл ... ... ... ағамыздың депутаттық мәлімдемесі де осы
студияда талқыланды.
Осы жылдың 29 қыркүйегінде мен ... ... ... ... ... 30 депутаттың қолдап, қол қоюымен мына мазмұнда
мәлімдеме ... ... ... Ата ... ... тілі қазақ
тілімен тең қолданады», деген жазу бары рас. ... одан орыс тілі ... тіл ... ұғым ... ... ... ... сияқты
космополиттері өз ыңғайына қарай бұрып, жұртты әбден ... ... ... төрағасы Игорь Рогов мырзаға «Қазақстанда
мемлекеттік тіл біреу ме, екеу ме?», осыны ... ... ... ... ... ... ... 7-бабына талдау жасауыңызды
және мына сұрақтарға жауап қайтаруыңызды сұраймын. Мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... халықаралық
кездесулерде, Парламент отырысында заң мәтінінің үстемдігі тұрғысында
қай тіл басымдыққа ие?
«Тұжырым» тақырыпты ... ... ... ... ... ... алдына жан салмайды, ал Бетпе бетте олай емес, ұлттық
мәселеге мүлде жоламайды, жалпы тақырыпты әңгіме өзегіне айналдырып отыра
береді. Мен ... ... егер ... ... ... ... ... оны көрсетудің қажеті шамалы.
Негізінде қай бағдарлама болмасын- мемлекеттік мүдде мен ұлттық
идеологияны жандандыру үшін ... етуі ... ... ... ... Саяси публицистиканың да көтерер
жүгінің ауыр екені аян. Ең қиын ...... ... ... ... ... да батыр қадам жасап мұндай бағдарламаны алып шығуы–үлкен
ерлік.
Ата заңымызға өзгерістер ... ... ... ... кезде-ақ бұл
мәселе осы студияда талқыланды. Қонаққа «Ұлт тағдыры» қозғалысының
төрағасы– Дос Көшім мен ... ... ... келді. Алғашқы
сауал: Елбасы Депутаттардың ... ... ... ... ... ... ... де Қазақстан халықтар ассамблеясының мүшелерінің есебінен
сенаттың да ... де ... ... ... санаймын деді. Бұл
қарама-қайшылыққа не себеп?,–деді. Сонда көрермен көкейінде мынадай сауал
туады: «Болашақ депутатты біліміне емес, ұлтына қарап ... ... Иә, ... ... Тағы бір ... «Ата заңға өзгерістер енгізуді
ілгеріде ... ... ... мен партиялар ұсынған болатын.
Осыған қарағанда билік оппозицияның ... де ... ... ... ма?».
«Тұжырым» сұрақтары сауатты қойылады. Көрермен мүддесімен ... Мен ... ... ... ... ... деп, ... айтамын.
Иә, бұл тарауымызды аяқтай келе мен мынадай пікірлер ... ... ... ... қою не ... жүргізу сәттерінде әңгіменің
құлпырып, түрленіп, бояу ... ... ... ... ... асатын жәйттер. Жүйесімен айтылған ой, жарасымды
тіркес, өзекті тақырып, хабардың шырайын кіргізіп, аудиторияға жаңа ... ... ... ... осы қажеттілікке қол жете бермейді. Оның
басты себептеріне мыналар жатқызылады: 1) ... ... ... мен ... тереңдігіне
байланысты, сұхбаттасушы сол тақырыптан жан-жақты хабардар болып,
тақырыбын терең зерттеген болса, ол ... ... бере ... ... бір
сұрақтың төңірегінде ұзақ ұсталмай, оған жаңа сұрақтар қойған жөн. Себебі
бір сұрақты ... ... одан ... де ... ... де
тақырыптан ауытқып кетеді.
2) Сұхбаттың табиғилығы сөйлеушінің ана тіліміздің ... ... ... ... әрі тіл байлығы мол болғанда, одан ... Тіл ... ... ... де жарасымды өрбиді. Сұхбат
кезінде бір сөздің бірнеше баламасын қатар қолдана отырып, «жаңағы»,
«енді», «тағы да», ... ... де», ... ... ... жөн. «Тіл ... ... сөйлеудегі, жазудағы сыпайылық,
ізеттілік қана емес, сонымен қатар айқын ойлылық, ... дәл ... ... ... ... ... /23/,– дейді
М.Балақаев. Ендеше, мен айтар едім, эфирде сұхбат жүргізіп тұрған ... ... ... ... ... болуы керек және ана тіліміздің ... ... ... ... атап ... ... болған сөздерден
арылғанымыз жөн. Бір сөзді қайталап айта берсек қадірі қашатыны анық. ... ... ... ... ... өзін ... ... ғана
жадыңызда ұзақ сақталады».
3) Сұхбаттасушының қарапайымдылығы, оны аудиторияға етене жақындастьрады.
Өйткені көрерменге ортақ түсінікті тілмен мәнерлі баяндау, ойды ... ... ... ... қойылар талаптардың бірі. Егер ол «мен
бәрін білем» дегендей көкірегін көтеріп ... ол ... ... ... кезінде артық тіркестерге әуестік танытпай, парасат-пайымына орай,
ойлар тізбегін шашыратпай, тіл ... ... ... айта ... ойланып,
толғанып баяндаған сөздің дәмі сөйлеу кезінде ерекше болады.
4) Кейіпкердің ой өрісін, адамшылық ізгі ... ... ... ... ... өмірдегі өз қалпында экран арқылы әңгімелей отырып
көрсету де шеберліктің ... ... ... өмір ... ... ... отырып, сұлу сөзбен
экранда бейнелі сурет салу, әрі әр ... ... ... ... ... ... салма, қызу әңгіменің, жазбаша сөзге
қарағанда үлкен айырмашылығы бар. ... ... ... ... айтылған сөздің ықпалын күшейтеді. ... ... ... жасауы, ұқыпсыз алынған сөздер, ... ... ... ... ... ... ... кеңейте түседі,
сөйлемді оңтайлы, көрнекті, бейнелі, сезімді етеді» /24/,– ... ... ... ... ... бұл тарауымды мен былай
қорытындылаймын: Тақырып таңдау мен проблема көтеруде ... ... ... оларға «әйтеуір, сұхбат өтсе болды». Ал 31-ші арнадағы
«Тұжырым» бағдарламасының проблема көтеруде, нағыз ақиқатқа ... ... қаны ... ... ... етіп отырған мәселелерді
эфирге алып шығып, ол туралы кесек ой, тұщымды пікір айтып, көрерменге ой
салатын кейіпкерді студияға шақырады. Бір ... бір ... ... ... айтулы оқиғасы Тұжырымның ... ... ... ... ана ... майын тамызып ішетін
бағдарлама жүргізушілері Досымбек Қонысбекұлы мен Досан Қызайбекұлы сұрақ
қоюдың ... ... ... ... ... ... ... экран өмірімізге еніп, әр шаңырақтың төрінен ақ, қара түсті
қорапшалар орын ала ... ... сә ... ... ... жаңалық болып енді. Ол кездегі көрермендердің бүгінгідей
хабарларды ... ... ... бола қойған жоқ. Ал теледидар
кадрларының ... ... ... жаңа дүниені игеру
қиындыққа түсті » /25/. Иә, бұл пікірлер ... ... ... ... ақпарат ғасырына аяқ бастық. Көрермен үшін көгілдір экраннан
көрінген дүние таңсық ... ... бойы ... ... қанат қақты. Эфирде көрінген әр дүниенің өзіндік ерекшелігі мен
көрерменнің талап-тілегіне құлақ асу деген пайда ... ... ... ... ... ... «телеарна мүмкіндігі керемет, ол бірден
миллиондарды қамтиды. Тележорналшы сөзі–үлгі. Әсіресе, жас буынға ... ... ... ... ықтимал»/26/. Ендеше, эфир–айқас алаңы. Тікелей
эфир жүргізушісі– қан майданда шынығатын нағыз кәсіби маман. Тікелей ... ... ... ... Сұхбат жүргізу бар да, оны ... ... бар. Мен екі ... ... ... ... ... бірі–тәуелсіз. Екеуінде де тікелей эфирде
сұхбат жүріп ... ... ... ... ... ... ... ойды тамыршыдай дөп басып, талап-тілегіне сай ... ... ... Ал ... мақсаты өз көрерменіне жол табу. Ендеше ... ... келе ... ... ... ... ... шебер
пайдаланып, көгілдір экранның сәнін келтіру–жүргізуші міндеті. Олай ... ... ... 80 ... ... ... деп айтуымызға
негіз бар.
Қазір эфирде еркіндік, қатып ... ... жоқ. Әр ... өз ... ... ... біліктілігін, табиғи талантымен өз хабарын
құбылтып, сан ... бояу ... ... ... алудың сан алуан
тәсілдерін қоланып, тамаша сұхбаттың үлгісін бере алады. Профессор Н.Омашев
ағамыз: «Қазір журналистика ... ... ... тура ... ... танытты. Қуанарлығы– бірінің жасқаншақтап немесе өресі жетпей
айта алмағанын, екіншісі айта ... ... ... Сөйтіп қоғамның ақыл
ойы мен ... ... бос ... ... жататын болды»
/27/,–дейді. Иә мен айтар едім, эфирдегі әрбір дүние ... ... ... ... зор ... ... ... алдай алмайсыз. «Диктордың
сөзін үлгі тұтатын» көрерменнің заманы өткен. ... ... көз ... Қазыбаев ағамызша айтсақ алдымен сұхбаттың «тақырыбын тауып
қойғанымыз жөн». Телеэкран бетіндегі сұхбаттың кез-келген ... ... ... тың ... біз ең ... ... ой тереңдігі мен
көтеріліп отырған мәселеге оның көзқарасы тұрғысынан баға береміз. Сұхбатта
жүргізуші мен ... ой ... ... оның ... парасат-пайымы таразы басына қойылады. Сәтті шыққан сұхбат
заңғар жазушымыз М.Әуезов ... ... де ... ... ... көкейінен шығады, назарынан түспейді.
Тікелей эфирдегі сұхбатта, қойылатын сұрақтар, кейіпкердің жауабы–
осының бәрі ... ... ... ... етеді. Эфир заңы–
қатал. Кейде эфирге дейін дайындап, өлшеп-пішіп ... ... ... ... ... арадағы әңгіме мүлде басқа арнамен кетуі әбден
ықтимал. Кейіпкердің жауабынан да туындап ... ... ... ... ... ... туындаған сұрақтар тақырыптың бейнесін ... ... ... Сол кезде жүргізушіге білімділік, тапқырлық,
суырып салушылық қасиеттері айрықша ... ... ең ... ... мазмұны қалай ашылды, проблема қалай көтерілді деген бар. ... шығу ... ... ... ... ... қана ... қонып, жадында сақталады.
Сұхбаттың сәтті шығуы– жүргізуші еңбегінің жемісі дер ... ... сан ... Сөз ... ... мен ... мол тіл
арқылы жеткізу, оны ойната да, ойланта да беру ... ... бірі ... ... ... қайтарымы. Өзгелер жылдар бойы бере
алмаған, айта ... ... ... ... минуттың бір ғана мезетте
жарқ етіп шығатын дүниеңмен айтуың ғажап емес. ... эфир ... ... ... ... мол ... ғана ... келеді. Сұхбат–
өнер. Тікелей эфирде сұхбат жүргізу қиынның қиыны. Машақаты болмай, рақаты
да болмайды. Ендеше, қызығы мен ... мол эфир ... ... ... әр ... ... бере ... жүргізуші, «пай, пай, шіркін-ай!»,–
деп таңдай ... ... ... ... алып ... көрермен алғысына
бөленіп отырады. Ендеше елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өзінің ... атты ... ... «мен де мың бір түн бойы ... ... ... келмейді», –дей отырып өз жұмысымды осылай
аяқтаймын.
Сілтемелер
/1/. ... С. ... ... өмір ... ... ... 1976. –37б.
/2/ Назарбаев Н.Ә. Жаһандану мен ... ... ... // ... ... ... Масғұтов С. Көгілдір экран- өмір айнасы. Алматы: Мектеп,1976.–63б.
/4/ Масғұтов С. ... ... ... ... ... ... Прохоров Е.П. Введение в теорию журналистики.–М.: МГУ, 1995.-с 294.
/6/ Қараева Р. Экран тамыршысы // Жас Алаш.–2002ж.16 мамыр.
/7/, /8/ ... Қ. ... ... ... даму
проблемалары–Алматы: Білім,2006.–4б
/9/ Назарбаев Н.Ә. ... үн ... ... ... // ... ... 25 ... Масғұтов С. Көгілдір экран- өмір айнасы. Алматы: Мектеп,1976–17б.
/11/. Ворошилов В.В. Журналистика. Учебник 4-е ... ... ... 2002. ... ... М. К. ... печати, радиовещания и телевидения.–Алматы:
КазГУ, 1974.–с 128.; Телевидение деньги или власть?– Алматы: Санат, 1997.–с
268.
/13/ Богданов Н.Г., ... Б.А. ... ... ... 687.
/14/ Антонов В.И. ... ... ... ... ... М.К Телевизия: бизнес әлде билік:– Алматы: Қазақ
университеті,2007.- 115-117б.
/16/ ... М.К ... ... әлде ... ... ... ... Әбдіжәділқызы Ж. Тікелей эфир табиғаты–Алматы: Қазақ ... ... ... Қ. ... ... құпиясы.– Алматы: ... ... М. Ой мен сөз ... // егемен Қазақстан. 8 қыркүйек,1994
жыл.
/20/ Амандосов Т.С. Қазақ ... ... ... ... Мектеп,
1968. –243б.
/21/ Щумилина Т. Методы ... ... в ... В сб. Методы
исследования журналистики. Ростов-на-Дону, Рост. Ун-т, 1979.с. 130.
/22/ Тұрсын.Қ. ... ... ... даму ... ... ... Балақаев М. Қазақ тілі ... ... ... ... И. ... написанное и сказанное// Соч.: В 2т. М.,1975.
Т.2.–с.389.
/25/ Шыңғысова Н. ... ... ... ... ... болашаққа болжам.// Хабаршы,журналистика сериясы.–1998.№ 2.– 77б.
/26/ С. Шүкірұлы. Біз қалай ... // Ана ... ... Омашев Н. Ақпарат әлемі.–Алматы: Қазығұрт, 2006. 1т.–137б.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Антонов В.И. ... ... ... Амандосов Т.С. Қазақ совет баспасөзінің ... ... ... ... И. Слово написанное и сказанное// Соч.: В 2т. М.,1975.
Т.2.
4. 5. Әбдіжәділқызы Ж. ... эфир ... ... Қазақ
университеті, 2003ж.
5. Барманқұлов М.К Телевизия: бизнес әлде ... ... ... ... Балақаев М. Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері.–Алматы: Қазақстан,
1965ж.
7. ... Н.Г., ... Б.А. ... ... ... В.В. Журналистика. Учебник 4-е издание. Михайлова В.А.
Санкт-Петербург 2002.
9. Қараева Р. ... ... // Жас ... 16 ... Масғұтов С. Көгілдір экран- өмір айнасы. Алматы: Мектеп,1976ж.
11. Назарбаев Н.Ә. Жаһандану мен жалпы адамзаттық міндет // ... 2004ж. 23 ... ... Н.Ә. Түсіну, үн қатысу жолын табайық // ... 2003ж. 25 ... ... Н. О. ... ... Қазығұрт, 2006. 1т.
14. ОмашевН.О. Радиожурналистика.–Алматы: Экономика, 2005ж.
15. Прохоров Е.П. Введение в теорию журналистики.–М. МГУ, 1995.
16. Серғалиев М. Ой мен сөз ... // ... ... ... ... ... Қ. ... тележурналистикасы: қалыптасу, даму
проблемалары–Алматы: ... ... ... Қ. Көгілдір экран құпиясы.– Алматы: Қазақ университеті,
1998ж.
19. Шыңғысова Н. ... ... ... ... ... ... ... Хабаршы,журналистика сериясы.–1998ж.№
2.
20. Шүкірұлы С. Біз қалай сөйлейміз? // Ана тілі.–2003ж. 22 наурыз.
21. Щумилина Т. ... ... ... в журналистике В сб. Методы
исследования журналистики. Ростов-на-Дону, Рост. Ун-т, 1979г.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Ахмет Байтұрсыновтың мысал жанрын оқыту19 бет
Драмадағы тарихи тұлға.қазіргі қазақ комедиясы (конспект)8 бет
Мысал жанрының тарихы35 бет
Оқиғалы өлең4 бет
Радиожурналистиканың жанрлары мен пішіндері7 бет
Толғау жанры және оның XV-XVII ғасырлардағы даму сипаты16 бет
Толғаудың жанрлық ерекшеліктері6 бет
Фольклордың тегі мен жанрына қарай жіктелуі9 бет
Шағын проза жанрын оқытудың ерекшеліктері21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь