Сандық ұғымдар арқылы жасалған күрделі атаулар концептілерінің құрылымы

МАЗМҰНЫ

I МӘСЕЛЕНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ МЕН ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ
1.1 Күрделі атау, сандық ұғымдардан жасалған күрделі атаулар . сөзжасамдық бірліктер
1.2 Қазақ тіліндегі сан атауларының зерттелуі жайында

1. 3 Когнитивтік лингвистика және концепт ұғымы

ІІ САНДЫҚ ҰҒЫМДАР АРҚЫЛЫ ЖАСАЛҒАН КҮРДЕЛІ АТАУЛАР КОНЦЕПТІЛЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН МАЗМҰНЫ
2.1 Сандық ұғымдар арқылы жасалған күрделі атаулар концептілерінің құрылымы: аялық білім, астырт және үстірт мағына
2.2 Сандық ұғымдар арқылы жасалған күрделі атаулар концептілерінің мазмұны

ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ
        
        МАЗМҰНЫ
I МӘСЕЛЕНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ МЕН ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ
1. Күрделі ... ... ... ... ... ... – сөзжасамдық
бірліктер
2. Қазақ тіліндегі сан атауларының зерттелуі жайында
1. 3 ... ... және ... ... САНДЫҚ ҰҒЫМДАР АРҚЫЛЫ ЖАСАЛҒАН КҮРДЕЛІ АТАУЛАР КОНЦЕПТІЛЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
МЕН МАЗМҰНЫ
2.1 Сандық ... ... ... ... ... ... аялық білім, астырт және үстірт мағына
2.2 Сандық ұғымдар арқылы жасалған күрделі атаулар концептілерінің мазмұны
К І Р І С П ... күні тіл ... жаңа – ... ... ... келеді.
Жаңа бағыттағы зерттеулердің дені тілді адам баласының өзін-өзі тануының
құралы ретінде ... ... ... Бұған дейінгі лингвистикадағы
басым бағыт – құрылымдық болса, қазіргі ... бұл ... ... дәстүр
қалыптасты. Тілді тек өз ішіндегі құрылым ретінде емес, адамның ой-санасы,
мұқтаждықтары, жаны мен ... ... ... ... қана ... жаңа кезеңдерінде тіпті адам тұлғасы мен танымын қалыптастыра
алатын тірі жүйе ретінде қарастыру басшылыққа алынған. ... да ... ... екі ... ... ... социолингвистика,
психолингвистика, этнолингвистика, ... ... ... тілтанымдық ғылымдар салалары қарқынды дамып келеді. Бұл
ненің көрінісі? Біздің ойымызша, бұл ... адам ... мен ... ... ... психология, когнитология, культурология,
социология сияқты ғылымдардың өз нысандарын танып білу үшін ... ... ... ... ... Яғни адам ... ... әрекетін, оның
болмысын тілсіз танып білу мүмкін емес.
Тіл қоғамдағы тарихи, әлеуметтік, мәдени, рухани өзгерістерінің айнасы
іспетті. Осыған ... ... ... ... ... тек
лингвистиканың ғана емес, этностану, ... ... т.б. ... ... ... кезекте лингвистика ғылымы да өзінің зерттеу ... ... ... ... құрылымына тереңдеп барудың, ұлттық тілдің табиғатын
шынайы ... бір жолы – ... ... оны ... ... мазмұндық жағы мен тұлғалық жағын тілдің өз ... ... ... ... жолы – ... ... емес ... яғни ақиқат
өмір, ойлау, танымдық тұрғыда бір-бірімен тығыз ... ... ... ... алғанда тілдік бірліктер ақиқат өмірді, ойлау мен ... ... ... ... ... ... ... жаңғыру кезеңін бастан өткізіп
жатқаны мәлім. Осымен байланысты рухани мәні бар ... ... ... ... таным мен мәдениетке қатысты құндылықтарды қайта
жаңғыртып, ... ... зор. ... ... ... ... ... қосылып, отырықшылыққа көшкенге дейін ... иесі ... ... ... ... ... ... тіл деректеріне сүйене отырып қайта қарау керек. Мәселен, сан
атауларымен байланысты лексика-фразеологиялық бірліктер қазақ ... ... ... орынға ие болған дүние. Қоршаған ортаны ... ... ... ... кезінде, шаруашылықты игеру
практикасында қалыптасатын сандық ұғымдар, олардың тілдегі ... ... ... ... ... мінез-құлқы, наным-сенімі, бір сөзбен
айтқанда материалдық, рухани мәдени келбетін көрсететін ... ... ... ... табиғи ортаны игере отырып, алған білімдерін
сандық қатынас ... ... ... өзінің мәдениетін, басқаша
айтқанда, күй-жайының тұтас дүниесі болған дәстүрлі мәдениетті жасайды және
оны әрі ... ... ... оның ... мәдениеті тіл дүниесінен айқын
көрінеді. Табиғаттағы құбылыс, заттардың мөлшерін, бір-біріне мөлшерлік,
көлемдік қатынасын игеру ... ... ... сандық атаулар халықтың
әлеуметтік өмірін, кәсібін, қоғамдық құрылысы мен ... ... ... ... Сондықтан этностың болмысы, рухани,
материалдық мәдениеті, ең алдымен, ... ... ... ... ... ... Осы тұрғыда әрбір халықтың
болмысын, дүниетанымдық ерекшеліктерін, жинақтаған білім жүйесін оның ... ... ... еш дау ... ... ... сыры бар ... сөздердің бірі – сан атауларына
қатысты тілдік бірліктер. Бұл жерде сан ... ... ...... бірліктерді ақиқат өмірдің үзігі ретінде қараудың мәні
ерекше. Қазақ халқының сан ұғымдарымен байланысты қалыптасқан тілдік ... ... ... ... діни ... және т.б.) ... негізінде қарастыру жұмыстың аса маңызды тұсы ... ... ... ... ... ... ө з е к т і ... г і н танытады.
Жұмыстың н ы с а н ы – қазақ тіліндегі сандық ұғымдар арқылы жасалған
күрделі ... ... ... ... тіл білімінің
зерттеу әдістерімен қатар экстралингвистикалық фактілерге негізделген
концептілік ... ... де ... ... ... ... ... атаулардың лексикалық бірлік ретіндегі ... ... ... ... ... ... күрделі атауларды анықтап
аламыз. Оларды қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... тани отырып, осы бірліктерді таным
элементтері ретінде ... ... осы ... кесте түрінде
көрсетсек былай болып шығады:
1) объективті ... зат ... ... 2) ... ... 3) ... ұғым (сан ... ақиқат дүниедегі сандық ұғым бір бөлшегі (элементі) болып табылатын
басқа ұғымның ... 5) ұлт ... мен ... ... - ... ... жасалуы.
Сонымен жұмыстың жалпы сипаттамасына көшетін болсақ, «Қазақ тіліндегі
сандық ұғымдар арқылы жасалған күрделі атаулар концептілері» атты дипломдық
жұмыстың ... м а қ с а т ы – ... ... ... ... ... ... ретінде таным бөлшегі ... ... ... қалыптастырған білім мазмұнын (концептіні) анықтау.
Жоғарыда көрсетілген жұмыс мақсатына орай ... і н д е т т е р алға ... ... ... ... ... ... нысанымыздағы сан
ұғымдары арқылы жасалған күрделі атауларды анықтау;
- қазақ тіліндегі сандық ұғымдарға ... ... ... ... ... ... болып табылатын когнитивтік лингвистиканың басқа ғылым
саларымен байланысын, негізгі ұстанымдарын көрсету;
- тілдік бірліктерді таным ... ... ... ... ... ... тіліндегі күрделі атаулар құрамындағы ... ... ... ... ... ... атаулардан түзілген концептілерге тоқталу.
Жұмыстың т е о р и я л ы қ ж ә н е ә д і с т е м е л і ... е г і з д е р і н е ... ... ... ... ... ... сөзжасамға, конитивтік әдіс пен
антропоцентристік бағытқа ... ... ... қ ұ р ы л ы м ы. ... екі ... ... ... тарау
«Мәселенің теориялық негіздері мен зерттелу тарихы», екінші ... ... ... жасалған күрделі атаулар концептілерінің құрылымы ... деп ... ... ... ... МЕН ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ
1. 1 Күрделі атау, сандық ... ... ... ...
сөзжасамдық бірліктер
Қазақ тіл білімінде күрделі ... ... ... ... ... ... тыс қалмай келе жатқан күрделі проблемалардың бірі.
Осы күнге дейінгі зерттеулерге шолу жасайтын болсақ, қазақ тіл ... ... ... ... рет тілтанымдық зерттеулер жүргізген
ғалым Ахмет ... ... ... ... ... қос сөз деп ... тілі ... үндестігіне сәйкес келгенін бірге, «ауытқитынын» сызықша
арқылы жазуды ұсынады. ... ... ... ... және ... ... ... (1, 153).
Байтұрсынұлының бұл принципінің негізгі себебін Н.Уәлиев былай
түсіндіреді: ... бес ... ... ... ... ... Сөйте отырып, әлгі әріптер арқылы әр фонеманың екі
түрлі әуезін (жуан, жіңішке) сол ... ... ... береді.
Сөйтіп, инварианттың варианттары үшін бас-басына таңба алмай-ақ, ... жуан ... ... ... ... ... дәйекші болуы жіңішке
оқуды) әуезде оқылатындай жазу жүйесін» жасаған (2,14). Сонда ... ... ... ... ... және т.б.) әрі ... құрама
сөз екенін, әрі дәйекші арқылы бірінші сыңарларының жіңішке ... ... ... сөз ... ... мәніне тоқтала кеткен жөн.
Қазіргі қазақ тіл біліміндегі әдебиеттерде құрама сөз деп ... ... ... бір ғана зат пен ... ... ... номинативтік
бірлік ретінде қаралатын сөзді айтып жүр. К.Аханов тіркескен сөздерді
құрама сөз деп ... ... сөз ... аясында сипаттағанда қайтадан
күрделі сан есім, күрделі сын есім атауларын пайдаланады. (3, 86) ... ... ... сөз ... біріккен сөз, қос сөз, қысқарған
сөз, күрделі сөз ... ... ... ... ортақ атауы етеді. (4, 56)
К.Күдеринова құрама сөз деп «синтаксистік сөз ... ... ... ... ... ... ... жілік, бет күрделі орамал, қол
орамал, асықты жілік), күрделі етістік, күрделі сын ... ... сан ... (5, 20) деп ... ... ... сөз термині күрделі сөздердің
орфографиялық кескінделуі тұрғысынан ұсынылады, яғни құрама сөз ... ... ... ... ... ... не буын ... төртіншісінің бөлек жазылуына байланысты атаулары өзгешелніп
отырады. Осыған байланысты бөлек жазылатын ... ... ... ... ... ... сөздерді біріккен сөз, дефис ... ... қос ... деп атау ... ... ... ... орфографиялық кескіндемесіне қатыссыз екі сөздің тіркесінің
(бірігуінің) бір күрделі ұғымды білдіретін тілдік ... ... ... номинация теориясы тұрғысынан зерттеген ғалым Б.Қасым
күрделі сөздер күрделі атаудың ... ... деп ... күрделі атауға
мынадай анықтама береді: «күрделі атау – туынды ... ... ... салыстырғанда құрамы кем дегенде екі сөз тудырушы түбір немесе
негіздермен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... жатады: құрастырушы сыңардың тұрақты орын тәртібі, ішкі ... ... ... мен ... ... пен мазмұнның
тұтастық бірлігі» (6, 13). ... ... сөз, сөз ... ... ... ... күрделі сөз бен қос сөз күрделі
атаудың тұрпат межесі көріністері болса, күрделі атау осы ... ... ... меже ... ... ... қандай ойлау процестері негізінде туындайтынын ... ... ... ... ... келеді. Адам баласының ... ... ... ... мен ... ... ... Алдымен зат не құбылыс адамның сезім мүшелерін тітіркендіру
арқылы бір әсер береді, оны атау ... ... ... ол атау ... ... ... асады. Атау
процесінің нәтижесінде туатын аталымдарға ... ... ... ... мен тіл ... ... себептердің
әсер ететіні дәлелденіп отыр. Даму заңдылығы бойынша ... ... ... ... болуына және олардың аталуына негізіне әсер ... ... ... ... Осы ... себеп адамның
ойлауына әсер етіп, пайда болған заттар мен ... ... ұғым ... ... ... ұғым болып қалыптасқан белгі-бейнелер
негізгі тірек болып ықшамдалып, онологиялық ... ... ... Тіл
шекарасына кірген аналогиялық көрсеткіштерге (ұқсас белгілерге) осы ... ... ... ... ... ... жасайды. Ендігі жерде
атау үрдісінде ... ... ... тіл заңдылықтарына бағынады.
Олардың түрлі ... ... ... бір ... ... ... ... жүйеде қарастырылады. Сөйтіп, нәтижесінде пайда ... ... сөз ... ... жүйесінен өз орындарын алады. Осы арада,
аталымдардың пайда болуын, салыстырмалы тұрғыдан қарап отырмыз, ... ... ... көп ... ... мен ... адам санасына әсер етіп, сәулесін түсіреді де,
олардың басты белгілерінің онда қорытылып, ... ... ұғым ... Ол ... ... сөз ... беріледі де, тірек уәждер
(Омотивтер) нәтижесінде ыңғайланып, мағына болып ... Зат ... ... жерде, немесе олардың ұғымы болмаған жерде сөз ... ... ... өтіп ... ... ... сөздің басынан
талай өзгерістер өтеді. Ал оның қандай жағдайда, қалай өтетініне ... өте ... Атау ... ... ... сөздің мағынасы
жағынан қызмет мүмкіндігін тереңірек түсінуге жетелейді. С.Аманжоловтың
«Сөз– танымдық ... ... ... де біздің осы ойымызды нақтылай
түседі. Шындығында да, заттар мен ... ... бір ... ... ... ... ... ашу– сол сөздердің
табиғатын толығырақ түсініп, танып білу. Бұл ... ... мен ... ... ... қарастырылады (7).
Сонымен атау, аталым процесінің талдануы нәтижесінде бұларды ... ... ... процестерімен тығыз байланысты екеніне көз
жеткіздік. Сонда ... ... атау деп ... ... ... талданған атау процесінің (номинация үрдісінің) ... ... ... да бір ... ... атауда адам баласы екі немесе одан көп
ұғымның ... ... ... ... жеке ... ... ... өзгеріске ұшырап жаңа, тұтас ұғымды атауға қызмет етеді.
Күрделі атау, біріншіден, тұтас бір ұғымды екі ... одан да ... ... ... ... құрамындағы ұғымдары үнемі мағыналық
тұтастық қатынаста тұрады, қызметі жағынан ... ... ... ... тән ... ... жаңа ... көрсетуші қасиетке ие болады. Осы анықтаманың мысалы ретінде
атарба сөзінің күрделі атауға айналу процесін келтіруге болады. О ... ... ... қызметін атқаратын үй жануарының дара атауы, ал арба сөзі жүк ... ... ... ... ... дара ... мұнда арба кез келген
сырт қозғаушы күштің әсерімен қозғалысқа түсетін көлік екенін ... Енді ... атқа ... түрі «ат ... ... ... ... Бұл тұста «атқа жегілген арба» тіркесі тілдік жүйеде әлі ... ... ... ... ... кейіннен номинация процесінің
нәтижесінде бұл тіркестің мазмұн жағы да ... ... ... ... ие ақиқат өмірдің бір ұғымын білдіретіндей санадан орын
алды да (дефиницияланды), осымен қатар аталған тіркестің ... ... ... ... болу процесі қатар жүрді. Нәтижесінде «атқа ... сөз ... ... ... ... ... яғни «атарба»
формасына, дара атау формасына ұқсас тұрпатқа ие ... ... ... ақиқат өмірдегі басқа өзі тектес заттардан айырмашылығы бар нақты
заттың санадағы ... ... Бұл ... ... ... ... Ақиқат өмірдегі нақты зат (бейсана өмір) – оның санада нақты ұғымға
ие болуы (санадағы көрініс) - ұғымның тіл ... ... ие ... ...... ... күрделі сөз арқылы нақты тілдік тұрпат
алуы (вербалды қатынасқа түсуі). Сонымен ... ... мен ... айырмашылығы олардың әр деңгейдегі процесс болуында. Жеке ұғым
атауының негізінде күрделі атау ... Яғни жеке ұғым атуы ... ... ала ... ... екінші (вторичный) деңгейлік
процестер.
Жоғарыдағы ойларды пысықтай түсу үшін ... ... ... ... ... ... ... күрделі атаулардың үш белгісін
көрсетуге болады.
1. Мағыналық тұтастық белгісі. Күрделі ... ... ... ... мен ... ... ... жойылуы күрделі атаудың бұл
түрінде маңғыналы тұтастықтың пайда болуына әкеледі. Бұл
белгі бойынша күрделі ... ... ... әр ... ... ... ... тұтасқан күйінде
бір бүтін мағынаны білдіріп, жеке атау болады.
2. ... ... ... ... атау да жалаң сөз
тәрізді парадигмалық ... түсе ... ... ... ... ... ... күйінде
түрленіп, бір тұлғаға ие болады. Күрделі атаудың жеке
сыңарлары өздігінен ... бір ... ... ... ... ... белгісі бір
бүтін екендігін көрсетеді.
3. Синтаксистік тұтастық ... ... ... шығу ... ... ... оның бастау көзі сөз тіркестерімен
байланыстырылады (6, 32-34). ... ... ... сөз
тіркесі синтаксистік бірлігінен ерекшеленеді. Сөз тіркесі
құрамындағы сөздер жеке-жеке лексема ... ... ... атаулар бүтін бір лексема болып, сөзжасамдық ... ... ... ... сөз ... ... сөздердің
тіркесімділігі еркін сипатта болады да, ... ... ... сөздердің дербестігі болмайды немесе
шектеулі болады. Сондықтан да мұндай атаулар құрамындағы бір
немесе бірнеше ... ... ... тіркескен сөздер
топтасып тұтас түрде дайын күйінде қолданылып, тіл иелерінің
санасында біртұтас бірлік ретінде ... да ... ... тұрады.
Сонымен, жоғарыда айтылған ойларды қорытындылайтын болсақ мынадай
тұжырым жасауға болады. К ү р д е л і а т а у мен к ү р д е л і с ө ... ... тең ... ... ... себебі күрделі атау
қандайда бір заттың, құбылыстың санадағы ... ... ... ... ... ... тұрпатқа ие болуының нәтижесімен, қандайда бір
білімнің бірлігі не элементі ретінде тілде белгіленіп, ... ... ... тілдік таңбалары арасынан орын алған номинативтік бірлік болса,
күрделі сөз сол атаудың репрезентациясының жазуда бөлек таңбаланатын, нақты
дыбысталған ... ... ... ... ... ... атау мен ... сөз
бір құбылыстың екі жағы, бірі санадағы ойлау мен ... ... ... осы ... ... көрінісі. Олай ... ... ... ... ... ... болып табылатын құрама
сөздерге тоқталамыз.
Құрама сөздерді «күрделі сөздер» терминімен атап оған ... ... ... басқа да туынды сөздер сияқты сөзжасам әрекетінің
нәтижесінне жатады. Анығырақ айтсақ, ол – ... ... ... сөздер,
ал туынды сөздер лексикалық лексикалық бірлік деп танылатыны белгілі. Олай
болса, аналитикалық синтаксистік тәсіл арқылы жасалған күрделі сөздер ... бір ... ... ... ... ... сөздердің
әрқайсысының өзіндік лексикалық мағынасы болады» (8, 247).
Жоғарыда ... ... ... ... қатысты барлық
зерттеулердің ... ... ... бұл ... ... тіл ... күрделі мәселеге жатады. Мұны соңғы шыққан қазақ ... да ... ... Дегенмен құрама сөздерді «күрделі сөздер»
деп алып, оларды ... ... ... ... 1) ... сөздер; 2) қос
сөздер 3) тіркесті күрделі сөздер; 4) қысқарған сөздер.
Осы тұста өз жұмысымызда мынадай терминдерді ұстанғанды жөн ... ... ... ... ... атаулардың тілдік
репрезентаттарын дәстүрлі грамматикада қалыптасқандай күрделі ... ... ... ... ... бойынша қ ұ р а м а с ө з д е р деп ... ... ... осы ... ... ... бірліктерінің
барлығының бір ортақ қасиеті олардың құрамының өзгешелігінде. ... да ... «Тек дара ... мен ... ... құрамы
жағынан ғана бір-бірінен ажыратылады» (8, 248). Олай болса құрама сөздер
деп атаудың негізі бар. Ал ... ... ... осы құрама сөздердің
ішіндегі орфографиялық рәсімделуі жағынан басқаларынан ерекшеленетін бір
түрін, яғни жазылуы бөлек ... ... ... ... ... ... ... атаулардың тілдік репрезентаттарына
біріккен сөздер, күрделі сөздер, қос сөздер, қысқарған сөздер жатады да,
олардың ... да ... ... ... ... ... ... дара
сөздерге қарама-қарсы қойылады.
Жұмысымыздың объектісіне ... ... ... жасалған күрделі
атаулар алынғандықтан, олардың еркешелігіне тоқталған жөн. ... ... ... ... жасалған сандық ұғымдар біріккен ... ... ... ... кіріккен құрама сөздер, қос құрама сөздер де бар.
Олардың әрқайсысын мысал келтіруге болады.
Біріккен сөздер: ... ... ... ... ... ... ... бессайыс, Бесарық, бесатар, сегізаяқ,
бірқатар, біршама, Жетіқарақшы, ... ... ... ... ... және ... сөздер: он үш, отыз екі, жиырма бес, алты мың екі жүз, ... бес қару және ... ... сексен, тоқсан, жиырма, бірдеме, біресе және т.б.
Қос сөздер: он-он бес, жиырма-отыз, қырық-елу, екі-үшеу, бір-бір, бес-
бес және т.б.
Келтірілген мысалдар ... ... ... ... ... ... ... көріністері. Ал күрделі атаулардың
лексикалық тұрғыдан алғандағы репрезентанттары, яғни ... ... ... қор бірліктеріне тек қана жорғарыда көрсетілген біріккен,
кіріккен, күрделі, қос сөздер мен ... ... ... ... ... тіркестерді де қарастырғанды дұрыс санаймыз. Себебі күрделі атау
болып табылатын бұндай тіркестер лексиканың ... ... ... қолданыста күрделі сөздер сияқты бір ұғым не
құбылысты білдіріп, тұтастай, ... ... ... Мұндай сипаттағы
бес қару, үш тоғыз, он екі мүше, алпыс екі ... бес ... ... тіркестердің құрамындағы сыңарлары алпыс екі, он екі, он ... ... ... ... ... мен білдіретін
мағыналарының этностық сипатымен ерекшеленеді.
Мұны ... ... ... ... ... ө з ж а с а м д ы қ д е ң г е ... ү р д е л і а т а у л а р ... сөз ... ... ... сөз ... ... ... сөз | ... сөз | ... сөз | ... он екі ... ... атау мен он екі мүше ... атауларының
ұқсастықтары мен айырмашылығы мынадай:
ұқсастықтары:
1) екеуі де күрделі атау, яғни бір ұғымды ... ... ... ... атап ... ... де сөздердің тіркесінен жасалған;
3) екеуінің де тіркескен сөздеріның орын тәртібі ... ... де ... ... дайын күйінде түсіп, дайын күйінде
грамматикалық түрленімге түседі;
5) ... де ... ... ... ... мен ... ... мүшесі болады (он екі күрделі
сөзінде негізгі мүше - он сан есімі; он екі мүше ... он екі ... сан ... он екі ... ... мүшесі екі сөзі (он екінші, он екіге және т.б.),
он екі мүше ... мүше сөзі (он екі ... он ... және ... он екі күрделі сан есімі барлық тілдердің иелеріне ... ... ... ... болғандықтан барлық тілде аналогы
бар: мысалы, орыс тіліде ... ... ... elf. Ал он ... ... ... ұғым тек қазақ ұлты мен оның туыстас түркі
ұлттарына таныс болмаса, жалпы адамзаттық ... ... ... ... ... саны әр ... әр түрлі аталуы мүмкін,
дегенмен он екі мүше тіркесінің ... ... ... этностың
санасында ғана бейнеленген. ¤йткені мұны орыс тіліне двенадцать
органов деп ... ... ... ... он екі сөзі ... сөз, он екі мүше фразеологиялық қолданыс. Екеуі
де бір тілдің лексикалық қорының бірліктері ... ... ... ... ұлттық сипат айқын көрінеді де, бедерлі қолданыс болып
табылады, ал екіншісінде (он екі) ... ... жоқ ... ... он екі ... ... таным бірлігі, ал он екі мүше күрделі атауы
ұлттық таным бірлігі; ал ... ... ... ... ... ... қарастыратын объектісіне осы он екі
мүше сияқты тіл бірліктері алынатыны өзінен-өзі анық болып шығады.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... қарастырғанда зерттеу материалы ... ... ... дені ... Оларға ұлттық танымның көріністері, білімнің
бірліктері болып табылатын сандық ұғымдардың қатысуымен жасалған бес жақсы,
үйірімен үш ... бес ... алты алаш ... ... ... ... теориясынан шығатын болсақ, тілдегі кез келген ... ... ... ... Оның ... ... ... ала алмаймыз.
Бізді осы бірліктердің ішіндегі ... ... өзге ... ... ... ғана қызықтырады. Сол себепті концептілердің
ішіндегі ұлттың дүниетанымын, ... ... ... білімді,
ұлттық мәдениетті нақыштайтын түрлерін ғана қарастырамыз.
2. Қазақ тіліндегі сан атауларының зерттелуі жайында
Қандайда бір ортақ тіл иелерінің ұжымы бар ... сан да бар. ... ... ... ... мен ... бір-біріне қатысты
мөлшер, көлемін анқытаудан туындап, ... ... ... бір ... ... ... сандар кез келген ғылымның мазмұнына еніп,сол ғылым
үшін қызмет етіп келеді. Сонымен бірге қай ... ... ... ... ... ... Сан атауларына қасиет беру, оны киелі санау
дәстүрі – көптеген халықтарда тым ... келе ... ... ... бұл «сан ... ілім» деп аталады. Бұл ілім бойынша бірбір
сан атауы тоғыз планетаға сәйкес ... Осы ... ... әр ... ... ... Бір санына – Күн, екіге – Ай, үшке - ... - ... ...... ... - ... жетіге – Уран,
сегізге - ... ...... ... ... ... ... сандар жалпы тақ сандар, сиқырлы сандар, магиялық сандар,
ретінде қалыптаса ... Осы ... ... ... логикалық аспектілері ескеріліп, қазақ тіл білімінде
де қазақ ескіліктері тілдің ... ... ... тіл мен ... қарастырыла бастады. Соның негізінде, ... ... ... ... да ... белгілі болды.
Ежелгі Грецияның әйгілі философ математигі Пифагордың (б.з.д. 560-500
ж. шамасы) сан жөніндегі ілімі санды құдірет ... ... ... жүйесі
деп қарайды, заттар мен адамды, рухани дүниені санға балап, өнердің өзін
сандық қатынастар гармониясы ретінде дәріптейді (9, 238). Ол ... мен ... ... ... ... байланысқа қарап
«Сан – бүкіл дүниенің негізі» деген қорытынды жасап, әр санға әр ... ... ... олар: бір – ақыл, екі - пікір, үш – ...... бес – ... алты – ... жеті – ... сегіз -
өлім, тоғыз - тұрақтылық, он – ... ... ... он үш - ... алты – ... әлем, алты жүз алпыс алты – хайуан және т.б. деген пікір
айтқан.
Әр санға қасиеттерді ... беру ... ауыз ... де кездеседі.
Бір дегенім – білеу, екі дегенім – егеу, үш ...... төрт ... ... бес ...... алты дегенім - асық, жеті дегенім – желке,
сегіз дегенім – серке, тоғыз дегенім – ... он ...... он бір ... ... және тағы да басқа ... ... бар. ... ... ... Біз үшін қазіргі ... ... ... ... ... астарында үлкен сыр бар екені ... ... ... ... ... ... ... әлемді ашуға септігін тигізетіні
сөзсіз.
«Сандар әлемді басқармайды, бірақ ... ... ... ... деп ... әрі ақын Гете айтқандай, сандар төңірегінде үлкен сыр бар
екені о бастан-ақ сезілген.
Соңғы ширек ... ... ... сан ... ... ... жазылып, диссертациялар ... ... ... ... тіліндегі елу сан есімі» атты арнайы еңбегі ... ... ... сан есімдерін өзіне дейін зерттеген В.В.Радлов,
Н.Я.Марр, В.В.Бартольд сияқты академиктердің пікірлерін зерттеуінің ... ... ... ... ... ... ... Скандинавия, Еуропа халықтарының ... ... ... де ... ... мәліметтер көптеп кездеседі. ... ... ... ... ... 3,7,9 ... ... қасиетті деп,
фольклорда көбірек ұшырасатынын айтады. Бұл құбылыстың себебін Г.Н.Потанин
аспандағы жеті ... ... ... ... емес ... ... ... басқа да көрнекті ғалымдардың еңбектерінен көруге болады
(10, 170-174; 11, 115-116; 12, 223-225; 13, ... Бұл ... ... ... ... олардың адамның қоғамдық санасымен байланысы
қаралады.
Қазақ тілінде сандарды әр ... ... ... ... ... сандардың ішінен киелі сандарды бөліп алып қарастыру ... ... сан ... ... ойлардың мағынасы мен ... ... ... ... әдебиеттегі қызметі, көркемдік
ерекшелігі, сандардың этнолингвистикалық ... ... ... ... келеді. Осындай зерттеулердің ... ... ... ... ... (14, 3-14). Ғалым біршама фразеологизмдерге ұйтқы
болған сандардың семантикалық ... аша ... олар көне ... ... ... болып шыққан киелі сандар деп ... ... ... ... да ... ... әр түрлі мақсаттағы
лингвистикалық зерттеулер жүргізілді: Базен Л. (15), ... Э.Р. ... В.И. (17), ... Э.А. (18), Уаңкі М. (19) және т.б.
Сан есім мәселесіне арнап 1927 жылы ... ... ... ... ... атты ... конференция өтті. Бұл конференция
ғалымдарды сандарды тек грамматикалық тұрғыда ғана емес, басқа ... ... ... ... байланысты зерттеу керектігін түсінгенідігін
көрсетті. Конференция негізінде жарық көрген мақалаларда «санға ... ... ... ... ... ... ізденуді талап ететін,
ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын ... ... ... ... ... қорытынды
ойлар жиі ұшырасады. Бұған дейін Ресейде сандарды тілдік тұрғыда зерттеп
жүрген ғалымдардың «Сандар тобы» құрылған. Бұл ... ... ... ... ... ... славист М.П.Долобко, урал-алтаист
Н.Н.Поппе (финтанушы, ... ... ... ... ... ... сан есімі бойынша П.И.Воробьев,
В.П.Томашевский, Я,Марр.
Жалпы түркі ... сан ... ХVІІ ... бері ... ... Система счисления Орхонских надписей в современном
диалекте. ХІХ ғасырда жазылған еңбектердің ішінен ... ... айта кету ... ... ... саусаққа қатысты шыққан деген
тұжырымын әсіресе бес сан есімінің этимологиясын білекпен ... ... ... ... бағалап, осы бағытта ізденістер жүргізді.
Қазақ тіл білімінде сандар жоғарыда көрсеткен І.Кеңесбаевтың, сонымен
бірге ... ... ... Т.Жанұзақов, Е.Қойшыбаев,
Н.Оралбаева, ... ... ... ... Қ.Ғабитханұлы,
Г.Шаһарман, Қ.Тажиев, Қ.Дүсіпбаеваның еңбектерінде әр ... ... Осы ... сан ... жете ... ... ... келтіре кеткен орынды: «Если возьмем из ... тем ... ... речи ... ... и ... ... легче всего
понять, какая исключительная роль сыграна в этом отношении числительными в
сметании как ... ... ... ... и т.н. племенных и национальных, и социальных» (20, 8).
Сандарды зерттеуге жаңа бағыт ... ... ... ... ... ... ... когнитивті
лингвистика аспектісінде жүргізіліп келетінін айту керек. ... ... ... ... ... бір, екі, үш, ... жеті сан ... символдық мәні ғаламдық
модель туралы көне мифологиядан бастау алады;
- жеті, тоғыз, қырық сан ... ... ... магия өнерінің
тууымен бірге қалыптасқан;
- сандар ... ... ... соның барысында, кейіннен сиқырлы
сандар, киелі сандар, тұрлаулы сандар ретінде ... ... ... ... жүйесінде қалыптасып, философиялық, логикалық,
психологиялық т.б. негіздермен сабақтасып, сандар арқылы көрнектенген
этномәдени, рухани ескіліктердің күрделі де, ... ...... түп ... ... жүйесінде қалыптасқан қазақ ескіліктерінің пайда болуы ұлттық
танымға сай о бастағы сандарға тағылған ерекше ... пен ... ... ... тіліндегі бір, екі, үш, төрт, тоғыз, он екі, қырық сандары
адамзаттық жалпы дүниетаным жүйесіне ... (21, ... 3 ... лингвистика және концепт ұғымы
Когнитивтік лингвистика және оның басқа ғылым салаларымен байланысы.
Қазіргі кезде тіл ... жаңа ... ... ... ... кезге дейінгі
зерттеулердің басым бағыты құрылымдық бағыт болды. Бұл бағытта жүргізілген
зерттеулерде тілдік бірліктер ... ... ... ... ... ... ... олардың арасындағы өзара байланыс,
қарым-қатынас талданып келді. Сондай-ақ осы бірліктердің ... ... ... ... одан ... ... ... келді. Ендігі
кезекте жалпы гуманитарлық бағыттағы ғылым саласының ... да кез ... ... ... ... объектісін адам факторымен байланысты
зерттеуді басым үрдіске айналдырды. Бұл тағы да ... ... ... ... адамның өзіне бет ... ... ... ... болып отыр. Егер бұрын гуманитарлық ғылым
зерттеулерінің мақсатына адамнан тыс ақиқат дүниеден адамға пайдалы білімді
анықтап беру алынса, қазіргі ... ... ... ... арқылы қоғамдағы
құбылыстардың сырын түсіндіруге бет бұрып отыр. Осы сияқты лингвистикада да
тілді өз ішіндегі, өзі үшін ... ... жүйе ... құбылыс
ретінде қараудың орнын тілді адамның дүниені тану құралы, өзін тану ... ... ... ... Егер ... ... ... бірліктер
абстрактілі жүйенің құрамдас бөліктері ретінде қаралып олар барлық сыртқы
факторлардан ... ... ... ... сол ... ... ... барлық сыртқы факторлар ескеріліп, олар
тілдік бірліктен ажыратылмай маңызды фактор ретінде талданып отырады.
Осыған ... тіл ... ... ... ... ... келеді. Бұл процестің нәтижесінде қазіргі заманда лингвистика аясында
жаңа ғылым ... ... ... ... ... ... әлеуметтік лингвистика, когнитивті
лингвитика ... тіл ... ... ... ... ... ... Концепт когнитивтік
лингвистиканың тірек ұғымы. ... ... ... Осы ... ғылым мен оның басқа ғылымдармен байланысын түсіндіре кеткенді
орынды ... ... ... тілі – сол ... ... ... болмысының
айнасы. Тіл әлем туралы білімді сыртқа көрсетіп қана қоймайды, ғұмырнамалық
тәжірибенің түпсанада ... ... ... және ... ұрпақтан-ұрпаққа жетуіне қалтықсыз қызмет етеді. Сондықтан да
тілді жаңа ғасыр баспалдағында ... ... ... туып ... Бұл ... тіл мен адам ... тұтастықта
қарастырып, тілдік білімді адам миының ... ғана ... ... құрылым, болмысты рух пен ой бірлестігінде танытушы
жүйе ретінде кешенді сипаттауға негізделеді. ... ... ... ... и ... ... деген пікір айтқан. Адамзат өзін қоршаған
шындықты, әлемдегі сан алуан құбылыстар мен ... ... ... мүшелері арқылы қабылдап, санамен түйсініп қана ... оған ... ... ақпаратты өзінше жаңғыртып, жаңа сапада қайта жасауға
саналы-санасыз ... ... ... өңдейді, қорытады, елеп-екшейді,
баға береді, тәжірибеде қолданады, бұлардың тұтас көрінісі ретінде әлемнің
тілдік бейнесі ... Ал бұл ... оны ... жеке ... ... ғана емес, генетикалық табиғатына, сол тілде сөйлеушілердің
психофизиологиясына, әлеуметтік күйіне, жағрапиялық жағдайына, ... ... ... ... ... ... қатысты болады, басқаша айтқанда, адам
мен оның тілін ... ... ... ... ... оны қоршаған
ортадағы физио, -социо, - психологиялық шарттарды бірдей ескергенде мүмкін
болады. Бұл ... ... ... ... ұстанымды
зерттеулер жеміс берері сөзсіз.
Когнитивтік ғылым АҚШ-та, Еуропада кең таралған әдістемелік зерттеу
үрдісі. ... адам ... ... қызығушылық ерте кезден басталып, ес пен
ойлау, адам білім табиғаты төңірегіндегі зерттеулерден, ақыранда екі ... ағым ... қызу ... ... Оның бірі – эмпиризм – ол білім
тәжірибеден пайда ... десе ... Юм, ... ...... ... дүниеге білім қорымен келеді деген ұстанымды басшылыққа алады.
Философиялық ... ... ... ... ... Бұл ... астрономия,
физика, химия, биология т.б. ғылымдар елеулі деңгейде ... ... ... ... ХІХ ... аяғына дейін ешбір ғылыми әдіс арнайы
қолданылмады. Философияға, тіл философиясын ... ... ... ... ... қозғалыс көрініс ретінде тек 1950 жылдардың
соңында ғана ... ... ... ... көзі
Аристотельдің, Платонның, кейін Гумбольдтың және оның шәкірттерінің тіл
философиясы концепциясында жатыр. Бұл ... ... ... ... тіл
туралы жаңаша зерттеулерінде, тіпті зерттеу әдістеріне жаңа тәсілдер
енгізілуінде емес, таза ... ... ... ... ... ... Жүйелі-құрылымдық зерттеулер мен антропоцентристік
ізденістердің ... ... ... бір ... ... коды ретінде
қарастырып, ұлт пен рухты – тілді тұтас ... ... ... Гумбольд
теориясы (22, 138) мен кейін Лео ... ... ... (23, 452) ... ... береді, Швейцариядағы
құрылымдық жүйе өкілі Ф. де Соссюр теориясының тіл мен ... ... ... ... да ... Ф. де ... тіл тарихы мен
тарихы байланысын ... бұл ... ... ... ... тіл ... ... көрсетіп, тілдің әлеуметтік, психологиялық
табиғатын ... ... Ол: ... – это суть ... ... в мозгу», деп жазады (24, 27).
Алғашқы когнитивтік зерттеулер этнолингвистикалық және ... ... ... сипат алды. Сөйтіп, тілдік әмбебап
құбылыстарды түсінуге талпыныс жасалды. Бұл ... ... тіл ... ... ... салушы ғалым Ә.Қайдар «… кейінгі кезде
(АҚШ-та) қалыптаса бастаған тағы бір көзқараста ... ... ... ... арқылы этнолингвистиканың баламасы ретінде «антропология»
(адам туралы ғылым) терминін қолдану үрдісі ... ... - деп ... 9). Әр ... ... ... парадигма элементтерін қамти
дамыған зерттеулердің бір-біріне ұласып, ... таза ... ... бағыт-бағдарының екшеленуіне ықпал етті.
Жаңа ғылыми бағытқа сай тілді зерттеуде негізі назар жоғарыда айтып
кеткеніміздей ... ... ... ... ... тілді
зерттеудің жаңа мақсаттары, маңызды ұғымдар мен ... ... ... ... бастады (26, 40).
Когнитивтік лингвистикалық зерттеулер Америкада - Хомский Н., Джонсон
М., Лакофф Дж., Лангакер Р және Ресейде – ... Ю.Д., ... ... Ю.Н. т.б. ... көрініс тапқан.
Когнитивтік лингвистика саласында зерттеу жасап жүрген ресейлік ғалым
Н.Н.Рябцева батыс және ... ... ... деп санауға
болатын бірде бір ортақ қабылданған анықтама жоқтығын атап ... ... деп ... ... көпшілігі когнитивтік
емес, ал алдына ... ... ... ... ... ... бұл ... орындалғанын (Ю.А.Апресян,
Н.Д.Арутюнова, ... ... ... ... (27, 2). Дәл
осындай сипаттағы ... ... тіл ... ... ұзақ жылдар
бойы жүргізіліп келе жатқан зерттеулерін жатқызуға болады. Олардың дені
когнитивтік ... ... ... жүргізіліп,
когнитивтік мақсаттарға қол жеткізген.
Когнитивтік лингвистика ... ... ... ... ... ... ... мәселеге қатысты. Әр алуан деңгейдегі ... ... ... жоғарыда көрсетілгендей, олардың
барлығына ортақ мәселе тілдік антропоцентризм, дәлірек ... сол ... ... ... ... ... ... тұтасқан түрде
әлемнің тілдік бейнесі ретінде көрініс табуы екені анықталады.
Когнитивтік антропология адам сана-сезімінің ... ... ... тән саналық, түпсаналық рухани болмысының тіл арқылы ... ... ... ... ... ... жүйе ... ұсынылғанмен, кейін «антропоцентристік» термині қабылданған (28, 15).
Тілдік зерттеулерде антропоцентристік бағыт ХІХ ... ... ... лингвистикалық мектептерден орын алды.
Антропоцентристік алғашқыда лексикография, оқу ... ... ... ... ... әсіресе семантика саласында ауқымын кеңейтті.
Бұған дейінгі тіл біліміндегі функционалды-семантикалық, құрылымдық жүйе
негізіндегі тілдік талдаулар жақсы ... ... ... ... ... ... ... беруде жеткіліксіз тұстары байқалды. Себебі
грамматкиалық категориялардың ... ... ... және ... мағынасы зерттелмеген, сөздің (тілдің) табиғаты
мен дамуына аса үлкен мән берілмейді.
Когнитивтік лингвистика антропоцентристік парадигманы, яғни адам ... ... ... ... ... арқылы зерттеуді мұрат ете отырып,
бірнеше лингвистикалық ... ... ... ... және ... ... ... пәндерімен шендеседі. Бұл пәндермен когнитивтік
лингвистика кейбір зерттеу әдістері мен ... ... ...... ... тоғысады.
Күрделі тілдік жүйе қандай да бір психологиялық механизмге сүйенері
шындық. Тіл ғылымындағы ... ... ... үшін ХІХ ғасырдың
А.А.Потебня, Г.Штейнталь, ... және т.б. ... ... ... ... ... ... дәстүрлі бағдарымен ұштасады. ... ... ... психологиялық шындығын,
психологиялық негіздемесін түсіндіреді. Басқаша ... ... ... ... яғни ... әдістемелік
қатынаста экспериментальды психология ретінде ... ... ... ... ... ... шындығын,
тұжырымын, лингвистикалық негіздемесін түсіндіруге бағытталған», - дейді
(29).
«Когнитивная ... или ... ... ... П.Б.Паршиннің бұл пікіріне қарсы шығып, сын айтады
(30, 25). Жалпы ... ... ... ... ... эксперименталды психологияға теңестірілуін қате деген
ой білдіреді. Эксперимент ... ... бірі ... Ал ... лингвистикамен ортақтастыратын негізгі тәсілі бола алмайтынын
О.Н.Селиверстова да атап өтті (31, 13). ... ... ... оның ... ... ...... адам
психикасында өтетін процесті, тіл мен мидың ара қатынасын қарастыруы ... ... ... адам ... ... мимен көреді. «Тілдік таным, жад,
ойлау, қабылдау сияқты психологиялық ұғымдарға тікелей қатысты» (32, 41) ол
тұтас ... ... ... ... ... Тілдің санада құрылуы
семантикалық жад, есте сақтау қабілеті, оның ақпарат сақтау мүмкіндігіне
тәуелді. Психология мен ... ... ... ... ... ... құрылады дегенді қарастырудың деңгейінде ұштасады.
Лингвистикалық семантика – ... ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін дамыта
отырып, кейбір жалпы ұғымдық категорияларды адам ... ... ... ... ... қарастырады. Когнитивтік семантика
ерекше терең құрылымды семантика ретінде ... ... ... ... ... сипатын да қарастырады. Дәстүрлі лингвистикадағы
тілді ... ... ... қол ... ... емес болған тілдік
жүйенің қызмет етуінің креативтік аспектісіне назар қоюға мүмкіндік береді.
Инженерлік пән ... ... тағы бір ... ... анықталады. Қазір жасанды интеллект деп аталып жүрген бұл ... ... ... ... ... ... ... Ол табиғи тілді
түсіну бағдарламасын құру негізінде өрістеп, тілдік білімнің құрылуы мен
қалыптасуы жөнінде ізденіс ... ... ... машина мүмкіндігіне
терең үңілген манадардың қабілетін ескеру нәтижесінде басмқа нәрсеге,
сананың, адам ... ... ... ... ... жасалды. Яғни мұнда
табиғи тілді машинаның түсініп, ... ... ... ... ... ... адам ... мүмкіндіктеріне үңілуге әкелді.
Ақпаратты өңдеу процесіндегі нерв жүйесінің маңызды ... ... ...... қуатын жинайтын және беретін элемент. Адам миы
шамамен 100 миллиард нейроннан тұрады. Үш фундтық бір ми ... ... ... ұйымдастырғыш қабілетке ие. Бірақ кейде қарапайым қол
калькуляторы квадрат түбірлерді есептеуді адамнан жақсы орындайды. Жүйке
жүйесінің осындай ... және ... ... ... ... адам танымы
табиғатын тану, түсінудегі басты нәрсе болды (32, 26). ... ... ... ... пайдаланудың когнитивтік лингвистикадағы
түпкілікті мақсаты лингвистиканы нақты ғылымдар қатарына ... ... ... ... ... когнитивтік лингвистиканың тағы бір ұштасатын
пәні – этнолингвистика. Антропологияда «адамға», ... тән ... ... ... ... ... бұл екі ... ұғымдар – ментальдылық, тіл әлемі, этнос табиғаты ... ... ... ... ... адамның, әлеуметтік қоғам, дәуір немесе этномәдениеттің
рухани әлемін бейнелейтін ... ... ... 62). Ол ... түрде жүзеге асады, яғни тіл арқылы сыртқа танылады.
Бұл ретте ментальды лексиканың да өз маңызы бар. Ол ... өзі ... ... әрі ... ... әрі оның ... рухани
дүниесін сипаттайды және өзге халықтардан ерекшелендіретін қасиеттерін
жинақтап көрсетеді. Этнос тілі, әлемнің ... ... ... ... конитивтік қызметінің нәтижесі ретінде когнитивтік лингвистиканың
негізгі нысаны болса, «этностың өзін ... ... ... ... ... ... – тіл әлемі» (25,11) ... ... ... болып табылады. Конгитивтік лингвистикада
әлемнің тілдік бейнесі динамикалық ... ... және ... тікелей
қатысты, тұтас бірліктегі дүние деп түсініледі. Когнитивтік лингвистиканың
өзге пәндермен ... де ... тіл ... не ... ... ... олар мақсаттарының нәтижелеріне келгенде ажырап ... тіл ... ... ғасырдан астам даму тарихына ие когнитивтік ғылым
әр ... ішкі ... ... бұл ... өз ... бар, ... нысаны айқын ғылым деңгейіне көтерілді.
Қазақ тіл білімінде когнитивтік ... ... ... ... жазыла бастады. Қазақ тіл білімінде кейінгі 10 жылдықта ғана осы
бағытта ізденістер ... ... ... ... сөз ... да ... нышаны ғылыми еңбектерден өз көрініс тапқан. Қ.Жұбанов «Әр сөз
өз алдына жеке ұғым. Мысалы «бор» дегеннің не екенін ... ... ... ... қасиеттерін біліп үйренеміз. Осы үйренуіміздің жинағы «ұғым»
представление болады», деп көрсетеді (34, 64). ... сөз ... ... жинағы» санадағы «әлемнің тілдік бейнесі» екені даусыз. Ұғым
(представление) сөздікте былай анықталады: «представление форма отражения ... ... ... одно из ... памяти, следовой образ
ранее бывшего ощущения или восприятия» (35, 62). ... ... ... ... ... ... (34, 64) ... әлеуметтік жағдайға
тәуелдігі, адамның сөйлеп тұрғандағы психологиялық күйіне тікелей қатысы
ескерілуі қажеттігін меңзейтіні оны ... де ... ... индивидтің
санасында, психикасында, жадында өмір ... ... ... ... лингвистика саласы психология, философия, ... ... ... ... ... ... лингвистиканың осы пәндермен байланыстылығында, сабақтастығында
пайда болған салалрдағы ізденістердің ... ... ... ... бола ... белгілі.
Бұл ретте әсіресе этнолингвистикалық зерттеулердің үлесі ерекше ... өту ... ... қазақ тіл біліміндегі Ә.Қайдар, М.Копыленко,
Е.Жанпейісов, Н.Уәлиұлы, Ж.Манкеева, ... және т.б. ... тек ... үшін емес, когнитивтік зерттеулер үшін де
құнды мазмұнға ие.
Концепт ұғымы. Концепт мәселесінің ... ... ... ... ... В.В.Колесов, В.А.Маслова,
А.Я.Гуревич, А.Вежбицкаяның еңбектерінде әр қырынан қарастырылды. Н.Д.
Арутюнова ... ... ... дейді: «… каждое из этих слов обладает
своими законами, сочетаемостью, своим лексиконом, фразеологией, риторикой ... ... ... ... и поэтому, описывая и ... ... ... ... мы ... ... к ... (36, 3). Мәдени сөздерді әлеумет жасайды, «сол тілдің өкілдерінің
әрқайсысына түсінікті мағынада қолданылады» (37, 117), яғни кез ... ... ... ... ... Олардың міндеті – тілдегі кейбір
түсінктерді, ұғымдарды сол әлеуметте бар концептілерді орнықтыру және ... ... ... ... ... ... әрқайсысында сол ұлт
мәдениеті, менталитеті бейнеленеді (38, 55). Сөздердің «мәдениленуі» ... ... ... жекелеген қасиеттерін білдіретін сөздердің
(тұрмыс, мінез-құлық, кедейлік, батырлық т.б.) тіпті ... ... ... күш ... т.б.) ... де жүзеге асады.
Әсіресе тірек концептілер (тірек сөздер) – ... ... бір ... ... ... ... оны түсінудің де кілті.
Тірек концептіні талдау арқылы ұлттық танымның, мәдениеттің даму қалпын,
оның ... ... ... ... Осы ... ... ... ақпарат тілдің номинативті бірліктері арқылы төрт тәсілмен – «мәдени
семалар», «мәдени ая», ... ... ... ... айтады. Бұл тұрғыда мәдени концептілерге «ұлттық ... (39, 51) ... ... ... ... үшін ... екі мүшең сау ма?), шеберлік (бес аспап), мұқтажсыздық (төрт тұрманы
түгел) т.б. ұғымдар мәдени ... ... ... категорияларын жатады.
Құрамында сандық атаулар бар күрделі атауларға қатысты ... ... ... ... ... ... ретінде танылып, тірек немесе
түйінді ұғым негізінде этностың мәдени, рухани болмысын бейнелейді.
Танымдық концепт сөздердің аясы ... ... ... лексиканың
есебінен кеңейе алады. Мысалы, «үй», «соғыс», «қару», «адам ... ... ... пен жануарлардың, тұрмыстық заттар мен ... ... ... ... байланысты ерекше концептілік мән
алуы ықтимал, Сөйтіп, ... мен ... ... тілдік бірліктер
мәдени компоненттерімен ерекшеленеді. Мысалы орыстар мен басқа да христиан
дініндегі ұлттарда он үш саны ... ... ... ... ... ал қазақтар үшін тақ сан есебінде мүшелдің белгісі ... ... ... он ... отау иесі.
Сөйтіп, концепт ұғымын «адамның әлем туралы жинақталған ... ... және ... бар әлемнің тілдік бейнесі ретінде»
(40, 85) тани ... ... ... ... ... күрделі атаулардың
концептілерін біздің дүниетанымымыздағы әлем ... ... ... ... ... ... қарауды жөн көрдік.
ІІ САНДЫҚ ҰҒЫМДАР АРҚЫЛЫ ЖАСАЛҒАН КҮРДЕЛІ АТАУЛАР КОНЦЕПТІЛЕРІНІҢ
ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН МАЗМұНЫ
2.1 Сандық ұғымдар арқылы жасалған күрделі ... ... ... ... ... және ... мағына
Кез келген тілде сан атаулары алғашқы ұғыммымен, яғни қандайда бір
заттардың санын, басқа заттармен ... ... ... білдірумен қатар,
екінші деңгейдегі қолданысқа түсіп, басқа ұғымдарды атауға қатысады. Яғни ... ... ... ... , жаңа ... ... ... Сол арқылы
қоршаған ортаның ақиқат дүниесіндегі құбылыстар адам ... ... бар ... арқылы оңай танылып жатады. Осы ... ... ... қатысты. Мәселен үш саны нақты бір заттардың ... яғни ... ... ... оның ... былай беруге
болады: Үш – екіден көп, төрттен аз сан. Ал осы сан атауы енді ұлттың ... ... ... ... мәдениетіне қатысты, әлеуметтік болмысындағы
құбылыстар мен заттарды, абстрактілі ұғымдарды тануға қатысады. Мысалы, үш
жүз күрделі атауында үш санының ... ... бір ... ... ... ... бұнда ол тіркескен жүз сөзімен бірігіп, қазақ ... ... ... ... ... ... ... тұр. Міне,
осыған байланысты әр бір сан есімнің түркі тілдеріне ортақ, қазақ тілінің
өзіне тән ерекше а с т ы р т м а ғ ы н а с ы ... ... тану үшін сол ... ... ... болмысы, мәдениетімен, тарихы
мен әлеуметтік құрылысымен, рухани дүниесімен таныс болу ... Егер ... а я л ы қ б і л і м жоқ ... ... сандық ұғымдардың
астырт мағыналарын түсіну мүмкін болмайды.
Сонымен, астырт және ... ... ... ... ... талдау
аппартатымызға алынған ғылыми ұғымдарға тоқталып ... Бұл ... мен ... біз ... ... жұмысынан алдық (41).
Аялық білім жүйесі туралы ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
«Дүниедегі көрінген және көрінбеген сырларды түгендеп, болмаса,
денелеп білмесе, адамзаттың орны болмайды», - ... Абай ... ... заттар мен құбылыстарды танып білуге ұмтылдырады. Бұл орайда тіл ... ... орта мен өзін ... мәдени ақпаратты сақтаушы және
ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші құрал болғандықтан, оның ... ... ... ... белгілі бір «лексикалық жүйелікке» (42) негізделген тілдік
бірліктердің қолданысы шектеулі ... ... ... тар
болғанына қатысты емес. Ол қандай да бір ... не ... ... ... аймағына байланысты. Белгілі мақсатқа
негізделген ойды жеткізуде пайдаланылған тілдік құралдардың тыңдаушының
қабылдауы, түсінуі әр түрлі. Тілдік ... (кез ... ... ... ... бола ... мен оны ... арасындағы қатынасты тіл деңгейлерінің
барлық бірліктері тұрғысынан қарастыруға болады дейтін ... ... ... ... прагматикалық аспектісі оларды белгілі ... ... ... ... қарай қолданылуына байланысты. Бұл
бағытта аталмыш лексемаға қатысты тілдік бірліктердің ... ... ... бір ... ... біржақты қарастыра аламыз.
¤йткені әр бір жеке адам немесе кез келген ... орта ... ... ... ... ... бірліктерді өһздерінің қажетіне
қарай пайдаланады. Сол себепті сандарға қатысты лексемаларпды әр ... ... ... ... ... ... әр ... болады.
Мысалы, бес сан есімі арқылы жасалған күрделі атау бес қару ... ... ... мен ... ... ... ... қолданбаса, қаланың мектептерінде оқып ... ... ... ... есту ... ... ... белгілі бір тілдік таңбаны қолданушы топтар мен қабылдаушы
әлеуметтік топтардың сан ... ... ... ... ... ұғымы
сол қолданушы топтар мен ... ... ... ... ... ... ... анықтауға болады.
Әлеуметтік мәнділік дегеніміз – қоғамдағы белгілі бір өмір сласында
қолданылатын ... ... / ... / лексеманы қолданушы ... ... ... ... ... ... Осы орайда
сан ұғымдарына қатысты күрделі атаулардың - тілдік таңбалардың ... ... ... үшін екі ... ... ... сан ұғымдары арқылы жасалған күрделі атауладың әлеуметтік
мәнділік деңгейін анықтаудағы үстірт құрылым;
2. сан ... ... ... ... ... ... ... анықтаудағы астырт құрылым құрылым;
М.Күштаеваның пайымдауындағы «үстірт құрылым» атаулар – ... әр ... ... ... жұртшылыққа түсінікті, қолданыс аясы кең
таңба. Ал ... ... ... деп ...... ... тек белгілі бір кәсіп иелеріне, ... ... ғана ... ... аясы шектеулі тілдік таңбалар» (41,
17). Бұл тұрғыда белгілі бір өмір ... ... ... ... мәнділік деңгейі әр түрлі екені байқалады. Әрине, әлеуметтік
мәнділік деңгейі шектеулі астырт құрылым дегенде ұлттық таным ... ... ой ... ... Бұл жерде сол тілдік ... ... ... ... ... қолданысының шектеулі екендігі айтылып отыр.
Сонымен бірге таңбаны қолданушы мен қабылдаушының белгілі бір кәсіп
не ... ... ... ... ... ... тұрмысының
саласына қатысты тілдік тұрғалардың мән-мағынасы туралы түсінігін, яғни
аялық ... ... ... ... Аталмыш ұғымға (сандарға) қатысты
әлеуметтік мәнділігі кең күрделі атаулар – тілдік ... ... ... ... оның әр ... ... байланысты әлеуметтік топ
иелері мен ғалымдар қолданатын тілдік бірліктердің ... ... ... ... деңгейі шектеулі болады да осы топ иелері
мен ғалымдардың, ... ... сол ... ... ... ... жергілікті тұрғындардың аялық білімі кең болады.
Аялық білім дегеніміз белгілі бір өмір саласына қатысты тілдік ұжым
өкілдерінің тілдік және ... емес ... ... ... ... ... бір ... ұғым арқылы жасалған күрделі атаулардың
қолданылу аясы мен ол туралы кез келген әлеуметтік ... ... оның ... ... мән-мағыналық, танымдық сипатының
аялық білім ерекшеліктері анықталады. Бұл айырмашылықтар ... орта ... ... ... Сондықтан белгілі бір өмір
саласына қатысты тілдік ... ... ... қолдану аясы
тұрғысынан бір деңгейде қарамай, таңбаны қолданушы мен ... ... ... ... ... «астырт» құрылым деп екі
деңгейге бөлдік.
Адамдар арасындағы ... тіл ... ... ... ... да тіл ақиқат өмірдегі объективтік шындықты танудың, оны ... ... ... табылады.
Қазақ халықының тарихындағы материалдық және рухани мәдениеттің,
тұрмыс-тіршілігің деңгейін бейнелейтін, яғни ... ... ... болар
белгілі бір сандарға қатысты біртуар, үш жүз, бес ... төрт ... бес ... екі ... ... ... бесатар, үш жұрт,
сегізкөз, сегізаяқ, ... ... ... ... ... кең. ... ... мән-мағынасы жұртшылыққа, яғни тілдік ұжым
мүшелерінің барлығына дерлік кеңінен түсінікті. Осыған қатысты жұртышылқтың
бәріне ортақ қолданыстағы сөз және сөз ... ... ... ... деп ... тағы бір ... – оның тек әдебилігі ғана емес,
сондай-ақ ... ... ... ... да ... болуында.
Жоғарыда көрсетілген әлеуметтік мәнділік ... кең ... ... саны ... ... ... ... мазмұны көтеген ұғымды
қамтиды.
Халықтың өткен өмір ... ... ... ... бір ... қатысты жұмсалатын тілдік бірліктер көне ... ... ... ... ... ... ... тарихи
жырлар, мақал-мәтелдер, нақыл сөздер, жұмбақтар мен ... ... ... ... ... ... ... деңгейі кеңіп
отырады.
Әлеуметтік мәнділік деңгейі шектеулі астырт құрылым атауларға
негізінен ... ... ... үшін ... ... лексикаға жататын, көне салт-дәстүрмен байланысты қолданыстар,
сондай-ақ кәсіби сөздерді пайдаланатын – ... ... ... мен сол
кәсіптің орналасқан жерінің тұрғындары қолданатын, ... ... ... ... ... Мұндай бірліктердің мән-мағынасы
былайғы жұртшылыққа, жалпақ жұртшылыққа беймәлімдеу болып, ... ... ... ... онымен таныс, болмаса жекелеген кәсіпке қатысты
тілдік бірліктердің ... ... ... ... ... Көне салт-
дәстүрге, тарихи оқиғаға, наным-сенімге немесе арнаулы ... ... ... мен ... зат ... ... осы ... немесе онымен жақсы таныс, болмысында ... ... ... қолданылады да,солардың өздеріне, сол жердің тұрғындарына
ғана түсінікті болады. Мысалы, Қызылорда, Шымкент өңірлерінде тоғыз ... ... ... ... күнге дейін үш тоғыз, тоғыз тоғыз деген
түрлері халық арасында сақталып, ... бір ... ... ... бұл ... ... әлеуметтік мәнділігі осы өңір ... ... де, ... ... ... үшін ... күңгірт
болады. Сондайақ сан ұғымдарымен байланысты бес саусақ, төрт жақ, екі ... ... не ... ... екені көпшілікке түсінікті. Ал жанды тоғыз,
жансыз тоғыз, аяқ тоғыз, төрт кітап, көктен түскен төрт қылыш, он сегіз ... ... ... жеті ... төрт ... ... т.б. ... атаулардың
мән-мағынасы жалпы жұртшылыққа белгісіз. ... ... ... ... шектеулі астырт құрылым ретінде көрінеді.
Абай шығармашылығының жемісі – қазақ ... ... ... ... атауы сегізаяқ сөзін де осы астырт құрылым тілдік бірлікке
жатқызуға болады. Себебі осы атаудың қолданысының аясы әдебиеттанушы, ... ... Абай ... ... ... ... жоғары оқырмандармен шектеледі де, бұл сөз барлық тіл иелеріне
бірдей түсінікті бола бермейді. Сонымен қатар әлеуметтік ... ... ... ... сан ... жасалған математикалық, физикалық,
химиялық ұғымдарды көрсететін терминдік лексикалық бірліктер де ... ... ... арқылы жасалған күрделі атаулар концептілерінің
мазмұны
2.2.1 «Бір», «екі», ... ... ... ... сан ... сөз ... ... бөлігі жеті, үш, тоғыз, қырық сияқты
бірқыдыру сан есімдердің төңірегіне ... ... Бұл ... ... ... ... түп қазық болу себебі халықтың ежелгі дәуірдегі
ұғым-түсінігімен, салт-санасымен ұштасып жатыр. Фразеологизм ... ... ... сан ... ... шарт емес. Мысалы, жеті ғылым
тілін біледі [жеті ғаламның ... ... ... ру ... ... ... әйтеуір «көп» деген ұғым бар.
Бұл сияқты сан есімдердің ... ... ... болу ... тіл, ... т.б. типтес емес. Өйткені бұл үш, жеті, тоғыз, қырық
сөздері өзінің ... ... көп ... ... алу сыры
бөлегірек. Олар белгілі бір нәрсе, құбылыстардың ұғымдық символы ... ... ... дені халықтың ескі наным, түсініктерінен
туған. Бірақ, бертін келе бұл ... ... ... бір салаға
ауысқан деуге болады. Айталық, ит сөзінің алыстыққа тікелей қатысы ... ит ... ... ... алыстық ұғым баламасы болғаны сияқты, жеті
атасынан түк көрмеген дегенде жеті сөзі де, ... ... ... айналған. Немесе жеті басты жалмауыз, жұт жеті ... жеті сөзі де ... ... ... айналып кеткен. Демек, бұл
сандар біршама сан мағынасын сақтай отырып, өзге ұғымға да ... ... ... ие болған. Өзге сандардан гөрі жеті санының ... ... ... дәстүрлерде сан ұғымдарына киелі мән беріп, өн
бойына космонимикалық мағыналар ... ... ... ... ... және ... символдар ретінде қарастырылып, олардың бойында адам
санасы жете қоймайтын құдіретті құпиялар мен ... ... ... бұл ... күштердің адамға жақсылық та, жамандық та, алып
келетініне сенген. Сан ... ... ... семантика мен
символикалық қолданыстар олардың магиялық қасиеттерімен тікелей байланысты.
Сан есімдер мифолегемасы дара ... ғана емес ... де ... ... ... ... көрнекті
ғалымы Т.Жанұзақов сан есімдермен келетін жалқы есімдерге, 1-10, 20, ... 50, 60, 70, 80, 90, 100, 1000 ... ... кісі аттарына тоқтала
келіп, ол есімдердің көбінесе ер ... ... ал ... ... ... айтады (Жанұзақов, 1971: 196).
Қазақ фразеологиясының ірі маманы, ғалым-түркітанушы І.Кеңесбаев сан
есімдермен жасалған фраземаларға талдау ... ... «... ... ... ... ... ... сан ... төңірегіне топталып жүреді. Бұл
сөздердің белгілі бір тізбек, тіркестерге түп ... болу ... ... ... ... ... ұштасып жатыр. ...
үш, жеті, тоғыз, қырық сөздері өзінің сан-мөлшерлік ... көп ... алу сыры ... Олар ... бір ... ... ... қолданылатын тәрізді. Бұлардың дені халықтың ескі, наным,
түсініктерінен туған. Бірақ ... келе бұл ... ... бір ... ... ... болады» (Кеңесбаев, 1977: 612).
Сөз қадірін білген халық өзінің ардақты би-шешендерін ардақтай білген.
Қазақтың ел қалаған үш биінің бірі Қазыбек ... ... ... келген Бұхар
жырауға бірден онға дейінгі санның ... ... ... ... Сонда ол:
Бір дегеніңіз – бірлігі кеткен ел жаман.
Екі дегеніңіз – егесіп өткен ел ... ...... ... ... бала ... ... дегеніңіз – аймағын билей алмаған кісі жаман.
Жеті дегеніңіз – жетем деген мақсатыңа жете алмаған жаман.
Сегіз дегеніңіз – серкесіз бастаған жаман.
Он ...... о ... жеткеніңіз.
Осы жолдардың әрқайсысы қазіргі күнде нақыл, өсиет сөз ... ... ... ... ... деректері мен қазіргі түркі ... сан ... ... көне ... ... және
олардың көпшілігінде ерекше символиканың таңбасы барлығын дәлелдейді.
«Бір» ... ... ... ... ... ... ғылыми талдау жасаған ғалым К.Қ.Рысбаева,
кейбір сан ... ... ... да ... ... ... киелі сан
есімдер қатарын бір санынан ... ... ... ол ... ... ... ием» сөздерімен тіркесіп келетінін айтады (Рысбаева, 2000: 95).
Бір құдірет – он сегіз мың ғаламды ... ... ... ... ... пен ... ... жалғыз – құдай немесе алла болса, бір ... ... ... ... ... түсінікті. Мысалы: бір құдайдың
ұрғаны, бір құдайдан тілегенім, бір құдай біледі, бір алла өзің жар ... бір ... ... және т.б.
Бір саны соматизмдермен тіркесіп соңғы, қорытынды деген мағына береді.
Мысалы: бір ауыз сөз «соңғы ... бір ауыз ... ... ... ... ... қайтпайтын (адам)», бір ауыздан «түгел, тегіс» және т.б.
Бір санымен тіркесіп келетін заттың, нәрсенің мөлшерінің, арасының аз,
жақын екенін ... ... ... ... ... ... бір уыс
«бір рет тамақ жасауға жететін арпа, бидай, ... т.б., бір асым (ет), ... «өте ... жер», бір жапырақ «азғантай, аз», бір жұтым «бір ұрттап
жұтарлық», бір киер «оқта-текте бір ... бір ... «1. бір ... 2.
өте қысқа», бір түйір «аз, кішкентай ғана», бір ... «бір ғана ... бір үзім ... ... бір ... ... ... бір
шөкім «азғана, кішкентай» және т.б.
Бұл ... ... ... «аз, ... ... олар синонимік қатар құра алмайды. Мысалы: Аспанда бір ... жоқ ... ... ... маңдайына қыстырған бір
жапырақ қағазды алып берді (Ә.Әбішев). Екі мысалдағы мөлшер ... ... ... ... да, ... ... қызметі әр түрлі.
Бір санымен кслген фраземалардың тіркесімділік қасиеті өте шектеулі.
«Екі» концептісінің мағынасы. Сандар ... ... ... ... Тіл - әлем ... Тілдік ойлау әлем қатынастарына негізделеді.
Г.В.Колшанскийдің ғаламдық бейнені тіл арқылы тануға арналған еңбегінде ... ... –ақ ... да ... ... ... Тіл әлемді танып, біле
алмайды, сондықтан ғалам ... ... ... деп тұжырымдайды. Бірақ та,
ғалым тілде адамның барлық танымдық шығармашылығының әр түрлі әрекеттерінің
бейнесі көрінетінін, соның нәтижесінде тілге бекітіледі дей ... ... ... ... ... ... только через свою форму– через материю знака.
Закономерности мира отражаются и познаються только в концептуальной системе
человека. Вот ... язык ... ... ... ... не ... ... (43, 33) деп атап көрсетеді.
Сандардың ерекше қолданыла бастауы антикалық тіл ... ... ... тіл білімі дәстүрі көне грек мифологиясымен қатар
пайда болады. ... ... ... ... мен жазу таңбаларын
зерттеумен қатар айналысқан. Бұл екі ... ... тіл ... ... ... ... көне мәдениеттің дамуына әсері болған. Көне грек
дүниетанымының негізгі философиялық мәселесіне қатысты ... ... ... ... ... ... антикалық тіл білімі пайда
болды.
Дүниежүзіндегі халықтардың мифологиясын зерттеушілердің еңбектеріне
ареалдық талдау жасау барысында екі лексемасымен ... сөз ... ... ... екені байқалады. Ондай мағынаға ие
болуы - екінің, символдық классификациясының ... Көне ... ... Үнді ... ағаш ... ... екі құс туралы айтылады:
«Две птицы, связанные, обхватывают одно и то же ... Одно из них ... ... ...... не прикасаясь к плодам». ... ... ... екі ... ... және Мукате
туралы мифте біріншісі ақ түспен байланысты ақ жерді құрайды, ақ ... ... ... ... қара ... ... қара топырақтан
әртүрлі заттар жасайды. Дуалистік тибет мифінде ақ ... ақ ... өмір ... әке ... қара жұмыртқадан қара ниетті, қатігез,
қара түнекте өмір сүретін әке ... ... ... аңыздар қазақ
халқының мәдениетінде де кездеседі. Мысалы, лиро-эпостық жырлардағы Қозы
мен Қодар, Төлеген мен Бекежан.
Жоғарыда ... екі ... ... ... жұп ... мәнге ие болған. А.Золоторева екінің егіз ұғым гипотезасына дәлел
ретінде ежелгі Римдегі егіз култьінің дуалистік ... ... ... ... егіз ... және Рема ... болған, яғни екі патша болған.
Сондықтан әрбір қызмет ... ... ... Елде екі жақты басқару
кейінгі дәуірге де жеткен. Римде екі консул, екі ... ... ... ... ... ... - ... және жалпы түркі мифологиясының да
басты көрсеткіштері (С.Қасқабасов т.б.)
Ескі наным-сенімнен бастау ... екі сан ... ... де ... Мысалы, «Ер Төстік» ертегісінде Төстік жер астына түскен кезде Бапы
ханның ордасында екі қара жылан, екі сұр жылан, екі дәу ... ... ... ... ... ... пен ... екі күн, екі түн
алысып, ақыры Қараүйрек қыз ағасын қырық құлаш аспанға ... ... өліп ... сан ... ... тілдерінде «кез келген қарама-қарсылықты, ақ
пен қара, әйел мен еркек дегенді білдіреді» (Маковский, 1995: 110). Қазіргі
тілде сақталған екі дүние: бұл ... - ... о ... - ... екі ... және күн және т.б. ... да қарама-қарсылықтың заңдылықтирына мысал
бола алады.
Екі сөзінен туындаған түркі тілдеріндегі егіз сөзі ... ... ... ... былай дейді: «В соответствии с названным
противоречием ... и ... ... екиз или же ... с ... у ... ... народов нарекают близнеца-младенца
мужского пола, родившегося с близнецом ... ... - ... ... 629.). ... ... ... дос егіз, дұшпан сегіз; егіз
қозыдай; екінің бірі, егіздің сыңары т.б. ... ... ... ... ... ... тілінде де
кездеседі. Мәселен: екі дүние – діни ұғымда екі дүние бар деп ...... кез, бұл – ... дүние, екіншісі – адам өлгеннен кейінгі
кез, бұл – шын дүние. Мысалы:
Дін де осы шын ... ... та ... ... бұл тасдиқ – хақтың досы.
Осыларды бұзатын және үш іс ... ... ... – онан шошы (Абай).
Немесе Екі жүзді (бетті) – кісінің көзінше бір түрлі, ... ... ... ... адам ... 1977: 157). ... жүрмесең,
Елді неге даттайсың,
Екі жүзді болмасаң,
Байды неге мақтайсың?! (Жамбыл);
Сонымен қатар теріс ... ... ... ... ... ... адам ... екі сөзді кісі «өтірікші, тиянақсыз кісі».
Мысалы: Екі сөзді болып елендеп жүргеннен, бір сөзді ... мерт ... ... ұшты ... ... «екі жақты; өтірік, шыны белгісіз, күмәнді»
және т.б.
Екі ... ... ... ... ... сияқты жағымсыз
коннотациямен байланысты:
Ғылымды ... ... ... үңілме.
Құлағын салмас,
Тіліңді алмас,
Көп наданнан түңілдім.
Екі кеме кұйрығын,
Ұста жетсін бұйрығың (Абай). Немесе, екі кеменің ... ... ... ... екі ... және ... ... екі сөзі фраземалар құрамында жұп соматикалық ұғымдармен
де келеді. Мысалы: құлақ – жер астынан жік шықты, екі құлағы тік ... ... екі ... аяқ – екі ... бір ... ... иық – екі ... алып ... екі ... екі кісі мінгендей, екі иығын жұлып жеді; көз –
екі ... ... екі ... шарасы, екі көзі алдында, екі көзі су қараңғы,
екі көзі төрт ... екі көзі ... ... қол – екі қолы ... екі қолы жағасында болды, екі қолын ... екі ... ... алды, екі қолын төбесіне қойып... .
Фразеологиялық бірліктер құрамындағы екі ... ... ... сөз, ... сөз, ... іс ... да жұмсалады.
Мысалы: сөзі екі болмасын, сөзін екі еткізбеді, екі ауыз сөз, хан ... ... ... екі ... ... екі келсе, бірін қылсын,
қолынан бір келсе, екі қылсын және ... тілі ... ... ... ... ... негізгі
сөздік қорга жататын сан ... өмір ... ... заттан
алынған. Әрине, бұл жалпы сандық ұғымдардың дамуына байланысты, ... туды ... ... ... ... келмейді қайта оны толықтыра,
растай түседі. Екіншіден, белгілі бір ... ... ... ... салыстыра, қазіргі формаларын зерттей отырып ашуға, тануға
болады», – ... ... ... көне ... ... мен ... түркі
тілдері материалдарында ерекше ... ... ие, ... тілдік
тұрғыдан түсіндіруге бола бермейтін сандардың архаикалық дәстүрлердің
сақталғандығы (Хасенов: 63-187).
«Үш» ... ... Үш сан ... ... ... ескі салтқа қатысты. «Ешбір басы бірікпейді» деген ... үш ... ... ... ... ... деген мағынада үш ұйықтаса
түсіне енбеген деп келеміз. Ер кезегі үшке дейін ... ... да ... ... үш ... ... ... хан үш қайтара сұрапты
сияқты фразеологизмдер жиі кездесетіні белгілі.
«Жан алу», «жан беру» сияқты дәстүр көп ... ... Бұл ... да ... Ертеде «жан беруге» тура келсе, дүние салған ардақты бір
кісінің моласына барып, одан үш рет айналып, ... ... осы ... ... деп ... Мұндайда жан беруші айыпқа тартылған ... ол ... үш ата ... бар ... ... болуы шарт болған.
Туыстығы үш атаға жеткен кісінің сөзі әшкереленіп, ... ... ... ... ... ... айыпқа тартылған кісінің басқа туысы (бірақ үш атадан
бері болмау керек) жан ... ... саны көне ... тілдерінде «туыстық», «қандастық» және «руластық»
мағынасын білдерген.
Қырғыз балаларының асық ... ... үш ... «сандық»
мағынасынан гөрі аяқталғандықтың, бір нәрсенің соңы екенін көрсету мағынасы
жоғары екенін байқайды. Егер І.Кеңесбаевтың зерттеуінен (14, 10) ... ... ... ... болуы мүмкіндігін ескерсек, үш- санның аяғы
болуы мүмкін. Кейін адам ... ... ... ... ... ... ... кезінде үш реттік мән алған.
Шумерлерден бастау алған құпия сандар ең алғаш ... ... ... ... ... жеті ... ... апта), он екі (он
екі ай жыл есебіне байланысты), үш (триада Ану, ... және Эа ... ... ... ... ... қолданысқа ие болуы ... ... ... ... ... мифтік үш әлемнен Көк (аспан), Жер, Жер ... ... сөзі ... тілінде де өзге тілдердегі «жеті», «қырық» сөз сөздері
тәрізді өте киелі ... ... ... ... ... Үш сан есімімен байланысты ойын аты, ырым, салт-дәстүр, жыл
маусымы, ай ... ... ... ... түркі халықтарының мифологиялық түсінік-сүйсігіне жүгінсек,
ертеде адамдардың, әлем үш қабаттан тұрады: ... жер, жер ... ... ... ось ... ... Осы ось арқылы құдайлар жерге, ал
өлгендер жер асты ... ... ... ... ... ... ... бөлігін дүние жүзі халықтары «Әлем ағашы»
(«Мировое дерево») десе, көне қазақтар «Бәйтерек ... ... бір ... деп таныған. «Өмір ағашы-бәйтеректе, жер кіндігі -Көктөбеде өседі»
деген аңыз да бар.
Монғолдың ... ... әлем ... ... ... ол таудың басында өсіп тұрған жеті бұтақты ақ қайың, Хакастарда
ол таудың басында өсіп тұрған жеті бұтақты ақ ... ал ... ... ... өсіп тұрған жеті бұтақты ақ қайың, ал нанайларда үш бірдей
«Бәйтерек» бар. Біреуі- аспанда, екіншісі- ... ... жер ... ... көлеңкесінде жұмақ бар, онда бірінші адам ... ... ... көне ескіліктерінде өмір бәйтерегінің жапырақтарында
әрбір адамның тағдыры жазылған, егер адам ... ... ... ... Әлем ағашы әртүрлі халықтарда әр түрлі атаумен аталғанмен түпкі
негіз, түсінік біреу.
«Әлем ағашы» - ... ... ... ... В.Н. Топоровтың айтуынша, «бұл космосты жасаудың құралы». Әлем
ағашы тігінен алғанда үш ... ... ... ( ... ортаңғы (бойы,
діңгек) және жоғарғы (бұтақтары). Әлем ағашы құрылысының негізінде адам
танымында ... ... ... болған: өткен шақ, осы шақ, келер шақ, ата-
баба-осы кез және оның ұрпағы; дененің үш ... бас, ... аяқ. ... ... ... әр ... көрінеді. Осыған орай, жаратылыс болмысы
тігінен ... ... ... ... ... Ортаңғы әлем- Адамзат әлемі,
Төменгі әлем- Аруақтар әлемі боп үшке ... ... да ... ... жер астын, екінші –жерді, үшінші- аспанды дарытты делінген.
Ш.Уәлихановтың таңдамалы шығармаларында: «Аспанда да адамдар тұрады,
белбеуді ... ... біз ... ... ... белбеуді
белімізден буынамыз, ал жер астында тұратындар белбеуді аяқтарынан буынады
(45, 181) деген аңыз ... Бұл ... ... үшке бөлу ... ғана тән. Қазіргі бақсы-балгерлердің түсіндірулерінше: «Адамның
жаны, рухы, ақыл, ой, санасы жоғарғы ... ... ... ... ... О ... беріледі». Тіліміздегі «Ер кезегі үшке дейін»
сияқты мақалға, ... ... ем, ... ... және ... ... ... тән үштік одақ жоғарыдағы түсінікке орай
қалыптасқан.
Қытай халқы да ... ... үшке ... жер, жер асты ... өз ... бар деп ... Үш ... туралы әртүрлі түсініктер
де бар. Жаңа жыл кешінде сыйынатын үш тәңірі: будда, ... және ... ... үш ... ... ... тауық, үйрек, доңыз. Үш
тәңірінің құрметін жаңа ... ай ... және ай ... айға ... еткен.
Осетин фольклорында да үш, жеті сандары ерекше қолданылған. Мысалы
«Мен өлгеннен кейін, бірінші үш түні мен ... ... үш құс ... от басында үш бақташы отыр». Бұдан миф туралы ... ... ... лингвистика ғылымдарымен тоғысып, шектесіп
жататындығы көрінеді.
Үш ... ... ... ... ерте ... түрлі құбылыстарға
баға беріп, олардың кейбір қасиеттеріне ерекше көңіл бөліп, оларға ... ... ... ... ... ... ... оның ізін өз
тілінде сақтаған (үш жұрт, үш күндік пәни, үш ... ... ... ... ... ... және ... түркі руникалық ескерткіштер тілінде үш санымен келген көне
этникалық және ... ... ... ... üс birkun ... – жер ... üс oyuz (үч оғыз) – оғыз тайпа бірлігі, üс garlug (үч
қарлуқ) – қарлұқ ... ... Үш ... ... ұғымды білдіру мағынасына
тоқтала келіп Э.Р.Тенишев былай дейді: «По ... ... ... ... для ... ... üс ödki «относящийся к трем временам
... ... и ... ... ... ... ... представляет собой толковательный перевод санскритских
терминов, показывающий путь приспособления чужой религи к тюркской ... 1997: 580). Үш ... көне ... ... ... талдау жасай келіп, ғалым қараханид ұйғырларында «үш
жұлдызды» төрт ... ... ... астрономиялық дәстүрі болғанын
дәлелдеп, Ж.Баласағұнның ... ... ... ... ... ... үш жұлдыз - көктемгі, үш жұлдыз жазғы! Сен білгейсің, үш ... ... үш ... – қысқы! Олардың үшеуі – оттан, үшеуі – судан, үшеуі –
ауадан. Оның үшеуі – топырақтан, жер ... ... ... ... үш ... ескі ... да ... екенін, қазақ
ертегілеріндегі біреудің үш баласы болыпты немесе хан үш ... ... ... жиі ... ... ... «жан ... «жан беру»
сияқты дәстүрлер көп елдерде болған. ... Ертеде «жан беруге» тура ... ... ... бір ... ... ... одан үш рет айналып,
«жалған айтсам осы кісінің аруағы ұрсын» деп қарғаған. Мұндайда жан беруші
айыпқа ... адам ... ол ... үш ата ... бар ... туысы
болуы шарт. Туыстығы үш атаға жеткен кісінің сөзі әшкереленіп, жаман қылығы
жұртқа аян, ... ... ... ... ... ... басқа туысы
(бірақ үш атадан бері болмауы керек) жан беретін болған», - ... ... ... 1977: ... ... тек тану ... бойынша әр азаматтың үш жұрты болады:
өз жұрты, нағашы жұрты, қайын жұрты. Олар жанашыр, сүйеніш, қорғаныш болып
саналады. Үш ... ... ... ... ... – күншіл, бар болсаң көре алмайды, жоқ болсаң бере алмайды,
жақсы болсаң күндеді, ... ... ... жұртың – міншіл, қолыңның ... ... ... ... ... ... ... дауға қаласың;
Нағашы жұртың – сыншыл, жақсылығыңа сүйінеді, жамандығыңа күйінеді,
әрқашан тілеуіңді ... ... ... ... ... тілінде үш санының туыстық мағынада қолданылғанын (Үаsп ...... jog // ... ... ... ... жоқ) А.З.Будагов
айтқан болатын. Атақты түркітанушы Э.Р.Тенишев үш санының қасиетіне тоқтала
келіп, қарашай-балқар тілінде, фольклорында üс bašly // үш ... üс ... // үш ... ... тіркесінің кездесетініне тоқтала келіп, Қарашай
жерінен бастау алатын üс jözen // үш өзен және ... ... ... üс birkü ... ... ... үш ... жер-су аттарын атау дәстүрінің болғанын ... ... ... ... тілі ... Үш арал ... ... да үш санының
символдық белгісінің айғағы бола ... ... ... ... ... ... адам ... қайтқаннан
кейін үш күннен кейін үшін беру//өткізу, үшіне шақыру, үшін оқыту ... ... ... ... ... ... сөздігінде
үш санымен келетін фраземалардың бірнеше мағынасын көрсетеді:
1) бір нәрсенің ақыры: ер кезегі үшке дейін (үшке дейін ғана күресуге,
айқасуға, ... ... ... ескі ... ... шыққан тіркес; бұл
дағды ертеде батырлардың ерегесуіне байланысты болған);
2) әскери топ құрудың бір түрі: үш мүйіз болды (үш ... ... ... құрды);
3) тілек тілеу: ошақтың үш бұты деп отыр, ошақтың үш бұтынан сұрады/
тіледі, ошақтың үш бұтына берсін! ... От ... өз үй ... бала-
шағасының амандығын тіледі, қамын жеді);
4) қалың мал, айып мал: үш ... ... ... ... ... үш ... (айып).
Сандық символдардың мифопоэтикалық табиғатын зерттеуші ғалым И.А.
Подюков үш, ... ... ... ... ... тұрғыдан
байланысты туыстас, олардың ... ... ... білдіреді деп, өз пікірін ... ... ... ... ... – три как ... ... представлялась идеальная структура – с ... ... с ... ... идея бога в трех ... и вселенной в трех
уровнях, в основном контактирует с сюжетами, в которых ... те ... ... ... и само по сути ... ... ... нейтрализуя неприемлемое или опасное или наоборот усиливая
священное» (Подюков, ... ... ... (А.М.Щербак, Я.В.Севортян,
Б.А.Серебренников) пікірінше, көне ... ... үш саны ... ... жақын адам мағынасында қолданылған дейді.
«Төрт» концептісінің мағынасы. Қазақ халқында ... ... ... да, ... ... бар, ... қолданысқа ие болған жұмбақ
сандар қатарына жататын төрт сан есімімен келетін сөз тіркестері өте ... ... төрт сан ... ... ... ие болуына әсер етуші
фактор - көне ... ... ... алып бәйтерекке теңеп, оны мүшелеуі
әлемді де төртке бөлуден көрінеді. Ол статистикалық тұтастықтың ... ... ... ... ... ... ... тартатын
ең тұрақты құрылым ретінде ол тіпті, дүниенің бар бұрышын, ... ... ... Осы ... ... ... төрт сан есімі
тұрақты тіркес құрамында сандық ұғымнан гөрі негізгі, басты ... ... ... төрт ... төрт ... төрт құбыла, төртжолдың торабы,
төрт құлақ, екі көзі төрт болды, төрт көзі ... төрт ... ... пен ... ... төрт-ақ елі, төрт қанат үй, төрт бұрыш, түн ұйқысын
төрт бөлді т.б. Бұл ... ... роль ... ... төрт ... ... мағынаны білдіріп тұр.
Біз бұның төркіні әлі де арыда жатқанын айтар едік. Себебі ... ... бар, әр ... төрт жағы бар. ... төрт ... бұл
төңіректің төрт бұріші немесе дүниенің төрт бұрышы және төрт басты түсті
білдіреді. Сонымен, ең алдымен төрт ... одан ... ... түс, ... ... төрт ... ... түсінік пайда болған. Төрт құбыла,
дүниенің төрт бұрышы, ... төрт ... төрт ... төрт ... деген
тіркестерде төрт саны тұрақтылық белгісін көрсетсе, төрт түс, төрт ... ... төрт ... төрт ... ... негізгі, басты ұғымды
беріп, түн ұйқысын төрт ... төрт ... ... екі көзі төрт ... ауыспалы мәнде жұмсалып тұр.
Төрт санының символикалық мәні. Төрт саны ең ... ... ... – оңтүстік, солтүстік, шығыс және батыспен ... ... ... ... tört bulun // төрт ... ... дүние, әлем»
мағынасында қолданылатын көне дәстүр. Қазақ ... ... төрт ... ... ... ... тіліндегі dunjanyn tört buzagyndan
// дүниенің төрт бұрышынан «бүкіл әлемнен, әр тараптан», кабардин-балқар
тіліндегі төрт ... ... ... өзбек тіліндегі томаниң Қибла «барлық
төрт тарабқа» және т.б тіркестер қазіргі түркі тілдес ... ... саны ... ... ... тұтастық мағынасында
жұмсалады. Мысалы: төрт құбыласы түгел, төрт көзі түгел, төрт қанат үй,
төрт мезгіл, төрт ... төрт ... ... төрт ... төрт пір және
т.б.
Жүсіп Баласағұнның «Құтты білігінде» tört tjyum «төрт рет ... ... tört es ... ... яғни ... төрт ... мұсылман
мемлекетінің алғашқы төрт әкімі – Әбубәкір, Омар, Осман және Әли аттарымен
тікелей байланысты. Қазақ тіліндегі аспаннан түскен төрт ... ... ...... кітабы – Библия, Дәуіттің кітабы – Пластырь, Исаның
кітабы – Евангелие, Мұхамбет кітабы – Құран – тікелей ... саны ... ... мен ... былай дейді: «Төрт
періште» мифология мен діни ұғымдар бойынша, құдайдың әмірін жеткізіп
тұратын, табиғаттан тыс ... ... ... ... ұлы төрт ... ... Жәбірейіл – Алламен арадағы байланысшы, сенімді хабаршы; Мекайыл
– табиғат күшін ... жел, ... т.б.), ... ...... күнінде жел тұрғызып дауылдатады, адамдардың қайта дүниеге
келуін бақылайды; Әзірейіл – ажалы жеткендердің жанын ... ... ... ... ... ... туралы ғалымдар Ж.Байзақов пен
С.Қонақбаев, дүниенің ... төрт ... – от, су, жер және жел, ... осымен байланысты деп түсіндіреді (Байзақов, Қонақбаев, 1979: 25).
«Төрт» сөзі көз ... ... ... ... жасайды:
қазақ тіліндегі екі көзі төрт болу ... ... ... ... ... көзі ... «жанұясы аман-есен, барлығы түгел», түн ұйқысын төрт ... ... ... төрт ... ... ... ел, халық», төрт аяғы
тең теңселген (жорға) 1. ... ... ат»; 2. ... ... төрт ... ... «ауыртпалық басына түсіп, қатты қиналды», торт
аяқты екенсің! (қарғыс) «қу, зұлым», төрт ... «екі аяқ, екі ... тұра ... төрт ... ... «зорға қимылдады, әлсіреді»; түрік
тілінде dört göze beklemek «асыға, ... ... ... сөз ... ... ... тілінде дөрт күз менен күтүу «асыға күту» (сөзбе
сөз «төрт көзімен күту»); өзбек тілінде турт кузи билан кутди ~ икки ... ... ... ... ... сөз «төрт көзімен күту» ~ «екі көзі төрт
болды»), турт ишкали бут «бір ... зәру ... турт оғиз ... ... сөз ... ... ... тілінде икки көзи төрт болмақ «шыдамсыздан
күту», төрт көзи тәл (олтурмак) «бәрі жиналып, түгелімен болу»), төрт ... ... ... ... о ... ... және т.б.
Түркі халықтарында, әсіресе, қазақ халқы үшін төрт ... күн ... ... негізгі көзі болған. Төрт түлік мал фраземасының ...... ... қой. Төрт ... ... иесі бар деп ... ... түйе пірі – Ойсыл қара, жылқы пірі – ... ата, сиыр пірі – ... қой пірі – ... ... ата және ... сиынған. Тілде сақталған
төрт түлігі сай болды «малға байыды, бай болды» фраземасы да осы түсінікпен
тікелей байланысты.
Түркі тілдерінде төрт ... ... ... ... саны ... ... негізгі мағынасы «толыққандылық, тұрақтылық, беріктік,
біркелкілік». Мысалы, ұйғыр ... төрт ... тик ... ... адам ... төрт ... сақ ... аман-есен», төрт там
«тұратын жай, баспана», түрік тілінде dört ajak üstüne düsmek ... ... ... ... сез «төр ... ... dört basi mamur «барлық жағынан
өте жақсы, төрт қүбыласы тең» ... сөз ... басы да өте ... ... gul olmak ... шаттану» (сөзбе сөз «төрт жапырақты гүл болып
қалу») жөне т.б.
Саха (якут) тілінде ... саны о ... ... тікелей
байланысты, нес туöтуген «жеңіл тозақ» (сөзбе сөз ... ... ... ... ... мен мәдениетін зерттеуші ғалым А.А.Габышеваның
пікірінше, «төрт» сөзі тек ... ... о ... ... ... сонымен қатар түнмен және қыспен де ... ... ... 1988: ... ... төрт ... үй, төрт төбе ... төрт тарап және т.б.
тіркестердегі ұғымдар «төрт» ... ... ... мен ... мағлұматтар бере алады.
«Бес» концептісінің мағынасы. Қазақ тілінде «бес» сөзі бүтін «қол»
мәнінде ... Сөз ... о ... ... не ... ... ... «піл»
түрінде айтылса керек. Адам баласы үштік санау жүйесінен ... ... ... ... ... ... санау жүйесі бойынша ертеде сандарының шегі ... ... Әрі бес- ... жүйесіндегі негізгі сан атауы. Бес анық:
анық сөзі бұл жерде айқын деген мағынады қолданған. Бес ... ... тіл, дін, ... ... атамекен. Грек ғұламаларының айтуынша,
адамдардың белгілі, ұлтқа, халыққа тән екендігін айқын сезіну үшін 5 ... ... ... ... ... ... сол ... тілін жақсы білу керек;
- екіншіден, сол ұлттың дәстүрін толық бойына сіңіру керек;
- үшіншіден, сол ұлттың ... ... ой ... ... ... ... дінін мойындау керек;
- бесіншіден, сол ұлттың тарихын мойындау керек
Сандардың шегі «бес» деп білген халық, ... бес ... ... ... ... бес бөлікке бөлуі де ғажап емес. Өйткені қару-жарақ
адамдар үшін тіршілік ... Әрі, бес сан ... бір ... бес ... ... ... ие болған. Адам қолындағы бес саусақтың
бірігіп тұрған төртеуі төрт ... (жер, су, от, ауа) яғни ... ... ... ... тіке тұрған бес бармақ аспанға
қарап, жаратушының жалғыздығын көрсетеді.
Бес ... ... ... ... ... ... ... ертегідегі
сандардың шегі болған. Санау жүйесінің бастамасы саусақтан ... ... ... ... бес ... ... байланысты.
В.Гордлевский сөзімен айтсақ, «... вообще число пять заключало в себе ... ... ... ... ... на ... ... и на руке
всего пять пальцев» (Габышева, 1988: 88).
Қазақ тіліндегі бес аспабы сайлаулы «бар қаруы дайын, ... ... бес ... ... Бес қару ... – садақ, атыспақ – мылтық,
шанышпақ – найза, ... ...... алдаспан, салыспақ – шоқпар,
айбалта. Ертедегі түсінік бойынша, ержігіттің бес қаруы ... ... ... ... тұру ... ... Дүсіпбаева, 2001: 29).
Тілдегі бес аспап «қолынан бәрі келетін шебер, барлық іске икемді»,
бес ... ... ... ... ... біледі», бес биенің сабасындай
«толық, ет жеңді» фраземаларында «өте ... ... ... ... ... ... жұмбақ сырын бес асыл, бес дұшпан деп ... ... ... да ... ... ... қашық бол,
Бес нәрсеге асық бол
Адам болам десеңіз...
Өсек, өтірік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал ... ... ... ... терең ой,
Қанағат, рақым ойлап қой,
Бес асыл іс көнсеңіз. ...(Абай).
Бес күндік пәни // бес күндік жалған ... // бес ... ... ғұмыр» мағынасындағы фраземалалар семантикасы шектік, ... ... ... дүниеге келіп, о дүниеге аттану аралығындағы уақыт
өлшемін білдіреді.
«Алты» концептісінің мағынасы. Алты санының ... ... ... ... өте көп, ... шетсіз семасы бар. Бестік санау
жүйесінен кейінгі (көп ... алты саны да ... ... алыстық,
күштілік, кереметтік, қаһарлық мағынасы бар. Алты аласы, бес бересі жоқ
«айдаладағы, алыс: біреу», алты арыс ... ... ... ... алты ... ... ... қазақ, тұтас», алтау араз болса
«өзара араз, береке болмаса», алты қабат аспанның ар ... // алты ... ... // алты ... ... «алыста, қиырда» фраземаларында алыс,
көпшілік, біртұтас мағыналары басым болса, алты басты ... ... ... алты ... «аса зор, ... тым ... алты батпан азап
«ауыр жол, қиянат-қасіреті мол ... алты ... ас ... ... ... туып, жартымсыз тамаққа көну», алты қанат ақ үй // алты ... ... ... ... салтанатты», алты құлаш ақ найза «батырларға арналған
ұзын қару» идиомаларында күшті, ... ... ... дәу, өте ... ... санындағы метафоралану мағынасын зерттеген ғалымдар екі түрлі
көріністі атап көрсетеді: 1. жанұяда дүниеге ... ұл ... ... ... 2. ... ... ... нәресте (алтыпармақ), аяғында
немесе қолында алтыншы саусақпен туылған ұл бала (Менажиев, ... ... 1968: ... түркітанушы ғалым Л.Рашоньи былай дейді «... личные имена подобного
типа имеют целью укрыть ... от злых ... за ... ... ... ... ... номер новорожденного
мальчика среди детей в данной семье. Вместе с тем ... ... имя ... ... как ... ... ... в год
тигра, прожить 6 х 12 годов, т.е. долгой ... ... же – ср. ... Alty buya» (Rasonyi, 1953: 47-48). Нәрестені осылай атау зұлым ... ... ... ... ... Көне ... лұғатында орта ұйғыр
ескерткіштерінде alty julduz тіркесі кездеседі (ДТС: 40).
«Жеті» концептісінің мағынасы. Жеті негізінде жасалған ... ... ... т.б. ... ... ... көне ... салт-
санасының ізі сақталған.
Қай елдің болса да өмірінде, ескі салтында ... ... ... аян. Сол бақсылық, діни ұғым қалдықтары қазақта да болды. Қазақ
құмалақ ашқанда, Жетіскенге беретін жеті әліп деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... білдірген. Өйткені, қырғыз тілінде ол
«арып» деген нұсқада қазір де қолданылады. Қырғызша ... қуды ... ... бар деуі де ... ... аша ... қарттардың сөзіне қарағанда,
құмалақтың «жеті әліп» боп келуі «маңдайы» ашылған, «бақыт» қонған, ... ... ... болады-мыс. Мұндағы «жетіскен» деген ... ... ... боп ... ... болып тұр. Балгердің
«сәуегейлігіне» шын құлай сенетін адам ... ... жеті ... тізе ... ... ... ... ұйыған жұрттың жеті қабат
жер, жеті қабат көк [аспан] дегенді шығарып алуына да таңырқауға ... ... ... ... ұғымнан хабар беріп тұр.
Жерді ұстап тұрған «көк өгіздің мүйізі» деп ... ... ... ойын
жетімен байланыстыруы бұл сан есімнің халықтың атам ... ... ... ... да ... бола ... ... Осыған
қарағанда, Жеті қарақшы (көне түркі тілінде Жетіген), қырғызша Жети аркар
жұлдызын ала-бөле жеті ... ... ... бұл санның, бәлкім,
«киелі» екендігін көрсетсе керек. Жеті жұлдызды жеті қарақшыға ... ... ... ... ... ... өзінің атымен атаған болар,
мұнда ешқандай «киелі» қасиет жоқ дейік. Олай болса, сан ... ... ... неге ... ... ... бірін Темірқазық, Үркер,
Шолпан десе, бірін Есекқырған, Ақбозат, Көкбозат дейміз. Көзге көрінген
баданадай нәрсені өз ... ... ... ал енді ... ... ... ... неге жеті түн немесе жеті қараңғы түн дейді. Осы сөзден барып
жасалған жеті қараңғы ... ... ... ... ... ... жеті ... қайда барасың?, Жеті қарақшыны таныған жеті түнде ... ... өте жиі ... отырады. Діни ұғым, магиялық сананың жеті
сөзіне байланысты екендігін жеті ... ... ... ... ... зор, ірі деген мағынада) немесе жеті шәріп деген тіркестер де ... Жеті ... деп ... ... 1. Мәке [Меке) шәріп; 2. Мәдина
шәріп; 3. ... ... 4. Шам ... 5. ... шәріп; 6. Құддыс шәріп [Мысыр
шәріп]; 7. Кәлем шәріп. Дін иелерінің: «Кәлем шәріп мұсылманға бұйырған, ... ... ... жеті ... ... деп ... негіз жоқ. Осы
«жетінің» ислам ... ... ... үш ... ... ... уағыздаушылар біле ме екен? Кәлем шәріп ... ... ... ... ... әлденеше ғасыр бұрын «жеті»
санымен ұласқан ұғым-нанымның сырын «молдекемдер» білмесе керек.
«Әлмисақтан бері мұсылманбыз» ... ұғым ... ... үшін ... Грек ... жеті әлемет («семь чудес света») талай ... ... ... талай әулие-әнбиелерді өзінен кейін туғызған. Ол аты
шулы жеті ... ... ... ... ... пирамидасы, Вавилондағы
Семирамида бақшасы, Әфестегі Артемида храмы, Зевс статуясы, ... ... ... ... Бұл жеті алып ... әлемет) неше буын
ұрпақтардан қалып барып, әлемге әйгілі «күш» болып, сол жеті ... ... да – осы ... ... ... мәні болғандығының дәлелі
сықылды. Осыдан барып, ұлы ... ... ... орыс ... ... света» деп келуі, немеее өнердің ... ... ... ... деп келуі жоғарғы «жеті әлеметтің» әсерінен шыққан екендігі орыс
ғалымдарына әлдеқашаннан белгілі.
Жеті ... ... ... орын ... ... бір ... шыққан күш деп білсе, адам түңілерлік ... жеті ... ... ат қойып, айдар тағып алады; жалмауыздың, айдаһардың ең ... ... ... жалмауыз, жеті басты айдаһар (жеті басты аждаһа) дейді.
Бұл санға байланысты көзқарас халық арасында ... ... ... ... Оған бір ... жеті ... әрі ғана қыз ... заңы. Араға
жеті атаны салып, құда түсу әдеті ғасырлар бойы сақталып келген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тура келтіріп алған;
сөйтіп, жеті сөзі пайғамбардың хадісіне де ... ... ... ... өлшемі де осы жетімен өлшеніп, ең болмағанда, әр рудың
адамы жеті атасын – бергі ... ... ... ... ... ... атасын білмеген мүрт (не жеті атасын білмеген кәпір) деген сөз қалған.
Көп нәрсені осы өлшеммен өлшеп, осы ... ... ... ... ... ... тұқым-тұқиятынан бері қарай дәнеңе көрмеген жарлы
болса, оны жеті атасынан түк көрмеген ... Ес ... ат ... ... адам ... бері ... көргені қорлық болса, жеті жасынан көргені
қорлық деп келеді. Үрім-бұтағынан бері ... келе ... ... ... ... жеті ... қара көк («шынжыр балақ, ... төс ... ... ... енді бір жерде жеті атадан бері негізі тойған;
батырлық, байлық жеті атасынан келген деп ... ... бері ... ... ... жеті ... бері ... қонған дейді.
Тағы да қайталап айтарымыз: осындағы жеті деген сөз 7 сан есімімен
лексикалық мағына жағынан, ... ... ... «о баста» «ежелден»,
«қашаннан», «арғы аталарынан бері қарай» деген мезгілдік ... ... ... сөзбен айтқанда, ең алғашқы тікелей мағына ... ... бір ... ... отыр алғашқыдағы шекті сан, бертін келе «шексіз» немесе ... бір «көп сан» ... ... тұр. Бұл ... ... тілдің лексикалық саласының басқа тарауларынан да байқаймыз.
Көп тілді білетін, көп халықтың әдет-ғұрпын білетін (полиглот) кісіні халық
жеті ғылымның ... ... деп ... ... «ғылым» деген «білім»
мағынасында емес, «ел», «жұрт» ... (бұл сөз ... араб ... ... «ықылым» түріндегі грек сөзі).
Тілімізде жеті атамнан мұндай пәлені көргенім жоқ (жеті ата, жеті
мұстанымда мұндайды ... жоқ) ... сөз бар. ... ... ... бері ... ... балағаттағысы келсе, қазақ – «жеті ... ... ... ... жеті атадан» келеді.
Жеті сөзі бір топ мақал-мәтелдермен ұласып жатыр: жетіге ... таяқ ... алып ... жеп жеті ... ... ... жеті
қабат [жетімнің жеті қарны болады]; кедейдің жеті қаңтаруы бар («... ... ... ... ... ... таяқ жеуі жетімен байланыссын, байланыспасын, негізгі
өлшем осы санмен келуі де кездейсоқ емес ... ... ... ... аяқ баса ... жеті ... бері қарай есептеуде, әрине,
өмі шындығы бар. Алып алты, жеп жеті ... ... жеті ... ... ... ... сықылды мағынасы бар. Бұл санды негізгі шек
деп есептегенде («көп», «мол» деп қарағанымызда), жеп жеті болмайсың деген
тіркестің ... ... ... ролі ... ... болу ... мал ... кей жерде қырық жеті, он жеті, отыз жеті болып өлшенген.
Біреудің әйелі қыз туса, кейде ... жеті ... ... деу дағдысы болған
(сондай-ақ қырық жылқылы болыпсың, ... ... ... сөз ... ... Мұндағы бір ескертетін нәрсе, малдың жалпы мөлшері жоғарыдай,
жетіге бітіп келсе де, ... ... ... сан ... түсу ... ол ... кем түсу бола ... Осыған қарағанда, жеті
сөзінің тікелей лексикалық мағынасы дәл осы ... ... ... ... ... ... еткені болмаса, үнемі жетіні тәптіштеп, қалың малды
беруде сол ... ... шарт ... Бұл да ... жеті санының жай шартты
ұғым ғана болғанын көрсетсе керек.
Жеті бағзы уақыт ... ... ... да орын тепкен. Аңшылық, ит
жүгірту, құс салуға қатысты: ит – жеті қазынаның бірі (ит жеті ... ... деп ... Ол жеті ... ... 1) ... ... 2)
қыран бүркіт, 3) перен [берен] мылтық, 4) сұлу қыз немесе сұлу ... ... ат, 6) ер ... 7) ... ... ... аузында жеті қазына
жайында бұдан басқа да түсініктер жоқ емес.
Жеті, бір жағынан, жақсылық затпен, ... ... ... ... ... ... жатса, екінші жағынан, шаруаны күйзелтіп, елдің
дамылын алып, кей ... ... ... ашаршылыққа әкеп
соқтыратын жұтқа да ... ... жұт жеті ...... Қыс ... ... бораннан мал қырылса да – жұт, ... ... ... ... да – жұт, ... індет ауруы келсе де – жұт. Осы жұттың қай-
қайсысы болса да, өзімен бірге ірілі-уақ басқа ... ала ... бір ... ... шақыра келетіні – белгілі. Жұттың тольш жатқан зардабы болады.
Сондықтан бір жұтқа іліктес ... ... да ... ... ... деу
орынсыз емес. Жұттың осы «ағайындарын» (сыңарларын) халық ... ... 1. ... ... ... шөп қуару); 2. Мал жұтау (қыс ... қар ... ... ... ... 3. Оба ... 4. Өрт кету; ... ... елге ... ... 6. Сел ... 7. Жер сілкіну, т. б.
Сөйтіп, жеті сөзімен келетін діни ... ... де, ... ... ... ... есебінде күнделікті тіршілікте ұшырайтын
басқа тұрақты тіркестерді тізіп, санын көбейте ... ... ... жеті ... ... ... ... жетісін беру, жеті тамұқ
(жеті тозақ), жеті мыстан (мыстан кемпір) ... ... ... ... ... ... ... терминологияда
жетіге ұштасқан сөздер толып жатыр. XX ғасырдың бас шенінде өмір сүрген
Абыл ақын бір ... ... ... ... атқа сын ... Қиған қамыс
құлақсыз, Азаматта сын болмас, Арты болса тұяқсыз. Жеті арнада сын болмас,
Аяғы болса тұрақсыз. Ертегілерде жеті ... өтті ... ... ... отырады. Бұрынғы ақындардың өлеңдерінде: Әптиекке жеті әліп, Той
дегенде барамын домбыра алып, – деген сөз ... осы ... ... ... болу ... ... аузында жеті насырым жерге ... суы бес ... ... фразеологизмдер бар. Бұл – «қатты ұялып, тым
қысылып» деген мағынада; «насыр» – өте ірі, тым ... ... ... бұл
жұмыс насырға шапты деген де «жұмыс үлкен ... ... ... ... тұр. Мұндағы фразеологизм: баруын барсам да, жеті ... ... ... суы бес ... ... ... ... сөйлемдерде
келеді.
Жәңгір ханның баласы Тәуке ханның (1680-1718) қазақтың сол кездегі
әдет, кәдесін мемлекет тілегіне сай етіп, ... пен ... ... ... алған заңы «Тәукенің Жеті жарғы(сы)» деп аталған.
Біздің пікірімізше, Тәуке хан мен оның ... Төле би, ... ... келе ... ... ескі ... ... келіп,
соның ішіндегі ең маңыздысын, басты-бастысын, елді билеуге керек жақтарын
алып, ... жаңа ... ... ... деп ... да қызық. Дәл бұл жерде
де, жеті өз мағынасында айтылып тұрған жоқ. «Киелі» сан ретінде қолданылып,
«негізгі», ... ... ... ... ... ... дегенге әрдайым дін, немесе миф, тотем арқау болды деген
пікірлер бар. Бірақ, біздің топшылауымызша, кей жағдайда ... ... ... өмірден елес беруі шүбәсыз.
Түркі тілдерінің біразында жеті (йеді, йеті...) сөзі «апта» дегеннің
орнына жүреді. Қазақтың өзінде де жетісіне бір рет, ... беру ... ... ... ... ... Осыған қарағанда парсының «апта» (және
осы мағынадағы арабтың «жұма») сөзінен бұрын түркі тілдерінде ... ... ... ... ... болжам айтуға болады.
Мұсылман дініндегілер аптаның жеті күнін ... ... ... ... ... жексенбі) иран тілдері бойынша атайды. Ал,
одан бұрын не ... ... Бұл ... ... үзілді-кесілді жауабымыз
жоқ. Жай бағдар-болжау түрінде мынаны айтуға болады: а) Олар бірінші,
екінші... күн ... ... ... айтылуы ықтимал. Айталық, Орхон
жазуларында ілкі күн ... күн ... – Мог., Хаl; ең ілкі күн ... ... – КТб. 44), екінчі күн (екінчі күн қоп өлүртім., –
Мог., Хаl) деген тіркестер бар. ... ... ... ... ... ... күн» бе, әлде ... оқиғаның «алғашқы күні», «екінші күні»
деген ... ... жай күн ... атау ма, ол жағы ... ... ... ... тыс сөз де араласа айтылуы да ... б) ай ... ... да ... мәселе (айдың бір..., екі жаңасы, т.б.), в) бүгін
(бұл+күн), ертең, бүрсігүні, ... ... арғы ... т.б. ... да назар аударарлық проблема. Мәселен, ұйғыр тілінде алғашқы бес
күн бүгін, әтә, өгүн, индин, чиндин түрінде айтылуы, ... ... аркы күнү ... күн бұрын), кечээки күндүн аркы күнү (алдыңгүні)
түрінде айтылуы ... ... ... ... келе ... ... сөздері, мақал-мәтел, қанатты
сөздері, ... ... сөз ... көбі осы жеті сан ... Жеті ... ... көне ... басталады. Ол әрі сан
жүйесінде, әрі өзге ... ... өте жиі ... Жеті саны ... ... діни ... саналы дәстүрді, ескі елдік салтты айқын
көрсете ... деп айта ... сөзі тек қана ... ... ғана емес, басқа елдердің барлығында
да киелі, қасиетті екені белгілі. Бұл тарауды М.Әуезов былай дейді: «Қазақ
елінің ескілігі жалғыз ... ... ... түрік жұртының ескілігі деп
саналуы керек» (46, 9). ... ... В. фон ... «Изучение языков
мира – это также всемирная история мыслей и чувств человечества. Она должна
описывать ... всех ... и всех ... ... ... в ... ... все, что касается человека» (47, 348). Мысалы, орыс халқында
мынадай тұрақты тіркес оралымдары бар. «Семь мудрецов, семь ... ... ... на семи ... у ... ... семь ... служил семь лет,
выслужил сем рек; семеро в сани по семеро в санях; семеро – по ... ... ... қарақшы» қырғыз тілінде «жеті арқар» деп ... ... ... ... ... ... да, бар. ... атадан әрі ғана қыз алысу
заңы» түрік, монғол халықтарының бәрінде бұл әдет ... бойы ... ... ... жеті рет ... бір рет ... жиде кат ... бер кат
кис, жеті қат жер астында– жиде кат жер астында, маңдай жеті қарыс– ... ... жиде кат ... шығару– жиде кат тиресен тунау түрінде келеді.
Жеті санының бурят ... де ... орын ... ... «Шли ... по дороге. У доролги играли семеро ... ... ... ... у ... что это у Вас за ... такая?»–Мы семеро
отцовских детей взяли эту шапку у отца.
Үнді мәдениетінде де жеті саны ... ... ... Жеті ... жеті ... ... ежелгі Вавилон жұртында жеті күн өткен соң мереке күні
болып отырады, Аспан әлеміндегі жеті шырақ: Күн, Ай, ... ... ... ... жеті құдай атымен байланысты болып, олардың құрметіне
Вавилонда жеті сатылы күмбез ... ... ... де басқа халықтар
сияқты жеті деген санға табынады. Жеті саны көптеген аңыздарда ... ... ... ... ... мифте елді одан құтқару үшін
жылына ... жеті ұл және жеті қыз ... ... құдай ана
Латонға тіл тигізген Ниоба деген әйелдің жеті ұлы, жеті қызы ... жеті ... ... қадірлеген.
Қытай мәдениетінде жетіге байланысты адам қайтыс болғаннан ... ... ... қырық тоғызыншы күндері оған арнаған аза білдіру
салты бар. Осыған байланысты жетісі, үш ... жеті айы ... ... ... енді осы жеті саны ... ... болады деген сұраққа ғылымда
дәл жауабы болмаса да, ғалымдарымыз әр түрлі ... ... жүр. ... ... адам бойында жеті санының кездесуі (жеті жан, жеті айлық
бала, жеті ... ... ... бір ... қазақ халқының дүние
танымында жеті санының киелі сипат алуы ... жеті ... ... ... ... ... жан-жақты салаларындағы жетістіктер негізінде адамның жеті
тұстан қуат қабылдайтын ... ... жан – ... ішкі ... жан – қуық ... ... жан – ... сәл жоғары, төртінші –
жүрек тұсында, бесінші– тамақта ... – екі ... ... жетіншісі
–төбеде.
Әр жанға әр түрлі түс телінеді. Әр жанға әр ... ... ... жеті ... ... де ... ... мүмкін. «Бақытты ғой,
көйлегімен туған» дейтін ұғымның қай ұлтта да бар ... ... ... ... анықтамалармен жалғасатыныны және сандардан аттап кете
алмайтынын ғалымдар сәбиді іштен қолдап–қорғап туатын ... және ... ... тұратынымен байланыстырылады. Қоршаған ортада, алыс-жақыннан
адамның жеті жерден қатты қабылдайтыны жоғарыда жазылған, ол «чакра» деп
айтылады. Жеті ... ... сыр ... ... ана ... ... мен адам ... тікелей ғарыштық байланысында да деп ойлаймыз.
Қазіргі уақытта бұл байланыстар жан-жақты зерттелуде.
Жеті санының символикалық ... ... ... ғылымының көш
басшысы акад. І.Кеңесбаев жеті санының ... ... өзге ... гөрі
кеңірек және оларда көне дәуір салтының ізі сақталғанын айтқан болатын
(Кеңесбаев, 1977: 612).
Жеті ... ... ... халықтарында қалыптасқан, тұрақты
дәстүрлер бар. Соның бірі – діни ұғымдармен тікелей байланысты. Көне ... ... jeti ayylyg nomlar ... ... жеті ... jeti jemki bacay «тамақтануға байланысты ораза»; ... зети ... ... ... ... сөз «жеті тозақ»); қазақ
тіліндегі жеті бүзірік әулие «жеті қилы ... ... ... ... ... ... «ата-баба аруағы ұру» және т.б. фраземаларда ата-баба
салтымен байланысты ұғымдар сақталған.
Түркі ... жеті ... ... ... мен ... М.Қашқари лүғатында jetti gat kök «жеті қабат аспан»; қазақ
тіліндегі жеті қаба жер // жеті ... ... ... ... зети ... ... ... тіліндегі йетти ағаин «жеті қарақшы»; алтай тіліндегі
д'ети хан және т.б. Жеті қат жер ... ...... ... ... балық, Қара тас, Көк өгіз, Жер болса, жеті қат көк – Ай, Күн, ... ... ... ... Сатурн, Мүштәри (Юпитер)
(Кенжеахметұлы, 1998: 229).
Жеті саны ... ... ... ... ... мақалдар
мен мәтелдер түркі халықтарында көптеп ... ... ... ... ... ... әйел туралы» (жеті басты), jedi zanly «суға салса
батпайтын, отқа салса ... ... ... жанды); түрікмен тілінде
йединиң бери йесер «жетінің бірі қу», йеди дерианиң сувуни ишен «жылпос, өз
пайдасын, өз ... ... ... сөз ... ... суын ішкен»);
кабардин-балқарлары тілінде зети зол ... ... ... ... зети қат зер ... «жеті қат жер астында, өте алыс», алтай
тілінде д'етти д'олдиң белтири «екі жолдың айрығында»; башқұрт тілінде ... йети түн ... ... күн, жеті түн ... ұйғыр тілінде йәттә
атиниң әрвалари урмақ «жеті атаның аруағы ... ... ... ... ... ... йәттә мүчә сақ «сау-саламат (жеті мүшесі сау)» және т.б.
Жеті саны ... ... ... ... да ... ... ата» ... ескі рулық жігінде ата, аталастық ... ... ... Бір ... тараған аталас қауым жеті атаға жеткенде ақ түйе, боз
қасқа сойып үлкен жиын жасап, ... ... ... қыз ... қыз ... ... бері «жеті атадан әрі ғана қыз алысу» заңы Тәукенің тұсында
шыққан. Бертін келе алыс-жақындық өлшемі де осы ... ... ... ... ең болмағанда әр рудың жеті атасынан бергі шежіресін білуге
міндетті болған (Ахметжанова, Дүсіпова, 2001:38; Ысқақов, 1992: ... ата ... ... үшін – ... әке, ата, арғы ата, ... түп ата,
тек ата. Башқұрт тілінде йети ата ... туыс ... ... ... ... осы ұғым ... тілінде йәтти ата, йәтмиш пушти
фраземасына тән.
Халық әдет-ғұрпында өлген адамның жетісін өткізу ... бар. ... ... ... ... ... ... өткару, татар тіліндегі
йетеһен уткуру, ұйғыр тіліңдегі йәтисини өткәзмәк фраземалары ... ... ... ... ... ... ... кісіге жеті күн
өткен соң, құдайы садақа береді, оны еске алу үшін жұртты жинап, ас ... ұғым ... ... жеті нан ... жеті тиын ... жеті ... фраземалар тілде қолданылады. Бұл фраземалар мотиві «ертеде бір
нәрседен қатты қорқып сескенгенде, яки сыйынғанда ... ... ... ... өзін ... тілеп жолына мал, зат, ақша атап
отырған. Оның саны жетеу ... шарт ... ... 1977; 203).
Өзбек тілінде йетти қаралы күннің төртіншісі болып саналады, жеті саны
үш түн мен төрт күннің ... деп ... ... (якуттарда)
ynah sättätä «жеті жануар» тіркесі Э.К.Пекарский пікірінше, салт ... ... үйге ... бір ... бір ... бір ... (арық болса
тірісін, семіз болса сойып), үш ... ... мал саны ... ... санының «молшылық, байлық, баршылық» мағынасын беретін тілдік
фактілер бар. Мысалы: түрік тілінде jedi iklim dort buzak ... ... ... жеті ... ауа ... төрт бұрыш), jedi mahalle «бүкіл ... жер» ... ... жеті ... jedi kat ... ... ... жеті қабат); түрікмен тілінде йеди йолуң үстүнде ... ... ... ... жеті ... үстінде), кабардин-балқар тілінде зети
атадан бери «баяғыдан, бұрынғы заманнан» ... ... жеті ... бері);
татар тіліңде зиде төн уртаси ~ йети төн ... ... түн» ... жеті түн ортасы); якут тілінде sättäbin olturun (yllym) ... ... ... Якут ... бұл ... негізінде «барлық қарызымды
қалдырмай, түгел төлеткіздім» мағынасы жатыр (Пекарский, 1959:211).
Қазақ тіліндегі жеті ғалам «бүкіл әлем» фраземасының ... ... жеті ... болып саналатын шығыс, батыс, оңтүстік, солтүстік,
аспан (жоғарғы ғалам), жер ... ... жер асты ... ... жатыр. Жеті жұрт «көп ел» фраземасының негізі ... ата ... ... ... ... Қырым, Қытай, Тұран, Шам,
Мысыр, Шын-Машын жерлері.
Түркі тілдеріндегі жеті санының символикалық мағынасы үш санынан асып
түспесе, кем ... Жеті ... ... ... символдық табиғаты туралы
атақты монғолтанушы, фразеология саласының маманы Г.Ц.Пюрбеев былай дейді:
«Наибольшее ... в ... ... ... падает на «магическую
семьерку». Число «сем» имеет «мистическое сакральное значение при описании
Нижнего мира – семи стран ... семи ... ... семи ... ... ... ... обряда присяги, клятвенных формул, при
гиперболизации действий богатырей» (Пюрбеев, ... Жеті саны ... ... үшін ... ... ... ... бар жұмбақ ұғым
болып табылады.
Қазақ халқы дәстүрінде жеті қазына тіркесін әр кезде, әр ... ... жүр. ... Ә.Қайдар жеті қазына тіркесіне этнолингвистикалық
тұрғыдан талдау жасай келіп, былай дейді: «...халық ұғымындағы ... ... ... ... ... ... – қазынаға көбіне-көп: а) жүйрік ат, ... ... б) ... тазы, в) берен мылтық, г) өткір кездік, г) ау-жылым,
д) қандауыз қақпан жатады және оларды ... ... ... ... ... ... қаны ... қанаты, қыран бүркіт – жігіттің қуаты, ... тазы ... ... ... ... – оты, ... ... – сұсы, ау-жылым – ... ... ...... Ескі ... ... осы жеті ... адамның қолында түгел болса, оның бағы жанады, арманы орындалады»
(Қайдар, 1998:47).
Ал кейбір этнографиялық мәліметтерде жеті ... – ер ... ... ақыл мен ... ... ат, ... бүркіт, берен мылтық, жүйрік тазы
(ит) деп көрсетеді (Кенжеахметұлы, 1998: 228). Қалай ... да, әр ... ... ... мотивтер түрліше болса да фраземаның семасында «байлық
көзі, байлық, құт-береке» мағынасы сақталған.
Академик І.Кеңесбаев пікіріне ... ... ... дегенге әрдайым
дін немесе миф, ... ... ... ... ... бар. ... кей жағдайда мәселенің осы ұшығы шындық өмірден елес беруі
шүбәсіз (Кеңесбаев, 1977: 614).
«Сегіз» концептісінің мағынасы. ... ... ... ... ... тілінде сегіз санымен келетін тіркестер мағынасы
өте қызық. Көне түркі лұғатында Мойын Чор ... ... ... ... мағынасындағы sekiz oyuz «сегіз ... ... ... ... ескерткіштер тілінде де sekiz adaglyg «сегіз аяқты»
тіркесінің сыры жұмбақ. ... ... bin sekiz ... bökt ädim ДТС ... ... ... «я не ... ... [в
отношении] своего имущества – ... ... ... ... деп
түсіндіреді. бірақ тіркесте ... ... ... ... ... қиындау. Піл қанша салмақты болса да, оның аяғының ... ... ... ... ... сиыр т.б. мал ... да ... болады. Мұндағы sekiz adaglyg мағынасының бейнесі ерекше.
Енисей ескерткіштері тілінде (Элегеш ескерткіші) tört adagly ... adaglyg barymym ... ... төрт аяқты жылқым, сегіз аяқты малым
бар» деп аударған ... 1951: 25-26). ... ... тағы ... ... ескерткіші) säkiz adaglyg barymym ücün ... ... ... өзімнің семіз малым бар» деп аударады (Малов, 1951: 29-
30). Минусинск музейіндегі bin säkiz adaglyg barymym ... ... ... мың
малым» түрінде аударады. С.Е.Малов säkiz adaglyg тіркесін аударғанда қатты
қиналған ... Дәл ... ... ... де ... ... пікіріне сүйеніп, adaglyg сөзін «посвященному, предназначенное в
жертву (животное)» деп аударған, ... бұл ... ... ... ... 1951: ... аударманың қателігіне көз жеткізу мақсатында ... ... ... ... отырып былай дейді: «...у киргизов встречаем
шестиногих пестрых ... где эти ... ... ... ... алты ajakny ала ат йети ajakty ... ат» (Малов, 1951: 28-31).
Сегіз аяқты мал туралы проф. С.Е. Маловтың қазақ және ... ... өте ... ... бар. Л.Соболеваның авторлығымен жарық
көрген «Песни степей: антология ... ... ... тойған ат
сегіз аяқты (у сытого коня восьем ног) ... ... ... ... «и ... четвероногих» түріндегі аудармасын келтіреді. Сонымен
қатар Г.Н.Потанин жинағыннан (Потанин, 1916: 86-87) ... ... ... ... торы ... алты аяқты (восьем ног у рыжего жеребца, шестъ ног
у полосатого жеребца) мақалын келтіреді. Якут ... ауыз ... ... (Попова, 1936: 112, 119; Ястремский, 1929: 12; Малов,
1951: 31-77) «Айғыр шаманка покаталась и, обернувшись быком..., с ... ... ... ... в ... » ... береді (СРГТЯ, 1997: 585-
587).
Жоғарыда малдың аяқ санымен оның салмағы айқындалмайтыны айтылып ... türt adagly ̃säkiz adaglyg ... ... ... Бұл тұстағы ерекшелік ат бір орында тұр ма, ақырын жүріп келе ме
немесе ... келе ме? ... ... ... ... Алғашқысында оның аяқ
саны төртеу екенінде ешқандай дау жоқ. Егер ат катты жылдамдықпен шауып
келе жатқанда, оның аяғы адам ... алты ... ... кейде сегіз болып
көрінуі әбден ықтимал. Ал сегізден артық көрінбеуі ... ... ... «... ... ... ... следуя
традициям инженерной психологии, называемый оперативной памятью, способен с
одного раза удержать в среднем ... ... ... (7+2), ... ... (7+1), семь букв ... и пять ... слов (7-2)»
(Иванов, 1990: 46).
Кейбір деректерге сүйенсек, көне ... ... ... ... ... соқаға қосатын жануар (жылқы) мағынасында, ал «сегіз
аяқты» тіркесі бәйгеге қосатын ... ... ... ұғынылған болу
керек. «Тұлпар» сөзі түркі тілдерінде әртүрлі бейнелі тіркестермен келеді.
Мәселен, қазақ тілінде бәйге ат, сәйгүлік ат, ... ... ... ... ... ... ат, башқұрт тілінде ... ат және т.б. ... ... ат», ... ... ... ... жұмсалады.
Атақты түркітанушы ғалым Э.Р.Тенишев сәйгүлік ат турасында былай дейді:
«... у протюрков не было ... ... для ... ... ... и ... ... они воспользовались древним способам образной номинации»
(Тенишев, 1997: 586).
Дәстүрлі түрде түркі халықтарында «сегіз» саны діни және ... ... ... тіліндегі сегіз бейіш (жұмақ, ұжмақ, ұшпак)
«күнәсіз жандар о ... ... ... жай, онда барғандар хор қыздарын,
аруларын сүйеді-міс» (Кеңесбаев, 1977: 459). ... ... ... ... ... ... ... (Қ.Жұмағалиев).
«Күллі әлем» деген мағынада қолданылатын сегіз қиыр шартарап
фраземасы:
Сегіз қиыр шартарап
Көне ... ... sekiz gata arvasun ... ... ... sekiz
balyg ulu šlar «сегіз ұлы қалалар мен ұлыстар», sekiz türlüg ölöm «сегіз
түрлі қайғылы ... жөне т.б. ... ... ... ... құбылыстың айғағы бола алады.
Қазақ тіліндегі сегіз қырлы бір ... «өте ... ... ... ... дос егіз ... ... сегіз бейіш, сегіз саққа ... ... ... ... қиыр ... ... ... сегіз аяқ, сегіз
өрім бұзау тіс, сегіз кессе сіркеден қан ... және т.б. ... ... көп, ... мағыналары сезіліп тұрады.
Сахалар (якут) тілін ... ... ... ... ... ... ... жасай келіп, мынандай тұжырым жасайды: «В
якутском языке есть ... ayys ... в ... Числовую костанту вселенной воспроизводит любой
центральный элемент, ... ... ... у ... ... по
вертикали верхушка, ствол и корни; горизонтальным направлениям соответсвуют
восемь веток, жилище ... ... ... ... ... У
якутов для описания пантеона богов ... ... ... ... ayys
ulu:s ayata «восемь вспоминаемых айы». Известна своя ... для ... ... ayys ulu:s ayata «восемь улусов отец» (Габышева, 1988: 81).
Сонымен қатар қазіргі ... ... ... ... саны
толыққандылық, байлық, ... ... ... ... ... ... ... көше олмақ «шалқып, қалқу», қабардин-
балқар тіліндегі сегиз ийнек асурма да, ... ... ... «сегіз сиыр
асырағанша, семіз сиыр асыра» және т.б. тұрақты ... ... ... ... ... ... ... қазақтың ескі салтынан
орын тепкенін, бір рудың ... ... бір ... ... ... төлейтін
сыйлығының, кейде айыбының «бір тоғыз», «үш тоғыз», ... ... ... ... ... өте бір ... ... ойыны «Тоғыз құмалақты» алсақ, оның
ойын тәртібінде «ұту» («айып алу»), («ұтылу», «айып ... ... ... бар. Өзінің тура мағынасында айтылып тұрған тоғыв санының қасиетін
діни ұғымға апару, әрине, әбестік болар еді.
Тоғызбен байланысты сыйлық ... айып беру көп ... бар. ... сыйлық, берілетін тарту «бір тоғыз» не «үш тоғыз» болған. «Бабур-
намеде» түркі елдеріндегі бұл салт, ... сол ... ... ... ... ... ... белгілі «Тауарих қамса» деген кітабында түркі, монғол
халықтарының «тоғыз» ұғымына байланысты мынадай пікір айтады: а) монғол,
қалмақтардың ескі ... діни ... ... ... ... ... болады,
кұдай соның ең жоғарғы тоғызыншы қабатында тұрады, солай болғаннан ... ... ... сықылды одан төменгі «жер патшасы» (хан) да сол жолмен,
сол тәртіппен орын ... ... ... ... хаки ... ... ... ол дисе падишаһ мажазинің тәртібі дәхи у тағлимә муафік тоғыз болмақ
лазим») дегенді келтіреді; ә) тоғызға ... ... ... ... ... ... беру, біреуді жазалау, т.б.) ... ... ... б) «хан» деген атақ тоғыз атадан бері осы ... келе ... ... ғана ... ... ... Әмір Темірге
хан атағы берілмеген дейді. Әмір Темір көп жерді өзіне қаратып, қанша ... ... ... де, ... елді қан ... да) ... ... деген негізгі қағидаға сай келмегеннен кейін, ол «хан» ... деп ... ... в) ... ... дәстүр мен ұғым ертеде
Россияға да шарпуын тигізіп, кей халықтарда қарадан хан сайланатын болса,
ол кісі осы дәрежеде ... ... жыл ... ... ... ... айтады.
Тоғыз саны руникалық ескерткіштер деректерінде toguz oyuz ... tatar ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Тоғыз санының семасында атаудың немесе қимылдың сандық шегі ... бар. ... ... ... ... ... sylig togsy «салықтың
тоғызы» тіркесі сақталған. Оның мәні қалың мал саны ... ... ... ... ат, ... ... тоғыз өгіз, тоғыз киімді мата және т.б.
А.Навои еңбектеріне сүйене ... ... ... ғалым
Л.З.Будагов мынандай пікір айтады: «... у чагатайцев был обычай: если во
время пиршества кто-либо из ... ... хоть ... из ... то должен
выпить 9 чаш; если пролет несколько или всю чашу, то ... ... ... 30 чаш» ... 1997: ... түркі тілдерінде тоғыз санының символикалық мағынасы негізінде
туындаған толыққандылықты, көптіктің шегін білдіретін фраземалар ... ... ... dokuz babaly ... ... ... (тоғыз аталы);
tokuz zanly «шыдамды, өміршең» (тоғыз жанды), dokuz düg ňüm altynda ... ... ... ... doguz kojden ... ... ... тіл табыса алмайтын» (тоғыз ... ... dokuz ... ... ... кешкен» (тоғыз көрпені тоздырған), түрікмен тілінде:
doguzy dolmag «байлыққа кенелген» (тоғыз арманы орындалған) және т.б.
Қазақ тілінде бір ... ... ... беру тіркестері сақталған
(Уәлиев, 1988: 105-108). Тоғыз беру бір рудың екінші бір руға ... ... ... ... ... ... ... Салт бойынша
тоғыздың құрамында тоғыз түрлі зат болу керек. ... ... бір ... ... үш ... т.б. болып бөлінеді. Сонымен халық салтындағы тоғыз ... ... ... да тоғыз санының символдық-таңбалық дәлелі бола алады.
Туыстас түркі тілдерінде сақталған тоғыз айып ... ... ... ... ... пул (өзбек тілінде), тоқуз улус тожоно ... ... ... ... және т.б. ... ... болады.
Қазақ халқының әдет-ғұрыптарын кешенді түрде жинастырып жүрген
С.Кенжеахметұлы тоғыз жау түсінігін былай береді:
1. ... ...... ... ... ... – қатын жау.
3. Шабан болса – атың жау.
4. Тартыншақ болса – түйең жау.
5. Тебеген болса – биең ... ... ... – күйеу жау.
7. Жымысқы болса – жиен жау.
8. Тіл ... – ұлың ... ... ... – қызың жау.
«Он екі» концептісінің мағынасы. Он екі саны ... ... ... ... Мысалы он екі ай, он екі жыл тіркестері
Ж.Баласағұнның Құтты ... on iki ükäk «он екі ... ... екі саны ... ... ... білдіреді: он екі
мүше, он екі сақа, он екі тұлам, он екіден бір гүлі ... он ... ... жоқ және т.б. «Он екіден бір гүлі ашылмаған, он екіден бір
нұсқасы жоқ» сөз ... он екі ... ... ... ... 2001: ... концептісінің мағынасы. Қырық сан ... ... ескі ... ұштасып, қазақ тілінен де орын ... ... соң, ... ... де ... ... қырқынан шығуы; өлген
кісінің қырқын беру, т.б. Түркі елдерінің біразында көз тиген баланы ... не ... ... ... шомылдырды, ертегілерде қырық күн ойын, қырық
күн тойын жасады, ханның ... ... ... ... күн жол ... ... ... жиі айтылған. Сойылған мал етінің борша-боршасын шығарып,
жілік-жілігімен ... ... ... ... Әйелдер ірі қараға қаһары түсіп,
кейігенде ой, қырық жілік болғыр! деп қарғайды. Қазақ фольклорында қырық
сан ... ... сан қара ... ... сөз бар. ... ... сан ... екі баулы өзбек деген сықылды ру санын көрсеткен болу ... діни ... ... ... де бар. ... Стамбул түркінде
біреуге қырық санымен келетін ... ... беру бар (бұл ... бер
қырқы – кедар қорқу деген сөз бар, «қырыққа толтырып ақша берсең, қорқыныш
болмас» деген мағынада). Ислам ... ... ... ... ... де
өлген кісінің қырқын беру (мәселен, татарларда бұл салтты ... ... ... ... ... ұшырасатын бойы бір тұтам, сақалы қырық тұтам,
тазшаның қырық өтірігі сықылдылар халықтың санасынан ертеден орын ... ... ... ... және ... сөз орамдары да бұл ... ... сан ... бір ... ... ... екендігін көрсетеді. Қазақ
қырық күн шілде деп жаздың нағыз аспан айналып жерге түсер ыстығын ... ай ... ... осы ... біте қоймағанмен, ол сан бұл жерде негізгі
бір өлшем ... тұр. ... ... ... да қақаған үскірік аяз мезетін осы
«қырық» санымен өлшеу ... ... ... ... бір өлшем
болатындығына жоғарыда ... ... мына ... да
келтіруге болады: жаксы ата жаман балаға қырық жылдық азық; қырық ... ... ...... ... ... қыз ... жанды; қырық пышақ
болды – араздасты, қызыл өңеш болып төбелесті. Сонымен қырықпен ... өте көп. ... ... ғана көрсетіп өттік.
Қырық санының фраземалар ... ... ... ... ғылыми
пікірлер академик І.Кеңесбаев еңбектерінде ... ... ... ... саны адам ... белгілі кезеңін білдіреді. «Құтты білік»
дастанында jašyn gyrgta kecsǎ «жасың қырықтан ... kundin son ... ... ... ... жүгірді, ойнады» және т.б.
Қырық саны о баста «көп», «мөлшерсіз» деген мағынада қолданылған болу
керек (Гордлевский, 1945: 133-134). ... ... ... ... ... ... ... қырық жыл тіркестерінде көптік мағына сақталған.
Түрік тіліндегі: kyrk defa ... ... ... ... ... ... kyrk evin kedisi «өз үйіндей ... ... ... мысығы),
kyrkjamaly «қырық жамау», kyrk jylyn basynda «баяғы заманда» (қырық жылдың
басында), kyrk jylda bir ... ... ... бір); ... тіліндегі:
cöje gyrylsyn «қырыққа бөлінсін» (маған десе быт-шыт ... ... almam bit inde ... не істе ... ... ... дейсіңдер
ме?), gyrg törlö höjläü «көп ... ... ... ... ... gyrg coro «қырық уәзір», gyrg köjnök ... ... ... ... кигізетін жейде), gyrg cilten ... ... ... ... ... ... ерекше күш иелері) және т.б.
Қазақ халқы сәби дүниеге келгеннен кейін қырық күн өткен соң, ... ... ... ... қасық суды жақын адамдарына жақсы ... суға ... ... ... ... болған. Сонымен қатар адам
өмірден өткенде қырық күннен соң, ... ... ас ... ... ... күннен соң шығады» деген діни ұғым бар. Ертегілер мен аңыздарда ... ... ... күн той тіркестер жиі кездеседі. Осы ... ... ... ... ізі болар деген ой туындайды.
Қырық санының бойындағы киелі ұғымдар ауыз әдебиетінде ... ... ... ... ... ... «Қырық өтірік», «Қырымның
қырық батыры» және т.б. ертегілер мен эпостық шығармалар осының айғағы.
Қазақ фразеологиялық қорындағы қырық құбылу ... ... ... ... ... ... кезбе кісі», қырық қалта «қу,
айыпкер», қырық иттің құйрығын ... «аса ... қу», ... ... «сан ... құбылу» және т.б. фраземалар қырық сөзінің ішкі
семантикасымен ... ... ... ... ... ... ... келетін
фраземаларға семантикалық талдау жасай келіп ... ... ... ... бойы бір ... ... қырық тұтам, тазшаның қырық
өтірігі сықылдылар халықтың санасында ертеден орын тепкен. ... ... және ... сөз ... да бұл санның «әшейін» сан емес, бір
кезде киелі мөлшер екендігін көрсетеді. ... ... діни ... ... де ... ... сан ... ... бұрынды-соңды жазылған еңбектерде
бұл сандардың қолданылуы жайында толық пікір айтылған емес. Тек, ... ... ... ... ... «Корневой чувашско-русский
словарь» (1875 ж.) атты еңбегінде жеті және тоғыздың сеніммен ... ... ... ... бар. Ал Галеви жеті оанын «жет» (йет) деген
сөзден шықты деседі. Демек, ... ең ... түрі ... ... ... ... Бұл сан о ... шекті, тиянақтық сан болғанын әркімдер ... ... ... ... ... үзілді-кесілді пікір келтірген
ешкім жоқ.
Жеті, қырық, үш, тоғыз тәрізді сөздердің ... ... ... тәртібін, осы күнгі семантикасын, стилистикалық
функциясын тексерудің өзі де ол сөздердің этимологиясын ... жол ... т.б. ... ... осы ... лексикалық мағынасы мен грамматикалық
мағынасы ол сөздердің өткен тарихына айғақ бола алады. Біз жетінің, жет, ... ... ... ... ... ... ... деп қараймыз.
Әңгіменің түйіні бұл сөздің және осыған тетелес басқа сандардың тіл-тілде
атқаратын ... ... ... біз оны көбінесе осы жағынан сөз
қылдық.
Қорыта айтқанда, сан ... ... ... ... ... культуремалардың символдары сақталған. Олардың ... ... ... ... ... мен танымдар әсер еткен.
2.2.2 Сандық ұғымдар арқылы жасалған күрделі ... ... ... сандық атаулардан жасалған күрделі атаулар өз алдына
когнитивтік жүйеде белгілі орны бар концептілерді түзуге ... ... ... ... ... ... ... Сандық ұғымдардың
жеке-жеке концептілер екені анықталды. Мысалы бес сан ... ... ... ... ... ... ... концептісін құрайды.
Ал осы сандық ұғым арқылы жасалған тілдегі көптеген күрделі ... ... ... ... ... ... ... Яғни
сан ұғымдарын қолданып күрделі атау жасау – жаңа ... ат беру өз ... ... ... енді сол ... ... ... әлемнің тілдік бейнесін
қалыптастыру, қоршаған ортаның танымдағы бейнесін құру бұл да өз ... ... тағы бір ... ... отыр. Бірінші процес тіл
шекарасында ... ... ... ... ... ... ... бірінсіз
бірі жүзеге аспайды да, тіл мен таным тұтастығының айғағы болып табылады.
Сонымен сан ... ... ... ... ... тілімізде алуан
түрлі концептілер түзеді, яғни олар ... бір ... ... ... болып табылатын индивидтің өзіндік тұрмыс-тіршілігіне сәйкес дүниені
танып, ол ... ... ... ... тіркеуінің құралы қызметін
атқарады.
Алуан түрлі концептілердің ішінен жұмысымызда деректер көп жиналған
бірнешеуіне тоқталып өтпекпіз.
«Уақыт» концептісі. Бұл ... ... ... ... қазақи
танымның, ұлттың болмыстың, әлеуметтік-экономикалық тұрмыстың, рухани
мәдениеттің ерекшеліктерін көрсететін мынадай күрделі атаулар ... ... сәт, үш ... бес ... және ... екі сәт – «ұзақ мерзім» дегенді білдіреді (48, 108). ... ... қой әлі ет ... мың бір әлем он екі сәт. ... қашан әкетеді? Ет
комбинатына апарған күні қабылдай қоя ма, жоқ па? ... ... ... ... 1986, 127 б.), - деген әңгіменің үзіндісінде он екі сәт ... мың бір әлем ... ... ұзақ мерзім деген ұғымды білдіріп тұр,
басқаша айтсақ, уақытқа қатысты ... ... ... тұр. Бұл
жерде аталған күрделі сөз үстірт мағынада қолданылса, он екі сәт ... ... ... екінің бірі біле бермейді, сондықтан оның шын
мәніде білдірген тілдің ... ... ... ... Осы мағынаны
Н.Уәлиев былай анықтайды: «Қазақтың ... ... ... бірі – ... ... ... ... оның ішінде
ұйғырлар тәулікті он екі шаққа (сағатқа) ... ... ... ... ... ... ... календары. 1980, 220-бет).
Тәулікті он екі шаққа ... оны он екі жыл ... атау ... да бар: 1) ... цаг – ... шақ, 2) ухер цаг – сиыр ... бар цаг – ... шақ, 4) туулай цаг – қоян шақ, 5) луу цаг - ұлу шақ, 6)
моғай цаг – ... шақ, 8) ... цаг – ... шақ, 8) ... цаг – қой шақ, ... цаг – мешін шақ, 10) тахиа цаг – тауық шақ, 11) ... цаг – ит ... ... цаг – ... шақ (Б.Базылхан. Монғолша-қазақша сөздік. Улаанбаатар-
¤лгий, 1984, 880 б.)» (48, 108).
Үш бунақ. Қазақтарда және тағы да ... ... бір ... ... ... туындаған уақыт ұғымы. Бұл шаруашылыққа байланысты
туындаған ұғым. Есепшілер шаруашылықты ... ... ... бір ... 120 ... ... үш бунаққа бөлген. Үш бунақтың алғашқысы
бас бунақты шаруалардың тілінде қара қатқақ деп те ... Бұл ... ... ... жүн ... бие бау ... Орта ... шөп қуаты
басына шығады. Аяқ бунақ қазанның ... ... ... дейінгі
уақыт. Малшылар бұл мерзімде «күйек шешіп», жылқыны ... ... ... Жаз бен күз мезгілі арасында болатын ызғырық, суық күн. ... ... ... ... ... ... ... қонақ 31-наурызда,
қазіргі күнтізбе бойынша 21-сәуір – көктем мейрамы, ... ... ... ... қазір 22 маусым – жаз мерекесі; үшінші қонақ 31 маусым,
қазір 22-шілде – ақын, өнер, ... ... ... ... 31 шілде, қазір
22 тамыз – тіл мерекесі және ұлттық дәстүр күні; ... ... 31 ... ... – күз мейрамы, сабантой (21).
Бес күндік пәни – шектеулі ғұмыр дегенді білдіреді. «Бес күндік» деген
«қысқа» ... ... ... ... ... жарық дүниеге келіп, о
дүниеге аттану аралығындағы уақыт өлшемін білдіреді. Бір ... ... атау ... ... ... уақыт» өлшемі ұғымына да келеді.
«Туыстық» концептісі. Бұл концептіні жасауға сандық ұғымдар арқылы
жасалған мынадай күрделі атаулар ... үш жүз, үш ... бес ата, ... және т.б. Үш жүз – қазақ халқының іргесі үш жүз құрамынан тұрады. Олар:
Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз. Бұл ... ... ... ... ... ... пікірлер бар. С.Аманжолов «жүз» лексемасы 100
санымен ... ... ... ... десе, Ж.Досқараев та жүз ... ... жүз ... ... дүз, түз ... ... болса керек деген пікір білдіреді. Себебі, біріншіден, қазақ
тілінің кейбір говорларында д/ж ... ... ... ... ... этнотоптардың үш жаққа бөлінуіне ... жүз ... ... ... құбыдыс екені аңғарылады. Дыбыстардың алмасуына
байланысты кейбір қарттардың ... ... жүз ... орнына дүз деп те
айтылады. Үшіншіден, тілімізде түз/дүз ... ... жақ» ... ... ... ... қысқаша этимологиялық сөздігінде Ж.Досқараевтың
пікірі шындыққа жанасын сияқты деп жазылған. Ал ... ... ... ... ұрпақ» сөздерімен байланысты дей келе,
басқа түркі тілдерімен салыстыра зерттейді (49, 105). ... үш ... жүз ... ... ұрпақ сөзімен байланысты. Үш жүз деп қазақ
даласы емес, қазақ халқы бөлінген, әрі ... ... «Үш жүз ... ... үш ... ... ... кездестіруге болады. Сонымен
үш жүз күрделі атауы қаны бір, туысқан. ағайынды деген ұғымды білдіреді.
Үш жұрт. Халқымыз «жігіттің үш жұрты бар. Олар – ... ... ... жағынан келетін туыстары, нағашы жұрт – шешенің төркіні, қайын жұрт –
әйелінің төркіні» деп айтады. Осы күрделі атау құрамындағы ... ... ... о ... сан мағынасы көмескіленіп, этностың туыстық-әлеуметтік
құрылымы болмысының бір ... ... ... ... ... ... «Үш ... аман ба?» дегенде айналаң, ... ... ... ма ... ойды ... ... ата. Бұл ... мәтін. Тарихи оқиғаға байланысты туындаған
ұғым. Бес ата – Қоңырат руынан тарайтын бір бұтақтың аты. Бес ата ... ... ... ... ... ... болады.
Қоңыраттан тараған рулар бір-бірімен жауласып, ақыры екіге бөлініп тынады.
Жеті ата. Қазақта рулық қатынас тарихи даму ... ұзақ ... ... ... ... критерийі болды. Этностың
тіршілігін, қоғамдық әрекеттестікті ұйымдастыру – туыстық қатынас негізінде
орнығып, ... ... ... да әр бір ... ... ... о бастағы
тараған тамырын, ата-бабасының жұртын жақсы білу керек болды. Қазақта жеті
ата деп жеті ұрпаққа ... ... ата, әке, ... немере, шөбере,
шөпшек, немене. Ал қазақтың ... бұл ... атау ... ... ... ... Жеті ... білу деген тек қана өз ұрпағының арғы
аталарын білу емес, жалпы шығу тегін, өз тарихын ... ... ... ... ... ... ... шектесіп жатады.
«Денсаулық» концептісін түзуге он екі мүше, алпыс екі тамыр, төрт
тұғыр және т.б. күрделі ... ... екі ... аман ба?» деп хал ... қазақтың ұлттық танымына тән.
Мұнда қазақта қалыптасқан адам организмінің он екі ... ... ... деп ... ... ... бұл жерде жалпы ... ... ... ... жатыр. Ал осы күрделі атауды құрайтын элементтер
- ұғымдардың мәнісін көпшілік біле бермейді. Сондықтан да оның ... ... ... ... құрылымдық мағына арқылы белгіленеді.
Осы мағынаны Н.Уәлиев ... ... ... ... ашып көрсеткен:
«Дүниеде бір ағаш бар түбі жуан, Он екі ұл, алпыс екі қыз бір күн ... ... ... ... «12 ұл» - он екі ... «62 қыз» - ... ... (алпыс екі мүшеге тараған тамыр), ал «ағаш» - адам. Әлі ... ... ... ... ер ... «Он енкі мүшең аман ба? ... ... ба?» (бұл ... төрт мүше – екі аяқ, екі қол) – деп ... Он екі мүшені ғалым былай деп анықтайды: бас (1), омыртқа ... (2), ... (2), ... ... (2), асық ... (2), қары жілік (2)
(48, 105). Он екіде бір гүлі ... он ... бір ... жоқ ... ... ... он екі ... қатысты айтылған, бастапқыда бұлар он екі
мүшеде бір гүлі ашылмаған, он екі мүшеде бір нұсқасы жоқ ... ... ... ... ... ... ... айтуға байланысты ықшамдалған.
Алпыс екі тамыр күрделі атауының мағынасын жоғарыда айтып кеттік. Бұл
қазақтардың адам ағзасы туралы қазіргі ғылыми түсінік қалыптасқанға ... ... ... жинақталған білімінің бір элементі. Он екі
мүшеге салаланып тараған тамырлардың ... ... ... екі ... Осы ... ... санадағы бейнеленуінің атауы енді тек нақта
зат туралы білімді ғана емес, оған қоса басқа да ... ... ... ... қазақ ауыз әдебиетінде, сөйлеу тілінде де алпыс екі тамыры
иіді ... ... бар. Бұл ... ... әйел ... ... ... дәл көрсететін картина. Сонда алпыс екі ... ... тек ... ... емес, сондай сияқты мейірімділік
концептісін құрауға да қатысып тұр.
Төрт тұғыр. Төрт тұғырға түсінік ... ... де ... ... ... адам ... тіршілік негізі төрт сұйық зат екендігі
түсіндіріледі. Оның бірі- қызыл түсті сұйық- қан, сары түсті- өт ... ... ... ақ ... ... Көне медицина бойынша осы төртекудің өзара
тепе-теңдігі бұзылса, адамның жан-тәнінде да ауытқу, ауру-сырқау болады деп
сендірген. Бұл әрі ... ... төрт ... ... ... сәйкес
келеді, сондықтан соның негізгі болуы да мүмкін. Осы ілім ... ... ... төрт ... ... ... қан, ... сілекей, холерик өт сөлі, меланхолик - қара сөл басым болғанда. Төрт сан
атаулының өзіндік ерекшелігін дүниенің алғашқы негізі төрт ... от, ... ... байланысты деп түсіндіріледі. Төрт элемент ... ұғым ... ... ... ... ислам дініне енген. Төрт элемент туралы
түсінікті грек философы Эмпедокл ... Ол ... ... ... атап
(ақ, қызыл, сары, қара), оларды төрт элементке теңеген: ақ-су, ... ... ... төрт түс ... да тән. ... түс- Зевске, сары- Аппалонға,
ақ-Афродитоға, қара- Крон құдайларына берілген.
«Қару-жарақ» ... Бұл ... ... ... сандық
ұғымдар арқылы жасалған күрделі атаулардан бес ... төрт ... ... болады. Бес қаруы сай, төрт тұрманы ... ... өз ... ... сайланғандық (қамсыздық) концептілерін
құрайды.
Бес қару. «Ер қаруы – бес қару» деген қазақ мақалы бар. Сондай-ақ ... ... ... ... да жиі кездеседі:
Берік сауыт кигізді
Садағын сала байланып.
Ер қаруы – бес қару,
Бесеуін тамам ілгізді. («Құбығұл»)
Бес қару деп кез ... ... ... ... ең алдымен қызметінің
ерекшелігіне қарай соғысқа қажетті түрлерін ғана ... Бес қару ... ... ... ... ... (найза, сүңгі), шабыспақ
(қылыш, алдаспан, селебе), салыспақ ... ... ... ... ... қаруларды атаған (48, 106).
Төрт тұрман. Бұл күрделі атаудың мағынасы қазіргі кезде төрт ... ... ... ғана ... астырт құрылымдағы тілдік бірліке
жатады. Бұлай дейтініміз дәл қандай ұғымды білдіретіні көмескіленіп кеткен.
Дегенмен оның ... келе ... ... ... ... яғни ... сәйкес төрт түрлі тұрманның жиынтық атауы боланы ... ... ел ... ... алдымен төрт тұрманы түгел болуы керек еді.
Шернияз ақын:
Сағынам ауызға алсам Исатайды
……………………………………
Жігіт ед төрт ... ... ... - ... төрт тұрманға сарбаздың 1) ер-тұрманы (ер, ... ... ... және т.б.); 2) мүкаммалы (кісе, дәедәку, кемер,
белдік, күдері белбеу т.б.); 3) жау ... қару ... ... ... т.б.); 4) бес ... ... ... ұғымыдар негізінде жасалған күрделі атаулар қазақ
тілінде тек қана ... ... ... ... ... ... ... бірліктер емес, екен, олар сонымен бірге ұлттық болмысты,
дүниетанымды көрсетітін таным ...... ... тілдік
бірліктер екен. Яғни сандар дүниені тануды құралы, сол танымды жианқтаушы
таңба, сол ... ... ... ... ... ... ... деуге де болады.
Қ О Р Ы Т Ы Н Д Ы
Жұмысымыздың негізігі тұжырымдарын қорытындылайтын болсақ мыналарды
көрсетуге болады:
... ... ... ... алғандағы репрезентанттары,
яғни сөзжасамдық бірліктер немесе сөздік қор ... тек ... ... ... қос сөздер мен қысқарған сөздер жатпайды,
бұлармен қоса идиомалық тіркестерді де қарастырғанды дұрыс санаймыз. ... атау ... ... ... ... лексиканың фразеологиялық
деңгейінде қарастырылғанымен, тілдік қолданыста күрделі сөздер сияқты бір
ұғым не құбылысты білдіріп, ... ... ... ... ... бес қару, үш тоғыз, он екі мүше, алпыс екі тамыр, бес ... ... ... ... ... алпыс екі, он екі, он
бес сияқты күрделі сөздерден грамматикалық құрылысы мен ... ... ... ... Қазақ тіліндегі сандық ұғымдардан жасалған ... ... ... ... ... ... ... тілдік
бірліктерге ұлттық танымның ... ... ... ... сандық ұғымдардың қатысуымен жасалған бес ... ... ... бес ... алты алаш ... ... жатады. Егер ... ... ... тілдегі кез келген бірлік білімнің ... ... Оның ... ... ... ... ... ішіндегі бедерлісі, тілімізді өзге тілдерден ерекшелеп тұратын
нақыштысы ғана қызықтырады. Сол ... ... ... ... ... ... жинақталған білімді, ұлттық мәдениетті
нақыштайтын түрлері ғана қарастырылды.
● Когнитивтік лингвистика антропоцентристік парадигманы, яғни ... адам ... ... ... ... арқылы зерттеуді мұрат ете
отырып, бірнеше лингвистикалық ... ... ... ... және мәдениеттану, философия,
психология, кибернетика пәндерімен шендеседі. Бұл ... ... ... зерттеу әдістері мен ортақ зерттеу объектісі – ... ... ... ... лингвистика саласы психология, философия, логика,
мәдениеттану, нерофизиология, антропология сияқты пәндермен ... ... осы ... ... ... ... ... ізденістердің әрқайсысы когнитивтік лингвистика
үшін дереккөз бола ... ... ... ... ... ... тағы бір
ұштасатын пәні – ... ... ... ... тән болмыстың тұтас көстеілуін зерттеу
мәселесінде бұл екі ... ... ...... ... ... ... және әлемнің этникалық тілдік бейнесі ұғымдары.
● Когнитивтік лингвистикалық зерттеулер үшін ... ... ... ... тіл ... Ә.Қайдар, М.Копыленко,
Е.Жанпейісов, Н.Уәлиұлы, Ж.Манкеева, Г.Смағұлова және т.б. ... тек ... үшін ... ... ... үшін ... ... ие.
● Танымдық концепт сөздердің аясы нақты, жинақтаушы заттық лексиканың
есебінен кеңейе алады. Мысалы, «үй», «соғыс», «қару», ... ... ... ... пен жануарлардың, тұрмыстық заттар мен ... ... ... ... ... ерекше концептілік мән
алуы ықтимал, Сөйтіп, заттар мен ... ... ... ... ... ... Мысалы орыстар мен басқа да христиан
дінідегі ұлттарда он үш саны ... ... ... ... ... ал ... үшін тақ сан есебінде мүшелдің белгісі болып ... ... он ... отау ... ... ... ... әлем туралы жинақталған мәдени түсінктері
бейнеленген және ... бар ... ... ... ... ... ... ұғымдар арқылы жасалған күрделі атаулардың концептілері
біздің дүниетанымымыздағы әлем ... ... ... ... ... ... ... «Үстірт құрылым» атаулар – «қоғамдық өмірдің әр түрлі саласына,
жалпы жұртшылыққа ... ... аясы кең ... Ал «астырт құрылым»
атаулар– жалпы жұртшылыққа түсініксіз, тек ... бір ... ... ... ... ғана ... қолданыс аясы шектеулі
тілдік таңбалар.
● Аялық білім дегеніміз ... бір өмір ... ... ... ... ... және тілдік емес құбылыстар жөнінде таным-түсінігі.
Қоғамдық ортада белгілі бір сандық ұғым арқылы жасалған күрделі ... аясы мен ол ... кез ... ... ... ... оның ... мәнділігінің мән-мағыналық, танымдық сипатының
аялық білім ерекшеліктері анықталады. Бұл ... ... орта ... ... ... ... белгілі бір өмір
саласына қатысты тілдік ... ... ... қолдану аясы
тұрғысынан бір деңгейде қарамай, таңбаны қолданушы мен ... ... ... ... ... ... құрылым деп екі
деңгейге бөлдік.
... ... ... ... ... өз алдына когнитивтік
жүйеде белгілі орны бар концептілерді түзуге қатысады. Сол ... ... ... ... ... ... ... жеке-жеке
концептілер екені анықталды. Мысалы бес сан есімі адамның бес саусағымен
байланысты ... ... ... ... құрайды. Ал осы
сандық ұғым арқылы жасалған тілдегі көптеген ... ... ... ... ... - ... концептілерді жасайды. Яғни ... ... ... атау ... – жаңа ... ат беру өз ... ... болса, енді сол күрделі атаулар арқылы әлемнің тілдік бейнесін
қалыптастыру, қоршаған ортаның танымдағы ... құру бұл да өз ... ... тағы бір ... ... процес тіл шекарасында өтсе,
екінші процесс таным деңгейінде жүреді. Екеуі бірінсіз бірі жүзеге аспайды
да, тіл мен ... ... ... болып табылады.
● Сан ұғымдары арқылы жасалған күрделі атаулар тілімізде алуан түрлі
концептілер түзеді, яғни олар белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігіне сәйкес дүниені танып,
ол туралы білімді жинақтап, қорытып тіркеуінің құралы қызметін атқарады.
● Сандық ... ... ... ... ... ... ... тек
қана материалдық немесе рухани мәдениеттің нақты көріністерін ғана танытушы
бірліктер емес, сонымен ... ... ... ... ... ... – концептілерді құраушы тілдік бірліктер. Яғни сандар
дүниені танудың ... сол ... ... таңба, сол жиналған
ақпаратты реттеп, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін дайын білімнің кілті ... Д Е Б И Е Т Т І З І М ... ... А. Тіл ... ... Ана тілі, 1992, - 447 б.
2. Уәлиев Н. Қазақ графикасы мен орфографиясының ... // ... үшін ... А., 1993, ... ... ... К. Грамматика теориясының негіздері. А.: Санат, 1996, 240
б.
4. Н.Уәлиұлы, Алдашева А. Қазақ ... ... ... 1988 – 111 ... К.Күдеринова. Бірге және бөлек жазылатын сөздердің орфографиясы.
А.: Ғылым, 2004 – 144 б.
6. Б.Қасым. Сөзжасам: семантика. ... А., 2003 – 168 ... ... ... ... сан есім ... ... мағыналық ерекшелігі. Филол. ғыл.канд.алу үшіні
дайынд дисс., А., 1998.
8. Қазақ грамматикасы. // Н.Оралбаева. Күрделі ... А., ... ... ... ... 8 т.;
10. Неклюдов С.Ю. Мифы наордов мира. Т.2. М., 1982 – 720 ... ... Б.А. ... в ... ... ... 1974, - 239
с.;
12. Миллер Дж. А. Магическое число семь плюс или ... два. М., ... 297 ... ... М.А. ... ... и тайные союзы на ... и ... ... ... и Южной Азии., М., 1973, -
224 с.;
14. Кеңесбаев І. Жеті, үш, тоғыз, қырықпен байланысты ұғымдар. ... ҒА ... ... ... 1946, 4/26/ ... ... Л. ... возраста у древних тюркских народов ... ... 1 ... 1986, - 187 ... ... Э.Р. ... ... «два», «три». // Тюркологический
сборник-1974, М., 1975, - 104 с.;
17. Чернышев В.И. О ... ... ... в ... ... языках. // Известия АН Каз ССР. Серия филологическая.
Вып., 4, 1946, с ... ... Э.А. О ... слове сан «качество». // Советская
тюркология. 1978, №3, 116 с.;
19. ... М. ... ... ... ... сан 7 мен 40-тың ... // ... 1988, №3, 54 ... Марр Я.Н. О числительных // Языковые проблемы по числительным. –
Л.: ЛГУ. 1927. – 270 ... ... Қ.С. ... ескіліктерінің сандар жүйесіндегі тілдік
көріністері. Фил.ғыл.канд.алу үшін дайынд. ... ... 2001 ж. – 28 ... В. фон Гумбольд. О различении строения человеческих ... и ... на ... ... ... // ... труды по
языкознанию. М: ОАО НГ ... 2000, - 400 ... ... А.Н., ... Д.О. Лео ... в когнитивной
перспективе // СЛЯ. Том 49, №5. 1990. С. 451-458;
24. Ф. де ... Курс ... ... // В кн. Ф. де ... ... языкознанию. М., 1977;
25. Қайдар Ә. Қазақ этнолингвистикасы // Қазақ тілінің ... А.: Ана тілі , 1998, - 304 ... ... Ж. ... тілін зерттеудің когнитивтік негіздері //
Тілтаным. №4. 2001, 39-44 ... ... Н.К. ... лексика, когнитивная лингвистика и
антропоцентричность. М., 2000. – 232 ... ... В.М. Об ... и ... ... языку // Вопросы языкознания М., 1993. №3;
29. Паршин П.Б. Теоретические перевороты и ... ... ... ХХ века // ... языкознания. 1996. №2;
30. Фрумкина Р.М. Психолингвистика. М.: Академия, 2001 – 320 с.;
31. Селиверстова О.Н. ... ... на фоне ... ... ... // ... языкознания. №6. 2002, с. 12-16;
32. Андерсон Дж. Конитивная психология. 5-е ... – Спб.: ... – 496 с. ... ... ... Баронин А.С. Этническая психология. Киев: Тандем, 2000 – 264 с.;
34. ... Қ. ... ... ... ... А.: Ғылым, 1999 – 112 б.;
35. Хасанулы Б. Жубановедение – в ... ... ... ... и ... в Казахстане //
Репрессия в сфере ...... ... Логический анализ языка: Культурные концепты. М.:Наука, 1991. –
199 с.
37. Арутюнова Н.Д. Образ ... ... ... // Референция
и проблемы текстообразования. М.: 1998. – 115 с.;
38. Мороховский А.Н. ... и ... ... анализ: методы, результаты, перспективы. М.:Наука,
1990. – 213 с.;
39. WWW.TEMAKOSAN.NET САЙТЫ
40. Маслова В.А. Введение в лингвокультурологию. М.: ... 1997. ... ... ... А. ... Культура. Познание. М.: Русские словари, 1996.
– 416 ... ... М. ... концептісінің семантикалық құрылымы мен
лингвомәдени мазмұны. Филол. ғыл. кан.ғыл. дәр. алу үшін ... ... А., 2003 – 30 ... ... Б. ... ... көкейтесті мәселесі. А.: ДайкПресс, 1997.
– 272 ... ... Г.В. ... ... мира ... в ...... Золотарева А. Родовой строй и первобытная мифология. – М.: Наука,
1964. – 328 с.;
46. ... Ш. ... ... – А.: ... 1985. – 560 ... ... М. ... томдық шығармалар жинағы. – А.: Жазушы, 1985. 16
т. – 400 б.;
48. В. фон Гумбольд. Язык и философия культуры. М.: ... ... ... ... Н. ... ... // Жалын. 1988. 105-108 бб.;
50. Жанпейісов Е. Этнокультурная лексика казахского языка. А.: Наука,
1989. – 288 с.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп жасына дейінгі балаларға қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыру11 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
Excel ортасында графиктер мен диаграммаларды тұрғызу7 бет
«Ойын-сауық объектілері атауларының ерекшеліктері»58 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Алкандар физикалық қасиеттері3 бет
Алкиндердің тіршілікте маңызы6 бет
Алматы көшелері8 бет
Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі жөнінде5 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыру11 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
Excel ортасында графиктер мен диаграммаларды тұрғызу7 бет
«Ойын-сауық объектілері атауларының ерекшеліктері»58 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Алкандар физикалық қасиеттері3 бет
Алкиндердің тіршілікте маңызы6 бет
Алматы көшелері8 бет
Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі жөнінде5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь