Галактикалар мен жұлдызды жүйелердің эволюциясы

Галактикалардың құрылымы мен пайда болуы туралы зерттейтін космологиямен ғылымымен қатар космогония (грекше: “гонейа” – туылу деген мағынаны білдіреді) – космостық денелер мен олардың жүйелерінің шығу тегі мен дамуын зерттейді (космогонияның планеталық, жұлдыздық, галактикалық түрлері бар). Галактикалар дегеніміз, тек шар тәрізді ғана емес, спираль, эллипс, т. б. тәрізді ортасында ядролары бар жұлдыздар мен олардың жүйелерінің алып жиынтықтары болып саналады. Галактикалар миллиардтап саналады, сондай – ақ олардың әрқайсысында миллиардтаған жұлдыздар бар.
Болжамдар бойынша галактикалар ең ауыр элементарлық бөлшектер - гиперондардан тұрады, кейін жұлдыздар заттардың фрагменттелуі нәтижесінде түзілген. Бұл заттар галактикалардың ядросында әлі де кездеседі деген жорамалдар да бар. Кеңейетін Ғаламның теориясы астрономияның прогресіне себеп болған, бірнеше қиындықтармен кездесті. Үлкен жарылыстан кейін шексіз тығыздығы бар нүктеден ұшып шыққан зат, өзара тартылыс әсерінен бір – бірін тежеп, олардың жылдамдығы төмендеу керек. Бірақ тоқтау үшін бүкіл Ғаламның массасы да жетпейді. Осыған байланысты ғылымда 1939 жылы Ғаламдағы “қара ойықтар” туралы гипотеза пайда болды. Бұл ойықтар көзге көрінбейді, бірақ олар Ғаламның массасының 9/10 бөлігін құрайды.
Сонымен “қара ойықтар” дегеніміз не? Егер кез келген заттың белгілі бір массасы сол массаға шекті болып табылатын аз деңгейге жетсе, онда бұл зат өзінің тартылыс күші әсерінен тығыздала бастайды. Тығыздалу әсерінен затың массасы көбейіп, сәйкесінше заттың тартылыс күші де жоғарылай бастайды. Бұл тартылыс күшін жеңу үшін заттың жылдамдығы жарықтың жылдамдығынан да жоғары болуы тиіс. Сондықтан да “қара ойық” сыртқа ештеңі де шығармай, ешқандай
        
        Галактикалар мен жұлдызды жүйелердің эволюциясы
Галактикалардың құрылымы мен пайда ... ... ... ғылымымен қатар космогония (грекше: “гонейа” – туылу деген
мағынаны білдіреді) – космостық денелер мен олардың ... шығу ... ... ... (космогонияның планеталық, жұлдыздық, галактикалық
түрлері бар). Галактикалар дегеніміз, тек шар тәрізді ғана емес, ... т. б. ... ... ... бар ... мен ... алып ... болып саналады. Галактикалар миллиардтап
саналады, сондай – ақ олардың әрқайсысында ... ... ... ... ... ең ауыр ... ... -
гиперондардан тұрады, кейін жұлдыздар заттардың фрагменттелуі нәтижесінде
түзілген. Бұл заттар галактикалардың ядросында әлі де ... ... да бар. ... Ғаламның теориясы астрономияның прогресіне
себеп болған, бірнеше қиындықтармен кездесті. Үлкен жарылыстан кейін шексіз
тығыздығы бар нүктеден ұшып ... зат, ... ... ... бір – ... олардың жылдамдығы төмендеу керек. Бірақ тоқтау үшін ... ... да ... Осыған байланысты ғылымда 1939 жылы Ғаламдағы “қара
ойықтар” туралы гипотеза пайда болды. Бұл ойықтар көзге ... ... ... ... 9/10 ... ... “қара ойықтар” дегеніміз не? Егер кез келген заттың белгілі
бір массасы сол массаға шекті ... ... аз ... ... онда ... ... ... күші әсерінен тығыздала бастайды. Тығыздалу әсерінен
затың ... ... ... ... ... күші де ... Бұл ... күшін жеңу үшін заттың ... ... да ... болуы тиіс. Сондықтан да “қара ойық” сыртқа ештеңі
де шығармай, ешқандай жарықты шағылыстармайды, яғни көзге де ... ақ ... ... ... ... өз ... ... уақыт
баяулайды. Осы “қара ойықтар” галактикалардың ... ... өте ... көзі ... және олар жұлдыздарға дейінгі зат, яғни олардан
жұлдыздар пайда болған деп жорамалданады.
1963 жылы ... ... ... ... - ғаламдағы
радиосәулелердің аса қуатты қайнар көзі ашылды. Олардың жарығының күші
галактикалардың жарығынан жүздеген есе ... ал ... ... ондаған есе
аз. Квазарлар – жаңадан түзілген галактикалардың ядролары болып табылады,
яғни галактикалар әлі түзілу үстінде деген болжамдар ... ... ... ... ... сутегі
бөлінетіндігін көрсетті. Барлық химиялық элементтердің бастапқысы, ... ... ... ... ... ішіндегі ең қарапайымы болып
табылады – ол оның ... бір ... және ... ... ... ... ... теориясына сәйкес, сутегіден
жұлдыздардың қойнауында атомдық реакциялар нәтижесінде күрделі ... ... ... ... көп ... соғұрлым күрделірек атомдар
түзіледі. Біздің күніміз кәдімгі жұлдыздар секілді сутегіден тек гелий ғана
шығарады (ол галактикалардың ядроларын түзеді), ал аса ірі ... ... ... ... - ... ... шығарады.
Жұлдыздардағы нуклеосинтез теориясы физикалық эволюция мен химиялық
элементтердің таралуын, олар алғашқы жұлдыздардың ... мен ... ... ... түзілген деген жорамалмен жақсы түсіндіреді.
Ядролық реакцияларды ғаламның ... ... ... мен осыған
байланысты оның температурасының төмендеуіне байланысты қарастырып, ... ... ... ... ... ... мен ... байқауға болады. Нуклеосинтез теориясына сәйкес, Жер бастапқы
заттан емес, ... ... ... нуклеосинтез реакцияларының
нәтижесінде түзілген заттан пайда болған. Яғни, барлық ... ... ... ауыр металлдардың да – темір, қорғасын және т.б.)
ғаламның алғашқы ... ... ... ... қажет те емес.
Біздің галактикамызда орналасқан Құс Жолының жас мөлшері жайлы
астрономдардың бір ... ол әлі жас және Құс ... ... ... ... жүріп жатыр деген пікірді ұстанып отыр. Сондай – ақ Құс
жолында айналып жүрген газ ... болу ... ... ... ... нәтижесінде бұлттардан жұлдыздар пайда болады. Осыған
сәйкес ... ... ... ... ... де ... болады.
Жас және ескі жұлдыздардың құрамына анализ жасай отырып ... ... ... ... Ескі ... ... бастапқы кезеңінің құрамын көрсетеді. Жұлдыздардың металдық
қасиеттерінің арақатынасы ... ... ... туралы ғана
емес, сондай – ақ ғаламның химиялық эволюциясы жайлы да мәлімет береді.
Жас жұлдыздарда ескі ... ... ... ... ... ... жұлдыздық орта өзіне ауыр элементтерді ескі ... ... ... алып ... яғни олар ... күйінде
жаңа түзілген жұлдыздардың құрамына кіреді.
Ғалам эволюциясы ... ... ... әртүрлілігінің
дәлелі. Жұлдыздардың түзілу процестерінің интенсивтілігінің деңгейі әртүрлі
болған кезеңдерін бақылауға болады. Бұл ... ... ... байқай аламыз. Мысалға, орталығы шар тәрізді, линза нысанды
жұлдыз шоғыры ұзік - үзік ... ... ... ал түзілу үрдісі
үздіксіз жүргенде эллипс тәрізді галактикалар пайда болған. Галактикада ... ескі ... оның ... ... ... Сол ... ... мен химиялық қасиеттері бір-бірінен бөлек екі түрлі
жүйе қалыптасады.
Барлық аспан денелерін ... ... ... және энергия
бөлмейтін планеталар, кометалар, метеориттер мен космостық шаң деп бөлуге
болады. ... ... ... қойнауындағы ондаған млн ... ... ... ядролық процестер нәтижесінде түзіледі, осы
үрдіс кезінде аса күшті сіңетін қасиеті бар ерекше бөлшектер - ... ... ... ... ... ... заманғы
көзқарасқа сәйкес, жұлдыздар дегеніміз плазма, яғни аса ... ... ... ... ... газдың жиынтықтары. Дауылдар бұл затты ... ... ... ... Олардың бір бөлігі қайтадан түсіп,
қалғаны кеңістікте таралып кетеді.
Жұлдыздардың пайда болу процесін Күннің пайда ... ... ... болады. Күн дегеніміз сары түсті, негізгі қатардағы жұлдыз.
Қатардағы деуіміздің ... ... ... өте көп, ... ... ақ ... ... нейтрондық жұлдыздар, квазарлар, қара
ойықтар және т. б. ... ... да ... ... пайда бола алады.
Галактикалардың әсер ету аймақтарында үнемі жұлдызаралық ... Бұл ... ... ... ... ... ... Олар протожұлдыздық бұлттар деп аталады. Бұндай бұлттар негізінен
сутегі мен азғантай гелийдің қоспасы және де ауыр ... ... ... осы ... ... ... деп ... бөлігін қалыптастырады. Глобула пайда бола салғанда сығылудың
әсерінен температура көтеріле бастайды. Бұл үрдіс темір, ... және ... ауыр ... түйіршіктерінің пайда болуымен қатар жүреді.
Глобуланың температурасы жоғары ... ... ... ... ... ... элементтер түзіледі. Бұл заттар газды дискінің орталығына ... оның ... ... ... ... өзі ... бөлшектермен соқтығысып, олар бір – бірінен жабысып, содан кейін
планеталар түзетін астероидтарды құруы мүмкін.
Жұлдыздарды өзара түсі, жарығы, ... мен ... ... ажыратады. Спектрі мен жылтырлығы өзгеріп тұратын – өзгермелі
жұлдыздар (Тау ... ... емес (жас) ... ... – ақ ... млн жылдан аспайтын жұлдыздық ассоциациялар болуы мүмкін. Олардан көп
мөлшерде жылулық емес сипатта болатын энергия бөлінетін аса жаңа ... ... ... ... ... мүмкін. Бірақ жұлдыздардың
құрамы негізінен бірдей болады. Көп ... олар ... пен ... ... ғаламда аса ірі жұлдыздар - қызыл алыптар мен аса ірі
алыптар бар. Сонымен бірге көлемі өте аз, ... ... ... ... ... ... радиусының 1/50000 болатын (10-20 км) ... да ... ... ... ... деп ... себебі олар
нейтрондардың ірі шоғырынан құралған.
1967 жылы пульсарлар, яғни – Жерге периодтық түрде ... ... ... және ... ... көзі ... табылатын
сәулелердің ғарыштық көзі ашылды. Радиопульсарлардың (тез ... ... ... ... – 0,03-4 сек, жай ... ... заттың барлығы ағып өтетін қосарланған ... ...... және одан да көп секундты құрайды.
Аспан сырт көзге ... ... ... ... ... ... ... үнемі катастрофалар болып, жаңа, жас ... ... ... ... ... ... схемасы
жүздеген мың есе ұлғаяды. Бұл жарылыстар галактикалық пульсті ... ... ... өмір сүреді және өледі. ... ... ... ... ... ... схема бойынша көрсетуге болады:
Жұлдызды ( ... ( ... ... Жұлдыздар
(
(¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯ ... ... ... ... карликтер Жаңа Жұлдыздар
“қара ойықтар”
(
Газды
бұлттар
Күн жүйесінің эволюциясы
Біздің Құс Жолы атты, спираль тәріздес галактикамыз ... 150 ... ... оның өзінің ядросы мен бірнеше спираль тәріздес
тармақтары бар. Оның ... 100 мың ... ... тең. ... ... ... көпшілігі қалыңдығы 1500 жарық жылындай
болатын алып “дискінің” ... ... ... ... біздің
галактикамыз космос кеңістігінде секундына 550 км ... ... ... Оның екі серігі - Үлкен және Кіші ... ... ... диаметрі экватор бойынша 3·08·1013 шақырымға тең. Галактика
жұлдыздары ядроны айналатын қозғалысы күрделі ... және бұл ... ... және сұйық заттардың қозғалысынан мүлдем бөлек. ... ... ... ... және ... ... ... байланысты әртүрлі болады.
Галактикадағы заттар негізінен атомдық күйде болып, оның 99% сутегі
құрайды. Галактиканың ядросы көлденеңінен шамамен 30 ... ... тең. ... ... ... ... көзі болып саналады. Біздің Күн ... ... яғни оның ... 30 ... жылы ... Ең ... ... салыстырғанда Күн Лира шоқжұлдызына қарай
20 км/сек жылдамдықпен қозғалып келеді. Сонымен қатар Күн ... ... ... кеңістігінде Аққу шоқжұлдызына қарай 250
км/сек жылдамдықпен айналып келеді. Күн ... ... 180 ... ... ... Яғни бір галактикалық жыл шамамен 180-190 млн ... ... ең ... ...... альфасы (Проксима) және Сириус.
Күн – қатты қызған (беткі ... – 6000С), ... ... 1,4 г/м3). Оның ... от пен ... ... ... Күннің сәуле шығаруының – күннің белсенділігінің – 11 ... ... ... белсенділігінің ең жоғарғы шегінде оның бетінде ерекше көп дақ
байқалады. Сутегінің гелийге ... ... ішкі ... ... ... зонасы; 3-хромосфера; 4-фотосфера; 5–кун
дақтары; 6-протуберанецтер; 7-тәж
термоядролық реакциялар күн ... көзі ... ... Алғаш рет
термоядролық реакциялардың жүріп өтуіне қажетті температураны теориялық
түрде Артур ... ... ... ... физигі Ганс Бете (1967 жылы
Нобель сыйлығын ... ... ... ... ... термоядролық
синтезінің реакциясын есептеп шығарды.
Күн жүйесі мен жұлдыздардың ... ... ... кез-келген проблема
немесе гипотезаның негізінде, Ғаламның үш ... ... ... ... ... ... ... сутегіден (75%), гелийден
(25%) және басқа да химиялық элементтердің азғантай бөліктерінен құралған;
екіншіден Ғаламның кезкелген ... ... газ және шаң ... ... барлық заттар айналмалы және турбулентты қозғалыста
(галактиканың ... ... ... жұлдыздар айналуда, планеталар
күнді айналады және т.б.). ... ақ ... Күн ... жасы 5 млрд ... ... білеміз. Бұл мағлұмат бізге ғаламның өзіміз орналасқан
бөлігінің тарихын елестетуге ... ... ... ... ... ... ... гипотезалар бар. Өткен
ғасырда осындай гипотезаны И.Кант ұсынды. Бұл ... П. ... ... ... ғана В.Фесенков пен О. Шмидтің жаңа ... ... ... ... басқа гипотезалардаң айырмашылығы, оларға сәйкес
планеталар бастапқы ыстық компоненттерден ... суық ... ... Швед ... ... ... ... Ф.Хойл жетілдірген Күн
жүйесінің пайда болуы гипотезасының электромагниттік варианты қазіргі таңда
кең таралған.
Жұлдыздардың пайда болу үрдісі ... ... ... ... газ бен шаң, ... күштердің әсерінен гравитациялық ядролар
– протожұлдыздардың элементеріне үнемі ... ... ... ... ... ... бастап гравитациялық ядролардан қалған
айналмалы ... ие ... ... ... бере ... ... ... оның ішінде атомдық синтездің реакциялары өте
бастайды.
Қызудың ... бір ... ... ... ... ... қабығына
айналған, қалған затты жарып, жан – жаққа шашыратып тастайды. Глобуланың
сығылуы оның ... ... ... ... ... ол атомдар
өздерінің электрон қабықшаларын жоғалтатын температураға да ... 15 ... ... ядролық синтез реакциялары басталады.
Сутегі ядролары орасан зор энергия бөле отырып, гелий ядроларын
түзеді. ... ... А. ... ... ... ... ... реакциялар жүретін термоядролық қазан болып табылады. Оның
ядросының температурасы 15 млн градус, ал ... ... ... ... Күнді құрайтын газдың тұрақты тепе- теңдігін түсіндірді. Оның
түсіндірмесі бойынша тартылыс күші ... ... ... ... ... ... кері әсер ... А.Эддингтон, бұдан басқа
радиациялық қысымның жұлдыздардың ішінде бар екендігін ескерді, ал сәуле
шығару жұлдыздың ... ... ... ... ... қысым
да елеулі болуы тиіс.
Бұл жерде гелийді күл ретінде қалса, сутегі қанша уақыт жануы ... ... ... ... ... ... байланысты бұл үрдіс ұзақ
немесе жылдам болуы мүмкін. Массалары Күннің массасындай ... ... ... бойы ... ... Бірақ сутегінің қоры шексіз емес,
олар қашан да ... ... ... ... ... қоры ... кейін 100 млн
градус температурада гелий жана бастайды деп жорамалданып отыр. Ендігі күл
оттегі мен көміртегі ... ... мен ... жану үшін ... ... ... Бірақ осы кезге дейін де күнде елеулі процестер өтеді.
Гелий сутегіден ауыр, сондықтан ол ... ... соң ... ... Енді сутегі қабықтың ішінде жанады. Ал орталықта қалған гелийлік
шар, қызған сайын үлкейе бастайды. Оның температурасы да ... ... ... ... ... ... Бұл құбылыс бүкіл Күн жүйесін
катастрофалық процестерге алып ... ... ... ... ... мұхиттар буланып, планетаны қалың тұман қаптап, онда үздіксіз жаңбыр
жауады. Гелийлік өрт оны қоршаған сутегілік ... ... ... ... ... ... ... планеталардың атмосферасын жұлып
кетіп, оларды өртеп жібереді.
Бұдан соң ядролық пеш сөнеді. ... Күн ... ... ... ықпалы күн бетіне жеткенше оның сыртқы қабықшасы суыи ... ... ... қайта жиналып, жоғарыда көрсетілген реакция қайта
басталады. Ішкі қабаттардағы ... ... ... ... төмендейді. Ақырында атомдар түзілуге қажетті жағдайлар туып,
фотондардың ағыны ... ... жылу ... ... ... бұл ... белгілі бір шекке
жеткенде, Күннің қабықшасы кеңістікке шашырап кетеді, яғни күн ... ... ... Күн ақ ... ... тып – ... ... жылдарға созылған тіршілігін жалғастыра береді.
Егер Күннің массасы үлкен болғанда сутегінің жану ... ... ... ... ... магний, кремний, фосфор, күкірт,
никель, т.б. түзілгенге дейін жүре берер еді. Бұл элементтердің барлығы бір-
біріне ... ... ... ... еді, ... ...... фосфор - кремнийлік қабықта және т.б. Бірақ, ... ... ... ... ... ... жанбайды. Бірақ қысым мен температура
жоғарылағандығы соншалық, ең соңында электрондар мен протондар бір-бірімен
қысылысып, ... тек ... ғана ... ... жетеді.
Олардың алатын орны аз болатындықтан жұлдыздардың орталық ... ... ... ... қатар қосымша энергия бөледі, бұл энергияның әсерінен
сығылу процесі тездетіле түседі. Нәтижесінде ... ... ... бұл әлсіз бөлшектер жүйеден тез арада сыртқа ... ... ... ... ... ... сығылу қайтадан
күшейеді. Нейтринолардың ағыны ... ... олар енді ... ... кете ... ... сыртқы қабаттар өздерінің тығыздықтарын
ұлғайтады. Бұл кезде гравитациялық күштердің
Күн жүйесі
әсерінен аса жаңа жұлдыздың жарылысы деп ... ... ... ... ... ... ... системадағы басқа элементтер де ... Бұл ... ... ... ... ... жүреді.
Біздің Күн мен планеталар аса жаңа ... ... ... деп ... ... ... ... протопланеталық
“бұлт” пайда бола бастайды, бұл бұлттың жазықтығы ... ... ... ... системасы 9 планетадан тұрады: Меркурий, ... Жер, ... ... ... ... ... ... барлығы бір бағытта, бір жазықтықта (Плутоннан
басқасы), дөңгелек тәріздес орбиталары бойымен айнала ... ... ... ... оның ... ... қашықтық (Плутонға
дейін) 5,5 жарық ... тең. ... ... ... ... 149 ... тең, бұл ... оның 107 диаметріне тең.
Кішкене планеталарда планеталар серіктерінің басым көпшілігіндегідей
атмосфера жоқ, ... ... ... ұстап тұратын тартылыс күштері
жеткіліксіз. Венераның атмосферасында көмірқышқыл газы басым, ал Юпитердің
атмосферасында аммиак көп. Айда және ... ... ... ... болған
кратерлер бар.
Үлкен планеталардың - Юпитер, Сатурн, Уран мен ... ... ... ... ... ... жақсы көрсетеді. Олардың құрамы
жалпы Ғаламның құрамына өте жақын. Ішкі кішігірім, яғни ... ... мен Марс ... ... ауыр ... көп, ал ... неон
сияқты газдар аз мөлшерде, себебі ... ... күші ... ... ұстап тұра алмай, олар ұшып кеткен.
Юпитердің диаметрі ... 144 000 км. Бұл ... ... 12 ... ал ... ... ... 300 есе көп. Бірақ Юпитердегі заттардың
тығыздығы бөлек. Ол жеңіл заттардан – ... мен ... ... – ақ ... ... ... ... мен басқа да химиялық
элементтерден құралған басқа да қосылыстардан тұрады. Юпитердің ... күші ... ... екі жарым есе көп, сондықтан жоғарғы
қабаттардағы қысым ... ... ... ... ішндегі заттардың
тығыздығы жоғарылайды.
Ғылымда бұл планетаның құрылымы газды - сұйықты екендігі белгілі. Оның
центрінде ғана тас тәріздес ядро ... ... Ол ... ... ... зор ... әсерінен электр тогы мен жылуды өткізетін металдық қатты
денеге айналған. Юпитерде Күн сияқты газды-шаңды ... ... ... тұжырымды олардың химиялық құрамы ... ... оның ... ... ... үшін ... әйтпесе біздің планеталық
жүйемізде қосарланған ... ... бұл ... ... тіршілік пайда
болуына қалай әсер ететіні белгісіз еді. Жұлдыз болмаса да Юпитер ... ... ... ... ... ... ... жылжыған сайын жоғарылап, ең орталық нүктесінде ... ... ... Жоғары температуралар әсерінен планетаның қабықшасында
конвективті қозғалыстар түзіліп, экваторға параллель горизонталды сызықтар
пайда ... ... ... өрісі Күннен бөлінген сәулелерді ұстап, тек
қана тіршілікке емес, электронды құралдарға да аса ... ... ... ... ... атты автоматты зонд, полярлық
шуғылалар мен Юпитер атмосферасындағы көз ... ... ... ақ 400 ... жылдамдықпен жойқын соққан дауылдарды
бақылаған. Бұнымен қатар Юпитердің серіктері де анықталған. Олардың бірінде
– Иода, серіктің ... ... ... ... ... ... сегіз вулкан табылған.
.
-----------------------

Пән: Астрономия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Галактика7 бет
Галактикалардың динамикалық қозғалысы6 бет
Радиоастрономия тақырыбы5 бет
Шиыршықты галактикалар8 бет
Әлемнің ірі мaсштaбты құрылымы гaлaктикaлaр және олaрдың түрлерi мен қaсиеттерi8 бет
Бейсызық физиканың жаңа әдістері және компьютерлік модельдеудің көмегімен айнымалы жұлдыздар мен галактикалардың фракталдық қасиеттері мен заңдылықтарын анықтау59 бет
Галактикалардың белсенді ядролары7 бет
Дискілік галактикаларды моделдеу4 бет
Жердің әлем теңсіздігіндегі орны14 бет
Ғалам эволюциясы идеясының қалыптасуы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь