ХХ ғасырдың ІІ жартысындағы Жарма ауданының тарихы

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. ХХ ғасырдың 50.90 жылдарындағы Жарма ауданының дамуы
1.1. Жарма ауданындағы өнеркәсіп және көлік қатынасы ... ... ... ... ... ... 8
1.2. Жарма ауданының мәдени дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

2. Тәуелсіздік жылдарындағы Жарма ауданы
2.1. Жарма ауданында жекешелендіру саясатының жүзеге асырылуы ...34
2.2. Тәуелсіздік жылдарындағы ауданның мәдени жетістіктері ... ... ... ..39

3. «ХХ ғасырдың ІІ жартысындағы Жарма ауданының
тарихы» тақырыбын өлкетанулық материал ретінде қолдану
3.1. «Қазақстан тарихы» пәні сабағында «ХХ ғасырдың
ІІ жартысындағы Жарма ауданының тарихы» тақырыбын қолдану ... .44
3.2. «ХХ ғасырдың ІІ жартысындағы Жарма ауданының тарихы»
тақырыбын мектепте сабақтан тыс уақытта қолдану әдісі ... ... ... ... ... .46

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56
        
        Қазақстан  Республикасының   Білім  және  ғылым  министрлігі
М.О. Әуезов атындағы Семей ... ... ... ... «ХХ ... ІІ ... ... ауданының тарихы»
Студент
Ғылыми жетекші,
аға оқытушы
Семей 2008
Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.................................3
1. ХХ ғасырдың 50-90 ... ... ... ... ... ауданындағы өнеркәсіп және ... ... ... ... ... дамуы
.........................................................20
2. Тәуелсіздік жылдарындағы Жарма ауданы
2.1. Жарма ... ... ... ... ... ... Тәуелсіздік жылдарындағы ауданның мәдени жетістіктері ..............39
3. «ХХ ғасырдың ІІ жартысындағы ... ... ... ... материал ретінде қолдану
3.1. «Қазақстан тарихы» пәні сабағында «ХХ ғасырдың
ІІ жартысындағы Жарма ауданының тарихы» тақырыбын қолдану .....44
3.2. «ХХ ғасырдың ІІ ... ... ... ... ... сабақтан тыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... қатарына қосылу
әрекетіне кіріскен Қазақстан Республикасы үшін ... ... ... ... бірі – ... өз ... терең зерттеуі, тарих
тағылымын жадында ұстауы. Бүгінгі ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыру мен
ұштау ел тарихын, өз ... ... ... ... ... ... ... қыры мен сырын терең білу міндет ... ... ... ...... Қазақстан облысындағы Жарма
ауданының тарихы. Шығыс Қазақстан өңіріндегі ірі әкімшілік аймақтың бірі ... ... ... ...... ... ұсақ ... қиыр
батысы мен Қалба жотасының кең көлемді ... жақ ... алып ... ... қақ ... ... Шар мен ... өзендері халыққа ерекше күші бар
мекен ретінде ғасырлар бойы ... ... ... де ... болып отыр.
Тақырыптың зерттелу деңгейі
Жарма жері ертеден-ақ оңтүстік пен ... ... ... ... Бұл өлке ... мен ... да қатты
қызықтырған, олардың көпшілігі артына жергілікті жердің табиғат көркі,
тұрғылықты ... ... мен ... ... ... мәліметтер
қалдырған. Мәселен, Ш.Уәлиханов [9], ... ... [17], ... [37], ... [47] сияқты басқа да көптеген
атақты ғалымдар мен зерттеушілер болған.
Қалбаның қазба байлықтарын ... ... ... ... ... Оның ... өлкенің ... ... ... ... Сол себептен де ғалымның пікірлері
өзінің практикалық маңызын жоғалтқан жоқ.
Жарма ... ... ... ... энциклопедиялық
басылымдар арқылы танысуға болады. Жарма ауданы әкімшілік ... ... жылы ... Бұл туралы мәлімет Қазақ Совет энциклопедиясы
[14] мен тәуелсіз елімізде жарық ... ... ... ... ... ... ... облысының құрамдас бөлігі. Ауданның
географиялық орналасуы, қазба байлықтары туралы мәліметтерді ХХ ғасырдың 60-
шы ... ... ... ... область» атты еңбекте
кездестірдік. Еңбектің авторлары – Кузнецова З.В., ... И.И. ... ... ... ... мәліметтердің ескіруіне
қарамастан өлкенің табиғи ресурстары жөніндегі материалдар әлі де ... ... ... ... ... - өлке ... Зерттей білу, зерттегенді
зерделей білу арқылы тарих тағылымын, тарих ... ... ... Бұл үшін ... ... зор ... туып отыр. Тәуелсіздік жылдары
жарық көрген еңбектерде Жарма ауданының құрылуынан бастап ... ... ... жазылған. Қазіргі әлеуметтік-экономикалық жүйе де,
шаруашылық қарым-қатынас та, ақпараттық ... те, ... ... та
басқаша. Тіпті, әріге бармай-ақ, бүгінгі күніміз бен ... ... ... ... ... ... айқын сезініп келеміз.
«Тарихыңды танып біл» атты еңбекте Ә.Сәдуақасұлы [42] ел мен ... ... ... Семей облысы өңіріндегі мәдени ескерткіштердің мән-
мағынасын маңызын ашып көрсетті. Бұл тарихи-танымдық еңбек деп түсінеміз.
Жарма ... ... ... мол ... ... белгілі. Осы
тұрғыдан өлкеге сипаттама беруге арналған Қ.Керейбаевтың «Қазыналы Қалба»
[19] және ... пен ... ... ... ... ... ... кітабы - Қалба өңірінің географиялық,
тарихи – экономикалық жағдайын қамтыған ... ... ... ... ... ... туралы тарихи ескерткіштерден бастап осы күнге
дейінгі тарихы туралы ... ... ... осы ... болған ғалымдар,
шеберлер, батырлар мен билер, ақын-жыршылар, ... ... ... бар. А.Нурсултанов пен А.Кирпота «Золотое Прииртышье» кітабын
республикадағы байырғы комбинаттардың бірі - ... ... ... ... Шығыс Қазақстан өңірінде алтын өндірісінің
пайда болуы және оның ... ... ... ... ... ... ... де назар аударылған. Бұл ... ... ... ... ... жетістіктерге баға бере аламыз.
Экономиканың өрістеуінің бірден-бір көрсеткіші – көлік қатынастарының
дамуы. ... ... ... ... ... ... ... өз әсерін тигізді. Қ.Керейбаевтың «Из истории Северного Турксиба»
[18] еңбегінде Семей темір жол бөлімінің тарихы, ... ... ... ... дамытуға қосқан үлесі туралы баяндалады. Осы еңбекте
Жарма ... ... ... Шар, ... ... Үшбиік теміржол
станцияларының пайда болуы және дамуы біздің зерттеуге арқау болды. Алайда,
соңғы ... ... ... ... ... публицистикалық сарыны басым
екенін байқаймыз.
Сонымен қатар, диплом жұмысында мерзімді басылымдардағы материалдар,
оның ... ... ... «Рудный Алтай», облысқа тарайтын «Семей таңы»
және аудандық «Молшылық үшін», «Рауан-Восход» ... ... ... ... ... ... ШҚО Қазіргі заман тарихы
құжаттарының орталығы және Жарма мұрағат орталығының қорларын пайдаландық.
ШҚО ҚЗТҚО-да «Қазақ КСР ... ... ... ... ... ... атты Р-612 қор ... зерттелді. Аталған қорда 1927-
1995 жылдар аралығындағы комбинаттың қызметін ... ... бар. ... барысы Қалбатау селосындағы Жарма мұрағат
орталығында жалғастырылды. Бұл мұрағатта «Жарма ... ... ... - қор, ... облыстық жергілікті өнеркәсіп басқармасының ... ... ... 217 – қор , ... аудандық білім бөлімі» 102
– қор, «Жарма ауданындағы «Достық» ЖШС-і Жаңаөзен селосы (1997 – ... 260 – қор, ... ... ... ауданы Георгиевка селосы. Жарма
аудандық агроөндірістік бірлестігі (1931 – ... 75 – ... Осы ... ... ... аталған басым публицистикалық
еңбектердің мәліметтеріне нақтылық беруге көмек ... ... ... мен міндеттері.
Диплом жұмысының басты мақсаты – Жарма ... ХХ ... ... ... ... ... ... мұрағатындағы тың деректерді
ғылыми айналымға енгізу. Осы мақсатқа жету үшін диплом ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 50-90 жылдарындағы өнеркәсіп пен ... даму ... ... ... ... мәдени мекемелерінің жұмысын мұрағат деректері арқылы
анықтау;
- тәуелсіздік жылдарындағы Жарма ауданының экономикалық ахуалын сараптау;
- ХХ ... ... ... Жарма өңірінде халық ағарту ісінің
жағдайын көрсету;
- мәдениет саласындағы жармалықтардың республика деңгейіндегі ... ... ... ... ... ... ... келтіру.
Зерттеу ... ... ... отырып, тарихи білімді жинақтау арқылы
тарихи, объективтілік ... ... ... Зерттеу жұмысында
салыстыру, талдау әдістері қолданылды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... бойынша жасалынған ... мен ... «ХХ ... ІІ ... ... ... ... бойынша жұмыстың ... ... мен ... , ... оқу ... ... ... жұмысының құрылымы.
Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш ... ... ... ... және ... ... ХХ ... 50-90 жылдарындағы Жарма ауданының дамуы
1.1. Жарма ауданындағы өнеркәсіп және көлік қатынасы.
Шығыс Қазақстан өңіріндегі ірі әкімшілік аймақтың бірі – ... ... жылы ... Бұл өңірді георафиялық және ... ... ... ... деп ... Қалба жотасында алтынның бай кен орындары
бар.
Шығыс Қазақстанның Нарым және Қалба жоталарының кен ... ... 1100 ... ... металл қазып алған. Ескі қорымдардан табылған
заттар, тіпті кен ... өзі ... ... алтын өндіргенін
дәлелдейді. Қола дәуірі кезінде бұл аймақ бүкіл Орталық Азия мен ... ... ... ... ... ... ... зерттеуде академик В.А.Обручев құнды
деректер қалдырды. Қазақтың ұсақ ... оның ... ... ... ... сипаттай келе академик В.А.Обручев былай деп жазады:
«Это бывшая геосинклинальная ... ... ... ... ... ... ... всех типов, от магматического ... ... ... золоторудное и россыпное, вольфрам, медь,
серебро-цинк, свинец в виде жильных ... ... ... руды, вкрапленные медные руды различного ... ... а ... пласты угля каменноугольного и юрского возростов,
самосадочная соль, гипс, алюминиевые руды выветривания» [19;25]
Осындай ... ... ... ... ... ХХ ... ... барлау жұмыстарын жүргізе бастады. Аудан өнеркәсібінің негізін 1920
жылдары Ақжал мен Бөке кеніштерін игеру ... ... ... ... ... өңірінде КСРО түсті металлургия ... ... ... Бөке ... ... ... өндіретін «Алтайалтын»
тресті құрылады. 1933 жылы маусым айында бұрынғы КСРО өнеркәсіп ... ... ... кен ... комбинатын құру туралы қаулы
қабылданды. Содан бері Семей өңірінде алтын кеніштері ашылды. Алғашқы кезде
жер қойнауының 25-30 ... ... ... 100 ... тереңдігінен
алтын алынды. [34;45]
Бұл комбинаттың қызмет ету көлемі тек қана ... ... ... ... ... облысына тарады. 50-ші жылдары Еспе, ... ... ... жылдары Құсмұрын мен Семейтаудан және ... Жаңа ... ... ... ... бастады.
1952 жылға дейін «Алтайалтын» тресттерінде қазылған бүкіл руданың
90 % ... ... ... ... тек оның ... ... алтын мен кремнезем болатын бөлігін флюс ретінде экспортқа жіберіп
отырды.
Бақыршықтағы барлау жұмыстарының ... мен жаңа ... ... рудалардың шығуы Казақ КСР түсті металлургия министрлігі ... ... ... ... ...... ... Бұған Иргиредмет, КазМУ, Қазақ ... ... ... тау – кен ... ... ... Ленинград тау
институты, т.б. ат салысты. Соның ... ... ... ... ... ... И.С.Стахеев, ... ... ... И.А.Жучков, Р.А.Исакова, т.б.
өз үлесін қосты. [34;58]
Осы Бақыршықтағы ... ... ... ... ... ... ... байыту кешені ... ... ... ... ... ... пайда болды.
1960 – 70 жылдары бүкіл КСРО көлемінде рационализациялау, ... ... ... ... үнемдеу және шығынды аз
келтіретін жаңа ... ... табу ... ... Осының
арқасында кеніштерде қолданысқа жаңа техникалар енді. Нәтижесінде 8 – ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, 1970 жылғы мәліметтер бойынша Жарма ауданында Бақыршық,
Октябрьск, Ақжал ірі рудниктерінде жаңа техникаларды пайдалану арқылы ... ж.ж. ... ... бесжылдық жоспарын 102 пайыз, өнім өткеру
жоспарын 107 ... ... ... тыс 2 млн. 57 мың ... өнімін
шығарды. Еңбек өнімділігі 9,2 % артып, өнімнің өзіндік құны жоспардан 3,2 %
кеміді. Өнеркәсіп орындары ... ... ... ... ... өнім ... өнім ... – 114% орындалды, қосымша 321 сомның өнімі ... 2000 - нан ... ... ... ... ... ішінде 27 адам
«Құрметті шахтер» және «Еңбегі сіңген шахтер» деген абыройлы ... ... ... және ... ... ... белсенділік танытқан
үшін 27 горняк медаль және орденьдермен марапатталды. Ленин ... ... ... №4 ... ... Идай ... Қазан революциясы
орденімен А.Сулейменов; ал Бақыршық руднигінің бастығы ... ... ... ... және «Архарлы» руднигынан
Д.Светочев Еңбек Қызыл Жұлдызымен марапатталды. Қорытындылай ... және ... ... ... ... ... ... ғылыми – техникалық үдірістің жеделдетуі және еңбектегі өнім
өндірудің ... ... деп ... ... жылмен 1970 жылдарды салыстырғанда комбинаттағы руданы өңдеу 3,5
есеге өссе, ал ашу жұмыстары 5 есе ... ... ... ... ... ... ... Еспе,
Бақыршық, Бөке сияқты кеніштеріне жекеше тоқталып өтсем.
Қазақстандағы байырғы алтын өндіру орындарының бірі – ... ... ... қарай 20 шақырым жақын темір жол стансасы
Жаңғызтөбеден 18 шақырым жерде үш жағы ... ... ... жазыққа ұласатын алқапта орналасқан шағын ауыл. 1928 жылы Семей
округіне қарасты төрт (Ақжал, Сынтас, Құлынжын, Алтай) алтын ... ... қоры ... ... ... осы Ақжал тобы құрылды. Оған Ақжал,
Даубай, Бөке, Балажал, Алайғыр, Қазаншұңқыр, Жантас, ... және ... ... [42; ... кенішінде мемлекеттік тапсырыспен ірі ғылыми ... ... ... ... руда қорының теориялық негіздерін жасайды.
1930 жылы Ақжалда комбинат құрылып, 1933 жылы ол ... ... ... 303 адам ... ... ... ай аралығында орындап шықты. 1948
жылы Ақжал кеніші ... ... ... 1949 жылы ... бойынша
бірінші, 1954 жылы республикалық жарыста екінші орынға шықты. [59;25]
Келесі ... бірі – ... ... округіне қарасты Бөке кеніші.
Кенішке алтынды кварц өзегі мен алтынды кен аймағынан тұратын Бөке және
Васильевск кен ... ... ... ... 1903 жылы ... ... ... кәсіпкер Хатынский бастады. Кеніштің ашылу тарихы ресми
түрде осы жылдан ... Одан ... ... ... «Ауыл», «Колорадо», «Александровская», «Гористая» т.б.
желілері ... ... ... ... кен ... және ... ... бұл жерде «Аурум» акционерлік қоғамы жүргізеді.
Кеніш 40 жылдың аяғына дейін старательдік жолмен игерілді. [64;6]
1960-1965 жылдар Бөке кенішінің ... ... ... ... ... ... жарыс қыза түсті. Бесжылдықтарды мерзімінен бұрын
орындағаны және жоғары техникалық-экономикалық көрсеткіштерге жеткені үшін
1965, 1967, 1970, 1982 ж.ж. ... КСРО және ... ... Түсті металлургия
министрлігінің ауыспалы туын жеңіп алды. Кеншілер Идай Шишембаев – Ленин,
Әрін ...... ... ... ... ... ... Қызыл Ту, Ж.Сарғызов, К.Аканов, Т.Даянов, А.Игнашин – Құрмет ... ... ... ... Е.Байдакпаев – 3 дәрежелі
Шахтер даңқы ордендерімен марапатталып, алтын ... ... ... ... ... ... кейіннен Еспе деп аталған
кен орнын 1944 жылы геолог Г.С.Катковский басқарған ...... ... ... Ол Шар ... ... қарай 45 км
жерде, Қызылсу өзеніне құятын Еспе бұлағының он жақ жағалауында, Солтүстік
Қалба таулы қыратындағы аңғарда ... кен орны 1947 жылы ... ... ... қарамағына беріліп,
олар оны өндірістік жолға қоюға даярлық ... ... ... жылы ... ... ... ... құрметіне кеншілер
мекені – «Октябрьск» деген атқа ие ... ең ... ... 1947 ... ... 30-35 жыл ... болып еңбек еткен Нұртаза Жұмақанов, Слан ... ... ... ... т.б. ... ... ... еді.
Кеніште бір кезде таза алтын беретін Қазақстандағы бірден – бірі кен
байыту фабрикасы ... ... ... – жылдардың басында кен орнына ... ... ... ... ... тау-кен техникалары келе бастады. Мәскеу, ... ... ... ... ... ... Шахта тереңдетіліп, ондағы су
тартатын жүйе мен желдеткіш ... ... ... өте ... ... құрал-жабдықтарды түсіруді тездету үшін арнулы контейнер
орнатылды.
«Октябрьск» кен орны трест, комбинат көлемінде ... ... ... саналды. Кейіннен осы жерде ... ... ... ... ... ... (1964 ж.), ... «Қостөбе» (1969ж.), «Қызылсу» (1970ж.), ... ... ... ... ... ... басында комбинатта жаңа техникалық
және ұжымдық негізде ... ... ... ... қайта жаңғырды.
Бұл әдістің өзінің ерекшеліктері бар: біріншіден, көп ... ... ... өндірілетін металлдардың ... құны ... ... – ерекше құқықтық статусы бар алтын өндіру
өнеркәсіптеріне қарасты дербес ... ... ... ... ... ... ірі старательдік артельдері ұйымдастырылған.
Келісім бойынша бастапқыда комбинат қажетті таулы техникалармен, ... ... ... ... ... ... бірі - «Горняк» артелі. Ол 1966
жылы «Алтайалтын» комбинатына қарасты Бөке кентінде құрылды.
1968 жылы ... ... ... ... ресми тіркелді. Артельдің
төрағасы болып Тупик Анатолий Леонтьевич тағайындалды.
Ең алғаш кішігірім алтын ... ... ... ... Артельдің
базасы Ақжал ауылында орналасты. Бірнеше ... ... ... Тасқора, Балажал, Ақжал, Мальва т.б. Өндірілген алтын бір ... жоқ ... 1976 жылы ... ... 9 млн. 500 ... ... өндірілді, ҚазКСР-і түсті металлургия министрлігінің
тапсырысы бойынша, 10 мың сом сыйақы және 2 ... ... ... 1990 ... айында сайлау арқылы артельдің төрағасы Сүлейменов Болатхан
Еркешұлы тағайындалды Сол кезде артельде 30 ... ... ... ... ... айналысты. Артельде жалғыз ғана участок – ... ... ... ... ... бар руда алатын үш аймағы болған: фунт ... ІІІ және ... ... ... қатты Былқылдақ, Дайбай, Ақтасты
үлескілері ашылды. Жуылып, ... ... таза ... ... ... ... Таза ... – 300 кг алтын шығарылды. Мезек пен
Ақжал үлескілерінен – 6 ... ... ... ... бар руда ... ... автокөліктасылады. Ақжал фабрикасынан Жаңа Семей,
Қарағайлы ... ... ... ... ... ... Олар станциядан руда «Балқаш мыс» комбинатына жіберіліп ... ... ... ... Зырян қорғасын зауытына
жіберіледі. Алтынды өндіріп артельге қайтарылып отырылды. Ақжал учаскесінің
рудасы, Ақжал учаскесі ... деп, ... ... ... ... кен – ... фабрикасына жіберіліп, байытып,
концентратын Балхаш мыс ... ... ... ... 350-ге жуық ... көбейді. [19,256]
«Алтайалтыннан» 1985 жылы Бақыршық кен металлургия комбинаты ... ... ... ... ... ... ... 1944
жылғы есебінде келтіріледі. 1953 жылы Қазаншұңқыр барлау партиясы Бақыршық
кен орнында ... ... ... одан әрі ... Ал 1955 ... ... ... кен басқармасының барлау-пайдалану учаскесі бұл
арадан кен ала бастады. [65;4]
Басқарма алдында кеннің физика-механикалық қасиеттерін тану және ... ... ... ... ... ... Алдын-ала жүргізген
жұмыстары негізінен шұңқыр қазу, тік қазу (10 және 20 метрден) және ... жүйе ... ... ... ... ... ... кейін Қызылсу аймағында қуатты өте жоғары ірі техникалық кең
жыныстарының бар екендігі ... ... ... ұзындығы 20-25
шақырымға созылып жатты. Зерттеулер осының алдындағы ... ... ұсақ ... ... ... ... ... берді. [65;23]
1950 жылдардың басында «Алтайалтын» тресінен шикізат базасы болып
табылатын Балажал, ... ... ... ... кен орындары
біртіндеп жабылуға айнала ... ... ... ... ... ... ... кезеңі
басталды.
1955 жылы мамырда құрамында 20 адамнана тұратын бригада үлкен үміт
үстінде Бақыршық қажы ... ... ... ... жұмысқа кірісті. Бұлар
тәжірибелі таукен ... ... және кен ... еді. Олардың
қатарында И.С.Большинский, В.Г.Диденко, Н.П.Бичевин, ... ... ... И.Мейрамбаев, К.Сүлейменов,
Б.Қызыкенов, т.б. болды.
Бақыршық кені гидротермалдық алтын-пирит-арсенопирит формациясына
жатады. Оның кен ... ені 150-200 ... ... ... деп ... ... мен Батыс Қалбаның терең жарылысынан ... ... ... ... ... ... мөлшері пирит және көміртекті
заттарға байланысты. Кен құрамында алтын мен күмістен ... ... ... ... бар. ... жылы Бақыршық сынақ кендерін жер асты әдісі бойынша өндіру
басталды. Мұның негізгі мақсаты – ... жер ... ... ... ... ... және комбинат үшін жобада белгіленген кен ... ... ... қазу ... ... ... 1968 жылы Бақыршықтың екінші
дәрежелі кен кәсіпорындары қатарына жатқызуға мүмкіндік берді. ... ... ... ... аса ірі кәсіпорындардың біріне айналды.
1968 жылы кен ... ... ... құрылды.
«Бақыршықалтын» Шығыс Қазақстан шахта құрылысы ... ... ... ... ... ... қайта құрылды. [65;35]
Комбинаттың кен өндірісінің ең озық технологиясы және осы заманға
жаңа, жетілдірілген ... ... ... Жер асты ... жоғарғы
өнімді машиналар: бұрғылау ... ... ... кен ... ... және сыйымдылығы 4 текше метр
вагонеткалар жұмыс ... ... ... кен ... 570 метр ... сыйымдылығы 9,5 текше метр ... ... ... кен ... ... ... лентамен тасымалданады. Алынған
кен қоспалары одан әрі өңдеуден өту үшін ... ... ... ... ...... КСРО көлеміндегі ең ірі, ал республикадағы үлкен
алтын орны деп танылды.
1974 жылы ақпанында КПСС ... ... мен КСРО ... кен ... ... ... одан әрі ... оның
қуаттылығын алғашқы белгілеген, 8 есе арттыру жөнінде арнаулы ... ... ... кен байыту комбинатының директоры ретінде
Р.Ф.Смағұлов ... ... ... ... ... ... ... кезеңі еді.
Сондай-ақ, 1983 жылы кен ... ... ... көмекшісі болып істейтін Тұрсынтай Нүркенұлы Нұғыманов «Труд»
артелін ұйымдастырды. Ол жер ... ... ашық ... ... Еңбек етушілер саны 70-ке жуық адам.
Аудан бойынша 45 ... мен ... ... Өнеркәсіп орындары
жылына 8,5 сомның жалпы ... ... ... ... ... ... істейді.
Экономиканың өрістеуінің бірден-бір көрсеткіші – көлік қатынастарының
дамуы. Жарма ауданының экономикалық дамуына ... ... ... өз ... ... ... тұңғыш – Түркістан – Сібір магистралін
салу жөніндегі үкімет шешімі 1926 жылы желтоқсанның 3-і күні ... ... ...... ... ... өтуі ... Бірақ,
бұл вариант бойынша бірінішіден елді ... ... ... ... ... ... ... қашықтықта қалып қоятын болды. Сол ... 1928 жылы 2 ... ... ... ... Шар-Гурбан, Жарма өзендері бойымен
өтетін шығыс жақ бағытын, яғни қазіргі жобаны бекітті. [18;15]
1927 жылы Солтүстік және ... деп ... екі ... басқармасы
құрылды. Солтүстік басқарма Семейде, Оңтүстік басқарма ... ... екі ... ... басшылықты КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты
жанындағы басқарма бастығы, білгір инженер В.С.Шатов жасады, РКФСР ... ... ... ... ... құрылып, оны Халық
Комиссарлары Кеңесі төрағасының орынбасары Т.Рысқұлов, ... ... ... ... өз ... участоктерге, прорабтық
пунктегілерге, рельс төсейтін поездарға т.б. өндірістік буындарға бөлінді.
Жол төсеу солтүстік бағытта 1927 жылы 15 ... ... ...... ... 2 ... ... 1931 жылы 1 қаңтарда
тұрақты пайдалануға берілді.
1931 жылы 1 мамырда ең соңғы күміс шеге қағылып, ... ... ... ... алды. Құрылысы аяқталғаннан кейін жол
бойында үш пайдалану ауданы құрылды, соның бірі орталығы ... ...... ... ... ... ... солтүстікке Ресей шекарасына дейінгі жол тармағы Алтай
теміржол басқармасына қарады. Ол 1934 жылы ... ... ... ... жылы Түркістан – Сібір теміржолының құрамында Рубцовка қозғалыс
бөлімшесі ұйымдастырылып, оның ... ... ... ... стансасы
болды. 1948 жылы солтүстік Түрксібте Аякөз жэәне Рубцовка жол бөлімшелері
құрылды. 1958 жылы ... ... ... ... ... оның құрамына Рубцовка бөлімшесінің Жарма – Семей – Локоть
учаскесі берілді. 1961 жылы ... ... ... ... Семей жол
бөлімшесі болып аталды.
Осы Түрксіб ... жолы ... бой ... қала ... поселкелері – Суықбұлақ, Шар, Жалғызтөбе, Жарма, Үшбиік.
1958 жылы депода 6283 ауыр ... ... ... ... ... жүк ... 4460 кг отын ... жылы депоға алғаш тепловоздар келді. Жаңа техника іске жаңаша
қарауды қажет ... ... ... ... ... оқуын оқуға
отырды.
Қазақ жастарынан тепловозды бірінші ... ... ... ... ... ... К.Мұрынбаев, Ж.Камалов,
т.б. бар еді.
1965-1985 ж.ж. кезең ұжым үшін айрықша жылдар болды. Депо ... ... және ... ... ... ... ... жеңіп шығып, КСРО ... ... ... мен ... ... ... ... Комитетінің сыйлығына ие болды.
1970 – 80 – ші жылдары еліміздің үздік машинистерінің ... ... ... үндеуі шарлықтар арасында да қызу қолдау тапты. Өндіріс
озаттары А.Смайылов, ... ... ... М.Қасымов,
Қ.Түкеев, М.Аяшев т.б. әр он бес поездың бірін үнемделген дизель ... ... ... Бұл ... ... көш ... болған жоғарғы
класты машинистер Г.Егоренко, И.Майстренко, Х.Бөкенов жылына төрт тоннадан
астам ... отын ... ... ... ... ... ... кемінде
екі-екіден жаңа маршрут құрастыруға болатын еді. [18;158]
1965 – 1985 ж.ж. кезең ұжым үшін айрықша жылдар болды. Депо ... ... және ... ... ... ... ... жеңіп шығып, КСРО Қатынас жолдары ... мен ... ... ... ... ... ... ие болды.
1975 жылдан бері ұжымда үш жылда бір «Өз мамандығының таңдаулысы» ... атақ ... ... Мұндай атақты алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... А.Өгізбаев, К.Тұрсынғожинов, т.б. берілді.
[19;115]
1983 жылдан кәсіпорын «айналмалы» деподан «негізгі» депо ... ... 45 ... ... ... ... бұл ... М.Қорғанбаев, З.Бейсенбаев, А.Акушев, Е.Қазыбеков, С.Аблаев,
Р.Бижиков сияқты өндіріс озаттарының үлкен еңбек үлесі болды.
Сонымен, ХХ ... ... ... ... ... ... ... байлықтарын зерттеу жұмыстары нәтижесінде ... ... ... ... ... 1933 жылы КСРО ... алтын
өндіретін ірі комбинаттардың бірі - «Алтайалтын» ... ... ... ... ... басталып, жаңа кеніштер ашылды, ал Жарма ауданын
солтүстіктен оңтүстікке қарай 600 км бойы қиып ... ... ... ... жол ... Суықбұлақ, Шар, Жалғызтөбе, Жарма, Үштөбе
сияқты станциялардың бой көтеруіне әсер етті ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуына үлкен
үлес қосты.
1.2. Жарма ауданының мәдени ... ... ... адамдардың өмірінде мәдениет әрқашан
екпінді роль атқарады. Кеңес ... ... ... ... және ... ... ... жалауында болып келсе де, жан – ... ... – 60 ... көркемөнерпаздар үйірмесі кең қанат жая бастады.
1957 ж. Жарма аудандық мәдениет үйінің хоры, ... ... ... ... зор ... ие ... Әртістер өз өнерін ауданнан тыс
жерлерге де көрсетіп жүрді.
Қазақстанның 40 – жылдығына арналған ... ... ... үшінші
орын алды. Георгиевкадан Карпушаның, Шардан Байдосова мен Насонованың
туындылары облысқа кеңінен тарады, ... ... ... ... ... Осы ... республикалық байқаудың лауреаты Бірліктегі «Арай»,
Шардағы «Жас ... ... ... ... ... Үшбиіктегі «Еңрекей сазы», «Әуен», ... ... ... ... ... ... «Желтоқсан», Сұлу
сары, Ақжал, Новореченск, Георгиевкадағы ... ... ... ... ... ... вокалды – ... ... ... ... ... ... ... ұлт-аспаптар оркестрі зор беделге ие болды, олардың
концерттік бағдарламалары үлкен табыспен өтіп жатты.[1;2]
Жарық ... ... ... оркестрі республикада өнері асқан
ұжымдардың қатарында болды. 1967 ж. құрылған ... ... ... 1968 ... ... ұйымдастырылды.
1978 ж. наурызда халық ансамблі атағына ие ... ... ... ... ... 1978 ж. ... болып КСРО ХШЖК – де 8 қазан күні РСФСР ... ... соң ... болып өнер көрсетті. 1978 ж. КСРО, 1979 ж.
Қазақ ССР ХШЖК – нің, 1978 ж. ... ... ... ... 1977 ж. көркемөнерпаздарының бірінші
бүкілодақтық фестивалінің лауреаты атанды. ... ж. ... аса ірі ... ошағы КСРО мемлекеттік академиялық
Үлкен театры совхоз оркестрін Бүкілодақтық ... ... ... ... марапаттады. Оркестрдің 33 мүшесіне, ... ... ... Т.Файзуллин, Л.Жолдасбаева, Н.Әубәкірова,
Ү.Ғалиева, т.б. лауреат медалі тапсырылды.
Оркестрдің алғашқы ұйымдастырушысы М.Әйтікенов, У.Айдаболов.
М.Әйтікенов те ... ... Оның ... ... ... ... ... менің» әндерімен қатар «Арман асуы», «Жас
қанат» атты күйлері бар. Өнер ... ... ... үшін ол 1972 ... ... ... марапатталды. [18;2]
Сонымен қатар, Жарма ауданында бірнеше театрлар халыққа қызмет
көрсетті, ... ... ... де халық ықыласына бөленіп, «Халық»
театры атанған екі татер болды. Атап ... ... ... ... театры
және Михайловка халық драма театры.
Белтеректегі театр 1964 ж. ... ... ... ұжымы 1985 ж. халық деген мәртебелі атаққа ие ... бір ... ... пьесалардан бастап, О.Бодықовтың «Қанжар
мен домбыра» сияқты күрделі туындыларын ... ... ... ... ... ... ... үш рет (1985, 1987,
1988) құрметті атақтарын қорғап, лауреат атанды.
Михайловкада 1973 жылы селолық клубқа қарасты ... ... ... жылы оған ... драма театры атағы берілді. 1975 жылдың 15 қазанынан
бастап режиссері Муканова Б. Құрамында небәрі 26 ... ... ... ... бастауымен екіактілік А.Шамкенованың ... ... ... ... ... «Бір ... ... бір актілі пьесаларын қойды. 1975 жылғы мәлімет бойынша ... ... ... Оның ішінде М.О.Әуезовтың «Еңлік-Кебек», Ғ.Мүсіреповтың
«Қозы Көрпеш-Баян Сулу», А.Әбішевтің «Белгісіз батыр» пьесалары болды. ... олар тек қана ... ... ... ... ... ... Үш биік, Скотовод, т.б. совхоздарға гастрольдік іс-сапармен
шыққан болатын.
1985 ж. ұйымдастырылған ... ... ... және балалар
хорынан, үгіт ... ... ... ... ... ... тұратын көркемөнерпаздар ұжымы жемісті жұмыс атқарды. Үш рет
аудандық байқауларда бірінші орын ... бұл ... ... ... ... ... астанасында өнер көрсетті. [2;3]
Өнер байқаулары жеңімпаздары ішінде «Октябрь» ... ... ... – М.Иманжанов/, «Шалабай» совхозындағы халықтық атаққа ие болған
ұлт аспаптары оркестрі /жетекшісі – Б.Рахпанова/ т.б. мәдениет ... ... 50 – ші ... ... ... яғни ... ... совхоздарға жіберілетін арнайы агитбригадалар құрыла
бастады. Әрбір автоклуб өзіне берілген аймақта қызмет ... ... ... ... ... район көлемінде 12 автоклуб жұмыс істеді. Ауданның
мәдениет бөлімшесі жазда 350 мал өсірілетін нүктелердегі 2800 адамды, ... 220 мал ... ... 1969 ... ... ... №1 ... совхозында орналасқан. Автоклуб №2 киномеханигі
шофер Питковский армияға шақыртылды. Машина агитпоездбен ... ... №3 ... ... ... ... ... №4 Қызмет ететін
ауданы – Скотовод совхозы. 10 ... ... ... ... ... №5
қызмет ететін ауданы – Жарма сельхозы. Автоклуб №6 ... ... ету ...... ... Автоклуб №7 –
киномеханик жоқ, саймандары жөндеуде. Қызмет ету ауданы – Шар ... №8 – ... ету ...... сельхозы. Автоклуб агитпоезд
құрамында. [48;12]
1970 жылы ауданның қазіргі шекарасында 1 мәдениет үйі, 70 ... ... оның ... 40 ... ... ... оның 33 селолық,
3 қалалық, 2 балалар, 1 райондық кітапхана жұмыс істеді. 3 кітапхана «Ең
жақсы жұмыс ... ... ... ... ие болған – Батурин селолық,
Новоречка және ... ... ... [50;24] 1975 ж. тағы ... 9 ... ашылды. Ал аудан құрылған жылдары небәрі 2 клуб, ... бар ... ... 6 вокалды инструменталдық ансамбль жұмыс істейді, соның
ішінде 1971 жылы құрылған «Арай» ... атап ... ... ... ... жылы жаңа ... Шар ... 14 кітапхана, 2 клуб, 2 мәдениет
үйі, 4 автоклуб, 1 ... ... 2 ... типтегі кітапхана
беріледі. [50;2]
1966-72 жылдардағы мәдениет мекемелерінің атқарған ... ... ... 1) ... ... ... 2) КОКП-ның 24
съезіндегі материалдарды насихаттау; 3) Село мәдениетінің деңгейін ... ... ... ... ... кең көлемде жүрді. Осы кезде
тематикалық кинофильмдер ... ... ... ... ... ... ... ішінде Шалабай совхозында 1971 жылы
тамызда ұйымдастырылған декаданы атап өтуге болады. Бұл декадада 10 ... ... және ... ... ... 18 ... өткізілді. Дегенмен кейбір
кинотеатрларда айлық пен декадалар мүлдем өткізілмеді. Соның ... ... ... ... мекемелерінде 1971 жылы клубтарда құқықтық
білім жайлы лекция өткізілмеді.
Кітапханаларда кітап қойылымдары, стенд-тематикалық іс - ... ... ... саны жеткіліксіз. Сондықтан ... ... ... ... ... ... насихаттау
жөнінде оқу конференциялары өткізілді. [49;24]
Дегенмен, бұл саладағы жеткен жетістіктері де аз емес. Атап ... ж.ж. ... ... 3 қалалық кітапхана, яғни Жалғызтөбе,
Юбилейный және Октябрьский поселкелерінде және ... ... ... Мекемелердің материалдық базасы күшейтілді, осылай 1969 ... ... ... ... ... ... Қараш, Кезенсу
кітапханалары ескі мекемелерден жаңа ғимараттарға көшті. 1971 ... ... ... ақша қорынан жаңа стеллаждар алуға қаржы
бөлінді. Осылай ... 186 ... ... ... үш қалалық Енрекей,
Үшбиік, Покровка, Вознесеновка, және шағын кітапханаларға бөлініп берілді.
[49;26]
1969 – 1970 ж.ж. ... ... «Ең ... кітапхана» атағын
алуда күресті. Жүлделі орындарға райондық балалар кітапханасы ... ... (зав. ... ... пос. (зав. ... (зав. ... Жармалық (зав. Жоддасбаева) кітапханалары ие
болды. ... ... ... ... В.И.Лениннің 100 жылдығы атап өтілді.
1973 жылы КОКП – нің 70 ... ... ... ... ... шаруашылықтардан 38 ұжым, 1260 адамдай қатысты. Соның
ішінде 1 – ші ...... ... ... ... – Скотовод совхозы,
үшінші орынға – Расцвет колхозы ие болды. 270 – тен ... адам ... ... ... ... ... ... иеленді,ал қатысқан
80 адамға құрмет грамотасы берілді.
Осы жылдардағы кітапханалар жұмысына тоқталсақ, ... ... ... 5 кітапхана тексерілді.
1974 жылғы мәліметтер бойынша мәдениет мекемелерінің барлығы село
жұмысшыларының мәдениетін дамытуды ... ... ... ... ... қатал бақылау жасады. Мысалы: Кеңесте Мәдениет үйінің ... ... ... ... ... ... жұмыстары
тыңдалды. Әр квартал сайын клуб жұмысшыларымен, айына екі рет автоклуб
жұмысшыларымен ... ... ... ... ... ... қорытындысы жасалынып отырды. Нәтижесінде селолық клубтарға көп
көңіл бөлінетін Разин ... ...... К.С.Борзенко, Скотовод
селолық Кеңесі – төрағасы М.Тулебаев. [51;45]
1980 жылы ... ... ... 41 ... ... 10 ... ... клуб, 1 аудандық мәдениет үйі жұмыс істеді.
Автоклуб меңгерушісі Сағымбаев А. мал бағушылардың арасында «Кейінгі
хабарлар», «Халықаралық мәлімет» ... ... ... ... ІІ ... клубтық мекемелерге қызуғышылық арта
түскенімен ... ... ... және көпшілік іс-шараларға
қатысушылар саны азайғаны байқалды. Дегенмен ... ... ... ... және ... ... ... экономикалық және
мәдени өмірдегі жетістіктерін насихаттауға тырысады.
1989 жылы Жарма ауданында 14 селолық клуб, 7 профсоюздық, 2 колхоздық,
1 аудандық мәдениет үйі, 24 ... клуб және ... ... бар. ... ... бастап Жарма ауданында жаңа дәстүрлер енгізіле бастады.
Оның ішіне қысты шығарып салу, Наурыз мейрамын, балалар мейрамын атап ... ... ... ... ... ... көшелер мейрам
эмблемасы – ... ... ... ... мен ... ... – Орта ... мектебінің мұғалімі Мұхамадиев М.
Және «Молшылық үшін» газетінің қызметшісі М.Зүкенов. Осы мейрамда Октябрьск
совхозының қатысушылары «Алдар көсе және ... ... ... ... ... ... ... «Наурыз»
композициясыун орындады. Сонымен қатар, қазақ халықының ұлттық ... ... қыз қуу, ... алу, көкпар, ақындар айтысы, қазақша ... және ... ... ... ... ... ... (меңгерушісі Мирасимова) жаңа туған
нәрестелерді және жұбайларды тіркейтін бөлме ашылды. [53;42]
Воронцовка ... ... – 89 ... ... ... Бұл ... – Жамбыл атындағы Воронцовка мектебінің оқытушысы Ж.Зияданова
атанды.
Мәдениеттің басты бір көрсеткіші – ...... ісі. ... ... ... ... сол соғыс жылдарының ауыртпашылықтары мен
қиыншылықтары салдарынан мектептерді тастап кеткен оқушыларды оқуға ... ... ... ... ... аударылды. Оқулықтар мен оқу
құралдары жетіспеді. Мектептер тез арада жоқшылықтан қол үзіп кете ... ... ... ... ... мен ... және ... кең өріс алды. 1947 – 1949 ж.ж. Мырзағұл, Құдас, Бірлікшіл, Разин,
Қапан-Бұлақ, Түрксіб селолық ... жаңа ... ... ... ағарту жүйесінде осы жылдары кешкі мектептер мен сырттай
оқытатын мектептер кең орын алды. ... ... үшін ... ... ... ... 1944 жылы ... мен Балажалда ашылды. Бұл
мектептерде кезінде бір себептермен оқуын аяқтай ... ... енді ... ... ... ... ... [3;2]
1951 жылы ұйымдастырылған Шардағы жұмысшы жастар мектебін (директоры,
соғыс ардагері Нәсір Кенбаев) ширек ғасыр ішінде 1810 адам бітіріп ... жылы ... ... жеті ... оқу орны , 1953 жылы Орта ... ... ... Мектептің алғашқы директоры ағарту ісінің ардагері, бұған
дейін педагогикалық ұжыммен жұмыс ... ... бар ... ... ... заң ... 7 жастан 15-16 жасқа дейінгі балалар ... үшін ... ... ... ... оқу ... қатар еңбекке баулитын политехникалық он бір жылдық ... ... аса ... ... заңдарды жүзеге асыруға аудан мұғалімдерін ... ... және Шар ... мұғалімдер конференциялары маңызды роль
атқарды. Бұл жиындарда мектептерді қайта құру ... ... ... ... политехнизациялау, жасөспірімдерге тыңғылықты терең білім
беру, еңбекке дағдыландыру және ... ... ... ... шығармашылық ізденулері мен бағалы тәжірибелерін терең және
жан-жақты талқылап, таяу ... ... ... ... ... ... арттыруға бағытталған шаралардың кең және нақты бағдарламасы
белгіленді. [4;3]
1959 жылы Белтеректе сегізжылдық мектеп ашылды. 1960 жылы 25 ... ... ... 4 ... ... ... үйретті, 3 мектепте
физика, 1 ... ... ... ... ... жуық оқушы
өндірістік бригадалар мен мектеп жанындағы тәжірибе ... ... ... Ы.Алтынсарин атындағы сегізжылдық мектеп жанындағы
тәжірибе участогі республикалық байқауда ең таңдаулылар ... ... озық ... Қазақ КСР Оқу ... ... ...... ... шығарған. «Ауыл мектебінде оқу-
тәрбие жұмысына басшылық» жинағында көрініс тауып, ... ... ... ... ... Тәжірибе участогіне тікелей басшылық
жасаған биология – география пәнінің мұғалімі, ... ... ... 1955 жылы ... участогінде практикалық жұмысты үлгілі
ұйымдастырғаны үшін» Қазақ КСР Оқу ... ... ... ... ... үшін» медалімен марапатталады. [5;4]
Білім берудің жаңа ... көшу ... ... бір ... ... ... бейімділігін қалыптастыратын факультативтік
сабақтар пайда болды.
1975 – 76 оқу жылында факультативтік ... 1050 ... ... ... ... ... ... балалардың сабақ үлгерімі 99,1
пайызға жетті. 22 мектеп, 62 сынып, 500-ден астам мұғалім оқу ... ... ... Оқу ... ... № 235, 236, Абай (Ш), ... Бақыршық, Суықбұлақ орта мектебі, Черниговка, Қараш, ... ... ... ... ... ... ... ие
болды.
ХХ ғасырдың 60-80 жылдары табиғаты әсем Бөке бөктерінде орналасқан
оқушылардың жазғы «Достық» лагері үлгілі ұйымдастырлыумен аты ... ... ... ... ... ... ... мектеп практикасына кабинеттік жүйе бойынша оқыту кең өріс
ала бастады. Бұл жүйе бойынша Қызылағаш орта ... ... ... ... ... кабинеттердің байқауын өткізу дәстүрге айналған.
Нәтижесінде аудан бойынша бұл ұжым ... ... ... ... ... ... білід. Мұнда алғаш рет ауданда лингафон кабинеті
жұмыс істеді. Кабинеттерді ... ... ... Т.Үркімбаева,
И.Иманғалықов, С.Серікбаев, А.Рахымбаева, А.Жұмақанова, Г.Әбдилдинова,
Р.Малғаждарова, т.б. ынталы жұмыс ... ... ... құру мен ... ... ... мен ... көмегі зор болды. Бақыршық
мектебінің негізінде өткізілген ... ... көшу ... ... ... ... тақырыбндағы семинар – кеңестің
маңызы зор болды. Семинарға ... оқу ... ... көрнекі және техникалық құралдарды және ... ... және ... ... сол ... оларды қолдану
методикасымен танысты.
1976 жылы Жарма өңіріндегі мектептерде металл өңдейтін 13, ағаш
өңдейтін 14, ... 4 ... ... Орта және ... ... ... ... жұмыс істеді. Мысалы, 1984 жылы
Қызылағаш мектебіне 23 ... ... ... атты өндіріс бригадасына
6000 тоқты белгіленіп ... ... ... ... ... әр бастың
күндік салмағын 60 грамм орнына 117 граммға жеткізді. Сөйтіп бір жарым ай
ішінде 268 ... ... ... ... Әрбір оқушы 350 сомнан еңбек ақы
қаратты. [22;3]
Сол жылдары ... ... ... ... түсіп, өз
қолтаңбасымен танылған ұстаздар қатарында Н.Оразбаева, М.Шақпақбаева,
Н.Карпачева, ... ... ... ... ... бар. ... ... құрамы да жылдан-жылға жақсара түсті. ... ... 66 ... еңбек ететін 1196 мұғалімнің 890 да жоғары білім
болды. Ал, 1975-76 оқу жылында 1110 мұғалімнің тек 610 да ғана ... бар ... орта ... ...... өсіретін бригадасы нәтижелі
жұмысымен көзге түсті. ... 1985 жылы олар ... ... 5 га
жердің әр гектарынан 12 ц. өнім алып, 30 мың сомға таза ... ... ... ... мектеп реформасын жүзеге асыру, алты
жасарларды мектепке қабылдау, «Информатика және электрондық-есептеу
техникасының ... ... ... ... ... ... мен
психологиясы» сияқты жаңа пәндердің енгізілуі білім бөлімі, мектептер ұжымы
жұмысының негізгі ... ... жылы ... өңіріндегі мектептерден 29 адам автомашина жүргізу,
285 механизатор, 27 құрылысшы ... ... алып ... Осы жылы ... ... бригадалырында, 880 оқушы еңбек және демалыс лагерінде, 3456
оқушы мектеп ... ... 640 ... ... ... етті.
Еңбекшілердің мәдени өмірінде басты бір буын халық университеттері
болды. Алғаш Жарма жерінде ... ... ... 1961 жылы ... ... ... қайраткері туралы сабақтар мүмкіндігінше өтіп, артынан
көркем фильммен, әнмен, бейнелеу – сурет ... ... ... ... ... ... ... «Ш.Уәлиханов – қазақ
халқының тұңғыш ғалымы» деген тақырыпта лекция соңынан «Оның күні ... ... ... әңгіме болғанда «Тынық Дон» фильмі көрсетілді.
Қоғамдық негізде ... ... бұл ... ... бес адамнан
құралған комиссия басқарды. Оның құрамында ... ... ... К.Балтабаева, Н.Франачев және кеншілер клубының
меңгерушісі, драма театрының әртісі П.Селиховтар кірді. [16;5]
Университет ... ... ... кітапхана, клуб жанындағы 46
адамнан құралған көркемөнепаздар үйірмесі үлкен көмек көрсетіп отырды.
Халық универсиеттері жоғары өнер оқу ... ... ... лекциясының тақырыбы тыңдаушылардың тілегіне қарай белгіленді. Мұндағы
мақсат – тыңдаушылардың өз бетімен әдебиет пен ... ... ... ... ... арнасы – жеке тұлғалардың, тарихи қайраткерлердің
туған еліне, ... ... ... ... ... және
әлеуметтік процестердегі ролін ашу болып табылады. Киелі Жарма өңірінен
шыққан, ... ... аса ... ақын – ... ... ... ... Алтынбаев, Әзілхан Нұршайықов, Мәуітқазы
Зүкенов және т.б. жатқызамыз.
Тұрсынхан Абдірахманова – Қазақстанның ... ... ... ... лауреаты, филология ғылымының докторы, Гуманитарлық
ғылымдар ... ... ... ... Ол 1921 жылы 5 ... ... Бөке ... дүниеге келген. Еңбек жолын Абай елінде ... ... ... директоры болып бастады. Абай, Аягөз, Шар аудандарында
партия, комсомол жұмысында болды.
1950 – 1954 ж.ж. «Қазақстан әйелдері» журналында, 1963 – 1966 ... ... ... 1969 – 1986 ж.ж. ... ... жемісті еңбек етті. Тұңғыш өлеңдер жинағы 1959 ж. «Ән» ... ... Оның ... жиырмадан астам жинақтар туындап, оған
әннен-әнге ... ... «Сыр ... ... ... ... өлеңдері, «Дала қызы», «Анар», «Қыз көл» т.б. поэмалары кірді.
«Құрмет белгісі» орденімен, ... ... жылы ... ... жазушысы» деген атаққа ие болды. [7;4]
Келесі - ақын Қалихан Алтынбаев 1927 жылы ... ... ... ауданы,
Ақжал мекенінде дүниеге келген.
Анасы – білгір, ... ... ... ал ...... ... шебер ойнап, қазақ қиссаларын жатқа айтады. Болашақ ақын ... ... ... ... ... ... өскен. Оның ақындық жолға түсуіне
әсер еткен нағашысы Сапарғали Әлімбетов. Он бес ... ... ... ... пен ... Әлімбетовтың қасына еріп, Жарма, Аякөз,
Шұбартау аудандарын аралап, соғыстан күйзелген ел көңілін көтеріп, ... ... ... жыр ... ... ақын» атанды.
Алғаш өзінің ақындық өнерін 1947 жылы өткізілген колхозаралық айтыста
«Еңбекші» колхозы атынан шыққан Көсембек Байқұтановпен ... ... Осы өнер ... соң ... ... ... ... мықтап дайындала бастайды. Содан бері 29 рет, оның ... ... ... ... ... ... ... соның
26-ында жеңімпаз атанды.
Қалихан облыс аудандарында айтысып жүріп, 1957 жылы 30 ... ... ... ... шықты. Мұнда бірден көтеріліп, дауылпаз
ақын Тәңірберген Әміреновпен жыр сайысына ... Осы жылы ... ... ашты ... ... аты шулы ... менің,
Самал тау, сырнайы өзен арнам менің
Секілді жаңа Семей сыяды үшеу
Жеріме жеке бөліп алғаш менің
Кен қазып, мал өсіріп, егін еккен
Кәсібім, ... ... ... мен ... ... жыры», «Қазақтың қазіргі халық
поэзиясы», «Жамбыл және қазіргі қазақ поэзиясы» т.б. ... ... 1983 жылы ... ... 1985 жылы «Қиял қанатында», 1997 жылы
«Қалбатау» атты таңдамалы жинағы жарық ... Оның ... ... ғалымдар, өнер адамдары Ғ.Мүсірепов, ... ... т.б. ... пікірлер айтқан.
Ақын 1958 – 1987 ж.ж. Жармадағы «Молшылық ... , ... ... ... ... Қазақстан Жазушылар Одағының «Абай» журналының
ақылдастар алқасының мүшесі, «Көкпекті ауданының құрметті азаматы».
Ол туған ... жеке ... ... бірнеше зерттеу
мақалаларын жариялады.
Әзілхан Нұршайықов – жауынгер жазушы, ... 1922 жылы ... ... ... ... ... дүниеге келген. Еңбек жолын
Қапанбұлақ ауылында мұғалім ... ... Ұлы Отан ... ... ... ... ... баспасөзінің дамуына үлкен үлес қосты.
Қазақ энциклопедиясында, ҰҒА-ның әдебиет институтында еңбек етті. «Алыстағы
ауданда», «Ертіс жағасында», ... ... ... ... ... бар. ... қызық мол жылдар», «Аңыз бен ақиқат» ... ... ... ... ... ... ... Қазақ ССР-і
Мемлекеттік сыйлықтың және А.Фадеев атындағы күміс медалінің лауреаты.
Қазақстан КП-ның Х ... ... ... ... ... ... мүше болып сайланды. 2 дәрежелі Отан ... ... ... Халықтар Достығы, «Құрмет белгісі» ордендерімен, бірнеше
медальдардың ... ... бір ... ... ... ... 2000 ... жинағы жеке кітап болып шықты. [19;215]
Зүкенов Мәуітқазы – 1933 жылы қазіргі ... ... ... ... ... ... ... журналист, ұстаз. Қазақстан
Журналистер Одағының ... ... ... мұғалім, «Қалбатау»
совхозы жұмысшылар комитетінің төрағасы, «Рауан - ... - ... ... ... қызмет атқарды. «Михайловка», «Скотовод»
совхоздарында халық театры мен ұлт аспаптар оркестрін ... ... ... 1999 ж. әр ... ... өлеңдері, поэмаларынан үзінділер кірген
«Бес белес», 2000 жылы соғыс майдангерлерінің ерліктері ... ... ... ... Ол 9 рет аудандық, облыстық айтыстарға қатысып,
жүлде алды. [23;24]
Осыдан, ... ... ... ... ... мәдени
жетістіктерінің жоғары деңгейде болғанын көреміз, себебі осы ... ... ... тек ... ... ғана ... ... одақтық
көлемде үлкен табыстарға жеткен. Жиналған көптеген деректік материалдарда
көбіне ...... ... ... да ... ... ... жылдарындағы Жарма ауданы.
2.1. Жарма ауданында жекешелендіру саясатының жүзеге асырылуы.
Экономиканың өрістеуінің бірден-бір көрсеткіші – ... ... ... ... ... ... Түркістан-Сібір темір жолының
салынуы өз әсерін тигізді.
Тәуелсіздік алған Қазақстанның ғасыр басындағы ірі ... ... ... 184 ... ... – Ақсу ... ... 120 шақырымын салған ПМС-63 кәсіпорны - аудандағы ырғақты
жұмыс істеп тұрған ұжым. 2000 ... 26 ... ... 2001 ... ... ... ... толықтай іске қосылған бұл телімді шарлық ПМС-шілер
үздік қарқынмен, әрі сапалы жағдайда салып ... ... ... ... ... ... ПМС-те жұмыс
істеу участогі өзгертіліп, теміржолды күрделі жөндеу ... ... ... ... ... ... нұсқау бойынша еліміздің кез-
келген участогінде жұмыс істей бастады. «Ақсу-Дегелең» теміржолын салуға да
Шардың ПМС жұмысшылары сүбелі үлес ... ... ... ... маңызы бар жаңа теміржолды салу жолында шарлық теміржолшылар аянбай
еңбек етті.
1998 жылы ПМС-тің бұрынғы Совет Қайсанов Семейдің 39 жол ... ... ... ... оның ... осы ... бұрынғы бас
инженері Қайрат Ботаспаев келді.
Іскер басшы ретінде ол бұл жұмыста жаңа ... ... ... ... жұмыс істеуге жағдай туғызылды. Бұрын 117 адам жұмыс
істесе, оның саны 170-ке дейін ... ... ... 3 цех ... ... ... пайдаланатын жеті
машина мен алты тракторға жөндеу жұмысы осы жерде жүргізіледі, ал ... ... ... ... ... ... техникалардың
көбі ескірген.
Кәсіпорын 2000 жылдың шілде айынан бастап «Теміржол жөндеу» ... ... ... ... кезде бұл мекменің адамдары Астанада, Шу ... ... ... ... ... ... Бұл жұмыс объектілерін
тендер арқылы ұтып алған болатын.
Бұл ашық акционерлік қоғам ... ... ... ... ... ... қадамы.
Шар «Теміржол жөндеу» ашық акционерлік қоғамының жоғарғы ... ... үлес ... жүрген бас инженер К.Бужинов, прораб Е.Әлімжанов,
шеберлер Б.Қайыржанов, С.Бақанов, техник-шебер ... ... ... ... аға ... ... ... машинисі В.Лысенко және басқалардың есімін ... ... ... ... Шар ... ... ... құрылған
(М.Х.Мұхаметқалиев) «Шар көлігі» ЖШС-де ... ... шарт ... ... ... ... Семейдегі көпір салуда серіктестіктің
үлесі көп болды. Мұнда завод жанында ғана жөнделетін ақауларды ... ... ... ... сақталған. Кәсіпорын кәсіби шеберлікті
жете меңгерген Т.Шолтанов, В.Верещак, ... ... ... ... мен жөндеушілерді мақтан тұтады.
Сондай-ақ, «ГРМЗ» АК, «Жалғыз» ЖШС, «Қалбатау» АК (Жұмағазинов),
«Ақтас карьері» ... «АР» АҚ ... Шар ... ... ... өндіріс көлемі ұлғайып келеді.
Аудан экономикасының негізгі саласы – мал шаруашылығы. Қазір аудандағы
ірілі – ... 300 – ден ... ... ... 11360 қой – ... бас ірі ... 5300 ... өсірілуде.
Аудан шаруашылықтарының ішінен өндіріс көлемі, табыс мөлшері ... ... бірі – ... атты ... өңіріндегі ең тұңғыш
шаруа қожалығы. Ол 1992 жылы ... ... ... ... ... ... басқарушысы – Есімхан Рақымбаев. Қожалықта 30 –
дан астам жұмыс істейді. Қой саны ... ... ... 400-ге, 50-ге жуық
ірі қара мал өсірді. 100 га жерге бидай, 100 га жерге арпа егіп мол ... ... 2600 ... жер ... берілді. 1999 жылы екі га
жерге салынған картоптан 200 мыңнан астам таза ... ... ... ... өзіндік үлес қосып келе жатқан
шаруашылықтың бірі – Қали ... ... ... ... қожалығы.
Бұл қожалық 1995 жылы құрылып, үлесіне 1 саулық, 6 қозы, 1 ат 470 га ... еді. ... ... ... қарауындағы 60 қойын 1000-нан асырып
отырған «Низам» қожалығының иесі, бұрынғы ... ... ... 250 – 300 т. шөп ... 300 га ... ... ... егіп
диірмен ұстайтын «Әскербек» қожалығынан Қ.Қыныбаевты, екі жарым мың қойы,
жиырма шақты жылқысы, елудей ірі ... ... ... ... тағы бар ... ... Хұсан Хасиевті және басқаларды
атауға болады.
Шаруашылығы көтеріліп келе ... бірі – ... ... ... ... Оны Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының
лауреаты атанған атақты шопан Қызырхан Ағыбаев басқарады. ... ... ... қожалықтың қой 300-ден 3500-ге, ешкі 200-ден 1500-ге
жетті. Оған қоса елу шақты ірі ... ... ... ... бар. ... 1-
ДТ, 3 МТЗ-80, 2-ДТ 25 маркалы тракторлар жұмыс істейді.
Ауданда қаржылық-экономикалық тұрақтылығымен танылған, ... ... үлес ... ауыл ... ... сүбелі жұмыс
атқарып отырған шаруашылық субъектілері қатарында М.Тұяқбаевтың «Ержан»,
К.Забировтың «Прогресс», К.Шәріповтың «Шынар», Д.Машраповтың ... ... ... «Болат», М.Абақовтың «Руслан»,
А.Кәкімовтың «Болашақ», ... ... ... А.Адырашевтың
«Нығмет», К.Сәмкеновтың «Қаражал», О.Жақыповтың ... ... ... ... К.Еңсеновтың «Оразбай»,
Қ.Әділовтың «Қадыр», Қ.Умекеновтың ... т.б. бар. ... ... елеулі орны бар «Қалбатау» асыл тұқымды мал заводы
акционерлік қоғамы (президенті М.Ж.Жұмағазинов) ... ... ... ... ... ... репродукциялаушы байырғы шаруашылықтардың
бірі. Іргетасы 1932 жылы қаланды. «Гигант» аталған совхоздан ... ... ... ... 300 мың ... жерді алып жатқан бес ферма белгіленді.
Ферма орталықтары Арғынбай, ... ... ... Михайловка
ауыл-селоларында орналасты.
Шаруашылық ең алдымен «Красный ... онан соң ... ... ... атындағы совхоз атанып, ақыр аяғында бүгінгі
«Қалбатау» атына ие болды.
Жекешелендіру науқаны басталған кезде завод Алматыдағы асыл ... ... ... ... компаниясына бағындырылып, ұжым жұмысы
ауырлатылып жіберіп еді. 1995 жылға дейін ... ... ... істеп
келгенімен барлық мәселе қаржыға байланысты болғандықтан, асыл тұқымды мал
басының ... ... ... ... ... ... ... жолдары қарасытырылды. Завод банкрот алдындағы жағдайда тұрып
енді оны басқару үшін тендерге жіберілуі сөз болды. 1997 жылы 4 ... ... ... ... ... ... ... өткен тендерде, өткізілген құжаттар арасынан ТОО «Алтай»
(Алматы) фирмасының бизнес-жоспары таңдап ... ... оған ... беру үшін мемлекеттік акция пакетінің 48 пайызын сату ... ... Көп ... ... басқару жөніндегі куәлік бүкіл
жиналған қалбатаулықтар алдында «Алтай» ... ... ... ... президенті өз шешімімен ... асыл ... ... бас ... Д.Мусинді тағайындады. Ұжым желісіне 99166 га
жер бекітіліп беріліп, бизнес-жоспарда мал басын ... ... ... өнімдерін шығаратын т.б. азық-түлік цехтар ашу көзделді. Осы мақсаттар
үшін инвестор 90 млн. доллар қаржы бөлу жоспарланды. [13;3]
2000 жылы ... ... 85 ... ... 327 ірі қара ... ... жас ... сатып алады. Ал, бір жасар асыл тұқымды тайыншаның
тірідей орта салмағы 260 килограммнан айналады. Тірідей орта ... ... ... құны 60 мың ... ... ... дамытудың бесжылдық бағдарламасының алғашқы бір
жеңісі – Новореченск ауылындағы «Береке» шаруа қожалығының иесі ... ... МТС ... ... ... ... құрылуы. Ол
ауданның бүкіл қожалықтарына, жеке ... ... ... ... ... «Аргоның» инвесторы – ауданның тумасы, кәсіпкер –
Амангелді Тоқтаров.
Жарма ауданының бір мақтанышы – ... ... ... ... шығару
сонау 60-жылдардың басында бұрынғы «Бірінші Май» совхозының базасында
жүргізілінді. 1978 жылы ... ... ... 1985 жылы ... Май»
асыл тұқымды қой совхозы, ал 1990 жылы асыл тұқымды мал ... ... ... ...... еті мол, жүні мен ... ... тоқып, тон
илеуге нағыз таптырмайтын сапалы материал.
Бүгінгі таңда Үшбиіктегі Айтқазы Мұсағитовтың «Мүсілім», ... ... ... ... ... ... «Ақбиік», Болат Шаиховтың «Нарымбай» шаруа қожалықтарында
байыстың 4,5 мың басы бар.
Әкімшілік аймағында жиыны 36 шаруа ... бар. ... ... ірі қара, 7234 қой, 50 бас шошқа, 315 бас жылқы бар. Ауыл ... ... ... ... ... ЖС» ... «Беспай»
Б.Тілеубаев, «Кәкім» Х.Смағұлов, «Үйтас» Т.Алпысбаев т.б. қожалықтар жылдан-
жылға мал басын өсіріп, пайда көзін табуда. [25;2]
Ендігі кезекте тәуелсіздік ... ... ... ... ... істейтін ірі кәсіпорындар ... ... ... ... ...... заводы» ААҚ, «ШҚ АЭК» ЖШС ... ... ... ... ... «Горняк» артелінің жұмысына тоқталып
өтсек. 1990 жылы қыркүйек айында артельдің төраға сы ... ... ... ... ... бір ғана ... «Мезек» болды.
Ағыны қатты Былқылдақ, Даубай Ақтасты ... ... ... ... таза ... өндірілді. Таза алтыннан – 300 кг ... ... ... саны 1990 жылы 30 ... болса, 1991-1992 жылдар
аралығында 350-ге дейін жетті.
1997-2001 жылдары алтынның бағасы күрт төмендеп қалғандықтан артельдңі
алтын өндіру жұмысы тоқтатылды. Сол ... ... бара ... ... ... - «Алтыналмас» компаниясы ақша салып алтынды шығара
бастады.
Сонымен Кеңес өкіметі құлағаннан ... сол ... ... ... ... ... тәуелсіз мемлекет нарықтық қатынастарға көшті.
Осыған орай Жарма ... ... ... жүре бастады.
Тәуелсіздік жылдарында ыдырап кеткен совхоздардың орнына қазіргі заманға
сай жеке кәсіпшілік ... ... Оның ... ... ... жатқан «Қалбатау» асыл тұқымды мал заводы әлі де өз ... ... ... ... ... ... жетістіктері.
1990 – шы жылдардағы мәдени жұмыстардың мазмұны Қазақстанның
саяси тәуелсіздік алуы, ... ... ... ... ... мерекелік
тойлары, қайта оралған наурыз мерекесі, қазақ тілінің мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... ауқымды іс-шаралар өтті.
Ұлы Абайдың 150 жылдық мерекесіне арналған бағдарламаның пердесі ... ... Шар ... ... ғылыми-практикалық конференциямен ашылды.
Ғалымдар Қ.Керейбаев, Е.Сағындықов, Т.Ыбрагимов, ақын Қ.Алтынбаев,
өлкетанушы Х.Кенжебаев, тіл ... бас ... ... ақын ... байланысты құнды баяндамалар жасады. [32;1]
Аудандағы алғаш Абай айлығы 1995 жылы Бөке орта ... ... ... ... ... Мұнда ақынның өлеңдерін жатқа,
мәнерлеп айтуға 38 оқушы, қара ... ... ... 20 ... ... ... Елена Соколова, Салтанат Бұланбаева, Алмас пен Кәмшат
Нұралиевтар, ... ... ... деп танылған еді.
Жасөспірімдерді мәдениеттің, ... озық ... ... «Ақбота» (меңгерушісі Т.Жәнібекова) балалар бақшасы
сапалы жұмыстар атқарды. Ұжым 1990 жылы ... ... рет оқу ... ... ... кең ... көрсетіп берді. [35;1]
Сондай-ақ 1991 жылы Георгиевка орта мектебі негізінде семинар өтіп,
ұйымдастырылған наурыз нышандарының тәрбиелік мәні жоғары ... ... ... ... бұл мерекені өткізуге 1990 жылы құрылған
«Қазақ тілі» қоғамының аудандық бөлімдері ат салысты.
Талапкер мұғалім Күлзипа ... ... ... ... ... орта ... ... тілі» қоғамының бастауыш ұжымын құрып
басқаларға үлгі болды.
Кеңтарлау ауылы Шар негізіг мектебі жанындағы 1992 жылы ... ұлт ... ... ... әні мен биік кәсіптік өнермене
ұштастырды. Ансамбльді құрған ән-күй пәнінің мұғалімі ... ... 1993 жылы ... ... ... ... қатысты.
Концерттің өзіндік бір ерекшелігі – ... ... ...... Е.Азаматов, Р.Атаханов, Г.Жайсаңбаева,
Г.Қайырбаева, А.Жұмағұлова, Д.Мұстафин, т.б. [38;3]
1995 жылы ... 150 – ... ... ... ... ... гала-концертке 15 ауданның саз ұжымдары қатысып, ... үш ... ... ... алға тартқандар арасында әйгілі,
шетелдерде болып қайтқан Қарауылдын ... ... ... ... қатысты.
Байқауда шығармаға шек қойылмады, жанрларды ұжымдардың өздері ... ерік ... Осы ... Жарма аудандық мәдениет ... ... ... ... шеберлігі жоғары деп танылды.
Оркестр 1993 жылдың аяғында құрылды. Оның өнер төрінен көрінуіне аудан
әкімі ... ... ... Саз ... мен ... ... ... Алматыдан алдырылды.
Оркестр 1993 жылы 15 желтоқсанында алғаш рет Георгиевка селосында өз
өнерін көрсетті. Оркестрдің ... ... ... ... ... ... Н.Тілендиевтің,
туындыларын орындады.
Оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі дирижері – Дүйсентай Сатылғанұлы
Анашев.
1996 жылы ... ... ... атақ ... жылы ... ... ... Қазақстан күндерін ашқан да осы ұлт
аспаптар оркестрі болды.
Оркестрдің қазіргі жетекшісі – ... ... ... ... Ғ.Тоқтағұлқызы, т.б. [44;3]
Ұлт-аспаптар оркестрі сонымен қатар қыздардан ... ... ... 1996 жылы ұйымдастырылған ансамбль ең ... ... 1997 жылы ... ... ... тобының мүшелері – топ жетекшісі Бақыт Зиябекова,
Дариға Алшынбаева, Динара ... Әсия ... ... ...... ... ... - ҚР Мәдениет ақпарат және қоғамдық
келсім министрлігінің мәдениет комитеті «Сұлуым» эстрадалық ... ... ... үшін берген бағасы үлкен жаңалық болды. [44;3]
1997 жылы қазанда Георгиевкада екі аудан ... ... ... атты ән байқауы – Жарма мәдени өміріндегі ... ... ... роль ... ... ... мектептерінен 200-ге жуық
өнерпаздар қатысты. Өнер сайысында ... пен ... ... ... Б.Рақымбаев, С.Пятков, А.Дәтбаев, ... ... ... ... қыздар бишілер тобы
(жетекшісі Г.Тұяқова) т.б. қатысты.
Халық ағарту ... ... 2000 ... стаистикалық мәліметтер бойынша
ауданда 31 орта, 13 негізгі, 19 бастауыш, барлығы 63 мектепте 13 ... ... ... Сабақтар 36 мектепте таза қазақ тілінде, 2 ... ... 25 ... ... ... жүргізіледі. Мектептерде 1274 мұғалім
еңбек етеді. 834 мұғалімнің жоғарғы, 46 мұғалімнің ... ... ... орта арнаулы білімі бар. Санаттары бойынша 51 мұғалімнің жоғарғы
категориясы, 336 ... 257 ... ... ... әлеуметтік – экономикалық қатынастар білім беру ... ... ... ... ... үрдісі қайта жанданды. «Елім-ай»
бағдарламасымен ауданда 12 мектеп шұғылданады. Ал «Атамекен» бағдарламасы
болса, ол тұтастай қазақ мектептерінің ... де ... ... ... жыл ... әр ... конкурстарға, оқуларға, әдеби оқу
конкурстарына қатысады. С.С.Шаяхметова (Көшек ОМ ... ... ... ОМ ... ... ... (Абай атындағы ОМ
қазақ тілі мұғалімі), Г.А.Мақтаева (Георгиевка ОМ орыс тілі мен әдебиеті
мұғалімі), ... ... ОМ ... тілі және ... ... ... ОМ ... жасына дейінгі педагогика),
М.Бердібекова (Абай атындағы ОМ ... ... Б.С. ... ОМ ... тілі мұғалімі), А.Сәбитова (Бақыршық ОМ ... және т.б. өз ... ... ғана ... ... ... белгілі педагогтар. Уәлиханов атындағы орта мектеп мұғалімі
Ж.Т.Рахметованың тәрбиелік ... ... ол ... мен ... ... ... ... сабақтарына ықыласпен қатысады. Шағын
кешенді мектептер мәселесі бойынша өткізілген семинар – кеңесте №236 ... ... ... ... ... орта ... ... Т.Әбдірахманова атындағы оқу ісінің ... ... ... ... ... ... ... журналдар беттерінде, сондай-ақ облыстық және
республикалық білімін ... ... ... ... алмасуға белсенділік танытуда. [19;223]
Мектебі жоқ ауылдарда тұратын балалар мектеп жанындағы интернаттарда
тұрып оқиды. Ауданда 3 ... ... ... бар: Шар ... ... орта ... Жарық ауылындағы Жамбыл атындағы ... ... ... Абай атындағы орта мектепте ... 91,27 және 74 ... ... Аз ... ... 85 пайызы тегін тұрады, бәрі де оқу жылының ... ... ... ... ... бар ... ... оқушыларға қолайлы тұрмыстық
жағдай туғызу мәселесі басты назарда ұстайды, оқу процесін ұйымдастыруға
әдістемелік ... ... 90-шы ... ... ... ... ұстаздар Н.Тұяқбаева,
К.Қойшыбаева, К.Өмірзақова, М.Нұрғалиева, Ж.Әбілқасымова, Е.Қарымсақова,
Н.Құсманова, К.Белгібаева, Қ.Болатбеков және т.б. тек білі ... ғана ... ... бойларындағы таланттарын алғаш рет
ұстаздар алдына көрсете білген еді. [35;2]
Мұғалімдерге ... ... ... алмасу мақсатында сегіз
аудандық ... ... ... жұмыс істейді. Олар Абай
атындағы орта мектеп (жетекшісі М.Т.Төлегенова), Маяковский атындағы ... ... ... Т.Хасенұлы атындағы орта мектеп
(жетекшісі Т.Е.Мансарин), Жалғызтөбе орта мектебі (жетекшісі ... орта ... ... М.М.Транова), Абай атындағы орта мектеп
(жетекшісі Г.Г.Санғалиева), ... орта ... ... ... орта ... ... жылы 217 ... Алматы, Семей, Өскемен қалаларындағы білім
жетілдіру институттарында қайта ... ... ... ... ... Георгиевка және Шар ... ... ... ... ... ... 63 ... қамтамасыз етілген. [3;3]
Сонымен қатар Жарма ауданында 1990 жылы құрылған «Қазақ ... ... ... Бұл қоғам аз уақыт ішінде мекемелерде тілдің қолдану аясын
кеңейтуде, бұрынғы тарихи атауларын ... ... ... ... ... ... 31 мектептің 26-ы мемлекеттік тілде, 4-і аралас
тілде, 1-і орыс ... ... ... 10 ... 5-і ... ... да, 5-і екі ... жұмыс жүргізді.
Екі жылдың ішінде Шарда – 6, Жармада 16 ... ... ... ... берілді. Қоғам жұмысы басқаларға үлгі болды. Сол себептен
де қоғамның облыстық ұйымының алқа жиындары 1993 ж. ... ... ... жылы ... өтті. Тіл жөніндегі бағдарламаны жүзеге асырудың ... пен ... ... кеңінен айтылды.
1992 жылы Жарма аудандық «Қазақ ... ... ... ... ұйымдастыруымен облыс көлемінде бірінші «Қос тілділік ... қос ... атты ... ... ... ... орыс, неміс,
белорус, украин, поляк, т.б. ұлттар арасында қазақ ... ... ... ... сөйлеп өнер көрсетті. Сайыста үздік шыққан Розалла Ахметова
(Сұлусары), В.П.Сапрыкин (Георгиевка), ... ... ... ... ... ... көлемінде «Алтын бесік ауылың қандай, ағайын?»
атты 3 кезеңнен ... ... ... ... ... «Рауан –
Восход» газетінде «Ауыл болсаң, қауым бол» деген атпен сайыс ... Әр ... ... ... ... ... Өнер
бәсекесіне 10 ауылдық және 1 поселкелік әкімшілік тұрғындары ... ... ... ... совхоз, Қаратөбе, Аршалы (Криуши совхозы), т.б.
Поселкелік әкімшіліктер бойынша сайыстың жеңімпазы ... ... ... Кеңес үкіметі ыдырағаннан кейін Жарма ауданының мәдени
саласына әсерін ... ... жоқ. ... ... ... ... мен клубтар жабылып, мәдениеті құлдырай бастады. Дегенмен,
қазіргі ... ... 2 ... үйі, 4 ауыл ... 12 ... ... ... жұмысы тоқтатқан жоқ.
3. «ХХ ғасырдың ІІ ... ... ... ... ... ... ... қолдану
3.1. «Қазақстан тарихы» пәні сабағында «ХХ ғасырдың ІІ жартысындағы Жарма
ауданының тарихы» ... ... ... пәні бойынша 2005 жылы «Атамұра» баспасынан жарық
көрген 9 сынып ... ... ала ... жинақталған материалдарды
сараптап, зерттеу жұмысының кезеңіне байланысты ... ... ... ... мәліметтер келтіруге болады:
§21. Қазақстан 1970 – 80 жылдарында тақырыбына 1965 жылғы ... ... ... ... ... жарақтандыру, еңбек пен
өндірісті ұйымдастыруды жетілдіру жайында айтқанда Жарма ауданында құрылған
«Алтайалтын» ... 1960-70 ... ... және де
өнеркәсіптегі жұмысшылардың ұсынысы ... ... жаңа ... ... айта ... ... Оған ... ретінде ШҚО Қазіргі заман
тарихы құжаттарының орталығының 615 қорының, 2 тізбе, 525-істі ... ... ... өмір ... ж.ж.) ... ... ауданындағы 70 жылдары құрылған, республика көлемінде атақты болған
Белтерек ... ... ... және ... ... ... ... атап өтуге болады. Бұл Жарма орталық мұрағатының 104 – қоры, 2 ... 12 және 54- ... ... ... ... құру ... (1986-1991)» тақырыбына келсек,
осы кезеңде Жарма ауданындағы әлеуметтік – ... ... ... ... шыққан Бақыршық кен ... ... ... ... совхоздардың жетістіктерін
айтып өтуге болады. Бұл тақырыпты өлкетану ... ... үшін ... ... шыққан жерлесіміз, тарих ғылымдарының кандидаты ... ... ... атты ... ... ... ... «Қазақстан тәуелсіздік жылдарындағы дамуы» атты тақырыпта Жарма
ауданының ... ... ... ... ... оған ... ... қыздар ансамблін және де ... ... және де ... ... ... жеке ... жұмысы туралы айтып кетуге болады. Бұл туралы жүйелі
мәліметтерді ШҚО ... ... ... ... ... 612 – ... – тізбе, 572-ші және 554-ші істердегі деректерді ... ... ... ... оқушыларға жеткізуде мұрағат деректерін және
де осы өлке ... ... ... ... ... ... ... келтірдік.
3.2. «ХХ ғасырдың ІІ жартысындағы Жарма ауданы» мектепте сабақтан тыс
уақытта қолдану ... ... өз ... ... тарихын білу парыз. Өлкенің тарихымен
өлкетану сабақтарында, сабақтан тыс уақытта факультатив сабақтарында және
сол туған өлкедегі мұражайға саяхат ... ... ... болады. Жарма
ауданының тарихын жетік білу үшін, оқушылардың қызығушылығын арттыру үшін
ойын түрінде ... ... ... ... осы туған өлкені тану
мақсатымен факультативтік сабақтың бір ... ... ... ... өлке – ... ... өлке – тұнған шежіре.
Мақсаты:
А) Жарма ауданының 80 жыл толуына орай туған өлкеміздің өткені мен
бүгіні туралы ... ... ... ... ... ... оның тарихи тағдырына деген құрмет сезімін
қалыптастыру, патриоттық тәрбие ... ... ... сөйлеу дағдысын дамыту. Өз ойын мәдениетті түрде
жеткізе білуді қалыптастыру.
Өткізілу әдісі: Атажұрт тарихи-танымдық ойыны.
Көрнекілігі: Жарма ... 80 ... ... ... картасы, нақыл сөздер, шарлар.
Қатысушылар: 8 сынып «Қалбатау» командасы, 9 ... ... ... тур. ... ... - ... ... тур. «Самғау» - ұпайы көп команда бастайды. Қосымша көмек
беріледі.
ІІІ тур. ... - ... ... тур. ... - ... бойынша сұрақтар. Қосымша көмек беріледі.
V тур. «Жерұйық» - соңғы сайыс.
Барысы:
Кіріспе сөз.
І тур «Қанат қақты»
1 команда ... ... ... ауданының әкімшілік орталығы (Қалбатау селосы).
2. Жарма ауданынан шыққан еркін күрестен Қазақстан бойынша алғашқы
чемпион, тұңғыш КСРО ... ... ... ... ... ... ... «Алтайалтын» тресті құрылған жыл
(1933 жылы)
4. Жарма жерінде Шарға құятын ең соңғы өзен ... 1922 жылы ... ... Ақбұзау ауылында дүниеге келген Қазақстанға
танымал жазушы (Әзілхан Нұршайықов)
2 команда капитанына сұрақтар.
1. 1985 жылы «Алтайалтын» комбинатынан ... ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы жылдарында 243 атқыштар полкінің құрамында ... жылы Бөке ... ... ... ... ардагері (Кенжебек Шәкенов)
3. КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атағын ең ... ... ... ... ... ... ... Шекембаев)
4. «Жарма жарқын мекенім» атты өлеңнің авторы (Дәмеш ... ... ... жер көлемі (22,7 мың шаршы шақырым)
ІІ тур. ... ... ... ... тарихшы, археолог М.П.Грязновтың бастауымен осы жерден қола
дәуіріне жататын адамдардың қабірі табылды. Сонымен қатар, қолдан жасалған
әйелдер әшекейлері, ... ... қыш ... ... ... ... алтынмен қапталған. Қазылған қабырлардан адамдардың бас және
басқа да сүйектері ... Көне ... ... ... адам ... жынысқа жататындығы туралы ғылыми дәлелденген белгілеріне ... ... ... ... ер адам ... ... Бұл көне қабырлар құпиясын
ашуда ... ...... А.М.Оразбаев, Ә.Төлеубаевтар көп еңбек
сіңірді. Бұл қабырлар қай ... ... ... ... ... ... ... орналасқан
(Сабындыкөл жағалауында)
2. Найман, оның ішінде Бурадан тараған Жарма ауданынан шыққан батыр,
әрі би. Ол ... ... ... бірі болған. Тарихтан белгілі Абылай
жоңғар ... ... ... ... ... қалды. Қолға түскен
Абылайды босатып алуға үш жүзден топ құрылып, сол топты ... ... ... ... ... ... Бидің атын атаңыз.
Қосымша көмек: Туған жері Семей облысы, Шар ауданы, бұрынғы ... ... ... ... ... ауылының оңтүстік сілемі
(Қонақай батыр)
3. Кеніштің ашылу тарихы ресми түрде 1903 жылы ... ... кен ... және ... қазу ... бұл ... ... қоғамы жүргізеді. Кеніш 40 ж. аяғына дейін старательдік жолмен
игерлді. 1925, 1927 жылдары алтын жуатын ... ... кен ... арттыра түсті. Бұл қай кеніш орны?
Қосымша көмек: 1950 жылы аға геолог және партия ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның 30-
жылдық мерекесі құрметіне «Юбилейный» деген атау беріледі. (Бөке кеніші)
2 команданың сұрақтары.
1. ХVІІІ ғасырдағы ... ... аты ... ... ... ... ... жарасқұл деген атасынан шыққан батыр. Ол әрі би, шешен
және бірнеше шығыс ... ... ... ірі ... ... ... ... Қаракерей Қабанбай мен өзінің рулас ағасы ... ... ... ... ... ... Бұл қай ... көмек: Қас батырлардың ортасында батырлығы үшін Абылай
алтындаған тон жауып, тапқырлығы үшін ... деп атақ ... ... пайдасы мен даңқы қазақ халқынікі емес пе» деген. (Еспенбет
батыр)
2. ... ... ... ... ... ... Кеніште алты
мыңға жуық халық тұрды. 1934 жылы ... ... ... ... ... ... Параллельный, Сүйкімбай, Құлжабай атты үлкен бес округтан
тұрды. Кеніштің оңтүстік – батыс бөлігінде Жәдік ... ... ... ... ... ... құдық, қазіргі поселок тұрғаныдрын ауыз
сумен қамтамасыз етіп келеді. Көне көздер оны осы уақытқа дейін оны ... ... ... Бай ... деп ... атаңыз.
Қосымша көмек: Поселкенің батысында «Пионер» тауы тұр. Оның ежелгі аты
– Қарашоқы (Ақжал ... ... ... ... ... ... Ұзындығы 182 шақырым. Су
жиналу көлемі – 303 мың км. Жылдық ... – 400 мың м. ... ... ... ... жағымен ағып өтіп Ертіске сол ... ... ... ... Бұл ... ... қандай?
Қосымша көмек: Өзен бойында Жанатас, Әділбай ауылы, Жүніс биігі
қазіргі Сұлусары, ... ... ... ... Қос төбе ... ... (Қызылсу өзені).
ІІІ тур. «Шарықтау» - жанкүйерлер сайысы.
1. ... ... ... орны бар ... бірі. Іргетасы 1932
жылы қаланды. «Гигант» аталған ... ... ... оның ... 300 мың гектар жерді алып жатқан бес ферма белгіленді. ... ... ... ... ... ... ауыл-
селоларында орналасты.
Шаруашылық ең алдымен «Красный скотовод», онан соң ... ... ... атындағы совхоз атанып, ақыр ... ... ие ... Тұңғыш директоры – ленинградтық Сергей Петрович ... асыл ... мал ... ... ... ... құятын ең соңғы өзен. Арқалық тауының «Қыйту»
шоқысынан басталып, 4-ші ... ... ... ... ... ... Шарға құйған. Өткен ғасырда өзен арнасы өн ... ... ... ... сыймай тұрған. Бұл күнде үзік-үзік суы бар ... ... ... ... кең ... ... ... құрылысы кезінде бұл
тұста үлкен көпір салу есепке алынған (Қорғанбай өзені)
ІV тур. «Шырқау»
1 команда.
1. ... ... ... әдебиетші, әдеби сыншы, қазақ
зиялыларының бірі. 1920 жылы ... ... ... ... ... делегат болып қатысады. Қазақ орталық атқару комитетіне
мүше болып ... 1921 жылы ... ... мүшесі болып қызмет
атқарады. Губерниялық қазақ бөлімінің бастығы болады. 1933 жылы ... деп ... 1937 жылы ... ... айналысты деген
жалған жаламен 15 қарашада ату ... ... Осы ... ... ... ... 1902 жылы Жарма ауданының Қызылағаш ауылында Найзақара
деген жерде дүниеге келеді (Ыдырыс Мұстамбаев).
2. ... ... Шар ... ... ... 1992 жылы ... ... Ансамбльді құрған ән-күй пәнінің ... ... ... ... ... ... Р.Атаханов,
Г.Жайсаңбаева, Г.Қайырбаева, Д.Мұстафин, т.б.
Қосымша көмек: 1993 ... ... ... ... атанды
(Назеркем ұлт – аспаптар оркестрі)
3. Кен орнын 1944 жылы геолог Г.С.Катковский басқарған ... ... ... ... ... Ол Шар ... солтүстік – шығысқа қарай
45 км жерде. 1947 жылы «Алтайалтын» тресінін қарамағына ... олар ... ... ... ... ... жүргізеді.
Қосымша көмек: 1947 жылы Қазан төңкерісінің 30-жылдық ... ... ...... ... атқа ие болды (Еспе кеніші).
2 команда.
1. Ауданның солтүстік бөлігіндегі ірі станса. 1964 ... ... ... ... ... ... заводы, Семей шифер-цемент
заводтары үшін өндіріс шикізат өндіретін карьер бар. ... ... ... ... ... ... ... арқылы Жайма ауылына
автомобиль жолы өтеді.Станса атауы қалай?
Қосымша көмек: Новотаубинка ... ... ... ... ... ... ... 1720-1816 жылдары өмір сүрген қазақ ақыны. ... ... ... шыққан. Алқалы топты аузына қаратқан білгір би, ақиық ақын болған
адам. ... ... ... ... ... аудандары арасындағы «Құндызды»
өңірінде туған жүзге қараған шағында ... ... Ақши ... ... ... Озық ойлы ... ... өлеңдерімен, парасатты
биліктерімен «Қазақтың қара тілдісі», ... ... ... ... ... адам (Ақтайлақ би)
3. Бұл ансамбль 1996 жылы ... ... ... 1997 жылы ... ... ... Тек ... ғана
құралған шағын ансамбль. Топ мүшелері – ... ... ... ... Георгиевкадағы мәдениет үйіне қарасты құрылған ансамбль
(Сұлуым ансамблі)
V тур. «Жерұйық»
Бұл станция Түрксібтің 165-ші шақырымында тұр. Жол салу бұл тұста ... ... ... ... ... мұнда 1928 жылы келді. Георафиялық
жағынан екі облыстың бірнеше ... ... ... Өскеменнің өзіне
ең жақын теміржол бекеті болуы стансаны ... әрі ... ... ... ... бірі етті. 1932 жылы ... ... ... 1954 жылы ... ең үлкен элеватор іске
қосылды. Стансаның батыс жағында «Солнечный» поселкесі бар. Оның ... 1965 жылы ... ... Осы кезеңнен бастап станса дамуының екінші
кезеңі басталды. Бұл стансаның атауы қалай? (Жалғызтөбе стансасы)
Қорытындылай келе, осы ... ... ... ... ... арттыру үшін қолдануға болады.
Қорытынды
Сонымен, Жарма ауданы - ... ... ... ... әкімшілік бөлік. Қазіргі таңда аудандағы 87 елді ... ... 8 ... және 16 ... әкімшілік округтерге біріктірілген.
Аудан орталығы – ... ... Жері ... және ... ... ... ... Қалба жотасы орналасқан. Шар өзенінің жоғарғы
алыбын және аудан жерінің батыс мен ... ... ... ... ... Қаратау, Қасымбел, Майатас, Арқат және Қарағайлы таулары
қамтыған. Кен ... ... ... ... ... вольфрам,
құрылыс материалдары, т.б. бар. Жер беті суын ауданның шығыс жағында- ... ... су ... құраса, оңтүстігінде Шардың сол саласы – Жарма ... ... ... ... ... мен Ащысу өзендері құрайды. Көл ауданның
тек батыс жағында кездеседі. Шар өзенінде Ақжал мен Бөке ... ... ету үшін Шар ... ... ... ... ... ірі
өнеркәсіптік-аграрлы аудан. Өнеркәсібі түгелдей түсті металл ... ... Бөке кен ... мен оған ... ... Әуезов Бөке
түсті металл кеніштері, Суықбұлақта құрылыс материалдар ... ... ... ... қоғамы жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығы мен
бұрынғы кеңшарлар негізінде құрылған ... ... ... ... ... ... ... акционерлік
қоғамдары айналысады. Ауыл шаруашылығының басты ... – қой, ... ... Аудан жерімен Түрксіб темір жолы мен республикалық маңызы бар Алматы-
Семей автомобиль жолы өтеді.
Қорытындылай ... ... ... ХХ ... ІІ жартысындағы
әлеуметтік-экономикалық жағдайының жақсаруына және ... ... ... салынған Түрксіб теміржол магистралі үлкен әсер етті. Жол бойында
Суықбұлақ, Шар, ... ... ... ... бой ... ... сол жылдары өлкеде КСРО Түсті ... ... ... ... қазба байлықтарының игеріле бастауына жол ашты
және жаңа кеніштердің ашылуына себеп болды.
Жарма ауданы туралы ... ... ... ... ... ... ... осы тұрғыда мұрағат деректерін және очерк,
публицистикалық материалдарды пайдалана отырып дипломдық ... ... ... ... ... А. ... мүшел тойы. // Семей таңы, 1989, 7 қаңтар
2. Ахметбекова А. Бетбұрыс // ... таңы 1994 , 29 ... ... ... А. ... ... ... // Семей таңы 1994 , 13 шілде,
2б.
4. Әбішев Е. Жайнарған жасарған Жарма елі. // ... 2004, 13 ... ... Әбішев Е. Тұрмыс тіршілкті жақсарту тұрғысында нақты шаралар қолға
алынған. // Дидар 2006, 14 ... ... ... Ш. ... ... 60 жыл. // Семей таңы, 1993, 27
мамыр ... ... Ш. ... болашағы. // Семей таңы, 1993, 8 маусым
8. Байқадиұлы С. Ауылды ән тербеді. // ... ... 1997, 1 ... ... Ч.Ч. ... ... в 5 томах, т. 1-5, А.-А., 1985-1986
10. Дәуренбекова Ж. ... ... ... елжандылыққа
тәрбиелеуде «Өлкетану» ... ... // ... ... 2005, ... ... Ж. ... өлкетану материалдары арқылы елжандылыққа
тәрбиелеу. // Білім – образование, 2005, №4
12. «Жалғызтөбе астық» акционерлік қоғамы // Семей таңы, 1997, 27 ... ... С. Өмір ... ... ... Жарма ауданы // Қазақ Совет Энциклопедиясы. Т. 4. А., 1974
15. Жарма ауданы // Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. Т 3. А., ... ... М. ... ... // ... ... 1997, 15 ... 1б.
17. Казахский фольклор в собраний Г.Потанина ... ... ... ... Н.Смирнова, Е.Турсынов, С.Каскабасов. А.-А., 1972
18. Керейбаев К. Из истории ... ... ... ... ... Қ. Қазыналы Қалба. Алматы, 2003.
20. Кертай С. Қанатың талмасын, «Қарлығаш». // Семей таңы, 1997,
21. ... З.В., ... И.И. ... ... А.-А., ... ... Т. Октябрь жолымен. // Алға, 1977, 26 ... ... ... ... ... томдық анықтамалық.
Атажұрт. Отечество. Т 8. А., 1998
24. Қисықова С. ... өлке – ... ... // ... тарихы
әдістемелік журналы 2008, №4, 76б.
25. Қонысбаев Н. Ақжал комбинаты фабрикасында. // ... ... 20 ... ... Н. Кеше мен ... // ... таңы 1970 , 21 ... 3б.
27. Қонысбаев Н. Өркенді өлке. А., 1998
28. Лайықты тартулармен келдік. // Семей таңы, 1981, 21 ... ... Ә. ... іске ... // ... ... 1971, ... 2б.
30. Морозов М.Е. Взгляд в прошлое. М.,2000
31. Мұхаметжанов А. Жарма – ... ... // ... таңы, 1993, 27
мамыр
32. Мыңғышбаев Б. «Аға ұрпақ эстафетасы» // Семей таңы 1970, 21 шілде
33. Народное ... ... за 70 ... ... ... ... А, Кирпота А. Золотое Прииртышье. Алматы, 1992
35. Нұрмәдиев А. Қалбатауда қарбалас шақ. // ... таңы 1994, 3 ... ... ... А. ... ... ... // Семей таңы 1994 , 7
қыркүйек, 3б.
37. Обручев В.А. Избранные ... по ... ... т 1- 3. М.,1951
38. Раев Т. Жаңарған Жарма. // Семей таңы, 1980, 22 шілде
39. Рахимов Ж. «Қыстан қыры сынбай шыққан ... // ... таңы 1994 ,
20 ... ... Рябцев А. Жаңа кезең басталды. // Семей таңы, 1990, 13 қараша
41. Саушкин Ю. П.П.Семенов-Тянь-Шаньский как экономик-географ // В ... ... ... ... Ә. ... ... біл. Алматы, 1996
43. Сейсенұлы Д. Семей елі, ... жері ... ... очерк,
публицистика, толғау). Семей, 2001
44. Серкешев Т. Жарма өңірінің байлығы // ... таңы 1970, 21 ... ... Фатеев С. Жарма өңіріндегі өзгерістер. // Қазақстан ауыл шаруашылығы,
1978, №12
46. Шәкенұлы Д. Туған өлке ... және ... ... // ... 2008, №1, ... ... А. ... мен хаттар немесе Қазақ даласына жасалған
саяхат туралы ... А., ... ... ... ЖМО, Р – 104 қор, 2 – ... 12 – ... ЖМО, Р – 104 қор, 2 – ... 182 – іс
50. ЖМО, Р – 104 қор, 2 – тізбе, 40 – ... ЖМО, Р – 104 қор, 2 – ... 5 – ... ЖМО, Р – 104 қор, 2 – тізбе, 54 – іс
53. ЖМО, Р – 104 қор, 2 – ... 57 – ... ЖМО, Р – 104 қор, 2 – ... 9 – ... ШҚО ҚЗТҚО Р- 612 – қор, 5 – тізбе , 543 – ... ШҚО ... Р- 612 – қор, 2 – ... 525 – ... ШҚО ... Р- 612 – қор, 5 – ... 542 – іс
58. ШҚО ҚЗТҚО Р- 612 – қор, 5 – тізбе, 546 – іс
59. ШҚО ... Р- 612 – қор, 5 – ... 548 – ... ШҚО ... Р- 612 – қор, 5 – ... 554 – іс
61. ШҚО ҚЗТҚО Р- 612 – қор, 5 – тізбе, 558 – ... ШҚО ... Р- 612 – қор, 5 – ... 566 – ... ШҚО ҚЗТҚО Р- 612 – қор, 5 – тізбе, 572 – ... ШҚО ... Р- 612 – қор, 5 – ... 576 – ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет
XIX ғасырдың екінші жартысындағы АҚШ-тың әлеуметтік, эканомикалық, саяси жағдайы15 бет
XVI ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ мемлекеті29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь