XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары

Қазақ елінің егемендігімен қатар тәуелсіздігі ұлғайған сайын еліміздің ұлттық тарихын зерттеуге үлкен мән берілуде. Халықтың ұзақ жылдардан кейінгі өзін-өзі тануының жаңа кезеңі ұлттық ғылыми ортаға қоғамның педагогикалық ілімдер тарихы маңызды орынға көтерілді.
Тәуелсіздік тұсындағы қазақ халқының қоғамдық санасындағы түбегейлі өзгерістер тарихи тағдырдың тәлкегімен ұмыт болған ұлттық дәстүр мен этномәдениетті қайта жаңғыртумен сиапатталады. Педагогикалық мәселелер халықтың экономикалық, саяси-әлеуметтік және мәдени өмірімен байланысты. Осы орайдан келгенде қазақ халқының тарихы мен мәдениетінің дамуында, оқу орындарының өрістеуінде XІX ғасырдың екінші жартсынан қазан төңкерісіне дейінгі мерзім ерекше кезең ретінде қаралады.
Отарлық бұғауда отырған қазақ елінің мәдени ішкі өміріне орталық Ресейде болып жатқан саяси, экономикалық оқиғалар, түрлі толқулар мен педагогикалық қозғалыстар әсерін тигізіп жатты. Осы орайда қазақ зиялыларының педагогикалық ой-пікірлерінің дамуына, өзіндік идеяларын жариялауға мүмкіндік болмады. Соған қарамастан белгілі ағартушылар, педагог- ұстаздар өз еңбектерін оқу-тәрбие жұмыстарына енгізіп, педагогикалық мәселелерді көтеріп отырды. Олай болса сол кезеңдегі белгілі зиялылардың еңбектеріне тоқталып өтейік.
Ы. Алтынсарин - қазақ мектептерін және ондағы оқытудың дидактикалық негіздерін дүние жүзі педагогикасының қол жеткен алдыңғы қатарлы деңгейінде құра білген ұлы ұстаз. Орталық бұғауға түскен қазақ халқын мәдени қиындықтан құтқаратын жол - ағартушылық деп білген Ыбырай, патша үкіметінің “Қайырымдылығына ” орай және бұқара көпшіліктің қаржысымен ашылатын мектептерді және ондағы білім мен тәрбие беру, оқыту принциптерінің негізгі компонентерін өміршең мәнде дәлді белгілей білді. Қазақ балаларына тән білуге құмарлық, тапқырлық, дарындылық, қасиеттеріне мән берген ол: “… мені өте таңқалдырған нәрсе- бұл балалар үш айдың ішінде
        
        XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының
педагогикалық ойлары
Қазақ елінің егемендігімен қатар тәуелсіздігі ұлғайған сайын еліміздің
ұлттық тарихын ... ... мән ... ... ұзақ жылдардан
кейінгі өзін-өзі тануының жаңа кезеңі ұлттық ғылыми ортаға ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының қоғамдық санасындағы түбегейлі
өзгерістер тарихи тағдырдың ... ұмыт ... ... дәстүр мен
этномәдениетті қайта жаңғыртумен ... ... ... ... ... және ... ... байланысты.
Осы орайдан келгенде қазақ халқының тарихы мен мәдениетінің дамуында, оқу
орындарының өрістеуінде XІX ғасырдың ... ... ... төңкерісіне
дейінгі мерзім ерекше кезең ретінде қаралады.
Отарлық бұғауда отырған қазақ елінің мәдени ішкі өміріне орталық Ресейде
болып жатқан ... ... ... түрлі толқулар мен педагогикалық
қозғалыстар әсерін тигізіп жатты. Осы ... ... ... ... ... ... ... жариялауға
мүмкіндік болмады. Соған қарамастан белгілі ағартушылар, педагог- ұстаздар
өз еңбектерін ... ... ... ... ... ... Олай ... сол кезеңдегі белгілі зиялылардың еңбектеріне
тоқталып өтейік.
Ы. Алтынсарин - қазақ мектептерін және ... ... ... ... жүзі ... қол ... алдыңғы қатарлы деңгейінде
құра білген ұлы ұстаз. Орталық бұғауға түскен қазақ ... ... ... жол - ... деп ... ... ... үкіметінің
“Қайырымдылығына ” орай және ... ... ... ... және ... ... мен ... беру, оқыту принциптерінің негізгі
компонентерін өміршең мәнде дәлді ... ... ... балаларына тән
білуге құмарлық, тапқырлық, дарындылық, қасиеттеріне мән берген ол: “… мені
өте таңқалдырған нәрсе- бұл ... үш ... ... ғана ... ... ... жазуды да үйренді,” – деп ... ... ... ... ... ... тән ... құмарлық, тапқырлық, ... мән ... ол: “… мені өте ... ... бұл ... үш
айдың ішінде ғана орысша, татарша оқуды, тіпті жазуды да үйренді,” – деп
шәкірттердің ... мен ... ... ... Ал, ... Жүсіпбек Аймауытовтың ұлттық тәлім-тәрбие тақырыбына арналған
еңбектері (“Тәрбиеге жетекші”,”Психология”, “Комплекспен ... ... ... т.б. ... ... ... ... тұстарын арқау
еткен мақала, ізденістері бүгінде маңызды мәнге ие ... отыр ұлы ақын ... ... ... қазақтың ұлы педагогтарының бірі. Оған дәлелоның
педагогика саласында жазған ғылыми дәрістері мен ... ... ... ...... жайлы: “Шамам келгенше қазақ ... ... деп ... ... ... тек қана ... шектелмей, сол кездегі алдыңғы қатарлы әлем, Ресей,
ертедегі Рим, грек ... ... ... ... ... ... ... мұғалімге аса қамқор болуға, оны сыйлауға, үлкен құрмет
көрсетуге шақырады.”Алты ... ... бас ... ... ... ... Қазақстанның Россияға қосылуы 1731 ... ... ... ... ... кезі ХІХ ғасырдың
соңы мен ХХ ғасырдың басында болғандықтан қазақ даласы осы кезеңде ... толы ... ... ... қазақ жерін отарлау саясатын жүзеге
асырып, ... ... ... ... қазақ жерінің байлығын өз
мақсаттарына пайдалану үшін жанталасып жаты. Мұжықтарын лек-легімен әкеп
төгіп, ... ең ... ... ... алып, өздерін шөлге, құмға, тау-
тасқа қарай тықсырды. Шекараны нығайта түсу үшін бекіністер ... ... осы ... ғана ... ... жоқ, іле-шала жергілікті
халықтың тіліне, діліне, ... ... ... ... ... ... үшін " бұл ... " аса сақтықпен жүргізді. Патша ... ... ... ... ... өз ... шығарып алуға тырысты. ... ... ... бірі ... ... тек ... ... мектебін" ашып, болыстардың, атқамінерлердің балаларын
оқытып, билік сүйгіштерді өзіне жақындатып ... " ... ... бой ... ... ... ... жолатпауға тырысады. Ал, ұстаз-
психолог Жүсіпбек ... ... ... ... ... ... ... ”Психология”, “Комплекспен оқыту жолдары”,
“Жаңа ауыл”) т.б. психология, педагогика саласының түйінді тұстарын арқау
еткен мақала, ізденістері ... ... ... ие ... ... ... ... тұлғаларының бірі Мағжан Жұмабаев тек ұлы ақын ғана ... ... ... ұлы ... ... Оған ... оның педагогика
саласында жазған ғылыми дәрістері мен мақалалары ... ... ...... ... “Шамам келгенше қазақ жанына қабыстыруға
тырыстым деп
жазады. Мағжан Жұмабаев тек қана ... ... ... сол
кездегі алдыңғы қатарлы әлем, Ресей, ертедегі Рим, грек ... ... ... ... ... ... Мағжан мұғалімге аса
қамқор болуға, оны сыйлауға, үлкен құрмет көрсетуге шақырады.”Алты алаштың
баласы бас ... ... орын ... ... Қазақстанның
Россияға қосылуы 1731 жылдан басталғанымен, патшалықтың отарлық ... кезі ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... осы ... тарихи оқиғаларға толы болды.
Патша өкіметі қазақ жерін отарлау саясатын ... ... ... ... ... қазақ жерінің байлығын өз мақсаттарына ... ... ... ... ... әкеп төгіп, қазақтың ... ... ... алып, өздерін шөлге, құмға, тау-тасқа қарай
тықсырды. Шекараны нығайта түсу үшін ... ... ... ... ... ғана ... қалған жоқ, іле-шала жергілікті халықтың
тіліне, діліне, дініне шабуылын ... ... ... ... " бұл ... " аса ... ... Патша өкіметі ең
бастысы халықтың ауқатты тобын өз ... ... ... тырысты.
"Болыстарға тілмаштар даярлау мектебін" ашып, болыстардың, атқамінерлердің
балаларын оқытып, билік сүйгіштерді өзіне жақындатып ... " ... ... ... ... ниетпен татарларды қазақтарға жолатпауға тырысады. Патша
өкіметінің ... ... ... ашылған "орыс-қазақ"
мектептерінде оқыған қазақ ... ... ... мен ... ... ... ашып, ХХ ғасырдың басында саяси аренаға шықға бастады. Орыс
мектептерінде оқып, орысқалаларында жоғарғы ... ... олар өз ... көздеді, ұлттық білім беру жүйесін қалыптастыруға және ұлттық
тәлім-тәрбиенің негізін қалап, ғылымға ... көп ... ... ... өздерінің табиғи дарынымен, асқан білімділік деңгейімен, рухани
парасатымен суырылып шыққан ... ұлт ... үшін жан ... ... ... пен бақытты өмір жаршыларының тұңғыш қарлығаштары бола
білді. Ахмет Байтұрсынов, Әлихан ... ... ... ... Мұхамеджан Сералин, Барлыбек Сырттанов, ... ... ... Мұхамеджан Тынышбаев, Жақып Ақбаев, ... ... ... ... ... ... ... Асылқожа
Құрманбаев, Ғабдулғазиз Мұсағалиев… бұл тізімді ... ... ... Шын ... олар ... ... ХХ ғасырдың басы өздерінің
ойлау, болжау қасиеттері ... ... ұлы ақын ғана ... қатар қазақтың ұлы педагогтарының бірі. білім,талғам ауыл ... ... ... ... ... ... еткен мақала,
ізденістері бүгінде маңызды мәнге ие болып отыр ауыл т.б. психология,
педагогика ... ... ... ... ... ... ізденістері
бүгінде маңызды мәнге ие болып отыр.
Аталмыш кезеңнің белгілі тұлғаларының бірі Мағжан Жұмабаев тек Оған ... ... ... жазған ғылыми дәрістері мен ... ... ... ... ” еңбегі жайлы: “Шамам келгенше ... ... ... деп жазады. Мағжан Жұмабаев тек қана ... ... сол ... ... ... ... ... Рим, грек ғалымдарының еңбектерімен етене таныс болғаны белгілі.
Әсіресе, Мағжан мұғалімге аса қамқор болуға, оны ... ... ... ... ... баласы бас қосса, ... ... ... ... ... ... 1731 жылдан
басталғанымен, патшалықтың ... ... ... кезі ХІХ ғасырдың
соңы мен ХХ ғасырдың басында болғандықтан қазақ даласы осы ... ... толы ... ... ... ... ... отарлау саясатын жүзеге
асырып, ... ... ... ... ... ... байлығын өз
мақсаттарына пайдалану үшін жанталасып жатты. Мұжықтарын лек-легімен әкеп
төгіп, қазақтың ең ... ... ... ... ... ... ... тау-
тасқа қарай тықсырды. Шекараны нығайта түсу үшін ... ... ... осы ... ғана ... қалған жоқ, іле-шала
жергілікті халықтың тіліне, діліне, дініне шабуылын ... ... ... үшін " бұл ... " аса ... ... ... ең бастысы халықтың ауқатты тобын өз жағына шығарып алуға тырысты.
"Болыстарға тілмаштар даярлау мектебін" ашып, болыстардың, атқамінерлердің
балаларын ... ... ... өзіне жақындатып алды. "Ислам дініне
бой ұрады" деген ниетпен татарларды қазақтарға ... ... ... тек орыс ... ғана ашып ... жоқ, ... балаларын шоқындырып, оларға орысша ныспы беру рәсімдерін де жасады.
Бұның бәрі бүгінгі күж ғана ... ... ... ... жаңылдыру үшін бірнеше рет жазу графикасы ауыстырылды. Бұның өзі
бүгінге дейін ел тарихын ... ... қол ... ... ... - ... қажеті жоқ.
Патша өкіметінің "жымысқы" саясатының нәтижесінде ашылған ... ... ... ... ... орыстың білімі мен ғылымының
арқасында ... ... ... ХХ ... басында саяси аренаға шықға
бастады. Орыс ... ... орыс ... ... білім алғанымен
олар өз елінің мүддесін көздеді, ұлттық білім беру жүйесін қалыптастыруға
және ұлттық тәлім-тәрбиенің ... ... ... ... көп еңбек
сіңірді. Ел арасынан өздерінің ... ... ... ... ... парасатымен суырылып шыққан азаматтар ұлт болашағы үшін
жан аямай тер ... ... пен ... өмір ... тұңғыш
қарлығаштары бола білді.
Ахмет Байтұрсынов, ... ... ... ... ... ... Сералин, Барлыбек Сырттанов, Бақытжан Қаратаев,
Жанша ... ... ... Жақып Ақбаев, Дінмұхамед Сұлтанғазин,
Ғұмар Қарашев, ... ... ... ... ... Құрманбаев,
Ғабдулғазиз Мұсағалиев бұл тізімді осылай жалғастыра беруге болады.
Шын мәнінде, олар ... ... ХХ ... басы ... ... ... айрықша, энциклопедиялық білім, талғам-танымдары ... көзі ашық ... ... ... ... заман еді.
Сондай –ақ Қазақстанда педагогика заңдылықтарының жүзеге асып,
жетілуіне сол ... өмір ... ... еңбегі зор. Мысалы: Абай
Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Шоқан Уәлихановтармен қатар оқытып ... ... ... ... ... ... отырып, қазақ халқының
тарихи даму жағдайына үйлесімді ... ... ... ... ... ... үлес қосты. Атап айтқанда Ахмет Байтұрсынов,
Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Міржақып Дулатов т.б. педагог-ұстаздар
білім ... ... ... ... ... ... ... әдістемелерін жан-жақты талдауға ат салысты.
XX ғасырдың басында ұстанған ұран үшін ... ... ... мына ... ... борышың-
Халқыңа еңбек қыл
Ақ жолдан айнымай
Ар сақта, оны біл
Талаптан да білім мен өнер үйрен
Білімсіз
Өнерсіз
Болады ақыл тұл.
Мақтанға салынба
Мансаптың тағы ... ... қыл ... ... ... қамы ... қайырылып қауымға келмейсің
Барыңды, нәріңді тірілте бермейсің
Ғибрат алар артыңа із ... ... ... ... - деп ... сөз ... ... қажының бұл еңбегі
арқылы қазақ жастарын еңбекке, адалдыққа, білімге т.б тұлға бойына ... ... ... ... ... көптеп жарияланған.
XX ғасырдың алғашқы кезеңінде Ахмет Байтұрсыновтың қазақ ... ... ... ағарту істеріне белсене араласып, бар күш-жігерін,
білімін оқу-білім жолына арнаған. Ол қазақ ... ... ... ... ... тілі білімінің негізін салушы, ғылым-тюрколог,
әдебиет зерттеуші, журналист, қоғам ... ... ... жетекшісі
ретінде танылды.
Ел-жұртының мақтанышы болған Ахмет Байтұрсыновты ұлы ... ... ... ... еді: “… ... ... ... еңбектеген жасына
түгелімен ой түсіріп елін ұйқысынан оятып, жансыз денесіне қан жүгіртіп,
күзгі ... ... ... ... етек ... жиғызған “Қазақ”
газеті болатын. Ол газеттің жаны кім еді? ... ... ... ... ... ... еді? Ол екпін ұйықтаған қазақты ... ... ерік ... соң ... ... ... ... “оятамын” деп
ұзақ бейнетті міндет қылып алған ... ... ... ... ... ... қазақ арасында ислам діні біркелкі тарамағаны
белгілі. Бірақ Ресейге толық бағынғаннан кейін және Орта ... ... ... өтуі ... ... Отарлық езгінің күшеюі халықтың іштей
наразылығын тудырып, өзіне рухани жағынан жақындау мұсылман дініне бет ... ... ... ... ... ... етек алып жайылуынан қатты
күдіктенген ... бірі ... ... аса ... ғалымы,
ағартушысы Шоқан Уәлиханов.
Ол кісі жағдайға ... ... ... мен ... ... ... арқасында қазақ барған сайын мұсылманшылық жолға
түсіп барады. Қазір қазақтың ... ... ... ... ... ... ... қазақтар Меккеге баратынды шығарды, жырлар айту орнына
пайғамбарлар туралы жыр, ертектерді айтады, діни ... ... ... ... ... ... дәуірін басынан өткізіп жеткені
секілді, қазақ халқы татар дәуірін басынан өткізіп жететін ... ... ... ... ... ... ... деп аса бір ... ... еді. “Әр ... ... ... ұлт ... ... бала тәрбиесі туралы ескіден келе жатқан жолы бар. Осыған
орай белгілі ... ... ... жағы көп болғаны сияқты жамандық жағы
да көп”- деп ... Осы ... орай ... ... Міржақып Дулатовтың
“Ақтөбе гимназиясы хақында” мақаласы да жарық көрген болатын. Бірақ көп
жылдар бойы ... ... ... ... ... тарихты
өрескел бұрмалауға негізделген саясаттың тікелей салдарынан халқымыздың
сана-сезімі өлшеусіз де орны толмас жұтаңдыққа ұшырап, оның ... ... ... ... ... ... [ ].
Соның тікелей кесірінен қазан ... ... ... адамзат
өркениетінің төрінен орын алған ірі тұлғаларымызға "байшыл", "кертартпа",
"діншілдер" деген, жалған саяси айдарлар ... ... бай ... ... ... ... талап, марксистік-лениндік идеология
қазақ халқының дарынды дара перзенттерінің бостандық пен ұлт ... ... тер ... ... ... ерекше еңбектерін
большевиктік көзқараспен біржақты ... ... ... ... ... ... ... жарыққа шығармады. Кейінгі кезде бұл мәселе
біршама ... ... ... ... қазақ арасындағы білім беру
тарихына ... ... ... оқу" ... ... ... Миссионер Ильминскийдің шәкірті Алекторовтың медресе аштың деп
Байту молда мен Бейіс ... ... ... ... ... атырабында үзілмегендігін көреміз.
Бұл қатынастар адамдардың белгілі бір дәрежеде батыс ... ... ... ... орыс ... беру ... енгізіле бастады. Сонымен қатар елде мұсылман білім беру ... ... ... Екі ... беру жүйесінің арасындағы талас біртіндеп жаңа
ағым –қазақ білім беру жүйесінің қалыптасуына әсер етті. қазақ білім ... екі ... ... беру ... ... ... ... сіңіре отырып
ұлттық танымға, санаға оңай қабылданатын білім беру жүйесін жасағысы келді.
Міне осы кезден бастап қазақ халық педагогикасы ... ... және ... ой ... ... ... ... оқу бағдарламаларына,
оқулықтарға, әдістемелік ... ... ... ... ... әсер етті.
ХХ ғасырдың басында қазақстанның тарихи өмірінде елеулі өзгерістер, аса
бір алмағайып оқиғалар болған еді. Атап айтқанда, бұл кезеңде ... ... ... ... ішкі ... ... өзінің
саяси-экономикалық дербестігінен айрылған, орыс мемлекетінің ... ... ... ғасыр бойы ұлы далада қалыптасқан көшпелі ... ... ... ... дағдарыс шырмауығына маталып, ... ... ... ... болып келген құбылыстардың орын тебе
бастағанына Ресей ықпалы тигендігі анық еді. азақ ... ... ... ... дүр сілкіндірген қилы-қилы тарихи оқиғаларға
толы XX ғасырдың бас кезеңі қазақ елінің қоғамдық-әлеуметтік өмірінде де
үлкен ... ... Бұл ... ... ... ... дамуына, білім мен ілімнің көркеюіне педагогика ғылымының берері
көптігінен көз жеткізе бастаған ... еді. Осы ... сол ... көзі
ашық, көкірегі ояу, өз халқының қамын ойлайтын қазақ зиялыларына да түрткі
болып, олардың сана-сезіміне, жан ... ... ... Сол ... ... ... өркениеттің дамуынан қазақ елінің қалып қоймауын
ойлап, уайым жеген көптеген ойшыл ғалымдар мен қоғам қайраткерлері ... ... сол ... ... ... ... қосылуды мақсат тұтті.
Сондықтан XX ғасырдағы қазақ зиялыларының ... ... мен ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан сөз еткен,
біріншіден, олардың сол ... ... ... ... ... ... және өздері қатар ғұмыр кешкен ... ... алып ... ... қазақ зиялыларының шығармашылықтарындағы ұлттық
педагогикалық идеяларды талдап М. ... Ж. ... М. ... ... ... ... отырып дүниетаным мен тәлімдік ойлардың
қалыптасуына дүние жүзінің белгілі педагог ... ... өте ... Әсіресе қазақ ... ... ... ... ... идеяның одан әрі дамуына мүмкіндік
берді. Әсіресе қазақ зиялыларының шығармаларының мәйегі ... ... ... мән берген. Халық идеясының басты мақсаты- қоғамның
белсенді мүшесі болатын, жетілген тұлғаларды ... Ал ... ... сипаттайтын болсақ ол
Қазақ даласында мұсылман дінінің нашар таралуы және аумақтардың Ресей
қоластына әр түрлі кезеңде өтуі ... беру ... де әсер ... ... ... ... оқу ... ашу мәселесі жергілікті жерлерде
орыстардың ықпалымен көтерілген сияқты. Оған ... ... 1841 ... ... ... ... ... 1845 жылдың 3 қаңтарында
Шекара басқармасынан мектеп ашуды сұрап,арыздануы Уәлихан Шыңғысұлының сол
жылы осы мәселемен өз ... ... ... хаттары, Шорман Мұсасының
1853 жылы "Қазақ балаларын Ресейдің кез - ... ... ... ... рұқсат беру" жөніндегі өтініші дәлел. Қазақ жерінде өз
қаражатына алғаш рет ... ... ... ... хан екенін жоғарыда
баяндадық. Мектеп өз шәкірттеріне ... 1841 ... 6 ... ... Ол ... ... Орынбор кадет корпусы мен Ресейдің басқа да
қалаларындағы оқу ... ... ... ... Әу баста мектеп ашуға
күш салғанда Жәңгірдің өзі де осындай мақсатты көздеген. Оқу орыс ... ... ... себеп – Жәңгір ханның орысшылдығы, ... ... ... қол ... ... әсер ... мұсылман мектептері мазмұны мен ... ... ... қарамастан жергілікті түркі халықтарын ... ... ... ... ұя ... баса ... аудару қажет.
Осы бір күрделі тарихи жағдайда ... ... ... жүйеге
қарсы құдіретті күш екенін ... ... ... мектеп-медреселерді
құрту мақсатында нақты шаралар қолданады. Мысалы, осы өлкені ... ... ... ... "біз, ... ... ру-
тайпалар мен ұлттардың ислам негізінде бірігіп, іс-әрекет жасауынан
сақтануымыз керек",- ... ... ... ... Сондықтан, мектеп-
медреселерге қарсы күрес түрлі айла - тәсіл арқылы жүргізіледі. Бұларды тек
фанатизм, қараңғылық ордасы етіп ... осы ... ... ... алынады. Оларды үкімет тарапынан қаржыландырмау, қолдамау, қайта
олардың бастан кешіп отырған обьективтік дағдарысын одан әрі ... ... ... ... ... Мектеп не медресе ашу үшін ... ... ... ... қағазын алу сияқты басы артық шаралар
ойластырылады.Мәселен,1895 жылы 17 шілдеде қабылданған ережеде ... ... ашу үшін өз ... міндетті түрде орыс тілі
оқытылса ғана рұқсат етіледі делінген".
Әрине, Ішкі Ордада мектеп ашуға ... ... тек ... ... ... ғана рұқсат етті десек, қателескен болар едік. ... ... ... арасынан патшаға адал қызмет ететін сенімді
шенеуніктер даярлап, солар арқылы елді ішке тарту, ... ... ... ... ... ... зымиян саясат жатқаны айқын. Сонымен
бірге патша өкіметі Бөкей ордасында ... ашу ... ... ... ... ... ... бәсеңдету мақсатын да көздеген
болуы ықтимал. Олай дейтініміз, Жәңгір ханның әйелін сағалаған ... ... ... ... келе бастаған. Осыдан келіп олар қазақтарды орысқа
қарсы азғыруы мүмкін-ау деген ... ... ... өзі ... ... ... сияқты. Содан болса керек, ... ... ... ... таса қылмай қадағалап отырған. ... оқу ... ... ... да ... ... ... башқұрт, қазақ
мектептерінің инспекторы В.В.Катаринский мектепте оқулықтар мен ... ... ... ... ... Паульсеннің
оқулықтарын, Ресейдің географиялық картасын ... ... айта ... деп ... жылы Орынбордағы Шекара комиссиясы жанынан қазақ ... ... іс ... даярлайтын қазақ тіліндегі екінші
мектеп ашылғанға ... ... жыл ... ... ... ... даласына
білім сәулесін түнектегі жалғыз шамдай жеке-дара ... ... оның ... ... ... отырған қалың көпке түгел түсті дей
алмаймыз. Бірақ мектеп ұжымының осы ... ... ... ... ... ... ашуда тындырған игілікті істері, жинақтаған
тәжірибесі кейінірек ашылған оқу орындарының қай- қайсысына да ... ... ... ... ... ... ... оқытушылары Әминов пен
К.Ольдекон болған. Мектепті ... ... 8 бала 1845 жылы ... кадет корпусына оқуға түсіп білім алды. ... 1844 ... ... ... шекара комитеті жанынан қазақ балаларына әртүрлі
бағытта білім беретін мектеп ашу ... ... ... Осы ереженің
негізінде алғашқы мектеп Орынборда 1850 жылы ашылыпты. Бұл мектептердің
мақсаты "аға ... ... ... және тек қазақтардан
ғанақойылатын болыстар тілмашын дайындау" болған. ... ... 1857 ... ... ... 23 ... бітіріп шығады.
1860 жылы Орынборда қалалық қазақ мектебі ашылуы тиісті болады да, ... ... және ... ... Ыбырайға жүктеу үшін оны
шекара басқармасына уақытша тілмаштық қызметке тағайындайды.
Бұл кезең орыстың білім беру жүйесін ... ... ... ... насихат кезеңі болатын.
Екінші кезеңнің басталуына 1861 ж. Ресейдегі басыбайлылық құқықтың
жойылуы, буржуазиялық қайта-құрулар және ... ... ... оның экономикасының бір бөлігіне айнала бастауы себеп болды.
1865 жылы 5 ... қол ... ... ... ... арнайы
рескрипті екінші кезеңнің басталуының заңдық негізі болды. Бұл құжатта екі
нәрсеге айрықша көңіл бөлінді: ... ... ... ... ... ережесі, яғни 1867-1868 ж. әкімшілік реформаны дайындап жүзеге асыру.
2. Орыстандыру және біртіндеп православие дініне ... ... ... айтылып өткен мәселені жүзеге асырудың бір саласы ретінде
Ресей империясының Ағарту министрлігі тарапынан шет аймақтардағы ... ... ... ... миссионерлік мүддені көздейтін аралас
мектептерге де ерекше мән берілді. Мұны ... ... ... ... ... ... мектептер тарихына көз жүгіртсек те
анық байқауға болады . 1876 жылы патша ... өзі ... ... ... келе ... ... ... орыс жазуына ауыстыру туралы жарлыққа
қол қойды. Дәл осы жылы граф Толстой Ыбырай ... орыс ... ... сол қалпында қазақ жазуына қолдану жайында кеңесіп,
нұсқау ... . Осы ... ... Ы. Алтынсарин " қазақтың облыстық
мектептері туралы записка " деген ... "…1876 жылы граф ... ... келген кезде… ең алдымен талқыға салынған мәселе – ... ... хат ... ... және бұл үшін ... ... орыс
алфавитін қолдануға болатын—болмайтыны туралы мәселе ... еді. ... ... ... бұрынғы генерал-губернаторы генерал
адъютант ... ... оқу ... ... ... ... семинариясының директоры Ильминский және Торғай, Орал
облыстарының губернаторлары ... ... бәрі де орыс ... ... ... ... болады деген қорытындыға келген еді",- 1 деп
жазуы арқылы-ақ жергілікті отаршыл хакімдердің бәрі бас ... ... ... араб ... ... орыс ... ... туралы көптен бері
алдын ала ойластырылып келе жатқан саяси мақсаттың ең буынды тұсын толық
түрде ашып беріп ... Ÿғни ... өзі қол ... ... ... ... қазақ даласындағы билеушілері мен миссионер ғалымдары сол жылы бұл
мәселені ... ... ... кірісіп, бір шешімге келуінен көп ... ... тұр ... ... миссионерлік саясатты іске асырушылардың ... ... ... ... ... бөліп алып , олармен қарым-
қатынас жасатпауға бар күшін салса, осы саясатты Түркістанды отарлаушы
патша ... ... ... ... болып келетін бұхаралықтардан
қазақтарды ажырату, рухани ықпалын таратпау мәселесіне ... ... ... де 1880 жылы 8 ... генерал адъютант фон Кауфман
Ағарту минстріне жазған жолдамасында ... ... елін ... ... кіріктіріп жіберу үшін, оларды Орта Азиялықтардан
бөлек ұстаудың қажеттігін атап өтеді. Бұл үшін ... ... ... ... ... орыс ... ... көздеді, олар діншіл
рухани ықпалдан аулақ ұстауға қызмет етеді деп ... ... ... ... ... орыс ... көшіру туралы
ереже 1906 жылы 31 наурызда өткен мәжілісте Екінші Николай патшаның өзі бас
болып қабылдатқан еді. ... ... ... сол ... ... ... ... қиындауы себепті, орыс алфавитін бірден жүзеге асыруға
сескенді. Әзірше бұратаналардың бойын ... ... беру ... ... ... ... мен ... оқулықтарында қолданумен шектелу
қажет деген қорытындыға келді.
Ильминский ... ... ... ... келіп, қазақтарға
арналған кітаптардың бәрін де орыс алфавитімен шығаруды талап етті. ... ... ... оқу құралдарының бәрі орыс ... ... ... де, осы ... ... ырқына байланысты құбылыс
деп білмек керек.
1870 жылы ... ...... к ... ... Россию
инородцев" заңы жарияланды. Бұл заңда негізінен ... ... ... ... ... ендірілді. Осы заңда орыс емес
халықтарға үш түрлі категория белгіленді. Бірінші категория бойынша, ... ... өз ... ... ... ... орыс алфавитімен оқыту
талап етілді. Мысалы, Ыбырай ашқан мектептер осы категорияның ішіне ... ... таза орыс ... ... тек ... ... жерін ана тілінде айтуға рұхсат етілді. Ал, үшінші категория
бойынша, сабақ тек орыс ... ... ана ... ... рұсат
етілмеді.
А. Байтұрсынов миссионер атаулының өткен тарихымен жете таныс әрі
олармен тікелей қызметтес болуы себепті де, олар ... ... ... шоқындыру мен орыстандыруға алып келерін біліп, революция алдында
- ақ: "…Хүкіметке жағымдысы қол ... ... жазу – ... тілі, діні
бір болу. Ресей қоластында түрлі тілді, түрлі дінді, түрлі ... ... ... бар. Солардың бәрі тілін, дінін, жазу - ... ... ... онан ... іс ... " 1, - деген ... ... ... ... ... , ... сыр ... .
Орыстандыру саясаты Кеңес өкіметінің ... да ... ... ... бойы ... келе ... жазуын өзгерту мәселесі В.И
Ленин қайтыс болған соң қызу қолға алына ... ... ... ... ... араб алфавитін кириллица жазуымен алмастыру
мәселесі жедел қолға ... Бұл бір ... ... ... ... : ... әлемдік коммунистік қоғамның алфавиті" деген қате
ұғымның орын алуына байланысты көтерілген еді. ... ... ... жазуы түркі тілді халықтардың жазуына айналып та үлгерді. Тіпті ... - ақ ... ... ... , орысша жазуды қабылдаған
якуттардың өзін қайтадан латын ... ... ... да бастан
кешірдік.
қазақ зиялыларының білікті тобы ... ... ... наразылық
білдірді. Бұл пікір, әсіресе , көрнекті филолог Ахмет Байтұрсыновтың ... - ... ... " ... ... ... толық көрініс беріп
, латын жазуын "Европа жұртымен бірдей болу ... ... ... , ... ... ... ... аяқ баспай отырғанда, біз сол мақсатпен
істейміз деп ... ... орны ... ... көп сөз ... ... деп өз пікірін қысқа әрі тұжырымды түрде білдіреді.
Патша ... ... ... ... ... қарамастан
қазақстандағы білім беру ісінде елеулі өзгерістер ... ХІХ ... ... ... ... ... салдарынан және 1905-1907
жылдардағы ... ... де ... халықтар арасында мектеп ашу ісі
жаңа серпінмен жалғасын тапты. қазіргі кездегі зерттеулерде ... беру ... ... ... ... өзгерістер болғаны атап
өтілуде. Мысалы, 1911 ж. жүргізілген Бүкілресейлік ... ... ... ... 84 ... 28814 ... ... 134
оқытушы жұмыс істеген. Ал сауат ашу мектептері 1446 жеткен.
Сонымен бірге мемлекеттік орыс-қазақ мектептері мен соған ұқсас орыс-
қазақ ... саны ... ... ... Орыс-қазақ
мектептерінің кең дамыған жері Орынбор округі болды.
1890 ж. осы ... 250 ... ... 8236 ... ... ... ... қазақстандағы білім беру жүйесінің дамуын
төрт кезеңге ... ... ... ... хат ... ауыл мектептерінің пайда болуы.
Осындай мектептердің қашан пайда болғанын және қаншама болғанын айту қиын.
Себебі бұндай ... ... ... және хат ... ... бара
алмады.
Екінші кезең- ХІХ ғ. бірінші ... ... ... ... ... ... үшін ... қазақ-орыс мектептері, бұл
кезеңді үгіт-насихат кезеңі деп ... ... ... ХІХ ғ. 60-шы ... ... ... ... және қазақстанның толық отарлануына байланысты ... ... ... кейін жергілікті ұлт ... ... ... үшін және орыстандыру саясатын жүргізу үшін ... ... ... ... беру ... ... қалыптасу барысында оқу ісінің
мазмұны мен түрі ... да ... де ... ... Бұл ... ... мүдделері де әсер етті. қазақстандағы білім беру
жүйесінде өз орнын табуға және оның дамуына ықпал етуге тырысқан төрт ... ... ... ... фундаменталдық ислам білім беру жүйесін ... ... дін ... ... ... Ресейге бағынғанға дейін
қазақ арасында ислам діні біркелкі тарамағаны белгілі. Бірақ Ресейге толық
бағынғаннан кейін және Орта ... ... қол ... өтуі ... ... езгінің күшеюі халықтың іштей наразылығын тудырып, өзіне
рухани жағынан жақындау мұсылман дініне бет бұра ... ... ... ... ... етек алып ... ... күдіктенген кісінің бірі-
халқымыздың мақтанышы аса ... ... ... Шоқан Уәлиханов.Ол
осы жағдайға байланысты :"Татар молдалары мен ... Азия ... ... ... барған сайын мұсылманшылық жолға түсіп
барады.қазір қазақтың кейбір сұлтандары ... ... ... ... болды; қазақтар Меккеге баратынды шығарды,жырлар айту орнына,
пайғамбарлар туралы жыр, ертектерді ... діни ... ... ... мәдениетке Ресейдің Византия дәуірін ... ... ... ... ... татар дәуірін басынан өткізіп жететін болар. Бұл –
оның болашағы ... ... ... сөз"- деп, аса бір ... жазған еді. Бұл топ көне білім беру жүйесі ... ... ... бұл жолдың басты кемшілігі адамның еркін дамуын шектейтін
жолдың бірі еді.
Екінші ... ... ... ... ескі ... ... ... жаңарту қажеттігін түсінген жаңашылдар- жәдидтерді жатқызуға
болады. 1905 ... соң ... ... ... даласында азайып, жадит
мектептері көбейген еді. Ресей мұсылмандары ... дін ... ... ... оқу ... мен ... ... зиялылар өздерін – жадидтар (жаңашылдар) деп, ал,
өздерінің оқыту әдісін- усули ... ... деп ... ... ... ... ... шығатын "Тәржіман" (1883) газеті мен оның
бас редакторы ... ... ... Ол 1884 ж. Бакчасарай
қаласында ең алғашқы ... ... ... ... ... ... парталар, жазу тақтасы, тарихи және ... ... ... т.б. көрнекті құралдар, сол сияқты ... ... ... кестесі Еуропа елдері мектептерінің үлгісімен жабдықталды.
А.Коменскийдің ... ... ... ... тек бір
мезгілінде ғана ... ... ... ... ұйымдастыру жадид
мектептерінің оқу-тәрбие жұмыстарының негізіне алынды. Сол ... ... ... да тиым ... ... мектебі, Ресейді мекендейтін түрік тілдес халықтар үшін,
ескі қадими ... ... етіп ... талабына сәйкес қайта құруға
болатындығы жөнінде эксперимент мектебі, үлгі-өнеге оқу орны ... ... ... ... ... ... ... берді. Мәселен, Татарстанда А.Баязитов, Д.Кильдеев т.б. "Иттіфақ әл
муслимн" ("Мұсылмандар одағы") құрылды. ... ... ... ... ... ... пен Махмуд Бехбудилер, Файзулла
Хожаев, Мунауар Абдурашидов ... ... мен ... ... ... дәріптеп, зиялыларды Тұран елінің бұрынғы беделі мен
абырой-атағын қайтадан ... ... ... ... ... Бір ... Азияны мекендейтін түркі халықтарының бәріне ортақ әдеби тіл
болған – ескі ... ... ... ... ... мектептері мен жас
ұстаздардың халық зиялыларының қасиетті міндеті деп ... ... ... гүріңі" ("Шағатайша әңгімелесу") деген әдеби үйірмелер
ұйымдастырды.
1906 ж.тамыз айында Нижний Новгород ... ... ... ... ... онда ... талаптардың негізіне
жадидтердің ұсынысы алынды. Мәселен, ... ... ... ... оқушылардың өз ана тілінде барлық мектептеріне ортақ тұрақты
оқу жоспарлары мен оқу ... ... және ... ... бірдей міндетті бастауыш білімді жүзеге асыруды ... ... ... ... оқу) ... ... даярлауда Уфадағы ғалия,
Хусайния медреселері, Орынбордағы Мұхамедия және қазан ... ... ... қадимнің оқуы араб тілінде жүргізіліп, жалаң діни білім
берді. Жадит мектептерінде әдебиет, тіл, есеп, ... ... ... ... ... алғанда, ірі медреселерде төмендегідей пәндерді оқыту
ісі жолға қойылған: фараиз – дүние-мүлікті мұраға қалдыру және бөлу ... ... ... ... хикмет—тарих, философия және
жаратылыс ғылымдарының энциклопедиясы, наху—араб ... ... ... ... - логика. Сонымен ... ... ... орыс ... ... медресе де (жоғарғы мұсылмандықоқу орны) жастардың
тәрбиесі мен білім дәрежесін, ой дамуының қалыптасуына әсер ... ... ... ... ... берілетін. құран көп пәннің бірі болып
қалды.
Ол кезде ... ... орыс ... ... ұлт
мектептері өте аз болғандықтан, Уфа, қазан медреселерін бітіргендер ... ... ... ... таратуда елеулі қызмет ... ... ... әсіресе, жандармерия қадим мектептерінің азайып,
жадит мектептерінің көбеюінен қауіптеніп, Уфада оқып ... ... дала ... ... төте оқу ... ... ... мұғалімдерін
де қудалаған. қазақстанда жадид ... ... Азия ... ... ... ... қарсылығына ұшырамаса да жөнді дамыған
жоқ. Жадид мектептері сан жағынан өте аз болды және ... ... ... ... ... ... Сондықтан, жай қарапайым халық жадид
мектептерінің ескі ... ... ... онша ... ... ... ... арасында жадид мектептеріне деген қажеттілік,
құмарлық айтарлықтай күшті ... Оған ... ... мен ... сан жағынан аздығы, экономикасының мешеулігі және саясат
саласындағы үгіт-насихат тәжірибесінің ... ... ... ... ... ... ... жадид мектептерінің саны, олардың оқу ... мен ... ... ... осы ... ... белгісіз, өз зерттеушілерін күтіп отырған маңызды ... ... ... 1909 ж. ... ... 39, ... 18 ғана ... мектептері болған. Ал, қазақстанның басқа
облыстарында, қанша жадид мектептері ... айту ... ... ... ... ... ... жадид
мектептеріне айналдыру жұмысына көбінесе қазақтың жаңашыл "ғалия" медресесі
мен оқушылар ... ... ... ... ... ... кіріскен
сияқты. Жадид мектептерін ашып, онда ... ... ... ... ... негізінен солар мұрындық болған.
Тіпті , кейбір қазақ оқытушылары жадид қозғалысы ... ... ... ... отырған. ХІХ ғасырдың 80-жылдарында ІІІ Александрдың
керітартпа саясатының кезінде " Тәржіман" ... ... ... ... күшеюіне өзінің риза емес екендігін газет редакциясына хат жазып,
олардың бастамасын ... ... ... ... , ... ... ... бірі- Ақмешіт уезі, қазалы қаласының ... ... ... болды. қатардағы оқытушының жадид қозғалысына үн
қосуы, оның әлеуметтік-педагогикалық маңызын жоғары дәрежеде, ол ... кең ... ... ... ... ... ... көбі ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басында "ғалия" және ... ... ... " ... ... өзінің ұстаған жаңашылдық
бағытымен, ол кезде, жастар арасында өте беделді болды.
Уфа қаласындағы " ғалия" ... : алла ... ... 1872 ... ... ... жаңашыл ғалым ашып , оны көп жылдар бойы өзі басқарған .
Осы медресенің ... ... ... 1913 жылы " ... " газетінде
жарияланған мақаласында "ғалия" медресесінде қырыққа жуық қазақ жастарының
оқып жүргенін хабарлады. Оның ішінде, Семей ... –14 ... ... ... ... ... және Сырдариядан-2 жігіттің
білім алатынын жазады. Сол ... ... 1915 ж. " ... ... ... қызы – ... ... қызының оқитынын да жазады.
Сонымен Уфа талай қазақ жастарының білім, ... ... ... ... қоян ... ... қаласы. Татар, башқұрт жастарының
көбісі ол ... ... ... ... бала оқытатын.
"Жымысқы" ойлардан ада, қазақ баласына тек жақсылық жасауды ойлап, өз
қаражатына мешіт салдырған, ... ... ... ... ... ... болған екен. Олардың бірі - Жетісу өлкесіндегі (қазіргі
Талдықорған облысы, Ақсу ... ... ... Бұл ... ... ... Кей ... Есенқұл және Сейітбаттал Мамановтар
деп нақтырақ айтылып жүр.
Кейбір зерттеушілер жазып ... бұл ... ... ... бөле жарып, бұл мектепті Есенқұл ашқан деп нүкте қоюдың біздің
ойымызша қажеті жоқ сияқты. ... ... ... мектеп бұлардың
әкесінің, ағасының атымен Маман, Тұрысбек ... деп ... ... ... ... . ... бұл тұста жас та болса, бас ... ... ... ... жоққа шығара алмаймыз, сондай- ақ шама-
шарқынша жыл сайын мың жарым сом ... ... ... ... алдында құрылыс жұмыстарына айтарлықтай қаржы бөлген Сейітбаттал
қажының да ... ... ... ... ... ... би ... тоғыз
болыс Матайды бір өзіне қаратқан ... ... ... ... ... ( 1914,N 1) жақсы жазған. Маман ұрпақтары тек ... ... ... ... ... әдебиетінің көсегесін көгертуді
ойлап, қазақ топырағында тұңғыш роман жарысын жариялап, бәйге тікккен, өз
мектептерінен ... ... ... ... ... ірі ... ... Бай атаулының бәрін шық бермес Шығайбайға, сараң қарабайға
теңеп, "идеологияның" ықпалында өскен бүгінгі ... үшін мал - ... үшін ... ... ... да ... білу- тарихтың шынайы бір
парағын ашу болып табылады.
Қазақ ... ... ... ... ... тіккен Есенқұл
Мамановтың игі ... ... ... ... ... Сералин,
"қазақ" газетінде Әлихан Бөкейхановтар пікір білдірген. Екі ... ... ... швед байы ... ... теңеген. Есенқұл бұл
жарысқа сыншылыққа қазақтың игі жақсылары - ... ... ... ... ... ... Сералинді, Райымжан
Мәрсековті, Шәкәрім құдайбердиевті, Жақып Ақбаевты, ... ... ... ... ... ... әулетін қазақтан шыққан алғашқы
меценаттар десе болады. Осы қазақтың алғашқы меценаттары ашқан "Мамания"
мектебінің ірге тасының ... биыл 100 жыл ... ... ... ... ... ... ордасы- "ғалия"
медресесін бетке ұстап, жалау еткен " ... ... ... ... ... ... ... тілі , тарих, зоология, орыс тілі
пәндері жүргізілген.
Маман әулеті ... ... жыл ... көп ... бөліп
отырған. Мектеп иелерінің оқытушы –ұстаздарды талғаммен, талаппен іріктеп
алғанын аңғару қиын емес сияқты."қазақ" газетінде ... ... бес ... ... ... байқаймыз. Олар – Мұсағалиев
ғабдолғазиз, Жиһандаров Файызрахман, Малдыбаев Мұстақым, Хасен, ... ... ... ... ғабдолғазиз, Малдыбаев Мұстақымдар
"Айқап" журналының, "қазақ" ... ... ... ... ... ... Файызрахман да (кейіннен ... ... ... ішінара "Айқапқа" жазып тұрған көрінеді.
Каир университетінің заң факультетін бітірген, Индонезия, үндістан,
Жапония, Пакистанда болған, ... шет ... ... ... ... ... зерттеген ғалым Мұсағалиев ғабдолғазиздің, Уфадағы
"ғалия" медресесін бітірген,"қазақша ең жаңа ... ... ... ... осы ... ұстаздық етуінің өзі - ... осал ... ... ... XX ... 20-30 ... ... жоғарыда айтылған деректер негізінде жүргізіле бастады.
Қазақтың ұлттық педагогикасының ... ... ...... бойы қалыптасќан ұлттық мәдениет. Ол
ұлттық тәлім-тәрбиенің негізінде дамып, қалыптасты. ... ... ... ... дамытудың қозғаушы күші болып табылады. Әрбір халықтың
тарихи тіршілігі мен рухани тәжірибесі бар. ... ... ... ... қалыптасқан тәрбиелік және ... біз ... ... ... Халық педагогикасы- халықтың
мәдени мұрасы.
Халық педагогикасы сол ... ... ... ... ... ... Ал ... (ұлттық) ерекшеліктері сол
этностың тұрмыс-тіршілігіне, тарихи әлеуметтік, жағрафиялық жағдайларына,
генетикалық, физиологиялық т.б. ұлттық ... ... ... ... ... деген сөз. Қазақ халқы өзінің тәрбиелеу,
дүниетану жүйесін ... және ... ... ... ... ... сәйкес дамытып, өзінің ұлттық (этностық) мәдени
ерекшеліктерін қалыптастырды.
Қазақ халқының мәдениетіндегі тәрбие мен оқыту ... ... ... ... ... ... қасиеттері: меймандостық, кісілік
сыйласымдылық, имандылық, кішіпейілділік, кеңпейілділік, салауаттылық,
тіршілікке бейімшілдік десек; ... ... ... ... жадына сақтай білу қабілеттілігі оның ұлттық ерекшеліктерін
танытады.
Әрбір ... ... ... ... ... (ұлт ... дамып, қалыптасқан. Қазақ халқының ұлттық тәрбие ... ... ... де, ол ... ... ... ... педагогикасы дейміз.
Халық педагогикасы ұлттық әдебиет пен сол ... ... ... көркем шығармалар арқылы сан үйретуден бастап, ... ... ... ... ... ... үлгі ретінде әсерлі баяндап, содан соң көркемдеп көрсетіп
үйрету арқылы жеке тұлғаның адами қасиеттерін ... ... ... ... ұлттық салт-дәстүрлер игі әдебиеттердің әдет-ғұрыпқа (әдепті іс-
әрекетке) айналып, одан әдеп (ұлттық мәдени ... ... ... үрдістің ұлттық дәрежедегі көрнісі) дәстүрден салт (ұлттық мәдени
көрніс), әдептен ... ... ... ұлттық дәрежедегі көрнісі)
дәстүрден салт (ұлттық қолданыстың қолданылмалы ... ... ... ... ... ... сіңіп, сөзсіз қолданыста болуы)
қалыптасқанын ... жеке ... ... ... ... халқының аса бай ұлттық әдебиеті, қайрымды, әдепті ... оның ... ... ... ... ол ... ұлттық қасиетерін қалыптастырады.
Халық педагогикасы- сол халықтың ... ... ... ... ... ... және дүниетанымдық жүйені ... ... ... ... тәжірибесінсіз “педагог тажоқ, педагогика
да жоқ “ (К.Д. ... ... бала ... ... ... ... Сол халық тәжірибесі арқылы дамып ... ... ... ... ... болып
табылады. Қазақ халқының халық педагогикасы ұлттық ... ... ... ... ... ... қалыптастырады.
Педагогика және этнопедагогиканың арақатынасына
(К.Ж. Қожахметова) төмендегідей талдау жасайды.
|Ғылымның ... ... - ... мен ... ... ... мен оқыту туралы ғылым заңдылықтары |
|Мақсаты мен ... ... ... ашу, білім беру, |
|міндеттері |оқыту, тәрбиелеу мен білімдендіру ... ... ... ... ... кеңейту және үйрену; 3. Білім |
| ... ... ... 4. ... ... |
| ... ... 5. Негізгі инновациялық үрдісті |
| ... ... ... ... ... мен |
| ... ... |Педагогика нысаны – адамның ... мен ... |
| ... барлық жағынан құрылымы және оның қалыптасуы.|
|Пәні ... ... ... бар |
| ... ... ... оқу, ... |
| ... мен ... ... ... ... ... білім беру , оқытудағы адамның тұлғалық |
| ... мен ... ... ... |
|Қызметті ... ... ... ... білім беру, |
| ... мен оның ... ... және ... жолы |
| ... ... мен ... мақсатқа жетудің |
| ... ... ... ... тәжірибеден үйрену, басылымдар, мектеп |
| ... ... ... ... үйрену, |
| ... ... ... ... |
| ... сауалнама, сандық әдістер. |
|Принциптері ... 1. ... ... ... 2. |
| ... 3. ... бар ... қабылдау”. |
| ... ... ... тәрбиелеушілік сипаты; |
| ... ... мен оқу ... ... ... |
| ... меңгерудегі жүйелілік пен бірізділік; |
| ... |
| ... ... ... оқытудың өмірмен|
| ... ... ... ... қалыптастыру, дамыту, |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... әлеуметпен |
| ... ... ... және ... ... заңы; |
| ... ... ... мен ... |
| ... заңы; педагогикалық процестің тұтастық |
| ... ... ... мен ... ... |
| ... оқу ... ... ұжым мен жеке |
| ... ... заңы. ... ... ... - ... ... нақты |
| ... ... |
| ... ... ... қалыптасуы, |
| ... ... ... ... іске |
| ... |
| |2. ... ... ... ... ... |
| ... ... ... байланысты өзгеріп |
| ... |
| ... адам тек ... ... ... ғана ... |
| ... өзін жақсы көргенде, қорғанышты сезінгенде |
| ... ... ... ... алады. |
| ... ... ... ... обектіге |
| ... ... ... |
| ... ... ... мен психологиялық |
| ... ... ... сипатын” бейнелейді. |
| ... адам ... ... ... өмір ... ... | ... процесінің мәні. Тәрбие процесінің |
| ... Жеке ... ... ... |
| ... Тәрбиеге комплекстік тұрғыдан келу |
| ... ... ... ... ... ... |
| |мен ... ... ... Және |
| ... ... ... ... ... ... – тарихи мәні бар, өзіндік
ерекшеліктері бар құбылыс. ... - ... ... ... ... ... ғалым А.Қасымжанов: “Мәдени эмпирикалық деректер мен
айғақтарға ... ... келе және ... ... ... ... ... рухани дүниетанымдағы (негізінен ... ... ... уақыт, архетиптік уақыт, өркениеттік уақыт,
дәстүрлік уақыт, ... ... ... ... айқындап көрсетеді.
Ағартушылық - қазақ халқының ХІХ ғасырдағы ... ... ... ... ... - ... (Қасымжанов А. Рухани тамырлар. “Қазақ”, 90-
б.).
Ұлттық мәдениеттің даму кезеңдерінің қай ... ... та, ол ... ... педагогикасымен сабақтасып жатқанын көреміз. Ұлттық
мәдениет ұлттық тәрбие арқылы қалыптасады. Ал, тәрбие дүниетаныммен, ... ... ... ... ... ... негіздері (халық педагогикасы) ең әуелі
дүниетанытуды, содан кейін тәрбиелеуді, ол үшін өмір заңдылықтарын ... ... ... үлкен бір саласы ауыз әдебиеті (жалпы
әдебиет) - ұрпақты адамгершілікке, ... ... ... ... ... тәрбиелейтін құдіретті құрал. Оның тәрбиелік
кеңістігі мен қуаттылығы ... ... мен ... ... ... көрінісі - ұлттық тәрбиенің жемісі. Әдебиет –
тәрбиенің (мәдениеттілікке тәрбиелеудің) басты құралы болып ... ... ... шығарманың эстетикалық (көркемдік) мәні тәрбиеленушінің
этикасы мен ... ... яғни ... ... ... әсер ... ... қалыптастырады.
Жас ұрпақтың әдептілігін (мәдени болмысын) дамытып қалыптастыру үшін,
қазақ халқы әдебиеттің әдептілікке үйрететін үрдістерін жан-жақты ... ... бір ... бес жасқа дейінгі баланың адамдық қасиеттерін
қалыптастыру мақсатында, ... ... ... ... сияқты ұлттың
шығармашылық ... ... ... оны ... ... етіп,
пайдаланған.
Әсіресе, қазақ халқының мақал-мәтелдері ұрпақты мәдениеттілікке
тәрбиелеудің ең басты құралы болды.
“Туған жерге туың ... ... ... ... ... өз еліңде ұлтан
бол” сияқты мақалдар туған жерді сүю отанды ардақтау мәдениетін ... ... түбі – ... “Аз да ... саз ... сияқты
мақалдар кәсіпте мәдениет негізі екендігін меңзеп, “аз да болса, саз” еңбек
мәдениетін үлгі етіп көрсетеді.
“Бірлік ... ... ... ... алды ... ... мақалдар
ынтымақ пен бірлік ұлттық мәдениеттің өзекті бір ... ... де, ... ... би ... Манар тауға симассың. Бір данаға
жол берсең, жанған отқа күймессің” деп түйіндейді.
“Бөріктінің намысы бір”, “Ер ... қыл ... ... деп, ... ... ... және олардың елге қызмет ету мәдениеті әруақытта
сақталады деп, олардың халық алдында парызын мойындатады.
Қазақ - ақын ... ... ... қыз бен ... ... ... ... айтыс, хайуанаттар айтысы сөз көркемдігімен, тіл ... ... ... ... ... жастарды өнерге баурап, оларға
әдептілікті, инабаттылықты, мәдениеттілікті үйретеді. ... ... ... ... ... бота ... ... көп,
Киіздей шала басып, қарпылмаған”- деп,
Тәбия қазақ жігіттерінің мәдениеттілігі аз екенін бір ауыз ... және ... ... өнерінде айтыс барысында әдепті бұзған ақын
әруақытта жеңіліп қалып отырады. Айтыс жанры өлең ... ... ... ... де, ... ... ... (эстетикалық)
сезімін оятады. Мәселен, Біржан Сал мен ақын ... ... ... әсем ... ... ... ... Мысалы:
“Тамағым жас баланың білегіндей,
Иығым сандалеттің тірегіндей.
Бет алдым қоңыр қаздың кеудесіндей,
Талбойым жолбарыстың жүрегіндей”
деп, Ақын Сара өз бейнесін көркем ... ... салт ... ... ... ... сол ... мәдени дәрежесін, рухани сапасын
көрсетеді. ... ... бір ... - ұлттық салт-дәстүрлер
болса, сол ұлттың салт-санасының қалыптасу заңдылықтары бар, яғни мәдени
өзегі мен ... ... ... ... ... ... бастауы сол ұлттың құрамындағы жеке ... ... ... Игі ... жеке ... ... ... ол
көпшіліктің қолданысына (әдет-ғұрыпқа, әдепке) айналады да, ол ұлттың
мәдени іргенегізі болып қаланады.
Әрбір ... ... ... - әдеп ... этника) ұлттық заңды
қолданысқа айналса, оны дәстүр дейміз. Дәстүр өмірге біржола кіріккенде ол
– салт ... ... ... іс-әрекеттің ұлттық қасиетке (зањдылыќќа)
айналуы салт-сана деп аталады. Бұл құбылысты ... ... ... ... өмірдегі қолданылмалы көріністері: рәсімдер,
рәміздер, ... ... ... діни ... сенімдер,
кісілік рәсімдері, перзенттік парыз, адамгершілік борыш, ұрпақтық міндет
арқылы іске ... ... ... ... ... ... ... табады.
Ұлттық мәдениеттің дәстүрдегі бастау көрінісі – ... ... ... яғни ... ... ... ... сәлем
беру, сәлем ету ... ... ... жөн-жоралғылық (мәдени)
ерекшеліктерімен сараланады. ... ... ... ету ... ... үлкенге шынайы күлімдеп, жылы шырай көрсетсе, ... өз ... ... ... ... ... әсіресе, отбасындағы сыйласымнан
көрінеді. “Әке - отбасының пірі”, “ана-әулеттің ... деп ... ... ... мәдениетін ең әуелі ата-ананы сыйлаудан ... ... ... ... сыйласымдық дәстүр бойынша ата, ... іні, әже, ана, ... ... ... ... ... адамның өзінің
сыйласымдық міндеттері мен борыштары және перзенттік парызы болады.
Халық отбасынан кейінгі сыйласым ... ... ... инабатты
шәкірт бола білу деп түйеді. Өйткені ұстаз өнеге көрсетеді, мәдениеттілікті
үйретеді. ... ... ... ... үйренумен қатар, ұстаз
бен мәдениетті түрде қарым-қатынас жасай білуге міндетті. Оның үстіне ұстаз
“сегіз қырлы, бір сырлы” ... ... ... шәкіртінің бойына
сіңіріп, жүрегінде нұр жандырады. Ұстазын сыйлай білген шәкірт, өзінің ата-
анасын, халқын да сыйлай білетін ... ... ... ... ... ... әдеппен сөйлеу, көпшілік орындарында ... ... ... талап етіледі. Үлкеннің атына сыйласым мен
ізеттілік белгісі ретінде “еке” деген ... ... ... ... ... т.б.) ... және “апашым”, “апатайым”, “ағатайым” деп
атаса, кішілерге және балаларға сөз ... ... ... ... ... ... инабатты сөздер қосылып айтылып, дәстүрлік мәдени
үрдістер қолданылады.
Қазақтың ұлттық: имандылық, қайырымдылық, ... ... ... ... ... ... - ұлттық мәдениеттің айқын белгілері болып табылады. Мысалы, кісі
күту ... ... ... қабылдау, қонақасы беру, қонақ кәде жасау ұлттық
мәдени рәсімдер арқылы орындалады.
“Халқыңды сүйсең, салтыңды сүй” деп халық ... ... ... ... ... ... қастерлеу, текті, ұлтты, жалпы адамзатты
сүюді парыз деп санайды, халық педагогикасының мәдени, ... ... ... сөз – ... ... ... - ... мәдениеттің мәнді белгілері.
Ұлағатты ұстаздар мен шешендер, хандар, билер, атақты аталар мен дарынды
даналар ... ... ... ... көрсетіп, ана тілінің
айшықты сөздерімен тілек, бата беріп, ұрпақта мәдениеттілікке тәрбиелеуді
мақсат тұтқан.
Халықтың ұрпақты ... ... ... ... мен ырым, тыйым сөздерінің мәденитәрбиелік мәні зор. Салауаттылық,
сауап, үнем сияқты ұғымдарға қайшы ... ... ... ... ... халық жас ұрпаққа жастайынан түсіндіріп, ... ... ... яғни ... негіздерін білуге
тәрбиелейтін.
Халық ұрпағынан ағайын, жекжат-жұратты ... ... ... ... ... ... ... жезде, жиен, дос, жолдас, ... ... ... ... ... ... ... аты озғанша,
ауылдастың тайы озсын”, “Құдаңды құдайдай сыйла”, “Шын дос болу – ... ... адам ... ... үлгілерін ұрпағына үнемі үйретіп отырған.
Ер намысы, қыз абыройы - қазақ халқының ұлттық ... ... ... ... ... ... ... жігіт он бесінде
баспын” дейді, “жаман жігіт отыз бесінде жаспын” дейді деп, ... ... ... жастайынан-ақ белгілі болатынын дәлелдейді. Халық
қыздың абыройлы болуына көбінесе ана ... деп ... ... ... етіп тәрбиелеу - ұлттық міндет екенін баса көрсетеді.
Әрбір мәдениетті, білімді адам өзінің кәсіптік, дүниетанымдық деңгейін
ұлттық мәдениетпен ұштастыра ... ... ... болу үшін ...... ... болғанмен ұлттық мәдениетті игермеген болса ондай
тұлға ұлт ... ... ... ... ... де, ... ұшырайды. Кәсіптік-мұрагерлік әдеп (мәдениет) сақталған жерде
дамыған дарынның мәдени жемістері көрінеді.
Мектептегі, жоғарғы оқу орындарындағы ұжымдық, әдептілік дәстүрлері ... ... ... ... ... пәні - ... мәдениеттің бет-бейнесін көрсететін және ... ... ... ... ... ... үйрететін
пән.
Мәдени – рухани сәулет
Әдепке айналған игі іс-әрекеттің әлеуметтік қалпы дәстүр болып, ұлттық
дәстүрдің берік қалыптасып, өмір заңдылығына ... ... оның ... ... ... заң ... ... – салт-сана деп аталды.
Халықтың салт-санасына ... ... ... мәдени рәсімдерін
төмендегіше саралап талдауға болады: Ұлы ғұлама әл Фараби “Тәрбиелеу ... ... ... - ... ... – жеке ... іс-әрекетінің көрінісі. Кісі (кәмелетке жеткен адам) ұлттық
дәстүрге байланысты қалыптасқан мәдени нұсқаларды өз ... ... ... сол ... көрсете білуге тиіс.
“Адам болар баланың кісімен ісі бар, адам ... ... ... ... деп, ... ... – мәдениеттілікті көрсететінін, кісілікті
нағыз кісіден үйрену керек екендігін ... ... ... мен ... ... - ... ... пешенелі белгілері. “Мың
шыж-быждан бір сіз-біз артық” деп халық сыйласым - ... ... ... ... ... – жеке ... кемеліне келіп, адами құлқы қалыптасып,
адамгершілікпен атқарған іс-әрекетінің ... Кісі ... адам ... Оның нағыз адамдығы игі іс-әрекетінен (адамгершілігінен) ... ... жеке ... ... деңгейін көрсетеді.
Кісілік: имандылық, салауаттылық, қайырымдылық, ... ... ... ... ... ата текті қастерлеу, бірлікшілдік
рәсімдерінен қонақжайлылық, ... ... ... ... ... таза ... ... аулақ болуы, ар-ұятын сақтай
білуі, оғаш қылық көрсетпеуі, желікпеуі, не ... ... ... сөйлеуі оның салауаттылық мәдениетін көрсетеді.
Жеке тұлғаның тек қана ... ... адам ... ... сыйласым көрсетіп, жақсылыққа, әділеттілікке, ақиқатқа сенуі
оның имандылық мәдениетін көрсетеді.
Жеке тұлғаның адам ... ... ... жақсылық
жасауы, басқаға көмек көрсетуі, адам баласына, барлық ... ... оның ... мәдениетін көрсетеді.
Отанға, ата-анаға қызмет ету, перзенттік борыштар мен ... ... ... сүйіп, ардақтай білу – перзенттік ... өтеу ... ең зор ... ... ... ... ... адамдардың алдында ізетті,
инабатты болу, қайырымдылықпен, мейірімділікпен қамқорлық ... әдеп ... - ... ... ... тұлғаның (кісінің) өнерді сүйе білуі, өнерпаздарды қадірлей
білуі, өнерлі болуы - өнерпаздық мәдениеттілікті көрсетеді.
Жеке ... ата ... ... ұлтын және адамзатты ардақтауы, ата
дәстүрлерін жалғастыруы, ата-бабаның адамгершілік ... ...... ... бір ... ... туыс, ұжым бірлігін сақтау, рулық, ұлттық, ... ...... ... ... ... адам ... сыйлап, оған жағдай жасау, сыбаға беру,
қонақкәде т.б. рәсімдерді ... ... ... ... - ... яғни ... ... бір белгісі.
Жеке тұлғаның “Жаным арымның садағасы” деп өз ... ... ... ... ... ... алға талпынуы, алға қойған мақсаттарын
орындамай тынбауы – ... ... ... ... ... намыс - қазақ халқының қозғаушы күші” (Ш.Уәлиханов). Ол ардан
туады. Ар мәдениеттің тұтқасы. Халық арды бәрінен де биік ... ... Ар – жеке ... ... дәрежесінің белгісі. Қазақ халқы “малым
жанымның садағасы, жаным арымның садағасы” деп, арды ... да ... ... деп есептейді. Ар ұяттан туады да бірте-бірте ... ... ... ... жеткізетін қуатты құбылыс – ... ... ... ерді намыс өлтіреді” деп, халық “бөрік ... ... деп, ... ... ... ... оның адамгершілік
(мәдениеттілік) сапасын көрсететін уағыздайды.
Ұлттық намыс – жеке ... ... ... ... ... қалыптасады. “Біз қазақ ертеден ... ... ... ... ... ... қорғай білуге тәрбиелеген халық -
намысты халық. ... ... ... ... қолдан берген емес. “Итің ұры
десе намыстанатын халық” – намысты халық. Кең ... ... елді ... мың ... ... иелері қорғап қала білді.
1937-38 жылдардағы ұлт намысшылдарын жаппай ату, ... ... ... 1986 ... “Желтоқсан дауылпаздарының” ұлттық намыс үшін
өлімнен қорықпай өрттей қаулап шеруге шығуы - ... ... ... ... ... екендігін көрсетеді.
Ұлттық намыс – жалпы ұлттың мәдениеттілік кредосы болып табылады.
Қазақ халқының ұлы ғұламалары мен ойшылдары ... жеке ... ... ... деп ... да, ол туралы өздерінің
өнегелі пікірлерін келешек ұрпаққа қасиеттеп қалдырды.
Ұлттық мәдениеттің алтын арқауы ... ... ... ... ... ... Қорқыт ата (VІІ-VІІІғ) “өлмейтін өмір кілті өнерде” деп
өнерді халық ... ... ... деп ... ... ... бабамыз “Арыстан баб”, “Ұстаз”, “Аққу”, “Ұшардың ұшуы”, “Кілем
жайған”, “Әуіпбай”, ... ... ... ... ... т.б.
“Қорқыт ата күйлерін” қалдырды, оның 12 жырдан тұратын ... ... ... ... ата өмір ... ... ... ұлттық
мәдениеттің көріністерін байқаймыз.
Қорқыт ата Ұлттық мәдениеттің ... ... ... ... ... құты әйел адам ... айта ... отбасының мәдениетін ұстанатын
әйелдерді төрт түрге бөледі: 1. ... бірі ... ... “Ол алыс қырдан,
жапан түзден” үйге бір жолаушы келсе, ері ... да, ... ... ... ... шығарып салар. 2. Әйелдің бірі кепкен ағаш секілді.
“Таңертең жатқан жерінен тұрып, беті қолын ... ... ... ... салып, толтыра тыққыштап, тойғанынша асап жейді”. Бір көнек айранды
ішіп, жалап-жұқтап, екі бүйірін таянып алып, әлгі әйел былай дейді:
“Қараң ... осы ... ... ... бері ... бір тоймады,
аяғымнан жыртық шәркей түспеді, жүзіме рең ... Ерім ... ... ... ... жақсы болар еді”.
Әйелдің бірі үрген қарын секілді. Ол ... ... ... беті ... ... ... ол ... бұл жағына бір, бұл
жағынан ол жағына бір шығып бұрқыратып ... Өсек ... есік ... ... ... ... ауыл қыдырады. Түстен ... ... ... үйге ит ... ... – бұзау жүргенін көреді. Тауық пен сиыр
қораның да ұйқы тұйқысы ... ... да ... ... ... “Ау, ... ... Ұрубейде, Чанқыз, Чанпаша, Айна, Мелек, Құтты
Мелек, қайдасыңдар? ... ... ... құртайын да кетейін. Төсек
орнымның да быт-шыты шығып ... ... ... ... ... менің үйімді
қарай салсаңдар нелерің кетер еді?! – деп ... ... да бәз ... ... ... ... “Алыс қырдан,
жапан түзден” бір сыйлы қонақ келсе, қожасы үйде болса, былай ... ... ... үйде ұн жоқ, елек жоқ, түйе ... ... Не ... ... жоқ, - деп, теріс айналып қожасына қос саусағын көрсетеді”, ... ... ... ... ... Тәңірі сүймейді”, “Көңілі пасық елде дәулет болмас” т.б.
мақалдары арқылы Қорқыт ата жеке тұлғаның мәдениеттілігі оның ... ... ... ... үшін ... пен ... керек
екенін Қорқыт ата “Дірсе хан ұлы Бұқаш хан әңгімесінің баяны”, “Қазан
Бекұлы ... ... ... ... баяны” деген жырларында
кеңінен баяндайды.
Ғаламның ... ... Әл ... ... ... мәдениеттендіріп оны
кемелдендіру үшін, халыққа білім беруді уағыздайды. Ал, ... ... ... ... бола ... деп ... ұлы ғұлама.
“Тәрбиесіз білім адамзаттың қас ... ... деп ... ... ... ... тәсілді қолдануды ұсынады.
“Ғылымды үйрену үшін адамның арының тазалығы қажет”. Ал, арлылық ... ... ... жеке ... ... ... – жеке ... әдептілігі, мәдениеттілігі болып
табылады” – деп көрсетеді ұстаз. “Тәрбиелеу дегеніміз – ... ... ... ... ... игіліктер мен өнерлерді дарыту”
деген сөз деп ұлы дана тәрбиені халықты мәдениеттендірудің ... ... ... ... ... оның ... мәдениетінен көрінетінін ғалым:
“адамның адал, ... ... ... ... болуынан, жүріс-тұрысы
ізетті болуынан ғана туады”, - деп, дәлелдеді.
Поэзия және музыка жеке тұлғаны,халықты ... ... ... ... ... “Поэзия… адам санасының арайлы сәулелерін
(мәдениеттілікті) молайта ... деп ... ... ... мақсаты
адамның эстетикалық қажетін қанағаттандыру”, яғни оның ... ... ұлы ... ... ұлы ... деген атақты
еңбегінде жан-жақты баяндап берді.
“Қайырымдылық, әдептілік мемлекет ... ... ... ... деп, ұлы ... ... ... мәдениетті болуын талап етеді.
Ұстаз ғалым қанағат та мәдейиеттіліктің негізгі бір ... ... ... пайдалану нәпсіге ұстамдылық жасау арқылы келеді: ішіп-
жемге, әйел жынысына ... Осы ... ... тыс ... ... ... ал ... жетімсіз болуы
рахатшылық ... ... ... ... өзі жазғыруға лайықты
қасиеттер”, - деп, ... ... пен ... та әдептіліктің
(мәдениеттіліктің) бір негізі екенін ... ... ... ... Ол кеселді жеңу үшін, әдептілікті (мәдениеттілікті) үйрену керек
дейді. (“Әлеуметтік этикалық трактаттар” А, 1975ж. 12-27 ... ... ... мәдениет рухын ұялату үшін, ғалым “нәрлендіру,
түсіндіру елестету, ұмтылту және ақыл-парасат” әрекеттері болу керек екенін
баян етеді. (Бұл да ... 190-193 ... ... ... бір белгісі - ... екі ... ... ... және интеллектуальдық.
Интеллектуальдық - [жанның] ақыл-парасаттық жағына жататын ... ... ... ақыл-ойдың тапқырлығы мен өткірлігі, ұғымталдық.
Этикалық қайырымдылық - ... ... ... ... қайырымдылық,
мәселен, ұстамдылық, батылдық, жомарттық, әділдік”, - дейді. (Бұл да сонда
199-200 б)
Түркі тілдес халықтардың ХІ ... аса ... ... есімі бүкіл
шығыс елдеріне мәлім болған данышпан ойшыл, шежіреші ғалым (“қас қажып”),
белгілі қоғам қайраткері Жүсіп Баласағұн ХІ ... ... ... ... үшін ең әуелі отбасындағы әдептілік ... ... ... “Әкені сыйламаған ұлдан без, ананы ... ... ... Әдеп ... ... ... ... екенін айта
келіп: “Кісілік қымбат емес, кішілік қымбат, ұлық болсаң ... ... - ... ақын ұлтты мәдениеттендіру үшін, ел басқарған әкімдер әдепті
болу керек дейді. Ел-жұртты басқарып кемелдендіретін адам – ... ... сөзі ... өнер мен білімге жетік, қолы ашық, пейілі кең,
кек сақтамайтын ... да, ... ... де ... болу ... ... ол өзінің “Құтты білік” (“Құтты билік”) деген ... ... ... ... (нағыз ғалым) Жүсіп Баласағұн ... ... адам ... ... болу ... ... - шырақ қара түнді ашатын,
Білім – жарық, нұрын саған шашатын”
“Ақылды, білімді адам қылмыс ... ... ... деп, ... тәрбие мен білімнің біртұтастығы жеке тұлғаның әдептілігін (әдебін)
қалыптастыратынын баса айтады.
Ақын надан адам әдептілікті (мәдениетті) қор етеді деген ... ... орын ... қор ... ... орын ... төр ... жетелі сөзбен жеткізеді.
Білім – байлық, азаймас һәм жоғалмас,
Еш ... ... да ... - ... ... ... ой ... білімді адамның мәдениетті қасиеттерін
жоғары бағалайды.
Ақын жеке ... ... оның ... ... ... ... ... көрініп тұратынын айта келіп:
“Тіл – арыстан есік баққан ашулы,
Сақ болмасаң, жұтар, ерім, басыңды”…
“Тіліңді бақ, ... аман ... ... айт, жасың ұзақ болады”, - деп
Тіл ... ... ... ... ... ... ұшырайтынын
ескертеді.
ХІІ ғасырдың бас кезінде өмір сүрген, есімі Қарахани мемлекетіне
мәжһүр болған ақын, ... ... ... Иүгінеки “Ақиқат сыйы” (“Хибатул ... ... ... ...... ... ... ой жүйесін жырмен жеткізеді:
Айтайын білім жайын, құнты бар бол,
Ей достым, білімдіге ынтызар бол
Ашылар ... ... ... ал ... ... ... ... -дейді.
ғалым ақын мінез мәдениеті жалпы ұлттық мәдениеттің жеке ... ... ... ... ... ... қой жомарттық - сараңның айнасы”
деп дәлелдейді.
ХІ –ХІІ ғасырда өмір ... ... ... ... мәлім болған ойшыл
қайраткер Ахмет Яссауи (ХІІ–ХІІІғ) мәдениеттіліктің тірегі - әділдік жолына
түсу, ... ... ... ... өмірдің таза болуы, жан тазалығы мен тән
тазалығы деп көрсетеді.
“Қожа Ахмет, басыңды елге ие біл,
Ақиқатты ары таза сүйе ... - ... ... ... сүю, ... таза болуы – мәдениеттілікті (әдепті)
көрсететін қасиет ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттілікке тәрбиелеудің басты құралы – дін деп
көрсетеді, “имандылық мәдениеттілік екенін дәлелдеп, бір Алланы сүю шынайы
махаббат”
Ахмет ... ... ... ... ... ... (тақуалықты) насихаттау (“тарихат”), дін жолын
танып, оқып білу (мағрифат), ... ... ете білу ... ... ... ... “иман нұры”, “хақиқат дариясы” арқылы
адамның жан тазалығы қалыптасатынын өнегелік өлең ... ... ақын жеке ... ... қамқоршы, мейірман болуы оның
мәдениеттілігін (имандылығын) көрсетеді деп, ... ... ... ... ... ... тәрбиелейді.
Ұлы тәлімгер Мухамед Хайдар Дулати (1499-1551)
«Тарих и Рашидиң, «Жаһаннамаң атты тарихи және көркем ... ... ... ел ... ... елге өзі үлгі көрсетуі
керек деп түсіндіреді. Ел басшысы қарапайым, қамқоршы, жаны мен тәні ... ... ... ... ... ... ... аңғарымпаз
болукерек дейді.
Ұлттық әдеп жеке тұлғанның әдептілігінің ... ... ... ... ... ... ... күнәлі, қылмысты), бұтқа
табыну, жалақорлық, ұрлық жасау; ... ... ... ... бас ... ... ... сияқты қылмыстардан аулақ болу
керек деп кқрсетеді. Сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... тарихи тұлғалар туралы мәлімет бергенде олардың
имандылықтары мен әдептіліктер туралы кеңінен сипаттап, ... ... ... ... ... ... тәлімгер мәдениеттіліктің шыңы парасаттылық деп ... ... пен ... әлдеқайда асып түседі. Ақылдың алдында ашу
мен түрлі қырсық атаулы бас ... ... ... жерде бейбітшілік орнайды,
жақсылыққа қолжетедің-дейді.
Қазіргі таңдағы елімізді адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының бос уақытын дұрыс
пайдалана білуге көңіл аударуымыз ... ... ... ... ... ... теріс жолға бастайтындығын,
мектеп өмірінен жиі байқаймыз. Ондай жолға жібермеудегі тосқауылдан ... ... ... ... ... ... Сондықтан да жастарымыздың санасына ұлттық ұлағатты қасиеттерді
сіңіре білудің мәні зор. Ақынжанды, ... ... ... ... ... бойы ... ... әдеттері мен
ғұрыптары, рәсімдері және салт-сапалық дәстүрлері жас ұрпақтың жан жүйесіне
әсер етіп, анасына сіңсе, ұлтық мәдениетті ... иман ... ... ... адамзаттық асыл қасиеттердегі игіліктермен тоғысуына мүмкіндік
алады. Халқымыздың асыл ... ... ... ... ... меңгеру басты міндеттеріміздің бірі.
Оқушылардың танымдық қызығушылығын ... ... мен ... ... ... ... ... құндылықтарын
педагогикалық категория бойынша ... Оны ... ... ... ... дарыту б) машықтандыру ... ойға ... в) ... ... ... ... тән ... сипатын ашу
б) Ұлттық тәрбиенің басты ерекшеліктері
в) Әдет-ғұрып, салт-дәстүрге қызығушылығы
Әр халықтың тәлім-тәрбиелік мұрасы- ұлттық ... ... ... ... Осы ... ол ұлттың ұлттық тәрбиесінің
ерекшеліктерін білеміз. Қазақ халқының этностық ... ... ... ұрпақ сабақтастығын сақтап, ... ... ... ізетті келіннен таныған, татулықты абысыннан ... ... ... ... пәктікті баласынан алған халық.
Қазақ адамгершіліктің басы- әділдікті ту етіп, әділдіктің басы болған
адалдықты ... ... ... ... ұлағаттыққа баулап, дауға-дәру,
жауға-қару, араздыққа-араша, татулыққа-тамыр, ... ... ... өнерге-тұлпар, көкте-сұңқар етіп тәрбиелеген .
Қазақтар “Балаңды өз тәрбиеңмен тәрбиелеме, өз ... ... ... халқымыздың бойына сіңген атадан балаға жалғасып келе
жатқан ұлттық тәрбиесі өзге ұлттардан ерекшеленіп, өздеріне тән қасиеттерді
көрсетіп ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар тарихымен тығыз байланыста болып, осы уақытқа дейін дәстүрлі
тәрбие құндылықтарын жоғалтпай жалғастырып келеді. ... ... ... ... болған. Өйткені, тәрбие әке-шеше, отбасынан
бастап, ағайын- туыс, ... бәрі ... бәрі де ... ... қамқорлық жасаған. “Балаңа басқұр қалдырғанша, тозбас дәстүр
қалдыр”деген қазақ халқы озық ... ... ... ... ... Сол себебті ұлтымыз:”Балаң өзіңе тартса- жұбан, қоғамға тартса
- қуан” - деп бекер айтпаған. ... ... бір ... - ... ... ... ... халқымыз қыз тәрбиесіне баса ... “Ел ... ... ... ... ... тәрбие бесіктен
басталатынын бәрімізге белгілі. Ал бесік иесі- ана. Ал қазіргі заманда қыз
баланы, яғни ... ... ... ... ... ... бөлуіміз керек,
өйткені қыз бала ертеңгі бойжеткен, ана, ... ... ... ... берекесі болмай, Отанның мықты ... ... ... ... әлем ... мемлекет болуы әрбір отбасына, оның мүшесіне
әсіресе әйел затына көбірек байланысты. Себебі қашанда отбасының ұйытқысы -
“Әйел” деген даналық сөз ... ... ... ... ... ... Ибн ... “Әйелдері тәрбиелі болған халық
-тәрбиелі, әйелдері тәрбиесіз ... ... ... ... ... ... халық бай, ал жалқау, салақ немесе
ысырапшыл болса, ... ... ... болады,-деп бекер айтпаса керек. Тіпті,
қыз бала анасына тартады деп ... ... ... ... ... ... бар ... бойжеткеніне көрмей-ақ құда түсу салты да бар.
Қызды тәрбиелеу- ... ... сөз. ... тану үшін қызын көр”-
дейді. “Кәріге құрмет, үлкенге міндет” демекші үлкендерді, ... ... ... ең ... ерекшелігі деп санауға ... ... ... ... ... ... қалыптастырушы ата-
анаға деген көзқарас пен құрмет ерекше болған. Яғни, ... ... ... ... қарым-қатынас үлкенге құрмет, кішіге ізет
көрсету тәрізді ұлттық ... ... ... және оның ... маңызы айрықша, халықтық мінез- құлқы мен ... ... ... ... ... сыйлау, адалдық пен әділдік
сияқты қасиеттеріміз ұлттық ... ... ... Бұған дәлел
“Үлкенді ұлықтап өскен ел ойсырамайды”, “Кәрі, кәрінің сөзі- ... ... ... ... “Атасыз үй батасыз, анасыз үй панасыз”, деген ұлағатты
сөздеріміз, мақал- мәтелдеріміз бекер ... болу ... ... ... із, ... ... қыз”, “Ұл-қызың мұрагерің, ертеңгі із басарың,
өшпес ... ... ... ... - ... ... Сондықтан да
адалдық құндылықтарды, халықтық ұранын зор ниетпен бағалай біліп, ... ... ... салт-тәрбие көрсетілген). “Қыз өссе, елдің
көркі”, “Жоғалтпа салт-дәстүріңді”, ... ... ... ... ... ... жүргізу арқылы оқушылардың ұлттық
тәрбиеге деген ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы, өркениетті елдермен терезесі тең
болу ... ... ... ... тілін, әдебиетін, экономикасын, ғылымын
көтеретін тұлғаны қалыптастыру қазіргі Қазақстан педагогика ғылымының басты
мақсаты. Осы ... ... ... ... жауапкершілікке
тәрбиелеуден туындайтындығын толық дәлелдейді. Ал ... ... ... ... тән ... ұғым ... ерекшеліктеріне байланысты
жүзеге асыру шешуші мәнге ие болу мен ... сол ... ... ... ... ... түсініп, адамгершілік ынтасын көтере түсетіндігі
айғақ. Тәрбие саласында мақсатқа жетудің негізгі принципі - ... ... оны ... ... мен ... және түрі ... ... тиістіміз. Оқу әрекеті баланың дамуының басты шарты, оқушылардың
кейінгі саналы ... ... ... ... дағдылардың
қалануының негізі болғандықтан, оқыту үрдісіндегі маңызды ... ... оқу ... ... ... ... Олай ... оқу үрдісі
баланың әрбір даму кезеңдерінде ... ... ... әрекетінің
сәйкестендіріп, қоршаған дүниені ... ... ... ... меңгеруге, бойындағы қабілеттерін жетілдіруге, жеке ... ... ... ... туғызады.
ХХ ғасыр қоғам талабына байланысты білімдендіру ... ... ... ... ... өзгерістерге сай қоғамдық өмірдің
барлық саласындағы демократиялық ... ... ... беру
мәселелері маңызды орынға ие болуда. Осыған байланысты ... мен ... ... ... бағытта жұмыс істей ... ... ... ... ... болса, университет студенттері терең және ... ... және ... ... ... бай дүние танымымен, өзіндік адами-тұлғалық биік қасиеттерін бойға
жинаған нағыз маман ретінде ... ... ... ... керек.
Студенттердің адами-құндылық қасиеттерін қалыптастыруға этнопедагогика
ғылымынын жоғары оқу орындарындағы ... ... ... ... - ұлттың мәдени мұрасы, тәрбие негіздері. Белгілі ғалым
А.Қасымжанов: “Мәдени эмпирикалық деректер мен айғақтарға талдау жасай келе
және ғылыми ... ... ... ... уақыттың рухани
дүниетанымдағы (негізінен қазақ халқының) кезеңдерін (мифологиялық уақыт,
архетиптік ... ... ... ... уақыт, инновациялық уақыт)
ғылыми түрде, айқындап ... ... - ... ... ХІХ
ғасырдағы рухани мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады”, - дейді
(Қасымжанов А. ... ... ... 90-б.).
Ұлттық мәдениеттің даму кезеңдерінің қай дәуірін алсақ та, ол халықтың
ұлттық (халықтық) педагогикасымен сабақтасып жатқанын көреміз. ... ... ... ... ... Ал, ... дүниетаныммен, өмір
заңдылықтарымен (философиямен) тығыз байланысты.
Мәдениеттің өмірдегі көрінісі - ... ... ... ... мәдениеттілікке тәрбиелеудің басты құралы болып
табылады. Кез келген әдеби шығармалар, ұлттық салт-дәстүр кез-келген адамға
эстетикалық, ... ... ... ... тигізеді. Мысалы
келтірер болсақ, аталы сөз – бата, өнеге, тілек - ... ... ... ... ұстаздар мен шешендер, хандар, билер, атақты аталар мен
дарынды даналар өздерінің ... ... ... ... ... айшықты сөздерімен тілек, бата ... ... ... ... тұтқан.
Этнопедагогика пәні - ұлттық мәдениеттің бет-бейнесін көрсететін және
сол ұлттық мәдениеттің ... ... ... қолданыстарын
үйрететін пән.
Этнопедагогиканың негізгі бір саласы - ұлттық салт-дәстүрлер ... ... ... ... ... бар, яғни ... ... мен
өркендеу өрнектері айқын көрінеді. Ұлттық салт-сананың ... сол ... ... жеке ... игі әдеттерінен басталады.
Игі әдеттер жеке тұлғаларға әсерін тигізіп, ол көпшіліктің ... ... ... да, ол ... ... іргенегізі болып
қаланады.
Әрбір ұлттың мәдени іргенегізі - әдеп (этика, этника) ұлттық заңды
қолданысқа айналса, оны ... ... ... ... ... ... ол
– салт болады. Сөйтіп мәдени іс-әрекеттің ұлттық қасиетке (зањдылыќќа)
айналуы салт-сана деп ... Бұл ... ... ... сәулет
дейміз.
Ұлттық салт-сананың өмірдегі қолданылмалы көріністері: рәсімдер,
рәміздер, ырымдар, ... ... діни ... ... ... ... парыз, адамгершілік борыш, ұрпақтық ... іске ... ... ... ... қайырымдылық
сияқты мәдени көріністерін табады.
Ұлттық мәдениеттің дәстүрдегі бастау көрінісі – сәлемдесу. Сәлем -
әдептіліктің, яғни ... ... ... сәлемдесу, сәлем
беру, сәлем ету сияқты ... ... ... ... ... ... келіні сәлем ету кезінде инабаттылық
көрсетіп, үлкенге шынайы күлімдеп, жылы ... ... ... өз дәрежесі белгілі болады.
Ұлттық мәдениеттіліктің белгілері, әсіресе, отбасындағы сыйласымнан
көрінеді. “Әке - ... ... ... ... деп ... ... ... мәдениетін ең әуелі ата-ананы сыйлаудан бастауды
үйретеді, талап етеді. ... ... ... ... ата, әке,
аға, іні, әже, ана, әпке, сіңлі ұғымдарына сәйкес әрбір ... ... ... мен борыштары және перзенттік парызы болады.
Жалпы алғанда руханилық - тек адамдарға тән маңызды ... ... ... ... Адам өзін және ... тану ... ... дамытады және өз күшіне сеніп, өз ақылына жүгінгенде
ғана өзіндік ... өмір сүре ... ... білім беру мен
тәрбиелеудің мақсатының бірі де ... осы ... ... ... ... ... тарихи даму процесі, олардың
тіршілігіндегі, өміріндегі педагогикалық тәжірибелері, болашақ ... ... ... ... ... халық мәдениеті, рухани мәдениеті, сан
ғасырлық ... ... ... салт-дәстүр, әдет-ғұрып, наным-
сенімдердің этнопедагогика ғылымында алатын орны бар.
Көне наным-сенімдердің, салт-дәстүр, әдет-ғұрыптардың шығу ... мәні аса ... ... ... тарихи-этникалық тұрғыдан
қарастырғанда танып-білүге болады. Қазақ халқының ежелден келе жатқан ... ... ... ... имандылық ұғымын адам
бойындағы құндылық дүниесінің негізі деп қарастыруға болады.
Жоғары оқу орындарының оқу ... ... ... ... және ерте ... ... ... орта ғасырлық ғұламалардың
және Шоқан, Ыбырай, Абай, ... ... ... ... ... жан ... ... мәдениетке, дәстүрге, ғұрыпқа сүйіспеншілікпен қарауға
баулу, жеке адамның имандылығын, ... ... ... ... оқытушысының алдында тұрған ... ... адам ... имандылық, адамгершілік, мораль нормаларын, қарым-қатынас
мәдениетін, тәрбиелілікті ... ... ... келешекке сенушілік, төзімділік, т.б.) студенттердің бойына
сіңіру.
Тәуелсіз еліміздің, алдыңғы қатарлы, өркениетті елдермен терезесі тең
болу үшін, қазақ ... ... ... ... ... ... тұлғаны қалыптастыру қазіргі Қазақстан педагогика ғылымының басты
мақсаты. Осы ... ... ... ... ... пен ... рухани-дүниетанымдық, адами-құндылық қасиеттерінің
жоғары деңгейде тәрбиелеуден туындайтындығын толық дәлелдейді. Ал ... сол ... ... тән ... ұғым ... ... ... асыру шешуші мәнге ие болу мен қатар, сол студенттің ар-
ұждан, намыс, ... ... ... түсініп, адамгершілік ынтасын көтере
түсетіндігі айғақ.
Олай болса, этнопедагогика ғылымының дамуына өзіндік үлесімізді қосу,
ары қарай өз деңгейінде ... ... ... ... ... ғасырдың басындағы қазақ елінің қоғамдық-саяси әлеуметтік-
экономикалық мәдени-рухани ... ... беру ... ... бірге жетіліп, ұрпақтан-ұрпаққа ауысар тәжірибеде, мұра
ретінде ... ... ... ... ... ... саясатының нәтижесінде ашылған “орыс-қазақ”
мектептерінде оқығвн қазақ балалары орыстың білімі мен ғылымының арқасында
көкірек көзін ашып, XX ғасырдың басында ... ... Орыс ... орыс ... ... ... алғанымен олар өз ... ... ... білім беру жүйесін қалыптастыруға және этнопедагогиканың
негізін қалап, ғылымға айналуына көп еңбек ... Ел ... ... дарынымен, асқан білімділік деңгейімен, рухани парасатымен суырылып
шыққан азаматтар ұлт болашағы үшін жан ... тер ... ... ... өмір ... тұңғыш қарлығаштары бола білді. Олар: А.
Байтұрсынов, Ә. ... , М. ... , Х. ... М. ... Б.
Сырттанов, Б. Қаратаев , Ж. Сейдалин, М. ... , Ж. ... , ... , Ғ. ... О. Әлжанов, Р. Мәрсеков, А. Құрманбаев , ... және т.б. ұлы ... ... болады.
Сонымен қатар отандық ғалымдарымыз педагогикалық ой -пікірлер мен оқу-
ағартудың даму тарихын Т.Т. ... А.И. ... , Қ.Б. ... ... К.Қ. ... С.Қ. ... А.К. Көбесов , С.А. Ұзақбаева т.б.
Зерттеу проблемасы ұлттық педагогикаға ... ... ТМД ... ... ... аударылып, басқа ұлттардың педагогикалық
әдебиеті мен тарихын қарастырып, Г.Н. ... И.Т. ... ... т.б. ... еңбектерінде қарастырылса, ұлттық педагогиканың
тәрбиелік маңызын зерделеуде Ә. Марғұлан, Х. Арғынбаев, Б. ... І. ... С. ... Н. ... т.б. ... ал, ... ... этнопедагогика мәселелерін зертеген ғалымдар М.Х. Балтабаев, Ә.С.
Әмірова, Р.К. Дюсембінова, К.Ж. Қожахметова, Ә.Т. ... т.б. ... ... ... ... ... ... саласының
тарихи тамырларын білу –бүгінгі мектептер мен ... ... ... ... ... ... ... үшін қажет болып отыр.
Қазақстандағы ұлттық ... ... ... ... ... ... жүйелеу арқылы негізделіп,
қазақтың ұлттық педагогика жүйесінің даму ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ ғасырдың 30 жылдарындағы Оңтүстік өлке зиялыларының тарихы53 бет
Педагогика мамандығының пайда болуы мен қалыптасуы6 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Адамның ішкі дүниесінің бірегейі10 бет
Аллама Мұхаммад Икбал (1877-1938)6 бет
Ұлы отан соғысын қайта қарастыру-кейінгі ұрпақтың борышы5 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет
XIX ғасырдың 60-жылдарындағы қоғамдық педагогикалық қозғалыс49 бет
XIX ғасырдың 70 жылдарындағы халықаралық қатынастар16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь