Адамзат қоғамының эволюциясы

1. Қоғамның қалыптасу кезеңдері

Адам эволюциясына байланысты палеолит жоғарғы және төменгі болып екіге бөлінеді. Төменгі палеолит – архантроптар мен палеонтроптардың тіршілік ету кезеңі болып табылады. Бұл кезеңнің өзінде бірнеше археологиялық кезеңдер алмасқан, атап айтқанда: 2.5 млн жыл бұрын олдувай, 0.85 млн жыл бұрын ашель, 0.2 млн жыл бұрын мустьер кезеңдері. Жоғарғы палеолит – Homo sapіens – тің тіршілік ету кезеңі. Бұл кезең небәрі 100-40 мың жылға созылып, адам баласы осы кезең ішінде тастан балта жасаудан компьтерлерге дейінгі жетістіктерді басынан өткізді.
Археологиялық кезеңдер еңбек құралдарын жасаудың техникасы мен материалдарының түрленуіне негізделді. Ертедегі қытай және рим философтарына белгілі болған көне тарихтың үш ғасырға (тас, қола және темір) бөлінуінің ғылыми негізі Х1Х ғасыр мен ХХ ғасырдың басында жасалды.
Ойкуменнің көп бөлігінде төменгі, ортаңғы палеолит-100 мың, палеолит 45-40 мың; жоғарғы палеолит – 12-10 мың, мезолит 8 мыңға дейін және неолит 5 мың жыл бұрын бітті. Қола дәуірі біздің эрамызға дейінгі 1 мыңыншы жылдың басына дейін, темір ғасыры басталғанға дейін созылды. Қола дәуірінен бастап алғашқы қауымдық қоғамда қалыптасқан көне дәуір өркениетінің ескерткіштері негізінде уақытты календар бойынша белгілеу пайда болды .
Қоғамның құрылуының алғашқы нысаны көбіне “алғашқы қауым” деп аталды. Бұл сөз үйлесімі ертедегі және өте ертедегі адамдардың ұйымдарының ерекшеліктерін; олардың жануарлардан нағыз адамға өтпелі кезеңіндегі күйлерінің дәл мағынасын білдіреді. Алайда, “алғашқы қауым” термині әрі қысқа, әрі ыңғайлы. Алғашқы қауым қоғамы адамзат тарихындағы ең ұзақ, 2 млн жылға созылған кезең болды. Алғашқы қоғамдағы туыстық қауым 10-12 мың жыл бұрын басталып, ойкуменаның негізгі бөлігі үшін 5-8 мың жыл бұрын аяқталса, алғашқы қауымның соңғы кезеңдері кейбір қоғамдарда әлі күнге дейін аяқталған жоқ.
        
        АДАМЗАТ ҚОҒАМЫНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ
1. Қоғамның қалыптасу кезеңдері
Адам эволюциясына байланысты палеолит жоғарғы және төменгі болып екіге
бөлінеді. Төменгі палеолит – ... мен ... ... ету
кезеңі болып табылады. Бұл кезеңнің өзінде бірнеше археологиялық кезеңдер
алмасқан, атап ... 2.5 млн жыл ... ... 0.85 млн жыл ... 0.2 млн жыл ... ... кезеңдері. Жоғарғы палеолит – Homo sapіens
– тің тіршілік ету кезеңі. Бұл кезең небәрі 100-40 мың жылға созылып, ... осы ... ... ... балта жасаудан компьтерлерге дейінгі
жетістіктерді ... ... ... ... ... ... ... мен
материалдарының түрленуіне ... ... ... және ... белгілі болған көне тарихтың үш ғасырға (тас, қола ... ... ... ... Х1Х ... мен ХХ ... ... жасалды.
Ойкуменнің көп бөлігінде төменгі, ортаңғы палеолит-100 мың, палеолит
45-40 мың; жоғарғы палеолит – 12-10 мың, ... 8 ... ... және неолит
5 мың жыл бұрын бітті. Қола дәуірі біздің эрамызға дейінгі 1 мыңыншы жылдың
басына ... ... ... ... ... ... Қола дәуірінен бастап
алғашқы қауымдық қоғамда қалыптасқан көне дәуір өркениетінің ескерткіштері
негізінде уақытты календар бойынша белгілеу пайда болды .
| ... ... ... ... |
| | ... ... ... кезеңі ... (100) және ... мен |
| ... ... ... |
| |(45-40) ... ... ... ... палеолит |Неонтроптар ... ... |(12-10) және ... ... |қауымдық |мезолит (8) | ... ... | | ... | | | |
| ... ... (5) ... | |
| ... ... |немесе ертедегі | |
| | ... ... | |
| | |(4,5 –5) | ... ... ... ... (3) | |
| ... | |
| ... ... (ХХ | |
| ... | ... ... ... ... көбіне “алғашқы қауым” деп аталды.
Бұл сөз үйлесімі ертедегі және өте ... ... ... ... ... ... ... өтпелі кезеңіндегі
күйлерінің дәл мағынасын білдіреді. Алайда, “алғашқы ... ... ... әрі ... ... ... қоғамы адамзат тарихындағы ең ұзақ, 2 млн
жылға созылған кезең болды. Алғашқы қоғамдағы туыстық ... 10-12 мың ... ... ойкуменаның негізгі бөлігі үшін 5-8 мың жыл бұрын аяқталса,
алғашқы қауымның соңғы кезеңдері ... ... әлі ... ... ... ... ерте кезеңінде тіршілік үшін қажетті негізгі өнімдер
өндіретін шаруашылық болды.
Бұл типологиялық қатар – алғашқы қауым (алғашқы адам ... ... және ... ... туыстық және кейінгі туыстық), қауым ... ... ... ... (протошаруа) қауым – алғашқы ... ... ... ... ... ... ... алғашқы қауым кезеңін, яғни
антропосоциогенезді ... ... және ... даму барысында
адамзат қоғамы қалыптасуының бастамасы болып саналатын бүкіл әлемдік тарихи
процестің ерекше ... деп ... ... ... қауымдық туыстық
қауым кезеңінде әлеуметтік құрылымның алғашқы ... ...... ... ... ... ... Дәл осы кезеңде алғашқы қауымдық туыстық
қауымдық құрылымның негізгі ... - ... ... ... пен тұрмыстағы теңдей бөлу, т.б. пайда болды. Бұл белгілер әсіресе
ертедегі алғашқы қауымдарда анық байқалып, ... ... ... ... ... Бұл ... ең төменгі шегі – ... ... ... және ... ... ... - ... кезеңі, ал алғашқы қауымдастық
туыстық қауым – кемелдену кезеңі болса, таптардың түзілу ...... ... ... ... ... Бұл ... кезең шаруашылық іс-
әрекеттің барлық салаларының қарқындап дамуымен және өнім ... ... мен ... ... ... жеке үй ... ... мен
теңдей бөлу еңбегіне қарай бөлумен алмасып, қауымдық-туыстық байланыстар
үзіліп, алғашқы ... - ... ... ... болды. Эксплуатацияның
алғашқы нысандары пайда болып, олармен бірге негізгі өнім қоры - ... ... ... яғни жеке ... ... таптар мен
мемлекеттіліктің бастамасы түзіле бастады. ... ... ... ... ... ... ... кезеңіне, ал нашар дамыған қоғамдарда
металдық кезеңнің біршама ... ... ... Кезеңнің жоғарғы шегі -
қоғамдық ... мен ... ... ... – 5 ... жыл бұрын
байқалған делінеді. Ал нашар дамыған ... бұл ... әлі ... ... ... ... кезеңдерді археологиялық және палеоантропологиялық
схемалардың аса маңызды ... ... ... ... ... абсолютті (нақты) жасын айту қиын, себебі, біріншіден, олардың
археологиялық және палеоантропологиялық кезеңдермен ... ... ... екіншіден, ертедегі алғашқы қауымдық кезеңінен бастап,
адамзат қоғамы ... ... жоқ, ... ... жоғарыда айтылған
әртүрлі қоғамдар қалыптасты.
Кестеде ... ... ... жасаған және қолданған құралдар
негізінде жасалған. Тас ...... ... құралдарды пайдалану
кезеңі болды да, ол палеолит (ертедегі тас дәуірі), ... ... мен ... ... ... ), ортаңғы ... ... ... (38 мың жыл) - ... адамның”
үңгірлерде тіршілік етуі кезеңдеріне бөлінді. Мезолитте ... ... ... аң ... ... түрі ... болды.
Неолитте (жаңа тас дәуірі) 9-5 мың жыл бұрын аса маңызды оқиға орын
алғандығы белгілі, ол ... ... ... атқа ие ... ...... ... қолға үйретті, өсімдіктер өсіру, бір ... ... ету ... Аң ...... ... мал, ... шаруашылықтарына айналды. й жануарлары мен мәдени өсімдіктердің
жасанды сұрыптау мен гибридтеу нәтижесінде алынған тұқымдары мен ... ... ... т.б. пайда болды.
Мәдени дамудың келесі кезеңдері “үштік ғасыр” деп аталатын – ... ... ... ... ... әрқайсысы кейіннен белгілі
болғандай, белгілі бір ... ... ... ... мәдениеттің
даму кезеңдері болып, олардың уақыты әр мәдениеттің даму уақытына сәйкес
болды. Осы “ғасырлардың” ауысу реті әр ... және ... бұл ... ... ... мойындамай отыр, бірақ оның орнына жетілдірілген басқа жүйе
әлі жасалған жоқ.
2 Жыныс ерекшелігіне байланысты қатынастар және отбасы ... ... ... ауысу тек ұжымда және мінез-құлықтың
қоғамдық нысандары жағдайларында мүмкін ... ... ... ... ... жағдай жасаған
табиғи сұрыптау әсерінен күшейе түсті. Әлеуметтік байланыстар мен өзара
көмек қарым-қатынастар ... ... ... ... ... ... апаттарға қарсы тұру мүмкіндіктері жоғары болды.
Бұл жағдайлар антропогенездің ең ... ... мен ... ... ... ... ... табу, бөлу, жыныстық қатынастар,
т. б. реттелуінде үлкен маңызы болды. Ертедегі қауымның биологиялық ... ... ... ... ... негізгісі бала табу
немесе жыныстар арасындағы ... болу ... еді. Бұл ... ... ... ... ... жақын ұқсастықты приматтардың қарым-қатынасынан көруге болады.
Қазіргі заманғы маймылдардың ... ... ... мен ... ... ... ... етсе, басқалары гаремдер құрып, 10 шақтысы
бір үлкен көсемнің басқаруымен бірге тіршілік еткен. Гаремде көсемнен басқа
да жас ... ... олар ... процесіне қатыса алмайтын болған.
Әдетте ашық жерлерде тіршілік ететін ... дене ... ... ... Осы ... ... ... ішінде ең тұрақтысы
саваннада тіршілік ететін павиандар ... ... ... ... ... ... жауларынан қорғанып, саванналарда жақсы көбейіп
өскен. Бұл қауымдар алғашқы адамдар бірлестігінің бір ғана түрі ... ... ... ... ... ... түрі өз инстинктісін неғұрлым толығырақ
қанағаттандыруға тырысады. Бұл сол түрге жататын басқа ... ... ... ... себеп болады. Жануарлар арасындағы
қатынастардың басымдылығы ... ... ... ... ... ... тіпті солардың арқасында өз инстинктілерін
қанағаттандыруға мүмкіндік алады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... - үстемдік ... ... ...... ... ие болады. Үстем рөлге ие
болатыны – неғұрлым күшті, ал бағынышты болатыны - әлсіз ... Осы ... ... ... негізгі әдіс – төбелесу болды. Дегенмен, ... ... ... ... күш ... не ... кей жағдайда жануарлардың бірі екіншісін күш ... ... ... ... ... ... ... ересек жануарлар белгілі бір орынды иеленетін күрделі иерархиялық
жүйе ... - ... ... ететін организмдердің арасындағы
қалыптасқан қарым-қатынастарды және ... оның ... ... пен
салыстырмалы түрде тыныштық жағдайды қалыптастырады. Алайда бұл тәртіп пен
тыныштық салыстырмалы ғана. Басымдылық ұрыс-керісті ... ... бола ... сонымен бірге оларды туғызу құралы болып табылады.
Басымдылық жүйесі жоғары статустағы жануарларда осы ... ... ал ... ... ... оны ... ұмтылушылық туғызды,
дегенмен басымдылық жүйесі олардың алдын алуға көбірек себеп болады.
Алғашқы адамдардың қауымы барынша берік, тұрақты ... ... ... қатаң иерархиялық жүйенің болғандығын байқатады.
Жыныстар арасындағы қатынастар. Маймылдар туралы мәліметтер алғашқы
адамдар қауымындағы ... ... ... ... ... береді.
Маймылдардың көбею физиологиясы адамдардың көбею физиологиясынан
басқаша. Негізгі ерекшелігі, маймылдардың ұрғашылары– эструс деп ... ... ... ... ... ... жыныстық күйді басынан өткізеді. Бұл
күй олардың жыныстық жүйесінде осы кезде ... ... ... әр ... ... ... мысалы, тау гориллаларында 3-4
күннен, павиандарда 19 күнге дейін созылады. Басқа кездерде ... ... ... үрдісі жүрмейді. Басымдылық қарым-қатынастар ... ... ... ... ... тек ... ... іске асады.
Ғалымдардың пікірінше, палеолит пен мезолит дәуірінде әйелдер ... ... өмір ... оның ... бала туу ... ... ... деп түсіндіріледі. Осыған байланысты, алғашқы адамдардың
қауымдарында ересек аталық организдер аналықтарға қарағанда көбірек болған.
Конфликтілер. Табиғи жағдайларда ... ... ... үшін ... ... ... ... ересек
аталықтары мен аналықтары сандарының қатынасы 1:2 немесе 1:3 болған. Бұндай
қауымдарда павиандар бұл үшін таласпаған. Тек бір ғана ... үш ... және онда ... ... ... болмаған, олардың алтауына 7
аналықтан ... ... ... бір ... бос ... ... ғана
экструс күйін басынан өткізіп, аталықтарының арасында осы аналық үшін талас
туатын. Осындай таластар кезінде олар ... ... ... ... ... ... мен ... негізгі себебі, ондағы
павиандардың жыныстық арақатынастарының ерекшелігінен болды.
Сонымен, алғашқы адамдардың қауымдарында ... ... көп ... олай ... ... ... аналықтар үшін күрес те
жиі ... ... ... ... австралопитектердің Р.Дарт ... ... мен ... ... 16 бас ... да ... ... Бұл алғашқы адамдардың сол кезде – ... ... ... ... ең ... кезеңдерінде нағыз қарапайым отбасының пайда
болуы туралы ... екі ... ... ... бағытқа сәйкес, қарапайым отбасылар алғашқы адамдар ... ғана түрі ... деп ... Питекантроптарда да осындай жағдай
қалыптасты. Екінші көзқарас бойынша, алғашқы адамдардағы ... ... ... ... құрамына кірген.
Алғашқы адамдар және қалыптасып келе жатқан нағыз адамдар қарапайым
отбасылар құрып ... ... ол өз ... жеке құрылым болған жоқ
және ол ... бола ... ... еді. ... ... бірі ... ... ары қарай өз беттерінше тіршілік етуге қабілетсіз болды.
Бір ғана ересек көсемі бар топтағылар ... ... ... себебі,
ол аң аулауға кеткен кезде топта тек кішкене балаларымен аналық ... ... ... жеткен индивидтер қауымды тастап, біраз
уақыт өз беттерінше жеке тіршілік ... ... Ал ... ... ересек
индивидтер жеке өздері жыртқыш аңдарға қарсы тұра алмайды. Осы ... ... ... жеке құрылым ретіндегі қарапайым отбасы болуы
мүмкін емес. Ал олардан кейінірек пайда болған ... ... ... ... ... ... ... жасай білген алғашқы адамдарда бұндай
қарапайым отбасылар тіпті де болмаған.
Өндірістік әрекеттердің жетілуі ұрпақтан ... өз ... ... ... ... ... тұрақты бірлестіктерде ғана мүмкін болды.
Кейінгі пайда болған алғашқы адамдардың бірлестіктер ... ... ... ... Бұл бірлестіктердің құрамында бірнеше
ересек индивидтер ... ... ... ... ... ... ... да қажеті жоқ. Азықтың бөлінуі ... ... ... үстемдік құру да жойылды. Нәтижесінде үстемдік ету
жүйесі тіршіліктің басқа салаларында да жойыла бастады.
Егер азықтың бөлінуі саласында ескі, биологиялық ... ... ... ... ... ережелеріне тән түрлері пайда
болса, алғашқы ... ... ... жыныстар арасындағы қатынастарды
реттейтін әлеуметтік нормалар ... жоқ. ... ... құру ... ... арасындағы қарым-қатынастарға байланысты бәсекелестік
әлсіреген жоқ. Тіпті алғашқы қауымдастыққа өту осы бәсекелестіктің ... ... ... ... ... үстемдік құру жүйесі жануарлар
қауымдастықтарында ішкі тәртіпті ... ... ... Бұл ... ... ... жыныстар арасындағы қарым-қатынастар
саласында белгілі бір тәртіпті қамтамасыз етудің ескі ... ... ... әдіс ... ... ... ... жоғалуына байланысты конфликттер де жиілеп,
қатая түсуі ... ... ... қауымдастық эволюциясының ерте
кезеңдерінде жұптар пайда болып олардың арасында азықты бөлу не ... ... ... ... жоқ. ... да бұл ... ... немесе құрылымдар түзе алған жоқ. Жұптардың түзілуі не тіршілік
етуілерінің негізі тек қана жыныстық инстинктерін қанағаттандыру ... ... ... ... ... түрі ...
промумискуитетті болды деп сипаттауға болады.
Алғашқы қауымдар эволюциясының ... ... ... ... ... қатынастардың қалыптасуын немесе ыдырауын
реттейтін ешқандай ... ... ... ... жоқ. Оның ... ерлердің саны әйелдерге қарағанда көп болды. Бұндай жағдайда
жұптардың болуы ... ... ... ... Ер ... ... ... зерттей отырып, архантроптардың ертедегі
қауымында әйелдер үшін ... ... ... ... ... қиын ... ... конфликтілердің барлығының себебі біреу ғана болды деу дұрыс
бола қоймас. Дегенмен, көпшілік конфликтілер ... ... ... ... толық негіз бар.
Ғалымдардың көпшілігінің пікірінше, қоғамдық құрылымның бастапқы
формасы түрінде ертеқауым ... ... ... Бұл ... кейбір этнографиялық мәліметтерге сүйеніп, жыныстар ... ... ... көрсетеді.
Бұдан басқа екінші теорияны жақтаушылардың ... ... ... ... ... гаремдік отбасыны алып қалған болуы
керек. Егер бұл пікір дұрыс ... онда ... ... қарағанда
тұрақсыз бірнеше гаремдік құрылымдардан құралған болуы мүмкін.
Ертеқауымдардың дамуы жыныстық саладағы жыныстық ... ... Ал осы ... ... жүргені адамзат тарихының
құпияларының бірі болды.
Жоғары палеолитте өндіргіш күштердің дамуы ... ... ... болды. Адамның табиғатпен күресіндегі оның техникалық
жағынан ... ... ... ... тұрақты шаруашылық ұжымдар
қалыптасты. Күрделенген еңбек құралдары мен ... ... ... ... ертеқауымдар үшін қиын болды. Сондықтан да
ертеқауымның ... ... ... ... тұрақты, мықты қоғамдық
құрылым алуы тиіс еді.
Жаңа қоғамдық құрылымның сипаты ... ... ... ... сол қоғамның өте төмен дәрежедегі даму ... ... ... бір ғана ... ... ... ... сезініп, түсіну. Екіншіден, ол кездегі коллективтердің анағұрлым
тұрақты бөлігі әйелдер болды. Олар ... үшін ... ... және ... жүргізуде үлкен рөл атқарды.
Үшіншіден, жыныстар арасындағы қарым-қатынастардағы ... ... ... ... тармақ негізінде қалыптасты.
Сондықтан ертеқауымды алмастырған қоғамдық құрылымның реттелген ... ... ... туыс ... ... индивидтерден құралған ұжым
болды.
Туыстық қауымның ертеқауымдардан ... ... ... еді. Бұл ... ... ... ұжымшылдық бастамалары мен
адамдар арасындағы тығыз қатынастар ... ... ... оның ... ... ... байқалғандай, туыстық қатынастар
экономикалық ... ... ал ... ... – туыстық
қатынастар ретінде қалыптасты.
Жоғары палеолитке өту кезеңінде туыстық құрылымның ... ... ... мәліметтер қосымша дәлел бола алады. Мысалы, жоғары
палеолитік Венералар деп аталатын әйелдердің мүсіндері.
П.П.Ефименкодан кейін ... ... ... ... ... ... деп ... С.А.Токарев бұл мүсіндер туыстық топтардағы
тіршілікті білдіретін от басының қорғаушысы, иесі деп ... ... ... жақтаушылар, көптеген этнографиялық мәліметтерге сүйенді.
Осы пікірлердің барлығы да бұл ... ... және ... ... ... ... ... культтің пайда болғанын
көрсетеді.
Туыстардың тағы бір маңызды белгісі – зкзогамия, туыстастардың бір-
біріне үйленуіне тиым салу ... ... ... ... алғашқы
қауымдық ұжымдар ішіндегі шаруашылық тіршіліктің реттелуі үшін қажет болды
деп ... ... ... ... ... ... ... кезінде
үздіксіз қақтығыстар болып, олар ертеқауымның қоғамдық және шаруашылық
роліне нұқсан ... ... ... қоғамда біртіндеп жыныстық
шектеулер ... ... топ ... ... ... тиым салынды.
Жыныстық шектеудің бір түрі – инициация деп ... ... ... ... ... ... ... болды.
Инициацияның негізгі мақсаты – жастарды отбасылық өмірге дайындау
болды. Инициация кезінде ... ... әдет - ... ... айтып қана
қоймай, сүндетке отырғызу, т.б. ... ... ... ... ... ... отырғызу кең тарап, ол иудаизм мен ислам ... ... ... ... ... Бұл ... шығу ... ғылымда
түсініксіз. Кейбір жорамалдар бойынша, осы арқылы жасөспірімдердің жыныстық
өмірге мерзімінен бұрын ерте араласуына тиым салынған болуы ... ... ... мысалы, Австралияның аборигендерінде жасөспірім қыз
балалардың кеудесін маймен сылау арқылы оның өсуін жақсартуға болады ... ... ... ... ересектер - әйелдер бір бөлек,
ерлер бөлек ... өмір ... ... ... үйлері болып, оларда
түрлі әдет-ғұрып, салт-дәстүрлер (инициациямен қоса) ... ... ... ... Мальта қалашығынан табылған археологиялық қазбалар
дәлел бола алады.
Неке және ... ... ... және оған тән ... ... ... алғашқы қауымдық қоғамда неке, яғни жыныстар арасындағы
қатынастарды реттейтін ерекше институт пайда болды. Онымен ... ... ... да ... ... ... ерлі-зайыптылар, ата-аналар
мен балалар арасындағы қатынастарды реттейтін отбасылық институт ... ... түрі ... ... әлі ... ... толығымен
шешілген жоқ. Этнографиялық мәліметтер бойынша, тарихи реконструкциялар екі
түрлі. Біріншісі, некенің алғашқы түрі – топтық неке ... ол ... неке мен ... ... ... алмасты. Екіншісі - қоғам
дамуының ең алғашқы кезеңінен - ақ жеке ... ... ... ... пікірді ең алғаш ұсынған Л.Г.Морган. Ол біртіндеп алмасып
отырған отбасының 5 ... ... ... ... туыс, пуналуалды (индусша:
пуналуа -құрдастар), жұптық, аралық патриархалдық және моногамды. ... түрі ... ... ал қалғандары жеке некеге негізделеді.
Ғалымдардың екінші бір тобының пікірі бойынша, ... ... ... ... ... ... және т. б. жұптық неке мен отбасы
болған. Осы кезеңде жұптық неке мен ... ... ... ... ... ... ... қалған еңбектің табиғи бөлінуі жыныстары мен
жастарына байланысты ерекшеленген топтардың тіршілік ... ... мен ... әдет-ғұрыптары қалыптасты. Дамудың дәл осы
кезеңінде жалпы ... ... ... байланысты осындай топтардың
институттары құрылды (жеке бастылар, ... ... ... ... ... ... ең маңыздылары – ерлер топтары, әсіресе, еркектер
үйлері болды. Оларда еркектердің жиналыстары өтіп, ... ... ... ... ... ... және т.б. Әйелдер мен
иниципияланған жасөспірімдерге еркектер үйіне кіруге рұқсат берілмеді. ... ... ... ... жеке еркектер үйі болды.
Жынысқа байланысты бөліну тек ... қана ... жоқ, ... мен ... ... ... ... бөлек тамақтанды да, олардың жеке
меншіктері де өз алдына бөлек болды. Көптеген ... ... ... ... ... ... ... құралдарына иелік етсе,
әйелдер өздері еккен бақша дақылдарына, ас үй жабдықтарына иелік етті. Тек
қана ... мен ... ... ... ... ... саналды.
Жыныстары мен жастарына байланысты бөлінген топтардың орны олардың
еңбекті бөлудегі рөлінен және туыстық жеке меншікке ... ... Егін және мал ... тек қана ... ... ... ... істеді. Осы кезеңде адамдар өмірінің ұзақтығының жоғарылауына және
әлеуметтік-экономикалық іс-әрекеттің күрделенуіне ... ... ... ... байқалды.
Алғашқы қауымның соңғы кезеңдерінде де жұптық неке үстем ... ... екі ... кез ... ... бойынша оңай бұзылатын еді. Кейбір
тайпаларда көп әйел ... жиі ... Ал ... бір ... ... күйеу болу), әсіресе левиратты – ағайындыларға күйеуге
шығу көп ... ... ... ... екі түрі де ... ... мен ... қатар жүрді.
Мысалы, ХVІІғасырдағы егін шаруашылығымен ... ... ... ... ... ... ал ... қосымша күйеулері
болды, ал гурондарда бұлардан басқа аңға шыққанда әйелдері ... ... аңшы ... ... И.Е.Вениаминовтың айтуы бойынша алеуттер мен
тлинкиттерде әйелдердің екі ... ... ... екіншісі көмекшісі
болған. Бұл кездері ... ... ... ... ... ... туыстық ұжымдар арасындағы байланыстардың ұлғаюына ... ... ... ... ... ... түрлі дәстүрлері,
некені заңды түрде тіркеу, екі жақтың ата-аналарының арасында бір-біріне
сыйлық ұсыну, т.б. пайда болды.
3 Билік ... ... ... оның ... ... ... ... қағидасының рөлі шешуші болды, және ерекше беделге ересек,
тәжірибелі адамдар ие болды. Олардың арасынан ... ... ... ... өмірін басқаратын көсемдер қалыптасты.
Ертедегі алғашқы қауымдарда билік - шаруашылық, әскери және сот билігі
болып бөлінген жоқ. Ұсақ ... ... ... осы ... Осы көсемдер топтағы әдет-ғұрыптарды сақтаушы және ... ... ... ... ... ... ... емшілер
мен сыйқыршылар болды. Әдетте, көсемдер өндіріске ғана ... ... ... жеңілдіктерге ие болды. Алайда осы ересек көсемдердің кейбір
белгілі артықшылықтары да болды. Мысалы, көп әйел алу ... ... ... онға ... ... болды.
Қауым мен туыстарды олардағы ересек мүшелері, көсемдер мен басшылардың
кеңесі басқарды. Әлеуметтік нормалар, яғни ... ... ... ... болып, бұл нормалар - еңбекті бөлу, ... ету, ... ... экзогамия, т.б. ұжымның аса маңызды мүдделерін
көздеп, әдетте қатаң сақталды. Ұрпақтан ұрпаққа сақталып ... олар ... ... ... ... Ең соңында, бұл нормалар идеологиялық
жағынан діни тұжырымдар не ... ... ... ... ... осы ... ... нормаларды бұзушылар да табылды.
Сондықтан бұндай жағдайда қоғамдық шаралар ... ... ... ... бірнеше түрлері, тіпті күш жұмсауға дейін қолданылды. Тәртіпті
өте ауыр бұзушылырға қатал жазалар - ... ... ... ... қуып ... қолданылды.
Мысалы, Австралия аборигендеріндегі веддтер мен ... ... ... адам ... кетуі керек немесе өлім жазасын
алатын еді. Инициацияның ... ... ... де қатаң жаза
қолданылды. Бұл жағдайларда жазалау түрін ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыратын болды. Ал
керісінше, аса маңызы жоқ тәртіп бұзушылықтар кезінде оның ... ... ... бірлесіп қарастыратын болған.
4 Өркениет пен алғашқы қауымдық қоғамның коэволюциясы
Бұдан 5 мың жыл ... ... ... ... орта ... ... ... Біздің эрамызға дейінгі 4 мыңыншы жылдардың
соңында Египет пен Месопотамияда, 3 ... ... орта ... ... 2 ... ... – Эгей ... бассейнінде, Кіші Азияда,
Оңтүстік Арабстанда, Қытайда, 1 ... жылы және ... ... ... ... – Көне Әлемнің көп бөлігінде, Орталық және Оңтүстік Америкада
таптар қалыптаса бастады. Алғашқы ... ... ... ... ... ... соңы және ... тарихының басы болды. Бірақ
тарих тұрғысынан қарағанда таптардың түзілу кезеңінен өтпеген ... мен ... үшін бұл ... ... ... соңы мен ... басы ... саналады. Олар тұрақты таптар түзілу кезеңінен өтіп
кеткен елдер мен халықтар да алғашқы ... ... ... ... жоқ. ... өркениет кезеңіне тән құндылықтарды екі түрлі
аспектіде ... ... ... таптық қоғамның біртіндеп жіңішкеріп
отыратын перифериясы ретінде, екіншіден, осы қоғамның өз құрылымдары.
Алғашқы ... ... мен оның ... байланыстарының
түрлері. Феодалдық мемлекеттердің көпшілігі қалыптасқан біздің эрамыздың 1
мыңыншы жылдарының екінші ... ... ... ... периферия өзінің
көлемі жағынан ертедегі өркениет ошақтарынан әлдеқайда үлкен ... ... де ол ... ... алып ... Көне ... оған адам аяғы ... таулы және шөл далалы аймақтарды ... ... ... және Евразияның тропиктік орманды аймағы жатты. Жаңа ... мен Анд ... ... ерте ... осы көне ... ... уақытына дейін бұл аймақта таптық қоғамның
қалыптасуы қарқынды жүріп жатқанымен, тек ... ... ғана ... ... орнады.
Алғашқы қоғамдық қауымдық құрылымның бір бөлігінің адамзат қоғамында
осыншама ұзақ уақыт, екінші бөлігінің өркениет сатысына ... ... ... ... ... үрдістің әртектілігіне байланысты болды.
Өркениет және оның алғашқы қауымдық перифериясы оның әртүрлі түрлері
мен түрлі байланыстардың ... әкеп ... сол ... әлем ... ... ... арқылы бөлінеді өркениет орталықтарны
қарағанда орналасуына байланысты.
Алғашқы қауымдық периферия жақын және алыс ... ... ... ... алыс ... жай ... нәтижесінде дамыған және
артта қалған перифериялар пайда болды. ... ... ... ... ... ... ... сыртқы (өркениет ареалынан ... және ішкі (осы ... ... болып бөлінді. Бірақ жақын
периферия ... күш ... ... таптық қоғамды өзіне бағындырды. Бұндай
жағдайда екінші реттік алғашқы қауымдық периферия ... олар ... ... ... өткенге дейін сақталды. Бұндай жағдай тарихта
варварлық жаулап алудың салдары ... жиі ... пен ... ... ... ... ... арасындағы
байланыстар түрліше: бір не екі жақты, тікелей не ... ... ... ... ... ... арада ал қосымша байланысты жақын периферия арқылы
алыс перифериямен ... ... ... ... ... ... ... түрлері—алмасу саудасы, миграция және инфильтрация арқылы,
сол сияқты көпшілік және элитарлық, әскери ... - ... және ... алу, т.б. ... болды. Ең кең таралғаны ... ... Олар ... ... қоғамдық бөлу және кейбір
жағдайда жаңа шаруашылық - мәдениет типтері мен тип ... ... ... - ... ... ... 1 мыңыншы жылда керуен саудаларының
қажеттері ... ... тап ... ... ... тұрған шаруашылық
- мәдени тип тармағының бедуин тайпаларының ... ... ... ... ... арқылы барлық аса маңызды техникалық және
технологиялық жетістіктер: керамика өндірісі және ... ... ... түрлері, т.б. таратылды.
Өркениеттік шаруашылық байланыстар ... ... ... ... ... ... Мысалы, Эгей теңізі бассейніндегі
тайпалар басында Таяу Шығыстағы қола құю өндірісіне шикізат жеткізушілер
ретінде енген болса, ... ... ... ... ... ... айналдырған археологиялық зерттеулер арқылы анықталған.
Қоғамдық құрылымның салыстырмалы ... ... ... байланыстар саласында біршама мүмкіндіктер ашылды. ... мен діни ... ... ... ... Күн ... Күннің айналымы туралы мифтің көрінісі екендігі баршаға болды ... ... ... ... ... мен көптеген сібір ... ... Бұл ... ... кең таралуы Евразияның
үлкен территорияға таралғандығын ... Орта ... ... ... дін түрлері,- христиан, ислам, буддизм, индуизм, т.б. ... және алыс ... ... ... ... және олар қоғамдық
және отбасылық тұрмысқа әсерін тигізді.
Ертедегі таптық қоғамдар бір - бірімен ... ... ... болды.
Алғашқы қауымдық қоғамдар өздерінің ... ... ... ... ... ... алып отырды. Мысалы, б.э.д. 2 мыңыншы жылдары
энеолитикалық тайпалар Үндістанның харапп өркениетінің Гуджерат тармағын,
ал 1 ... ... ... ... аң ... айналысатын
тайпалар Мезоамериканың Толтек өркениетін жаулап алған.
Ертедегі Жерорта теңізіндегі ... ... ... ... арасындағы қарым - қатынастың маңызы екі жақ үшін бұрынғыдан да
арта түсті. ... мен Рим үшін ... ... ... ... шығу
көзі болды. Грек пен Римнің колониялық экспансиялары алғашқы ... ... ... ... ... ... алғашқы
қауымдық периферияны пайдалану ертедегі өркениеттің сақталып қалуына жағдай
жасайтын негізгі факторлардың бірі болды. Жақын ... ... ... ... ... ұшыраса, екінші жағынан оның көрінуіне
стимул болды және осының нәтижесінде ... ... ... құлаған Рим
империясының орнында қалған феодализмнің әсер етуші факторы болды.
Орта ғасырға қарай өркениет ареалы ... ... ... ... ... ... ... алғашқы қауымдық перифериялар ХІ ғасырға дейін
солтүстікте тек нормандар, ал оңтүстікте кейбір горлық қоғамдар болды. Ал
бұл ... ... ... Азия мен ... сол ... Америкада таптық
қоғамдар өздерінің ішкі және сыртқы алғашқы қауымдық ... ... ... ... ... т.б. тарапынан варварлық жаулап алушылықтарға
ұшырады.
Орта ғасырда ашылған Ұлы ... ... және ... соңғы
батыс европа елдерінің колониялық экспансиясы алғашқы ... ... ... ... ... Оның ... ... европа елдерінің
колониялары ... ... ... ... ... орталық пен
перифериядағы халықтың ... ... ... және ... ... ... қатынастарының ассиметриялық
сипаты капитализм кезінде ең ... ... ... ... ... ... ... қуаты өте күшті болды.
Колониялық әлемнің біршама бөлігін құрайтын алғашқы қауымдық ... ... ... ... және ... ... ... маңызды рөл атқарды. Дегенмен, алғашқы қауымдық периферия
үшін европалықтардың колонияландыру саясатының ... да аз ... ... ... ... ... ... зор бөлігі Жер бетінен
түгелімен жойылып кетті ... ... ... ... ... ... ... орналасқан тайпалары, бушмендер, Вест-
Индия мен Орталық Аргентина тайпалары, Оңтүстік Шығыс Бразилияның 30 ... ... ал АҚШ ... ... 2/3 ... ... кетті.
ХV ғасырдан бастап, Маркстің сөзімен айтқанда, америкалық колониялар
үшін қажетті ... ... ... ... тек қана құлдар
саудасының әсерінен кейбір ғалымдардың есептеуі ... 100 млн ... ... қауымдық құрылымда тіршілік еткен халықтың екінші бөлігі құл
иеленушілік және капиталистік эксплуатацияға ұшырады. Бұл үрдістердің өту
жағдайлары ... ... ... ... ... қуып тастап,
резерват, резервация (АҚШ), хоумдендтерге (ЮАР мен Намибия), т.б. ... ... ... ... ... ... ... қоғамдардың
құрылымына кіріп, онда шаруалар мен ауыл пролетариатының топтарын құрды.
Дегенмен, алғашқы қауымдық қоғамға ... ... ... ... ... деу қате болар еді. Капитализмнің әсер ету аймағындағы
алғашқы ... ... ... ... және ... ... дами ... Европалық колонияларда өнеркәсіп пайда ... ... мен ... ... ... ... ... өркениеттің жетістіктері кең тарала бастады.
Колониялық жағдайда бұндай даму өте жай жүрді. ... ... ... ... мен ... билік сияқты трайболизмнің салт-
дәстүрлерін өздерінің әкімшілік қызметінде пайдалану үшін ... ... ... Басқарудың бұндай тікелей емес, қосымша жүйесі көптеген
британ және нидерланд ... кең ... ... ... ... ... Жаңа кезең басындағы
алғашқы қауымдық қоғамдардың жағдайы туралы мәселе ... ... ... соң ... ... ... ... кейін, артта
қалған көптеген елдер жеке өз алдарына ... ... ... ... ... ... ... ішкі алғашқы қауымдық периферия әлі күнге
дейін сақталуда, дегенмен дәл ... ... ... саны өте аз.
Алғашқы қауымдық тайпалардың тіршілік ету ... ең ... ... ... ... да күші ... ... Америка ормандары,
негізінен, Бразилия ... ... ... ... 1/5 ... үнділік емес халықтармен тұрақты қатынаспай,
өздерінің қарапайым шаруашылықтарын ... ... ... сақтап қалды, тіпті кейбіреулері соңғы кезге дейін тастан
жасалған ... ... ... ... ... ... ... аз болса да,
бірқатар елдерде сақталуда. 1960 жылдары ... ... ... таулы
ормандарының бірінде сол кезге дейін белгісіз болған тасадай ... ... ... этнографтар олардың тастан және ... ... ... ... Сол ... Папуа – Жаңа
Гвинеядағы Сепик және Мэй ... ... ... ... ... ... ... тайпалары табылды. Осы кезде Намибия территориясының
оңтүстік африкалық Калахари ... ... ... ... ... олар көршілес тайпалардан алған темірден жасалған ... ... ... ал ... ... ... мәдениеті мезолиттегі
аңшылық сипатта болған.
5 Қазіргі заманғы дүниедегі алғашқы қауымдық
құрылыстың қалдықтары
Алғашқы қауымның қалдықтары алғашқы қауымдық ... ... ... ... ... қоғамдарда, яғни ертедегі шығыс және
феодалдық қоғамдарда көбірек ... ... ... ... алғашқы қауым қалдықтары оларға қарағанда төмендеу ... ... ... ... ... қалған жоқ. Осыған сәйкес,
алғашқы қауымның қалдықтары дамудың ... ... ... ... болды. Алғашқы қауымның қалдықтары таптар түзілу кезеңдерінің құрылымы,
нормалары мен ... ... ... ... көбі одан ... құрылымдар мен жалпылықтар. Ең ірі ... ... ... ... мен ... бірлестіктерінің реликтілері. Мұндай
тайпалар мен тайпа аралық жалпылықтар таптық қоғамдарда олардың қалдық ... ... ... ... ... деп аталады. Олар көптеген
өте ертедегі, орта ғасырлық және ... ... ... ... яғни
ертедегі антикалық элиндер мен италияндықтардан бастап бүгінгі күнгі қазақ
не түркмендерге дейінгі халықтардың ... ... ... ... құрылымдар мен жалпылықтар тайпа не тайпаға
дейінгі ерекшеліктердің әлеуметтенуі нәтижесінде касталық жүйелер ... ... ... ... ... ... мысалы, ндістан не Оңтүстік
Арабстанда орын алды. Алайда олардың бұдан да ... ... ... егінші, малшылары немесе таптар мен мемлекеттер баяу қалыптасқан
аридтік ... ... не ... ... ... ... -
мәдени түрлеріне жататын халықтарға тән болды.
Қарастырылып отырған қалдық құбылыстар екі түрлі формада сақталды:
бірінші түрі ... ... ... ... мен халықтарына, ... тән ... ... сәйкес этникалық тайпалардың жалпылықтары
билік және ... ... ... ... Екінші түрі
бұдан әлдеқайда көп халықтарға тән (тек қана ... ... ...
оңтүстік сібір халықтары, қазақ, қырғыз, түркмен, ноғай, адыгейлер) ... ... ... ... ... ғана ... түрде қоғамда қалыптасқан таптар түзілу кезеңінің салт-
дәстүрлері сақталғаны байқалады. Ал екінші түр біріншіден сәл ғана ... ... ... ... ... мемлекеттің пайда болуының
аз ғана уақыт ішінде қалыптасқанын көрсетеді.
Нормалар қалдықтары мен ... ... ... ... және ... өмірде сақталып қалды. Әсіресе ... ... ... және ... сату ... ... Әйелдерді
қалыңмалға сату арқылы неке ертедегі және орта ғасырдағы қоғамдарда ... ... ... ... ... келді (қытайлықтар, Индияның
төменгі касталары). Дегенмен, кейбір қоғамдарда, әсіресе ... бұл ... ... жай ғана ... ... емес ... ... реттеуге тырысты. Қалыңдықтың туыстарына төленетін ақы жесір
қалуы немесе ажырасуы ... ... ... ... ... үшін оның
өзіне берілді. Бұдан басқа да қалыңдықтың туыстарына да ... сүті ... ... ... түрлі ақылар төленді.
Капитализмге дейінгі таптық қоғамдардың барлығына тән норма – бір
отбасы мүшелерінің ... бір ғана ... ... ... Мысалы,
ертедегі Римде отбасыны басшысы арқылы басқаруы. Бірақ басқа қоғамдарда,
реформаға ... ... ... де ... ... ... Отбасыдағы басқа мүшелердің арасындағы статустарына ... ... мен ... ... - ... апалы-сіңілілер арасында
әлі де сақталып қалды. Сол сияқты патриархалды этикет сақталып, тіпті әрі
қарай дами ... ... ... ... ... сананың түрлерінде –
құқық, мораль, дінде байқалады. Қарама-қайшылыққа толы ... ... ... мен ... ... ... ... болды. Ислам дінінде барлық адамдар құдай алдында ... және ... ... ... салық пен
пайдакүнемдікті қаралаған уағыздар пайда болды.
Таптық ... ... ... ... ... ... тікелей қалдықтары көптеп кездеседі. ... ... ең ...... ... ... мен
мұсылмандардағы ер балаларды сүндетке отырғызу. Осы ... ... ... ... жасөспірімдерге қасиетті жіп байлау. ... ... ... ... дініндегі сумен шоқыну ... ... ... ... мен ... да ... ... осы кезге дейін ата - тектерінің отбасылық - туыстық әдет-ғұрпы
сақталған. Ертедегі Қытайда басқа діндермен ... ... ... осы ... буддизм-ламаизмде бар.
Қазіргі заманғы діндердің ең жоғары дамыған түрі - христиан дінінде ... қуу, ... ... ... періштелер туралы,
әртүрлі жақсылық ниетке бағытталған ... ... т.б. ... ... әлі де ... қауымдық қалдықтардың осы кездегі рөлі. Таптық қоғамдардағы
алғашқы қауымның ... осы ... ... ... ... ... туғызып отыр. Көптеген халықтардың тұрмысында сақталып ... ... ... көп әйел ... т.б. ... қалдықтары
түрліше түсіндіріледі.
Дамудың капиталистік жолын өтпеген халықтарда бұл құбылыстарды
этникалық ... ... ... болып саналатын халықтық ... ... ... ...... ... ... көсемдер мен жасырын қоғамдардың әсері, т.б. дәл осы сияқты
қабылданады. Олар ... ... ... жас ... тән, дегенмен
трайболизмнің кейбір белгілері, әсіресе территориялық-тайпалық бәсекелестік
бұрынғы ... ... ... да ... Трайболизмнің түп-тамырымен
жойылуы қиындау, ал кейбір халықтарда ол соңғы кезде қайта ... ... ... ... ... ... көп ... үшін
белгілі бір роль атқарады деуге болады.
6 Этностар эволюциясы
Әдетте адамзат баласы үш нәсілге : ақ ... сары ... қара ... ... ... Алайда көптеген антрополог-
ғалымдардың пікірінше нәсілдер бұдан әлдеқайда көп – 20 дан ... ... ... ...... ... және ... (готтенготтар мен Африканың оңтүстігіндегі бушмендер).
Нәсілдерге бөліну Жердің ... ... ... ... ... ... Нәсілдік айырмашылықтар адам организмдерінің
табиғи-климаттық жағдайларға бейімделу реакциялары ретінде пайда болғаны
ғылымда дәлелденген.
Адам биологиялық түр ретінде ... ... Бұны ... ... ... ... некелерден балалардың туылуы дәлелдейді. Адамдар
арасындағы нәсілдік, ұлттық, тілдік, мәдени, мінез-құлықтық айырмашылықтар
табиғи болып табылады. Осы белгілер бойынша ... ... ... ... болып саналатын этнология ғылымы зерттейді. Этнос дегеніміз
– гуманитарлық (мәдени) ... ... ... ... ... ... адамдар бірлестігі.
Шамамен 20 жылдай бұрын БҰҰ Ұлттар жөніндегі комитеті қызықты тәжірибе
жүргізді – планетамыздағы негізгі ұлттар ... 1 млн аса ... ... ... бұл ... ... ұлттардың бір де
бірінің ерекшеленбейтіні ... ... ... ... да ... ... ие бола ... кететін бір жай, барлық халықтар мен ұлттар ... ... ... ... ... бір-бірімен араласу коэффициенті
үнемі ұлғаю үстінде. Генетиктердің жорамалдары бойынша, 40 ... ... ... ұлттар араласып кетеді (әдетте, адамдардың бір
ұрпағының кезеңі 25 жылға тең деп ... түсі қара және сары ... тән ... гендерінің әсерінен
бірте-бірте қарайып, көздері қысыңқыланады. Бұл ... ... ... және ақ ... ... ... сары ... сан
жағынан артықшылығына байланысты олар көбейіп, европалық ... тән ... ... ... ... ... де ... көп түрлілігіне
байланысты), гомозиготалық қасиет (зигота – екі ... ... ... гамета – ер немесе әйел ... ... ... ... ... ... клеткасы, біршама азайып,
нәтижесінде тұқым қуалайтын аурулар ... ... ... Сонымен, ұлттардың араласуы – адам баласының тіршілігі үшін өте
қажет. Екінші ... ... ... және ... ... масштабта ұлғаю үрдісі, яғни Жердегі барлық материя ... ... ... да ... ... орта объектілерінің
сипаттамаларының орташалануына әкеп ... Бұл ... па, ... па, ол өз
алдына жеке мәселе, барлығымызға мәлім бір ғана нәрсе – ... ... ... ... ... ... ... этнолог, тарих және география ғылымдарының ... ... ... ... – жаратылыс туралы ғылым.
Егер З.Фрейд, индивидтер әрекеттерін психикалық энергия әсерінен деп
түсіндірсе, Л.Н.Гумилев ... ... Күн ... ... ... рет Ғарыш пен Күннің Жерде жүріп жататын үрдістерге, ең алдымен,
тіршілік үрдістеріне әсерін орыс ғалымы А.Л.Чижевский түсіндіріп берді.
1915 жылы 18 ... ... ... ... және ... бар ... ... отырып, Күн бетіндегі дақтардың түзілуі мен
осы кезде жүріп жатқан ... ... ... соғыста ұрыс қимылдарының
синхрондығы қарқындағанына назар ... ... ... және ... ... ... түрлі ғылыми зерттеулер ... ... ... ... ... және ... тікелей әсер ететінін анықтады. Бұл ... оның ... ... ... ... ... ... Жердегі
жаңғырығы” деген еңбектері дәлел бола алады.
А.Л.Чижевскийдің бір ... ойы, ... ... құбылыстар
мемлекет басшыларының денсаулықтарына әсер ететіндігі туралы еді. ... ... жасы ... адамдар болатыны ... ... және ... ... олардың денсаулығына әсер етеді. Бұл жағдай
әсіресе, тоталитарлық, диктаторлық тәртіп ... ... үшін ... еді. Егер ... ... ... ... психикасы әлсіз адамдар
болса, онда олардың ғарыштық құбылыстарға деген паталогиялық ... өз ... ... үшін ғана ... ... ... көптеген елдер
жаппай қырып жоятын аса ... ... ие ... ... кезеңде, бүкіл
баласы үшін орны толмас қайғы-қасірет туғызуы ... ... бір ... ... ... тек
биологиялық емес, әлеуметтік үрдістерге де ... әсер ... ... ... ... ... пікірінше, Жер бетіндегі тіршіліктің негізі - Күннің күйі
мен белсенділігіне тікелей байланысты ... Оның ... ... ... ... деңгейінде қоғамдағы көпшілік ... аз ғана ... ... 5 % ... ал жоғары деңгейінде –
60 % жетеді.
А.Л.Чижевскийдің Күннің Жердегі үрдістерге ... ... ... мен ... тек ... жыл ... соң ғана ... жүзінде
дәлелденді. Оның көптеген идеялары да космос және биология ғылымдары
саласында біраз уақыт ... соң ... ... ... алып ... жүретін құбылыстар мен ... Күн және ... ... ... ... ... ... атмосфераның ағыны қарқындап,
ортаның ылғылдылығы артып, фитомасса ұлғайып, микроорганизмдер ... ... ... ... адам ... ... қан-
тамыр, онкологиялық, нерв жүйесі аурулары көбейеді. Бұлардан басқа
тіршіліктің ... ... ... көрсеткіштерінің циклді
өзгерістері – тәуліктік, ай, жыл, жарты ... 2,2-5,5 жыл, 11 жыл, ... 88-90 жыл, 180 жыл, 600 ... ... ... ... ... айналу кезеңі – 27 күн; Кұн ... ... ... ... ... ... ... белсенділігінің өзгеру
кезеңдері, 2,2-2,5 жыл, 5,5-6,0 жыл, 11 жыл, 22 жылдық ... цикл ... ... ... ... ... сол сияқты 88 жыл, 180 жыл
600жыл.
Адамдарға ... ... ... анық байқалады: тік жүру – 1 жас, ... өз ... ... 2-2,5 жас, оқып ... – 5,5-6 жас, ... –11 жас, еркектердің ең жоғарғы жыныстық белсенділігі мен ... ... – 22 жас, ... ең жоғарғы творчестволық
белсенділігі мен әйелдердің жыныстық белсенділігі – 33 жас, ... ... пен ... көпшілігінің жыныстық белсенділігінің
тоқтауы – 55 жас.
Дамудың әрбір фазасы Күн циклінің белгілі бір кезеңімен сәйкес келеді.
Л.Н.Гумилев ... және Жер ... атты ... этногенез
(халықтың пайда болуы) проблемалары Күн әсері мен географиялық ортаға
тікелей тәуелді деп ... ... орта Жер ... ... болып, Күн жұйесінің құрамына – галактикаға кіреді.
Этностардың даму фазалары (эволюциясы) бар, яғни олар ... ... ... ... ... Ал, этностардың арасындағы
айырмашылықтар қандай?
Орыстар, украиндар мен ... ... ... мен татарлар,
немістер, француздар мен ағылшындар, және т.б. ... ... ... ... ... Бірақ бір ұлтқа
жататын адамдардың басқа ұлттар арасында тұрып, осы ұлт ... ... өз ... тән ... ... қалатыны да көп.
Сонымен, бір ұлт екінші ұлттардан қалай ажыратылады? ... ... ... ... ... ... тіршілік ететін белгілі бір ландшафтқа байланысты қалыптасады.
Этностардың ... ары ... ... энергиясы күшті, өз мақсаттарына жету
үшін ... ... - ... ... екендігі анықталады.
Л.Н.Гумилевтің пікірінше, пассионарилердің белсенділігі мен ... ... ... өміріндегі негізгі тарихи ... ... ... ... ... ... ... әсер етеді.
Пассионарилердің өздерінің іс-әрекеті, белсенділігі, ландшафтпен, тарихи
уақыт және Күн белсенділігінің ... ... ... ... тығыз
байланысты.
Күннің белсенділігі пассионарлық соғылысқа әкеледі. Ол ... ... ... ... Күн ... ... қорғаныш қабілеті төмендеп, Күн энергиясы сәулелер ... Жер ... ... ... ... Егер сол ... ... жиілігі Жер бетінің сол бөлігіндегі
организмдердің нерв ... ... ... бірдей болса, онда бұл
организмдер қозу күйіне ұшырайды. ... ... ... ... объектілерге тән өзін-өзі қорғау сезімінен айрылып, кез келген
бір идея жолында ... ... ... ... барады. Бұның дәлелі дельфиндер
мен киттердің жаппай жағаға шығып қалуы, ... ... ... ... ... ... соғылыс пайда болады. Оның нәтижесінде біршама
энергияға бай тұлғалар пайда болып, олар басқаларды ... ерте ... ... ... ... бар: 1 – ... 2 -"қызу" –
акматикалық кезең, 3 - қалыпты күйге өту – инерциялық кезең; 4 – ... ... ... ... ... ... фазасының негізгі ұраны -
"этностардың мүддесі ең ... ... үшін ең ... -қоғам
алдындағы міндет.
Акматикалық фазада (французша акмэ -"төбе") этностар ... ... ... жетіп, одан кейін төмендейді. Инерциялық фазада негізгі ұран
- "өз өзіңмен бол", индивидуализм қарқындап дамиды; соғыстарда қан төгіліп,
бірақ ... дами ... және онда ... индивидуалдығы көрінеді; даңқ
пен байлық талан-таражға түсіп, табиғат пассионарлық елдерде тұрақтанып,
бірақ жаулап алынған ... ... ... ... ... -
"басқалар сияқты бол", "біз ұлылардан ... ... ауру – жеке ... ... ең үздіктердің өлімі.
Әркім тек өз жеке ... ... ... әрі ... жалғасып, мәдени материалдық құндылықтар
жинақталады. Этнос гомеостазға – тепе-теңдік күйге жетеді. ... ... не ... (бұл ... этнос жойылады). Этнос дамуының
соңында – уақыттың футуристік қабылдануы көтерілістер мен жойқын ... ... ... соң ... өздігінен құриды немесе оларға
қарағанда жас және энергияға бай этностар шабуылынан жойылып кетеді. ...... және ... ... ... жойылады).
Гумилевтің концепциясы барлық халықтардың фольклорындағы этностың
түзілуі мен қуатты кездерін еске ... ... ... ... Діни ... ... ... деген ескерту жазылған орындықтарда екі
профессор әңгімелесіп отырады. Бірі екіншісіне: "Адам өте қызыққұмар
жаратылыс иесі. Егер оған ... ... ... бар ... оған сене ... Ал егер орындыққа "байқаңыз, сырланған" деп жазып
қойсаң, ол міндетті түрде қолымен тексеріп ... ... ... бір кезеңінде діннің шығуы міндетті болды.
Діни эволюциясының алғашқы кезеңінде оның ... ... ... ... ... дәрменсіздігі түрінде көрінді. Ол табиғаттың
аса қорқынышты құбылыстары – найзағай, жер сілкінулері, вулкан ... ... ... ... ... ... ... әсер ететін
құралдары да, немесе оқиғалардың барысын анықтайтын білімі де ... ... ... мен ... оның жеке ... емес, объективті
жағдайлардың барысына ... ... ... жағдайда адам табиғат
алдында әлсіз болды, оның тәжірибелік іс-әрекеті де ... ... ... ... ... ... бөлінеді: біріншісі – іс-әрекеттің
қорытындысы адамның тікелей өзіне байланысты еркін ... ...... емес, тәуелді іс-әрекет.
Іс-әрекеттің бұл екі түрі арасындағы айырмашылық тек салыстырмалы
түрде ғана, олардың ... ... ... ... ... ... ол шынайы түрде сақталады.
Адамның іс-әрекетінің барысында оған және ... ... ... ... ... бір күш айқын сезілді. Сондықтан ... келе ... ... әсер ... осы ... ... және бұл күш ... өзінің
әлсіздігін сезінуі қажет болды. Алайда бұл тез арада ... ... ... ... ... ... белгілі бір деңгейінде қалыптасты. Бірақ,
ең маңыздысы, адамның өз іс-әрекетінің белгілі бір саладағы дәрменсіздігін
түсіну ... ... ... ... ... түсінусіз
мүмкін емес.
Адам өзінің күші мен ... ... ... ... ... құдіретін айқын сезінгенде ғана өзінің ... ... ... ... Ол сол ... ... ... құдіреті жетпейтін
белгісіз басқаша бір күштердің бар екенін мойындайды. ... дін ... ... ... не ... құбылыстардың себептері жөніндегі
ойлары әсерінен емес, адамдардың табиғат күштері ... ... және ... орта ... ... білімнің жоқтығынан келіп
туды.
Рухани өмірде ерекше орын алған табиғат құбылыстарының шығу ... ... ... ... ... ... туралы түрлі
пікірлер бар: мифология фольклордың жанры ретінде ғана емес, сонымен бірге
алғашқы “ғылым” немесе “философия” деп те ... ... ... ... ... ертегілерге ұқсайды. Айырмашылығы, ертегілерге
сенбейміз, ал мифтерге сенеміз.
Әдетте мифология шындық емес, мифологиялық ... деп ... ... Бұл адамдардың ата-тегінің өмір сүрген уақыты,
батырлар және де басқа мифологиялық тұлғалар туралы болды. ... ... бір ... ... ал ... барлығы дерлік фантастикалық
болды.
Алғашқы қауымдық қоғамдағы ... діни ... ... негізгі
ерекшелігі, олар өздерін қоршаған табиғи ортадан бөлген жоқ. ... оның ... ... мен ... ... оған ... ... күштер мен осында тіршілік ететін адамдардың топтары –барлығы
біртұтас болып қабылданды. Сондықтан ... ... тән ... ... табиғат қасиеттері тән деп түсінді.
Бұл діни түсініктердің барлық алғашқы түрлерінде - фетишизм, тотемизм,
анимизм және магияда ерекше көрініс ...... ... ... ... құдіретті күштеріне сену,
мысалы, үңгірлер, тастар, ... ... бір ... ... мен ... ... т.б. ... түсініктер - жансыз денелерді жанды дүние
ретінде қабылдау. Мысалы, адамдарды ... ... ... ... ... ... жемісін қорек еткен ағаш, аң аулағанда қолданылған
садақ т.б. – фетиш болып саналды.
Тотемизм Австралия ... ... ...... болып
табылатын белгілі бір жануар не өсімдік түрлері, ... ... да ... ... ... аборигендер арасында тығыз байланыс бар ... ... аты оның ... ... ... кенгуру не пияздың атымен
аталып, олар өз тотемімен қандас туыспыз деп есептеді. Тотемге ... ... оны ... “әкесі” не “ағасы”, т.б. деп санады. ... ... өз ... ... не оған ... ... не оны ... тиым салынады. Әрбір туыстың өзінің қасиетті орталығы ... ... ... сақталып, олармен байланысты салт-дәстүрлер
орындалды. Жалпы ... ... ... ... ... байланысының
идеологиялық көрінісі, бейнесі болды.
Анимизм – белгілі бір денелер бойында болатын ерекше құдіретті ... ... ... ... жан бітірумен байланысты ... ... ... қауымдық қоғам кезеңінде-ақ: тасманиялықтарда,
австралиялықтарда, отты жерліктерде және басқаларда қайтыс ... ... ... мен аруақтар туралы түсініктер болды.
Магия немесе сиқыршылық - ... ... ... ... ... табиғат құбылыстарына әсер ету қабілетіне сену.
Бақыланып ... ... ... ... шын ... ... ... дұрыс түсінбей, кей адамдар сөз және белгілі ... ... ... ... ... не ... зиян етуге
болады деп сенді. Магия: “ақ” (қорғаушы) және “қара” ... ... ... ... ... да ... әсер ету объектісіне
байланысты: өндірістік, махаббат, емдік, т.б. ... ... ... ... ... ... дін бола коймаған, өйткені
адамнан күшті құдірет иесін емес, адамның мүмкіндіктерін дәріптейді. Бірақ
фетишизм, тотемизм мен ... ... тыс ... ... ... ... ... отты жерліктерде және
басқаларда қайтыс болған адамдардың жаны, ... мен ... ... ... жер ... қоғамда Аспан еркек мен Жер әйелдің
арасындағы неке туралы қарсы жағымсыз ... ... ... ... пайда болуына байланысты өсірілетін өсімдіктер мен
олардың өсіуіне тікелей әсер ететін Күн мен ... күші ... ... ... ирокездер маис, бұршақ және ... “үш ... ... ... не “бізді асыраушылар“ деп олардың рухына табынды.
Ирокездердің алты мейрамдарының төртеуі егін ... ... жаңа жыл, егін ... көк дән және өнім ... Күн – күш ... Жер
топырақ құнарлылығын көтереді, жаңбыр шақырады, т.б. магиялық ұғымдар ... Осы ... мал ... да ... қалыптасты.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өтпелі экономикадағы әлеуметтік-экономикалық қатынастардың қалыптасуы59 бет
Қоғамдық қатынастардың мәселелері10 бет
Аспан әлеміндегі ең көп таралған объектілер - жұлдыздардың эволюциясы10 бет
Жалпы биология9 бет
Магнитті дауылдар және олардың биосфераға әсері3 бет
Өндірістің даму қарқыны және қоршаған ортаға түсетін салмақ4 бет
"Атмосферадағы оттегі эволюциясы және фотосинтез."9 бет
"Қазақстан Халық Банкі" Ашық Акционерлік Қоғамының несие қоржынының жағдайын талдау53 бет
«Delta Bank» акционерлік қоғамының тәжірибесі негізінде тұтыну несиеcін ұйымдастыруды72 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь