Қазақстандағы ұлттық табиғи саябақтардың жағдайы


Жоспар

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім
А) Ұлттық табиғи саябақтардың шығу тарихы
Б) Ұлттық табиғи саябақтардың түрлері мен маңызы
В) Сайрам . Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи саябағы
Г) Қаратау . Эндемиктердің Отаны

ІІІ. Қорытынды

ІV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе
Табиғат - Ана экологиялық жағдайлардың қол шоқпарына айнала тұра, бүкіл тіршілік атаулының құтты қоныс мекені, алтын ұя бесігі екеніне дауымыз жоқ. Ал адам үшін табиғат ең қасиетті де, қастерлі ұғым. Қазақ халқының бар өмірі табиғатпен тікелей байланыста өтіп келеді. Сан ғасырлар бойы халқымыз табиғат аясында тіршілік өте отырып, оның сан алуан құпия сырларына көңіл бөлді. Халқымыздың табиғат жөніндегі ой-пікірлері табиғат құбылыстары мен заңдылықтарымен үнемі үндесіп жатады. Сондықтан да халық өзін табиғаттың бөлінбес бір бөлшегі, құрамдас бір тобы деп есептеді. Табиғаттың қатаң жағдайына, түрлі өзгерістеріне сай көшіп-қонып жүріп, өз шаруашылығын табиғатпен үйлесімді жүргізді, сондай-ақ табиғатқа аялы алақан, көз қарашығындай қамқорлық керек екенін ерте сезінді.
Егер Жер – Анаға тіл бітсе: - Ей, адамзат баласы! Сен менің бауырымда тіршілік еткен ең тамаша перзентімнің. Саналы, парасат - пайымды төлімсің. Бірақ менің перзентім жалғыз сен ғана емес, басқа да тіршілік иелері – менің төл балаларым. Сенің өзіңмен бірге туғандарыңа, яғни жануарларға, аң – құстраға жасаған қиянатың - өзіңе, келер ұрпағыңа жасаған қастандығың дер еді.
Ағылшын халқында «Жер бетінде жалғыз ағаш, жалғыз көл, жалғыз өзен қалғанда ғана өміріміздің қаншалықты қажеттілігіін түсінеміз» деген нақылы бар.
Еліміз Егемендік алған күннен бастап – ақ Республикамызда табиғат қорғау мәселесіне ерекше көңіл бөлініп келеді. Әсіресе, ерекше қорғалатын аумақтардың жер көлемін кеңейту және көркейту шараларын мейлінше кеңінен жүргізуді насихаттау жұмыстары қалың бұқара қалың арасында жан – жақты жүргізіліп келеді.
Елімізде «Ерекше қорғалатын аймақтар туралы» Заң 1997 жылы 6 тамызда қабылданған. Онда ерекше қорғалатын аумақтарға Республикамыздағы арнайы бөлініп алынған жер алқаптары, су айдындары, ормандар және жер қойнауы ерекше ережеге сай құқықтық тұрғыдан да және шаруашылық тұрғыдан да қатаң тәртіп пен қорғалып, табиғатты сақтап қалу үшін, әрі қалпына келтіру үшін бөлінеді деп атап көрсетілген. Қазіргі кезде Республикамызда ерекге қорғалатын табиғи аймақтар санатына: мемлекеттік қорықтар, ұлттық табиғи саябақтар, табиғи ескерткіштер, қорықшалар, ботаникалық бақтар жатады.
Табиғатты қорғауға арналған ұйымдар – ол қорықтар, ұлттық саябақ, ескерткіштер және т.б. Ұлттық саябақ мемлекеттік қорықтардан елеулі айырмашылықтары бар. Қорықтарда табиғат байлықтары сол аймақтың ландшафты — географиялық белдеуінің үлгісі ретінде қорғалады. Мұндағы жерлер, шаруашылық айналымынан босатылады да, барлық экологиялық процестер өз бетінше жаратылыстың заңына сәйкес дамиды. Адам оның тек бақылап - зерттеушісі, тыныштығын сақтайтын қорғаушысы ролін атқарады. Ал ұлттық саябақтарға жүктелетін міндет бұған қарағанда әлдеқайда күрделірек. Оларда табиғат кешендерін адамдардың тынығып демалуымен ұштастыра отырып, қорғаудың ғылыми негізгі әдістері іздестіріліп, жүзеге асырылады.
Көпшілік дүние жүзінің елдерінде табиғаттың қорғалатын учаскелерінің негізгі сферасы ұлттық саябақ, Мысалы, Солтүстік Америкада бизондар, ақ тырналар Азияда жолбарыстар, Галапагос аралында піл тасбақасы, Оңтүстік Америкада басқа да сирек кездесетін қалталы сүтқоректілер, Жаңа Зеландияда тотықұс, Африкада гориллалар, арыстандар, гепардтар, бегемоттар және басқа да ірі жануарлар күні бүгінге дейін ұлттық саябақта сақталынып, саны көбейіп келді.
Алғашқы ұлттық саябақтарда АҚШ-та өткен ғасырдың екінші жартысында ұйымдастырыла бастады. Бұл іс одан кейін Жапония мен Канада да дамыды. Солардың ең елеулісі— Литвада 1974 жылы ұйымдастырылған Аукшайтин ұлттық саябақ.
Өзіндік ерекшелігі, көркі бар Литва жерінің табиғатын қорғау, оның жануарлар мен өсімдіктер дүниесін, экологиялық заңдылықтарын зерттеу және көпшілік қауымды табиғатқа жанашыр болу рухында тәрбиелеу жұмыстарын жүйелі түрде жүргізуге болатыны сөзсіз.
Саябақтың жер көлемі мен оның шекаралары сондағы ірі жануарлардың бүкіл маусымдағы тіршілігін қамтамасыз етеді. Туристер саябақта кездесетін жануарларды мазаламайды, негізгі қорғалатын объектілер тек арнайы салынған жолмен байқау алаңынан көрсетіледі. Ұлттық саябақтың барлық территориясы — қорғалатын аймақ, келгендерге объектіні көрсететін алаң, шаруашылықты жүргізетін жер және т. б. учаскелерге бөлінген. Мұның бәрі ұлттық саябақтың территориясының дұрыс сақталуына және келушілерге өте ыңғайлы
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Евразия - KZ № 38 (93) 22.09. 2006 ж. 10-11 бет.
2. Атамекен KZ № 8 15 мамыр – 1 маусым. 2006 ж. 3-бет.
3. Атамекен KZ № 11 15-шілде – 1 тамыз. 2006 ж. 3-бет.
4. Евразия – KZ № 50 (105). 15.12.2006 ж. 10-11 бет.
5. «Биология» М.Қ. Смағұлова. «Арман» баспасы. 2003 ж. 384 –бет.
6. «Табиғат қорғау» С.Қаженбаев., С.Махмутов. Алматы. 1992 ж. 126-128 бет.
7. «Экология негіздері» Ғ.Сағымбаев. Алматы. 1995. 268-269 бет.
8. Атамекен KZ. Р.Сәтімбекұлы. 24 қараша 2006 ж. 4-бет.
9. Атамекен KZ. Ә.Бейсенова, А.Самақов. 10 тамыз 2006 ж. 4-бет.
10. География және табиғат. З.Қажиақбарова ., Р.Сәтімбеков. 1.01.2005 ж. 3-6 бет

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Қазақстандағы ұлттық табиғи саябақтардың жағдайы

Жоспар
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
А) Ұлттық табиғи саябақтардың шығу тарихы
Б) Ұлттық табиғи саябақтардың түрлері мен маңызы
В) Сайрам - Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи саябағы
Г) Қаратау – Эндемиктердің Отаны
ІІІ. Қорытынды
ІV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

Кіріспе
Табиғат - Ана экологиялық жағдайлардың қол шоқпарына айнала тұра,
бүкіл тіршілік атаулының құтты қоныс мекені, алтын ұя бесігі екеніне
дауымыз жоқ. Ал адам үшін табиғат ең қасиетті де, қастерлі ұғым. Қазақ
халқының бар өмірі табиғатпен тікелей байланыста өтіп келеді. Сан ғасырлар
бойы халқымыз табиғат аясында тіршілік өте отырып, оның сан алуан құпия
сырларына көңіл бөлді. Халқымыздың табиғат жөніндегі ой-пікірлері табиғат
құбылыстары мен заңдылықтарымен үнемі үндесіп жатады. Сондықтан да халық
өзін табиғаттың бөлінбес бір бөлшегі, құрамдас бір тобы деп есептеді.
Табиғаттың қатаң жағдайына, түрлі өзгерістеріне сай көшіп-қонып жүріп, өз
шаруашылығын табиғатпен үйлесімді жүргізді, сондай-ақ табиғатқа аялы
алақан, көз қарашығындай қамқорлық керек екенін ерте сезінді.
Егер Жер – Анаға тіл бітсе: - Ей, адамзат баласы! Сен менің бауырымда
тіршілік еткен ең тамаша перзентімнің. Саналы, парасат - пайымды төлімсің.
Бірақ менің перзентім жалғыз сен ғана емес, басқа да тіршілік иелері –
менің төл балаларым. Сенің өзіңмен бірге туғандарыңа, яғни жануарларға, аң
– құстраға жасаған қиянатың - өзіңе, келер ұрпағыңа жасаған қастандығың дер
еді.
Ағылшын халқында Жер бетінде жалғыз ағаш, жалғыз көл, жалғыз өзен
қалғанда ғана өміріміздің қаншалықты қажеттілігіін түсінеміз деген нақылы
бар.
Еліміз Егемендік алған күннен бастап – ақ Республикамызда табиғат
қорғау мәселесіне ерекше көңіл бөлініп келеді. Әсіресе, ерекше қорғалатын
аумақтардың жер көлемін кеңейту және көркейту шараларын мейлінше кеңінен
жүргізуді насихаттау жұмыстары қалың бұқара қалың арасында жан – жақты
жүргізіліп келеді.
Елімізде Ерекше қорғалатын аймақтар туралы Заң 1997 жылы 6 тамызда
қабылданған. Онда ерекше қорғалатын аумақтарға Республикамыздағы арнайы
бөлініп алынған жер алқаптары, су айдындары, ормандар және жер қойнауы
ерекше ережеге сай құқықтық тұрғыдан да және шаруашылық тұрғыдан да қатаң
тәртіп пен қорғалып, табиғатты сақтап қалу үшін, әрі қалпына келтіру үшін
бөлінеді деп атап көрсетілген. Қазіргі кезде Республикамызда ерекге
қорғалатын табиғи аймақтар санатына: мемлекеттік қорықтар, ұлттық табиғи
саябақтар, табиғи ескерткіштер, қорықшалар, ботаникалық бақтар жатады.
Табиғатты қорғауға арналған ұйымдар – ол қорықтар, ұлттық саябақ,
ескерткіштер және т.б. Ұлттық саябақ мемлекеттік қорықтардан елеулі
айырмашылықтары бар. Қорықтарда табиғат байлықтары сол аймақтың ландшафты —
географиялық белдеуінің үлгісі ретінде қорғалады. Мұндағы жерлер,
шаруашылық айналымынан босатылады да, барлық экологиялық процестер өз
бетінше жаратылыстың заңына сәйкес дамиды. Адам оның тек бақылап -
зерттеушісі, тыныштығын сақтайтын қорғаушысы ролін атқарады. Ал ұлттық
саябақтарға жүктелетін міндет бұған қарағанда әлдеқайда күрделірек. Оларда
табиғат кешендерін адамдардың тынығып демалуымен ұштастыра отырып,
қорғаудың ғылыми негізгі әдістері іздестіріліп, жүзеге асырылады.
Көпшілік дүние жүзінің елдерінде табиғаттың қорғалатын учаскелерінің
негізгі сферасы ұлттық саябақ, Мысалы, Солтүстік Америкада бизондар, ақ
тырналар Азияда жолбарыстар, Галапагос аралында піл тасбақасы, Оңтүстік
Америкада басқа да сирек кездесетін қалталы сүтқоректілер, Жаңа Зеландияда
тотықұс, Африкада гориллалар, арыстандар, гепардтар, бегемоттар және басқа
да ірі жануарлар күні бүгінге дейін ұлттық саябақта сақталынып, саны
көбейіп келді.
Алғашқы ұлттық саябақтарда АҚШ-та өткен ғасырдың екінші жартысында
ұйымдастырыла бастады. Бұл іс одан кейін Жапония мен Канада да дамыды.
Солардың ең елеулісі— Литвада 1974 жылы ұйымдастырылған Аукшайтин ұлттық
саябақ.
Өзіндік ерекшелігі, көркі бар Литва жерінің табиғатын қорғау, оның
жануарлар мен өсімдіктер дүниесін, экологиялық заңдылықтарын зерттеу және
көпшілік қауымды табиғатқа жанашыр болу рухында тәрбиелеу жұмыстарын жүйелі
түрде жүргізуге болатыны сөзсіз.
Саябақтың жер көлемі мен оның шекаралары сондағы ірі жануарлардың
бүкіл маусымдағы тіршілігін қамтамасыз етеді. Туристер саябақта кездесетін
жануарларды мазаламайды, негізгі қорғалатын объектілер тек арнайы салынған
жолмен байқау алаңынан көрсетіледі. Ұлттық саябақтың барлық территориясы —
қорғалатын аймақ, келгендерге объектіні көрсететін алаң, шаруашылықты
жүргізетін жер және т. б. учаскелерге бөлінген. Мұның бәрі ұлттық саябақтың
территориясының дұрыс сақталуына және келушілерге өте ыңғайлы.
Сөйтіп, ұлттық саябақ бірегей ландшафтардың, өсімдіктер мен
хайуанаттардың сирек кездесетін әрі бағалы түрлерінің сақталуын қамтамасыз
етеді. Сонымен бірге демалыс пен туризмнің де тамаша орны болып табылады,
оларды күтіп-баптауға кететін шығындарын толық ақтап, едәуір кіріс
кіргізеді.
Ұлттық саябақтар - табиғат қорғаудың бір түрі. Әр мемлекеттің
табиғаты сұлу, көрікті жерлері, ерекше тарихи ескерткіштері, бағалы
өсімдіктер мен жануарлар жайлаған, ақшаға сатылмайтын, халықтың мақтанышы
болған жерлері бар. Осындай жерлерде ұлттық саябақтар ұйымдастырылып,
олар мемлекет тарапынан қорғауға алынады. Онда өндірістік немесе ауыл
шаруашылығы жұмыстары жүргізілмейді. Табиғат қорғаумен қатар халықтың
демалуына, туристер жүруге толық жағдай жасалады. Жер жүзінде қазір 200
ұлттық саябақ бар. Олардың ішінде ең ірілері Гренландия ұлттық саябақ,
жер көлемі 7 миллион гектар, Ботсвандағы орталық Қалахар резерваты - 5,3
миллион гектар, Канададағы Вуд-Буфалло - 4,3 млн. гектар, Монғолиядағы
үлкен Гоби - 4 млн. гектар.
Талай аңызға арқау болған қарт Қаратауды білмейтін адам кемде-кем.
Ол Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстарының аумағында орналасқан.
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа дейін 420 шақырымға созылып жатыр. Ені
кей тұстарында 60-80 шақырымға дейін созылады. Оның ең ұшар шоқысы - Бессаз
тауының биіктігі 2175 метр. Қойнауы қазынаға бай Қаратау бір-бірімен
қатарласа орналасқан, арасын тауаралық аңғарлар бөлетін Үлкен және Кіші
Қаратау жоталарынан тұрады. Зерттеушілердің сипаттамаларына сүйенсек, бұл
екі таудың да жоталарының басы біршама тегіс, жазықты болып келеді де, ал,
беткейлері шатқалды, тік жартасты. Оңтүстік-Батысынан Сырдария, солтүстік-
шығысынан Шу және Талас өзендері ағып өтетін Қаратау бұдан бірнеше
миллиондаған жылдар бұрын Жерорта теңізі мен Тынық мұхитының түбінен
біртіндеп көтерілген ең ежелгі тау жоталарының бірі болып саналады.
Қаратаудың осындай табиғатының ерекшеліктерін ескере отырып 2004 жылы
1 наурызда Қазақстан Республикасы Үкіметінің №249 қаулысымен Қаратау
мемлекеттік қорығы ұйымдастырылды. Жер көлемі — 34300 гектар. Табиғаты —
құрғақ далалы және шөлейтті өңірлермен шектесіп жатқан оазисті аймақты
құрайды. Қорық Батыс Тянь-Шань тау жотасының солтүстік-батыс сілемдерімен
шекаралас Қаратау жотасының орталық бөлігінде орналасқан. Айналасын
Қызылқұм, Бетпақдала және Мойынқұм шөлдері қоршап жатыр. Бұл аймақтың ауа-
райы күрт құбылмалы болып келеді. Зерттеушілер дерегіне жүгінсек, онда
жылына орта есеппен 300-500 мм. шамасында ғана ылғал түсетін көрінеді. Жазы
ыстық, әрі құрғақ, шілде айының орташа температурасының өзі +22 +26°С.
Бұл өлке археологиялық ескерткіштерге өте бай. Онда тасқа қашап
салынған суреттер, ертеде өмір сүрген адамдардың тұрақтары мен олар
пайдаланған еңбек құралдары, обалар мен сағаналардың қалдықтары молынан
сақталған. Сонымен бірге, ерекше мүсінді түйетас, кемпіртас, хантағы және
т.б. кейіптегі табиғаттың өзі ғасырлар бойы жасаған тас бейнелер де
кездеседі. Олар жайында ел аузында сақталып қалған сан алуан сыршыл аңыздар
Сізді өзімен бірге тарихтың түу тереңіне еріксіз тартып әкететіні бар.
Қаратау қорығының аумағындағы өсімдіктер мен жануарлар құрамы жағынан
да мүлдем ерекше. Сондықтан да бұл алқаптың өсімдіктері биолог ғалымдардың
назарына ертеден-ақ ілінген. Ғалымдардың зерттеулері бойынша қорық
аумағында өсімдіктердің 1666 түрі өседі. Ал, оның 154-нің тек осы өңірде
ғана өсетіні анықталып отыр. Қаратау қорығы республика көлеміндегі эндемик
(тек осы аймақта ғана өсетін) өсімдіктер түрлері өте көп өсетін бірден-бір
аймақ болып саналады.
Соңғы жылдары ботаник ғалымдар эндемик өсімдік түрлері өсетін
жекелеген 34 жерді анықтады. Аталмыш қорық солардың бірегейі болып тұр.
1981 жылы жарық көрген Қазақстанның өсімдіктерге арналған Қызыл кітабында
Қаратау қорығының аумағында кездесетін өсімдіктің 45 түрі тіркелген. Бұл да
болса қорықтың Эндемик өсімдіктердің Отаны екендігін дәлелдемек. Қаратау
қорығында өсетін жалпы өсімдік түрлерінің 9 пайызы эндемик түрлерге жатады.
Ондай өсімдік түрлерінің бір тобы мынадай: Қаратау рапонтикулы, Қаратау
көкбасы, Қаратау ырғайы, Қаратау үшқаты, Қаратау лепидолфасы, Қаратау
ақшешегі, Қаратау жыланбасы, Қаратау кекіресі, Қаратау қауы, Қаратау
маралтамыры, Қаратау томағашөбі.т.б. Өсімдік атауларындағы Қаратау
сөзінің қосарланып жүруі сол өсімдіктің тек осы өңірде ғана өсетінін
айғақтайды.
Қаратау қорығында жануарлар дүниесі де саналуан. Мұнда сирек
кездесетін ерекше құс — жұмбақторғай мекендейді. Ол сонау Үндістан елінен
ұшып келіп, осы Берікқараның ағаштарына ұя салады. Қорықта құстың 55,
сүтқоректілердің 16 түрі кездеседі. Бүркіт, ителгі, қара дегелек,
жыланжегіш, тас сусары, үнді жайрасы, Қаратау арқары сияқты ең сирек
кездесетін жануарлар да осында өмір сүреді.
Қаратау қорығында өсетін тек ақ теректің өзі әлемге әйгілі.
Қаратаудың ақ терегі десе шетелдік ғалымдардың өзі елеңдесіп қалады. Бұл
теректер Қаратаудың Билікөл көлі орналасқан шығыс жақ беткейіндегі
Берікқара деп аталатын шатқалда ғана өседі. Берікқараның ақ терегі тау
шатқалының 1000-1200 метр биіктігінде 8 соттық шағын ғана жерде топтанып,
өзінше тоғай құрайды. Айналасына жайыла өсетін жас бұтақтарының сырты ақ
түкті болып келетіндіктен ақ терек деп аталған. Ең ірі ақ теректердің
биіктігі 25-30 метрге дейін жетеді. Теректің діңі өте қатты. Егер темірмен
ұрғыласа шаңқ-шаңқ етіп дыбыс шығады. Ақ теректі сақтап қалу мақсатында ол
арада бұрыннан-ақ Берікқара ботаникалық-қорықшасы ұйымдастырылған.
Теректің бұған ұқсас бір түрі кезінде Өзбекстанның Заравшан өңірінде
өскен екен. Ол — Заравшанның ақ терегі деп аталыпты. Алайда, адамдардың
ұқыпсыздығынан бұл терек түрі 1930 жылдары жер бетінен мүлдем жойылып
кеткен.
Әрине, тым өкінішті-ақ. Заравшан терегіне өте ұқсас Берікқара ақ
терегі қазір әлем ғалымдарының назарын аударуда. Ал, канадалық бір топ
ғалымның Қаратау мемлекеттік қорығының дәл ортасынан орын алған әлгі ақ
теректердің тағдырына соншалықты алаңдайтыны таңқалдырмай қоймайды. Олар
бұрын әр төрт жыл сайын Қазақстанға арнайы келіп, әлгі теректердің өсіп-
өнуін қадағалап отыратын. Ендігі жерде канадалық ғалымдар сол сапарын
жиілете түсуді әрі эндемик өсімдіктерді де толықтай зерттеу керектігін
ойлап отыр.
Дүниежүзінің көптеген елдерінде халықаралық табиғат қорғау одағының
ұсынысы бойынша жалпы мемлекет аумағының 10 пайыз жерін ерекше қорғалатын
табиғи аумақтарға айналдыру көзделген. Осыған байланысты біздің елімізде
де соңғы жылдары ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жер көлемін ұлғайтуға
ерекше мән беріліп отыр. 2006 жылдың 7-шілдесінде "Ерекше ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстандағы табиғи ресурстарды пайдаланудың осы заманғы жағдайы
Ертіс өзенінің табиғи жағдайы
Қазақстанның ұлттық табиғи бақтары
Қазақстандағы қоршаған орта жағдайы
Инфляцияның Қазақстандағы жағдайы
Қазақстандағы оралмандардың әлеуметтік жағдайы
Қазақстандағы туризм жағдайы
Қазақстандағы кедейшіліктің жағдайы
Қазақстандағы ұлттық идеология мәселелері
Қазақстандағы ерекше қорғалатын табиғи аумақтар
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь