Ж.Аймауытов шығармаларындағы тарихи сөздердің қолданылуы

Жоспар.
І. Кіріспе

Тарихи сөздер. Тарихи сөздердің зерттелуі.
ІІ. Негізгі бөлім
1. Көркем шығармадағы көнерген сөздердің қолданысы.
2. Ж.Аймауытов шығармаларындағы тарихи сөздердің қолданыс ерекшелігі.
3. Жазушы қолданысындағы тарихи фразеологизмдер.
ІІІ. Қорытынды.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ МЕМЛЕКЕТТІК ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ИНСТИТУТЫ
ҚАЗАҚ ФИЛОЛОГИЯСЫ ФАКУЛЬТЕТІ
ҚАЗАҚ ТІЛІ ТЕОРИЯСЫ МЕН ӘДІСТЕМЕСІ КАФЕДРАСЫ
КУРСТЫҚ ... ... ... ... қолданылуы.
Орындаған:Нығызбаева Г.
Тексерген: Шаяхметұлы Қ.
Семей
Жоспар.
І. Кіріспе
Тарихи сөздер. Тарихи сөздердің зерттелуі.
ІІ. Негізгі бөлім
1. Көркем шығармадағы көнерген сөздердің қолданысы.
2. Ж.Аймауытов шығармаларындағы тарихи ... ... ... Жазушы қолданысындағы тарихи фразеологизмдер.
ІІІ. Қорытынды.
Көркем шығарма–дәуірдің, сол ... өмір ... ... сол
халықтың бітім– болмысы мен салт–санасының, құндылықтары мен қастерлер
қасиеттерінің тұтас ... ... ... қойылар талап. Бірақ әр
жазушының шығармашылығы осындай бағалауға ие бола ... да ... ... ... ... ... ... телегей-
теңіз байлығы екені даусыз. Олай болса, елім деген әр азаматтың қастерлеп
қадір тұтары да ... тілі ... ... халқының қамына қамыға, ел іргесінің берік, ертеңінің жарқын
болуын аңсаған абзал азаматтары да баршылық. Солардың бірі—Жүсіпбек
Аймауытұлы. Ж.Аймауытов —қазақ сөзіне ... ... ... ... ерекше
ірілік әкелген жан. Жүсіпбек саптаған әр сөз, әр ой өзінің ... ... ... Ж. ... ... зерттеу, оның шығармаларына
үңілу––ХХ ғасыр басындағы қазақ тілінің жай-күйін ғана бағдарлау емес,
қазақ тілінің ... ... ... ... деген құлшыныс.
Ж.Аймауытовтың шығармалары, шығармаларының тілі тіл ғылымы,
әдебиеттану тұрғысынан да жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... еңбектердің қатарына жақында ғана
қорғалған Кәріпжанова Г.Т. «Ж.Аймауытов прозасы тілінің көркемдік
ерекшелігі» атты кандидаттық диссертациясын жатқызуға болады.
Біздің ... ... ... ... ... тарихи сөздердің қолданыс ерекшелігі. Сұлу сөздің
майталман маңмаңгерінің сөз әлеміне бойламас бұрын, тарихи сөздердің
табиғатына, олардың зерттелу жағдайна ... ... ... халықтың тұрмыс жағдайына, өндірістің дамуына,
ғылым мен техниканың өсіп, өркендеуіне байланысты жаңа сөздер пайда болып,
қай тілдің болмасын сөздік құрамы байыды. Енді сол ... ... ... техниканың дамуына байланысты кейбір сөздер сирек қолданылып, бірте-
бірте ұмытылып, сөздің құрамынан шығып жатады. Тіл білімінде сөздің
құрамынан шығып ... ... өте ... ... ... ... сөздер
деп аталынады. Көнерген сөздерді тіл білімінде архаизм және историзм деп
бөлетіндігі белгілі. Қазақ тіліндегі көнерген сөздерді ... ... ... да елеулі еңбектері бар. Н.Ильминскийдің «Материалы к
изучению киргизского наречия» (1861), ... ... ... ... и ... В.Катаринскийдің «Грамматика
киргизского языка» (1898), М.Мелиоранскийдің «Краткая грамматика казах-
киргизского языка» деген еңбектері бар. С.Аманжоловтың «Вопросы
диалектологии и ... ... ... (1959), ... ... древне кипчакского языка», «К истории казахского
литературного языка» (1954), Ш.Сарыбаев пен ... ... ... ... «Из ... порядка слов в казахском
предложении», Р.Сыздықованың «Абай шығармаларының тілін зерттеу» деген
ғылыми еңбектерінде көнерген сөздер құбылысы жөнінде пікірлер бар.
Ғалым С.Исаев: ... ... ... ... ... деп аталатын екі түрі бар. Кейбір заттар мен құбылыстар
күнделікті өмірден шығып қалып, сол ұғымдарды ... ... ... де көнеріп, тілде қолданылмайды»,–деп анықтама береді. (5;35)
Қазіргі қазақ тіл ... ... ... үш ... ... әдет-ғұрыпқа байланысты
Ә)шаруашылық, тұрмыс-күйге байланысты
Б) әкімшілік ел басқару ісіне байланысты
Ә.Болғанбаев көнерген сөздерді көнеру дәрежесіне байланысты үш ... ... ... ... ... шыққан көнерген сөздер.
2. Түбір қалпында айтылмайтын, бірақ белгілі бір туынды сөздердің
түбірінде сақталған көнерген сөздер.
3. Жеке сөз ... ... ... ... мақал-мәтел мен
фразеологиялық тіркестердің құрамында әлі де қолданыла беретін
көнерген сөздер (3).
Тарихи сөздер—лексикалогияның зерттеу нысаны. Тіліміздің көнерген
сөздер қабатына кіреді. Көнерген сөздердің екі ... ... ... ... ... сөздер
Көнерген сөздерді бұлайша жіктеу олардың көнеру сипатымен тілдегі қолдану
ерекшеліктеріне қарай болады. «Архаизмдердің қолданыста бар заттардың атауы
болғанымен әр ... ... ... ... ... ескіріп бір жола қалып қоған» (7;178) сөздер болса, ал тарихи
сөздердің көнеруі тарихи атаулардың бір жола ... ... ... сөз ... ... да ... деген сөз.
Көнерген сөздердің, оның ішінде тарихи сөздерді қарастыру зерттеу
қазақ тіл білімінде мейлінше қолға алынып, жан-жақты ... ... ... ... ... Ә.Қайдаровтың, Р.Сыздықованың еңбектерінің,
тілдің көнерген формаларын түсіндіріп зерттеуге қосқан үлесін атап өткен
орынды.
Өзінің «Қазақ тілі лексикологиясына ... ... ... өтіп, сол ескі заманның өзімен қоса жоғалған сөздер
историзмдер (тарихи сөздер) деп аталады. Историзмдердің ... ... ... ... бір жола ... ... ... (3;125)
дей келіп. Сол дәуірдің тарихи сөздерінің жіктелісін былай көрсетеді:
1.Әкімшілік басқарумен байланысты туған ... ... атақ пен ... ... ... ... тұсындағы пайда болған тарихи сөздер;
тарихи сөздердң жоғарыдағыдай жіктеу өз ... ... ... болады. бірақ
бір кез келген жазушының шығармасын қарастырғанда оған сол дәуірдің
талабына сай баға беруіміз қажет. ... бұл ... ... заман
тұрғысынан алғанда тарихи сөз болса да, шығарма жазылған тұста (мысалы, ХХ
ғасыр басында) жаңа сөз болуы да мүмкін. Жазушы ... ... ... ... ... ... байыта, ажарлай түседі.
Өткен дәуірлерде болған кейбір наным, әр түрлі әдет-ғұрып, күнделікті
пайдаланып ... ... үй ... ... ... ... тұрмысында
бірте-бірте азайып, кейін ескіре бастайды, өте сирек қолданатын болады.
Мысалы, би, болыс, старшын…
Міне, бұлар тілде көнерген сөздер деп аталады. Жеке ... ... ... ... ... ... ... орынға
ие. Бұл тарапта Т.Ахтановтың шығармаларындағы көнерген сөздердің қолданысын
зерттеуші ғалым А.Досованы да атап ... ... ... ... көнерген сөздердің қолданысына қойылар талапты
Манкеева Ж. екіге бөле қарастырады:
1. Тарихи шығармаларда ... ... ... бір ... ... ... ... сөздер.
2. Тарихи шығармаларда сол кезеңнің тарихи жағдайы мен тілін
көрсету үшін ... ... ... ... ... ... шығарма жазу дәуір көрінісі екені белгілі. Сондықтан белгілі
бір шығарма жазарда, оның әр сөзі жазушының айтпақ идеясы мен ... ... сай ... ... ... дұрыс қолдану оқырманға сол кезеңнің өмірі, сол
дәуірдегі адамның жай-күйі туралы толықтай ақпарат бере алады. Қазақ
әдебиетіндегі тарихи романдар жазу ... ... ... ... ... ... ... ХХ ғ.б. Жүсіпбек, Мұхтар,
сынды сындарлы суреткерлеріміз де тарих қойнауына қатысты бірқатар
туындыларды дүниеге әкелді. М.Әуезовтің тарихи драмалары әсіресе ... бай. Ал Ж. ... ... ... ... баға ... ... суреті), «Күнікейдің жазығы» (қазақ ауылының тұрмысы)
сияқты туындыларына тән.
Тарихи сөздерді ұтымды ... ... кез ... ... сол ... ... ондағы шындық бейнесін оқырманына дәл әрі тура жеткізе
алады.
Яғни, тарихи сөздер оқырман түсінігінде сол ... ... ... ... ... ... ... түспек. Себебі оқырманның
ұғынған, өзіне жақын болған туындыны ғана тұғырлы биіктерге көтерері
сөзсіз.
Ж.Аймауытов көнерген сөздерді өз шығармаларында кеңінен қолданған.
Бұның айқын дәлелі—Аймауытов туындыларында ... ... ... молдығы.
Ж.Аймауытовтың—ХХ ғ.б. тұңғыш қазақтың психологиялық романының авторы,
қазақ прозасының көшбасшысы ... ... ... ... ... тілін
қарастыру+ қазақ лингвистикасының өрістеуіне қосылған қомақты үлес болмақ.
Жүсіпбек Аймауытов тіліндегі тарихи сөздерді қолдануды, олардың
қолданыс ерекшелігін ашуды негізге алдық. Ж.Аймауытұлының ... ... ... ... ... оның ... ... сөздерге ерекше
мән беру керек.
Жазушы өмір сүріп отырған кезең тілімен сөйлесуі заңдылық. Қазіргі
уақытта көнерген ... ... ... ... ... көпшілігі
Жүсіпбек Аймауытұлы өмір сүрген кезеңінде көнерген сөз болып саналған жоқ.
Яғни, күнделікті тұрмыста, ауызекі тілде активті ... ... ... ... ... ... кейбір сөздер бүгінгі таңда көнерген сөз
болып қалып отыр. Ғалым Е.Жанпейісов ... ... ... тіл
құбылыстары, көне және дәстүрлі тіл құбылыстары деп жіктей түседі (4;
28,23,31).
Ендігі сөзді Жүсіпбек Аймауытұлының шығармаларындағы көнерген
сөздердің қолдану ерекшеліктеріне арнайық. ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып
ерекшеліктеріне, салт-санасына, әлеуметтік қоғам өміріне, әкімшілік ел
басқару істеріне байланысты, ескі діни нанымға байланысты көнерген ... Біз ... ... ... ... ... ... тарихи мұра ретінде бағалаймыз. әлеуметтік қоғам өміріне, әкімшілік,
ел басқару істеріне байланысты болыс, би, қажы, тілмаш, ... ... ... ... ... жүзбасы, алаш, ұлық, кемесер, балшабек, ылау,
барымта, пәуеске, хұсыр т.б. сөздер кездеседі.
Ғалым Р.Сыздықова: «Қазақтың ауыз әдебиеті мен тілінде, жырларда ескі
тұрмыс-салтқа ... ... ... өмір сүрген ақын-жазушылардың бұл
күнде ұмыт бола бастаған немесе мүлде ұмытылған, я болмаса мағынасы
өзгерген сөздер мен сөз тіркестерінің кездесуі ... ... ... ... ұмыт ... және ... қолданылатын
ұлттық ойын аттары кездеседі.
Мысалы, мыршым—алқа қотан отырған қыз-бозбаланың жүзікті ... ... ... ... ... ... ... кейін орамал тастамақ болды.
Ойын созыла берді. Хан қалай( белбеу соқ, ... ... ... ... ... ... ... қыл, ләпи молда, қалдырма қақи, балтам
тап, т.б. сияқты сүйісетін, белбеумен ұрысатын, жұдырық жұмсайтын, емшек
ұстайтын, қысатын, тағы талай қол ... ... ... аяқтаған кезде,
жігіттер түрегелісіп, құр-құр қалмақ ойыны сияқты жақтан ... ... ... ... (384) ... ... диалектные слова, которые обозначают
предметы и явления быта и труда, специфичные для определенной местности ... ... ... тұжырымдайды (8;315).
«Этноатаулар көркем шығармада тіл мен мәдениеттің ғана байланысын
көрсетпей, оқырманға ұлттық ... пен ... ... де ... ... ... тілінде этномәдени фон жасаудың негізгі құралы» (9;46).
Жазушы шығармаларындағы этнографизмдер ұлттық ... ... ойын ... бүгінде ұмыт болған этнографизмдер болып табылады.
Н.М.Шанский: «Этнографизмы—такие диалектные слова, которые обозначают
предметы и явления быта и ... ... для ... ... ... ... языку»,–деп тұжырымдайды (8;315).
«Этноатаулар көркем шығармада тіл мен мәдениеттің ғана байланысын
көрсетпей, оқырманға ұлттық болмыс пен ұлттық белгіні де танытады. Осының
өзі ... ... ... фон ... ... ... (9;46).
Жазушы шығармаларындағы этнографизмдер ұлттық ерекшеліктерді
танытады.Мысалы, салт-дәстүрлерімізге байланысты кездесетін шаш сипар,
қолұстату, қалың мал, ұрын келу, әмеңгер, тасаттық, т.б. ... ... ... ... ... ... құбыладан бірдей үстіне төніп тұрған ақар-шақар тауларға да,
тауға біткен үйірім-үйірім сабалақ жүнді ... да, тау ... ... ... де, ... ... ... жатқан құмырсқадай жылқыға да,
қостан аулағырақ өзек құлай шыққан шоқ-шоқ бұтаға да Ақбілектің көзі тоқтап
тұра алмай, сырғанап келіп, жер ошақтың ... ... қара ... ... ... ... ... Орыстың қолына түскен әлдеқандай
сорлының астауы, шөміші екен ... ... мен де ... ... ... ... ... тағы жас алды».
Кедейлердің киімі:
Жыртық милық, жалбыр тымақ, жаман тон, шолақ ... тон, шона ... ... ... тері шалбар, көне мәсі, қисайған кір кимешек, жаман
тымақ болып ... ... ... жаңа ... көк шұға киім, сұр
қалпақ, шекпен, сеңсең ... ... ... қой жүні ... ... ... брезент сулық, бұраптабан етік, сырма шалбар, қызыл елтірі тымақ
сияқты болып келеді.
Жүсіпбек Аймауытұлы кейіпкерлерінің ... ... ... олардың
өзіндік ерекшеліктерін, тұрмыс-тіршіліктерін, ішкі психологиялық
ерекшеліктерін астастыра отырып шеберлікпен жеткізеді.
Халықтың рухани өмірімен тығыз байланысты ұлттық киім атаулары
тілімізде этнографизмдер ... ... ... ... жұрт масайрап, Күнікейің құрбы-құрдастары
атлас, торғын, жібек, бәтес, мақпал, барқыт киіп, күміс баулы, ... ... ... ... ... соғып, қызылды-жасылды, оқалы,
зерлі тақиялардың шоқпардай үкілері үлпілдеп, күлтелі қос етектері
күлкілдеп, он кез ... ... ... бұлғандап, сәнденіп жүргенін
көргенде Шекердің іші қазандай қайнайды, оларды көргенде Шекердің ... ... ... өте ... да ... ... қарап кетеді»
(336) .
Мата түрлері—биқасап, батсайы, дүрия, бәтес.
«Бозінген шапанының өңірін ... ... ... ... ... ... ... жиегін, қалтасының қақпағын, кебіс,
мәсісін—бәрін шұқылап көріп болған соң, маңдайына шашырай салбырап тұрған
шашын ақырын ... де қыз ... ... ... ... ... ... батсайы, жеңсізі дүрия, көйлегі бәтес екенін
айтысып…»(198)
Бәтес—мақта немесе зығыр жіптен тоқылған, жылтыр түсті жұқа мата,
батсайы—қалың жібек кездеме.
Мата түрлері, киім түрлері ... ... ... ... ... арқылы мінез-құлықтарының бір қырын (көрсеқызарлық,
қызғаныш) көрсетеді.
Белбеуімдегі жарғақ дабағайым, шашақты сары қынды мүйіз сапты өткір
кездігім алдыңғы қалтамдағы дабыл байлайтын ұзын қайыс ... ... ... ... ... ... шеттік, дабыл, дабағай—көнерген сөздер қатарына жататын
сөздер.
Кейіпкердің сал-сері екендігін, қарапайым халықтан ерекшеленіп
тұратындығын білдіреді.
Шеттік—ердің алдыңғы жақтарындағы қайыс баулық (731).
Халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... аяқшы, саятшы, күрсі, боқжама, шақша, тақылжыры,
кездік, т.б. сөздер прозада кездеседі.
Сонымен жазушы шығармасындағы көнерген ... ... ... ... ... ... ... Халық даналығынан туған, ғасырлар
бойы тіл қазанасының қоймасында сақталып келе жатқан, бірақ қолдану
қажеттілігіне байланысты көнеріп, күңгірттеніп, ... ... ... ... ... ... қайтадан жанданып,
бүгінгі тіліміздің байлығын, сөздік қорын молайтса, халықтың игілігіне
жараса, нұр ... нұр ... ... еді. ... ... көнерген сөздер— өткен ғасырдан бізге келіп жеткен тіл
байлығының ересен мол көзі.
Жүсіпбек Аймауытов туындыларында көнерген сөздердің молынан
кезігетініне көзіміз жетті. Енді ... ... ... ... жіктей қарастырар болсақ:
1.Кеңес өкіметі кезінде пайда болған тарихи сөздер;
2.Әкімшілік, ел басқарумен байланысты пайда болған тарихи сөздер;
3.Көлікке, қару-жараққа ... ... ... ... өкіметі кезінде пайда болған тарихи сөздер.
«Параграф, квартал, декрет, секрет дегендер көбейіп кетіп,
солардың
кілтипанына миы жете алмай жүр ... ... ... ... ... ... отыр ... Мен жазыламын. Бірге туғандай жолдасымды өлтірді, ағамды
өлімші ғып кетті, ауылымды талады, енді ... ... жоқ. ... ... ... Бірі ... ... келмей отыр. Балар жазылмай-ақ
қойсын. Көрермін малға ие болғанын. Балшабек кедей партиясы екен ғой(
Ендеше кедейлер жазылу керек. біз өз ... үшін ... ... көрсетілген мысалдардағы «Исполком», «декрет», «квартал», «балшабек»,
«партия» сөздері 20–30жылдары актив қолданыста болған, ал қазіргі біздің
тілімізде пассив ... ... ... сөздердің қатарына жататын сөздер
болып табылады. Олар—өз дәуірінің сипатын берер сөздер.
Жалпы, Жүсіпбек Аймауытов шығармаларында кеңес ... ... ... ... ... Бұған себеп — жазушының өмір сүріп отырған
дәуірі.
«Біз төңкеріске дайындалған ел емеспіз. Төңкеріс бізге көктен түсті.
Біз орыс пролетариаты, орыс большевиктері қан ... алып ... даяр ... боп ... ... мысалдағы орыс пролетариаты (яғни жұмысшы табы), орыс
большевиктері, төңкеріс секілді ... де ... ... ... ... қатарына жатады. Бұл сөздер өз дәуірінде жаңа сөздер есебінде кең
қолданысқа ие ... ... ... ... ... ... ... ел басқарумен байланысты сөздер.
«Оқыған: «Алашорданың» басындағы бұрын патша қызметін қылған төрелер,
ақсүйектер, ескі оқығандар болатын. Олар саясат ... ... ... ... олар ... ... ... әр үйдің бір қазан бұзары, бір биі болады ғой». (26)
«Көрші ... ... би ... тартып шауып алғанын да, әкесінің
әркімге барып, сандалып, түк өндіре ... да, ... ... біледі.
Мұның бәрі Қартқожаның жүрегіне түйткіл болды. Болыс, тілмаш, ауылнай,
шабарман дегендері, тағы түрлі «адам» болған «атқа мінгендерді» Қартқожа
зорлықшыл, жалмауыз жан ... деп ... ... ... ... қара ... шығып кетіп, оны қарай қоятын көлік
болмай, жетішоқпарлар бір ... шөп ... ... бота ... ... ... аяғы ... шалдықты». (34)
Осы жоғарыдағы мысалдарда берілген «болыс», «шабарман», «ауылнай», «жеті
шоқпар», «патша» сөздері—үстем тап өкілдерінің (елдегі билік түріне тәуелді
туған) аталымдары. Бұл ... ... ... ... ... ... шығармаларға тән.
Ж. Аймауытовтың шығармаларына тән өзіндік ерекшелік—қазақ тұрмысын
дәл көрсете ... ... ... сол ... ала ... бой ұру ... ескі тұрмысты көксеп шарқ ұру байқалмайды.
Жазушының бір ерекшелігі өзі өмір сүрген дәуірді ... бере ... ... ... ... реализмнің алғаш іргетасын
қалаушылардың бірі болды. Ол қолданған әр сөз оралымы,
тілдік қолданыс бұған айқын ... бола ... ... Сақау, Көтеш, Жаяу Мұса, Жамшырбай, Мұстапа, Мәшһүр
Жүсіп, Сұлтанмахмұт сықылды ақындар, әншілер, серілер де туған, кешегі
патшаға білікті дуан басы Шорманның Мұсасы да, паң ... ... ... шыққан, Құсайіт, Тәнті сықылды азуы алты қарыс көкжал болыстар
да ... ... ... ... байланысты.
Ж.Аймауытов туындыларында ескі әскери қару атаулары, әскери киім
атаулары көп кезіге қоймайды. ... мына ... мән ... көрсек.
«Бәрі қарулы, көбінің қолында сойыл, не шоқпар, кей бірінде бақан-ау
деймін, келдек, біреулері тымағының екі құлағын ішіне жымырып, бауын байлап
алыпты, ... ... ... ... ... – топыр дыбыс жоқ. Сұр қашқан. Тымақ жымырулы, бас танулы,
тақымда—сойыл, шоқпар, найза, айбалта. Кейбірінде бытыра, шиті. Аттар ала
жабулы: жарауы, тоғы ... ... ... ... ... (88).
«Бозторғайды аяп кетті Ақбілек. Сұр жыланды сойылшамен салды ... ... ... басы астына кеп, солаң ете дүрс етті»(108).
Осындағы ... ... ... ... «сойылша» дегендер—
қазақтардың қарулары. Бұл атаулар—қазақ түсінігінде ежелден бар қарулардың
атауы. Ал «бытыра», ... ... ... ... Яғни бұл ... орыс-қазақ қарым-қатынасының нәтижесінде енген. Аймауытов
шығармаларындағы тарихи сөздердің қолданыс жиілігіне ... ... ел ... ... ... жиі ... ал ... қатарда
кеңес үкіметі тұсында пайда болған тарихи сөздер.
Ең соңғы орынды қару-жарақ атаулары иеленеді. Бұл жазушы көтерген
тақырыппен, жазушының ... ... ... Яғни Ж.Аймауытов
шығармаларын көбіне 1916 жылға дейінгі және кеңес үкіметі қалыптасқан
алғашқы жылдарды қамтиды. Сондықтан ондағы тарихи ... ... ... әрі ... ... ... ең бір ерекше,
әрі баса мән беріп тоқталарымыз—жазушының қолданған тарихи
фразеологизмдері.
Аймауытов шығармалары тарихи фразеологизмдер туралы ... ... ... ... ... ... тоқталып өтсек.
Көне фразеологизмдер тілімізде көптеп кездеседі. Көне фразеологизмдер де
лексика ... ... ... мен ... ... ... ... сөздердей архаизм және историзмдер деп екі салаға бөлінеді.
Тіліміздегі көне фразеологизмдерді ... ... ... ... ... архаизмге арналған фразеологизмдердің жеті түрін, тарихи
фразеологизмдердің де бірнеше түрін ... ... ... ... алты сан ... қарағай басын шортан шалу,
ақтабан шұбырынды, алқа көл сұлама, ... ... ... ... ... ... ... күнде жиын, құба қалмақ заманы.
2. Әскери атақ пен қару-жараққа қатысты: ала балта, қара нөпір қол, алты
құлаш ақ найза т.б.
3. ... ... ... ... тарихи фразеологизмдер:кедейлер комитеті,
партия ұясы, қызыл отау, қызыл әскер, ақ банды. (10;13)
Көнерген тұрақты тіркестер көбіне ... ... ... ... тарихи шығармаларда қолданатындығымен ерекшеленеді.
Жүсіпбек Аймауытов та өз мұраларында тарихи фразеологизмдерді
қолданды. ... ... ... ... ... келтірер болсақ,
оларды жоғарыда көрсетілген бөліністегідей жіктеп алуға болады.
1)Қару-жарақ, әскерге байланысты фразеологизмдер.
«Бірнеше жоба көрсетілді. ... ... ... ... ... тар асуға қояйық» десті біреулер. Енді біреулер:
«Атысып жеңе алмаймыз, қолма-қол қара сойыл болмай оңбаймыз, қаптап ... ... ... да қайратты жігіттерді іріктеп алып төбелеске
кіргізейік те, қалғанымыз ... ... ... де ... «Түнде,
қапылыста басайық»дескендер де болды. «Елші жіберіп, алдаусыратайық» деген
де болды. ... ... ... кісі ... ... қара тартып,
не де болса бірге көруге бел байлады». (88)
Осындағы «қара ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл тіркестің берер мағынасы—күресу,
соғысу.
2)Әкімшілік басқару дәуіріне байланысты фразеологизмдер. Мысалы:
«Қартқожа ... ... ... ... ... болды. Аят оқығанда күйеу
Мағзұмның мақамына да салып алды. Құран оқығанда шарта жүгініп, ... ... ... да ... ... мысалдағы молда болу тіркесі—«сауатты», «хат таныған» деген
мағынада жұмсалған. Себебі, ХХ ғасырдың басына дейін арабша хат таныған
адамдар сауаттылар ... ... ... ... уақыт өте келе бұл
тіркестің берер мағынасы тарылған.
3) Кеңес өкіметі тұсында пайда болған тарихи фразеологизмдер.
«Елге ... соң атқа ... ... ... ... жаңа бір қызметке
ниет қып жүргенімде соғыс болды да, оның ... ... ... ... ... ... келіп, қала-қалаға орнады. Балшабай деген бар, кедейдің
пайдасын сөйлейді, балшабайға жазылған кісіні ауылнай қылады, болыс қояды,
қолына мылтық береді, «панимаешь», ... ... ... ... ... ... кедейге тартып әпереді деген лақаптар шыққан соң, жатсам
ұйқым, тұрсам күлкім келмейді» (158).
Бұндағы кеңес тұсына тән ... ... ... «ақ әскер».
Идиомалық тізбектер талай ғасырдың жемісі болғандықтан, бұлар да
дамиды, кейбіреулері ескіріп, ұмытылып қалады. Қоғамдық құрылыстың,
экономикалық жағдайдың жайына байланысты жаңа ... да ... ... ... ... яғни ... терминмен айтқанда, көнерген
фразеологизмдер қазіргі сөйлеу тілімізде қолданылмайтындықтан, жоғарғы
стилистикалық реңкке ие болады. ... «Во ... ... ... ... с жизнью, историей и культурой общества»,–дейді. Қазақ
халқы бүгінгі заманға дейін небір замандарды басынан кешірді. Бір тіл—бір
ұлт ... ... ... ... заман өзгерген сайын халықтың тілдік
элементтері де өзгеріп отырады.
Көнерген сөздерді қолданудағы осы аталмыш өзгешеліктер—стильдік
даралыққа тән ... ... ... ... бар ... ғана ... ... Ұлттық әдебиетте белгілі бір жанрда,
көркемдік жаңалық ашқан суреткер стильдік ... ... ... ... осы ... ... бір стильдік бағыттың
дүниеге келуіне әсері болған. Ал ... ... өз ... ... ... ... ... шығармашы екені баршаға мәлім. Ол өзі
өмір сүрген заманның әлеуметтік, ... ... ... мән ... ... ... ... отырып бұрын-соңды айтылмай келген
жаңалықтарды ашқан талантты тұлға деп айта ... ... ... ... көнерген сөздер өткен ғасырдағы қазақ
тілі лексикасының байлығын көрсетеді. Халық даналығынан туған ... ... ... ... ... келе жатқан, бірақ қолданылу
қажеттілігіне байланысты көнеріп, мағынасы ... ... ... ... болған сөздердің кездесуі—сол дәуірдің тынысымен
тыныстап, шындық болмысқа, шынайы тіршілікке сену үшін қолданылар тәсіл.
Тарихи сөздерді ... ... ... тарихи сөздердің кездесуі
шығарманы жазылған кезеңнің куәгеріне айналдырмақ. Яғни шығармада
қолданылған әр сөз—ел ... ел ... ... ... Аймауытов
шығармаларындағы көнерген сөздер, оның ішінде тарихи сөздер—өткен ғасырдан
біздің заманымызға дейін келіп жеткен тіл ... ... мол ... ... Жазушы мұрасы халық қалауын тапса, мәңгілік жасамақ.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1.Аймауытов Ж. ... ... ... 1989ж.
2.Балақаев М., Жанпейісов Е.т.б. «Қазақ тілінің стилистикасы»
Алматы:1974ж.
3.Болғанбаев Ә. «Қазақ тілі лексикологиясы» Алматы:
4.Жанпейісов Е. «Қазақ прозасының тілі» Алматы: 1968ж.
5.Исаев С. ... ... ... Г.Т. «Ж.Аймауытұлы прозасы тілінің көркемдік ерекшелігі»
канд. диссертация. ... ... ... ... ... Алматы:1998ж.
8. «Лексика современного русского языка» Москва: Просвещения, 1964ж
9. Сейілханов А. «Қазақ тіліндегі этнографиялық лингво-мәдени ... ... ... ... Р. «Сөз ... ... ... Түсіндірме сөздік
12.Ізденіс 2001ж №1. Сәрекенова Қ. «Фразеологизмдердің қолданылу
ерекшеліктері».
13.Ізденіс 2004ж. №2. Досова А. «Т.Ахтановтың көркем шығармаларында
көнерген сөздердің қолданылуы».
14. ... ... ... ... №5, 2003ж. ... Ж. «Ж.Аймауытов
шығармаларының стильдік ерекшеліктері».

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жамбыл жылу ЖШС жэц – 4 қазандықтарының атмосфераны ластауынан пайда болған экологиялық тәуекелді есептеу64 бет
Патшалық ресейдің бағынышты түркі халықтарының орыстандыру саясаты22 бет
Қазақстандағы орман шаруашылығы мен орманды аймақтарда мемлекеттік тілдің қолданылуы: әлеуметтік лингвистикалық, когнитивтік лингвистикалық қырлары54 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
Delphi-дің қолданылуы мен тағайындалуы17 бет
SQL-дің жүйелік құрылым және мәліметтер базасында қолданылуы20 бет
«Ақпарат» ұғымының қолданылуы29 бет
«Ақпарат» ұғымының қолданылуы. Қоғамды ақпараттандыру27 бет
«Шыны. Оның қасиеттері және қолданылуы»5 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь