Қытайдағы қазақ диаспорасының саяси-әлеуметтік, құқықтық жағдайы

Жоспар
Кіріспе 2.7 б.б.
I тарау.
ХХ ғасырдағы қазақтардың Қытайға көшу мен елге оралу тарихы.
1.1. 1914.1939 ж.ж. аралығындағы қазақтардың Қытайға
көшу себептері. 8.23 б.б.
1.2. ХХ ғасырдың екінші жартысында Қытай қазақтарының
елге қайтуы. 24.27 б.б.
II тарау.
Қытайдағы қазақ диаспорасының саяси.әлеуметтік, құқықтық жағдайы.
2.1. Қытайдағы қазақ диаспорасының әлеуметтік,
демографиялық жағдайы. 28.39 б.б.
2.2. Қытай қазақтарының құқықтық қорғалу мәселелері. 40.44 б.б.
2.3. Тәуелсіз Қазақстанның көші.қон саясатында, Қытай
қазақтарының алатын орны. 45.65 б.б.
III тарау.
«Қытайдағы қазақ диаспорасы: тарихтық, құқықтық аспектісі» тақырыбын мектепте оқыту мәселелері.
3.1. «Қытайдағы қазақтардың тарихи.құқықтық жағдайы» тақырыбын
мектеп бағдарламасына енгізу мәселелері. 66.72 б.б.
3.2. Қытайдағы қазақ диаспорасына қатысты, құқықтық қатынастарды
мектепте оқыту. 73.84 б.б.
Қорытынды 85.87 б.б.
Қосымшалар 88.91 б.б.
Қолданылған әдебиеттер тізімі 92.93 б.б.
        
        Қытайдағы қазақ диаспорасы: тарихтық, құқықтық аспектісі.
Жоспар
Кіріспе
2-7 б.б.
I тарау.
ХХ ғасырдағы қазақтардың Қытайға көшу мен елге ... ... ... ж.ж. ... қазақтардың Қытайға
көшу себептері.
8-23 б.б.
1.2. ХХ ғасырдың екінші жартысында Қытай қазақтарының
елге қайтуы.
24-27 ... ... ... ... саяси-әлеуметтік, құқықтық жағдайы.
2.1. Қытайдағы қазақ диаспорасының әлеуметтік,
демографиялық жағдайы.
28-39 б.б.
2.2. Қытай қазақтарының құқықтық қорғалу мәселелері. ... ... ... ... саясатында, Қытай
қазақтарының алатын орны.
45-65 б.б.
III тарау.
«Қытайдағы қазақ диаспорасы: ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың тарихи-құқықтық жағдайы» тақырыбын
мектеп бағдарламасына енгізу мәселелері.
66-72 б.б.
3.2. Қытайдағы қазақ диаспорасына қатысты, құқықтық қатынастарды
мектепте оқыту.
73-84 б.б.
Қорытынды
85-87 б.б.
Қосымшалар
88-91 б.б.
Қолданылған ... ... ... ... ... 10 ... ... ұлттардың қатарында. Бұл
санның үштен бірін Қазақстаннан сырт ... ... ... ... құрайды. Олардың тұрмыс құрып, мекен еткен елі үшін олар ... ... ... үшін олар ... ... ... ... объективтілік түрде ... ... сан қилы ... ... қайта жазып шығу мүмкін емес. Сана-
сезімнің ширығуы заманында өз ... ... ... ... ... деп атой салып жатқанымыз да бар. ... ... ... ... ... ... түсінуден, өздерінің тарихи
ата-қонысының бір шегінде ... ... келе ... қазақ халқының қомақты
бір бөлігі ретінде қарастырудан аулақпыз. Ащы болса да қоғамда ... осы. ... ... ... ... ... бұл ... оң
қабақ танытқан зерттеу жұмыстарының жоқтығы жүрек ... Бұл ... ... ... ... бірі ретінде, менің таңдап алған
тақырыбымның да өзектілігін құрайды.
Қазір Қытай шегінде 1 миллион 500 ... аса ... ... (12.) ... күні ... да «қашқын» емес, ол жайында төмендегідей негіз
келтіре аламыз:
• Тарихи тұрғыдан ... ... ... өз ата-қонысында отыр. Олар
қоныстанып отырған ... ... ... ұлт ... ... ... байырғы үйсін, ғұн, түрік, түркеш, қарлұқ ұлыстарының тарихи
Отаны. ... ... ХV ... де бұл ... ... керей,
меркіт, үйсін, қаңлы тектес ру-тайпалары жасады. Кейінгі кезде
шығыстағы ... ... ... ... бұл өңір бір ... кетсе де, ХІХ ғасырдың 60-жылдарынан бастап қайтадан ... ... ... ... ... бір ... ойрат қалмақтары
жойылғасын, Абылай ханның кемеңгерлікпен орналастыруының арқасында,
Қабанбай, Жәнібек тектес ... ... өз ... сол ... өсіп-өнген ұрпақ.
• Қытайдағы қазақтар бұрын-соңды өздерінің әкімшілік өкілеттігін белгілі
деңгейде сақтап келеді. Бүгінде Қытай ... ... ... ... үш ... ... бар. Іле Қазақ автономиялы
облысы Қытайдағы ең ... ... ... ... оның ... ... ... қоныстанған үш аймақтан тұратын 25 аудан мен ... (13.) ... ... қарай ол Қытайдағы бірден-
бір орынбасар өлке дәрежелі облыс. Ал ... ... ... ... жағынан қатардағы аймақ дәрежесінде ғана. Қытай
қазақтары 47 ауданға қоныс тепкен. Осыншама халық жер ... ... ... ... өздерін азшылық санап отырған
жоқ. Ал оларды 1 миллиардтан ... ... ... салыстырғанда
теңіздің тамшысындай-ақ болатынын айтпасақ та түсінікті.
• Қытай қазақтарының ... тән ... ... ... орта және ... оқу ... ... мекемелері, әкімшілік
басқару жүйесі, кадрлар запасы болып келді. ... ... ... ұмыт қалмады. Аталған салалардың бәрінде жұмыс көбінесе ... ... ... ... ... ... тілі қазақ халқының
қомақты бөлігі қоныстанған аталмыш өңірде ... ... ... ие ... ... ... арасында қазақтың ұлттық салт-дәстүрі, ән биі,
көркемөнері, әдебиеті жалғасты дамуда. Атап ... ... ... ... ... ... ... т.б. бұқаралық қимылдар
қазақтың байырғы салт-дәстүріне сай өткізіліп ... ... өнер ... ... өсіп ... ... қазақтарында халқымыздың қымбатты әдеби-тарихи мұралары, ән-
күйлері сақталған. Олардың ... ... ... ... ... – Қазақстанда ұмыт болған немесе із-тозсыз жоғалып кеткен
бағалы дүниелер. Қазірге дейін Қытай ... ... ... ... мен фольклорына арналған 80 том, қазақ қиссаларына арналған
18 том, қазақ тарихына арналған 6 том ... ... ... бұл ... ... ... төрт құбыласы тең, қой
үстінде бозторғай жұмыртқалаған» заманда өмір сүріп отыр деген ұғым ... ... да ... қиын ... ... жатыр. Қытайландыру
саясатының қарқындылығы бейбітшіл халықты зар жылатып жатқан кездер де аз
емес. Жалпы ... ... ... ... ... менің дипломдық жұмысымның негізгі мақсаты болып табылады.
Аталған мақсатқа жету жолында, дипломдық жобаның міндеттерін де негізге
алғанымыз жөн. Оның ... ... ... ХХ ... басында қазақтардың Қытайға қоныс аударуына мәжбүрлеуші
себептерді анықтау;
• Қытайдағы ... ... ... мәселесін қарастыру;
• Қандастарымыздың көшіп-келуіне қатысты ... ... ... ... демографиялық жай-күйін зерттеу;
• Қытайдың көші-қон саясатының негізгі бағыттарын анықтау.
Жұмыстың хронологиялық шеңбері.
Дипломдық жұмыстың хронологиялық шектері ретінде ХХ ... ... ... ... күнге дейінгі уақыт алынды. Бірінші бөлімде
жалпы қандастарымыздың ... ... ... қай уақыттан бастап
қоныс тепкенін білу үшін азғана тарихқа шегініс жасалынады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Әрине, Кеңес дәуірінде бұл ... ... ... ... ... кезде көптеген жұмыстар жарыққа шыққанымен, ... ... ... ... ... ... ... 1950-1980 жж
шетелдерде тұрып жатқан қазақтардың кейбір тарихи ... ... ... байланысты жарияланған жұмыстар идеологиялық қысымға ұшырады.
Осы пайымдаудың дұрыстығына көз жеткізу үшін ... сол ... және ... ... диаспорасына байланысты монография мен
мақалалардың жетіспеушілігі, сол кездегі ... ... аз ... және ... көбі Қытайдағы қазақ ирредентінің жеке
мәселелерін зерттеген. (12.)
Осының ... Г.В. ... ... ... монографиясын
айтуға болады. Бұл кітапта Шыңжан провинциясындағы қазақ тұрғындарының этно-
тарихи проблемалары зерттелген. Қытайдағы қазақ ... ... ... бұл ... ... болды.
Тарихи және этнографиялық мәселелерге арналған мақалаларды айта отырып,
Қытайдағы қазақтар тұралы ... ... ... ... как ... ... ... революции
(1944-1949)» деп аталатын мақаласын айтуға болады. Н.Н.Мингулов сол кездегі
оқиғаға қатысты Шынжаңның периодикалық ... ... ... ... Іле ... ... ... берген. (8.)
Шет жерлерде тұратын қазақтар туралы Кеңес тарихнамасында С.И.Бурк
ғылыми ... ... Ол 1950 жылы ... ... жатқан халықтың
эникалық құрамын Г.П.Сердюченконың ... ... ... ... ... ... және статистикалық
мәліметтер келтіре ... ... 1954 ... ... ... санағынан алынған
мәліметтер арқылы 1953-1954 жж қазақтар туралы жазған.
Қазақтардың жоңғар ... екі ... бойы ... ... ... ... ... халықаралық аренсында ең қызықтыратын
сұрақтардың бірі болып табылады. Осыған байланысты ... ... ... В.А. ... ... ... и казахи /17-18
вв/» монографиясын айтуға болады. Қытай қазақтарыныңтарихи ... болу ... ... дамуының тарихын, қазақтардың эмиграция салдарынан
Шыңжаннан 1930-1950 ... ... мен ... ... басқа елдерге
таралуының бірнеше кезеңдері бар: бірінші кезеңге батыс ... ... Олар ... ... зеттеулерін 1950 жылғы
Шыңжанда, Тибетте , Үндістанда және ... ... ... ... Осыған орай, Годфри Лиастың «Казахский исход» деп аталатын
монографиясын және ... Дж. ... «Как ... ... к ... айтуға болады. Осы кезеңге ... ... ... жатады. Олар Шынжаңнан Түркияға келген алғашқы саяси қазақ
босқындардың лагерлерінде зерттеулер жүргізді.
Екінші кезеңге сол ... ... ... ... ... ... ... мен мемуарлар жатады.
Ең біріншісі 1976 жылы Стамбулда түрік тілінде ... ... ... ... ... Бұл кітаптың бірінші бөлімінде автор оқырмандарды
Шыңжаң ... ... ... ... ... ... жылғы Шынжаңдағы оқиғаларға байланысты жазған. Сонымен қатар ... және ... Ұшар ... ... қазақтардың Шынжаңнан Тибет арқылы
Кашмирге келуі және көптеген қанды көтерілістердің болғанын бяндайды.
Үшінші кезеңге батыс тарихшылары мен ... 1980 ... ... ... ... ... ... мен қазіргі дамуын
зерттеген монографиялары жатады. Бұл жерде 1988 жылы Упсалада (Швеция)
Оклад университетінің ... ... АҚШ) ... Бенсон мен швед
ғалымы Ингвар Сванбергтің «Казахи Китая» деп аталатын монографиясы жарыққа
шықты.
Төртінші ... ... ... осы ... зерттей бастаған
қазақстандық ғалымдарының еңбектері құрайды.
1995 жылы 16-17 ... ... ... ... ... и ... деп аталатын халықаралық симпозиум. Бұл ... ... ... ... рет ... және ғылыми зерттеу
жұмыс Қытай ... ... ... оқып ... ... Түркия, ФРГ-дағы қазақ диаспорасының, Ресей, Монғолия және
Өзбекстандағы қазақ ирредентінің ... сөз ... ... ... ... 1994 жылы ... К.Л.Сыроежкиннің
«Казахи в КНР: очерки социально-экономического и ... ... ... ... ... ... ... Нәбижан
Мұқаметқанұлының «Қытайдағы қазақтардың ... ... ... атап кету ... ... ... ... жатқан қазақтардың
өткен тарихы мен қазіргі дамуын ... ... ... ... - қазақтардың демографиялық өсуі, кейбір
зерттеушілердің пайымдауындай әлеуметтік-экономикалық артта қалғандығының
салдарынан емес, ... ... ... қолайсыздығынан тікелей
жапа шекті. Екі ғасырға созылған отарлық ... ... ... бірі ... сталиндік әкімшілдік-әміршілдік жүйенің ... ... ... өте ауыр ... зұлматты, тым рақымсыз голощекиндік
геноцидтен көшпенді қазақтар қатты күйзелді. ХХ-шы ғасырдың ортасына дейін,
екінші дүниежүзілік соғыс ... ... екі ... ... бойы қазақ
халқының өз жеріндегі жағдайы өте жайсыз ... ... ... ... ... ... ... ашаршылық, саяси репрессиялар және
тағы басқасы жергілікті халықтың шекаралас басқа ... ... ... ... ... халқының демографиялық жағдайының өзгеріске
ұшырауына әкеледі. Қазіргі күні Қытай ... ... ... ... ... ІІІ ... ... негізгі бөлімде
және Қорытынды бөлімнен тұратын осы ... ... ... ашылып
баяндалады.
I тарау.
ХХ ғасырдағы қазақтардың Қытайға көшу мен елге оралу тарихы.
1. 1914-1939 ж.ж. аралығындағы ... ... көшу ... ... ... ... көшуі мен елге оралуын қарастырмас
бұрын, тарихқа азғана шегініс жасап, ... ... ... ... ... ... назар салайық.. Бұл жөнінде біздің
жүгінетін көптеген тарихи мәліметтеріміздің ішінде, ... ... ... ... келтірген Нәбижан Мұхаметқанұлының ... ... ... ... ... ... келтіріледі.
Қазақтар мен қытайлардың өзара қарым-қатынастары біздің заманымыздан
бұрынғы ІІІ ғасырдағы ... Хан ... мен ... ... көзі ... Ғұн және ... дәуірінен басталғандығы
баршаға аян. Ол кезде Қытайдың Хан патшалығы өзімен үзеңгі ... тең ... Ғұн ... ... батысқа қарай жол тартып ірге жаю
үшін ... ... ... ... ... ... ... Ақыры олар Іле-
жетісу өңірінен Үйсін мемлекетімен байланыс орнатып, ... ... ... ... ... алға ... ... іске асырды. Орталық азиядағы
елдермен де қарым-қатынас орнатты. Бірақ бұл тұста ... ... ... ... хан ... кезінде, яғни біздің заманымыздың
І ғасырында ... еді. ... ... ... ... аренаға шыққан Қытай
патшалықтарының кейбір ... ғана ... ... ... ... жасай алды. Бірақ ол байланыстар сол патшалықтың тақтан таюымен
бірге үзіліп қалып ... ... елі ... Азия ... әсер ете алмаған-ды. Бірақ, Қытайдың ең соңғы феодалдық
патшалығы болған Цин ... ... ж.ж.) ХVIII ... ... ... азияға дейін ірге жайып келуі, қазақ ... аса ... ... Цин империясы – қытайдың шығыс солтүстігінде өмір сүрген
Шүршіт ақсүйектері 1644 жылы құрған ... ... Ол ... ... ... ... бүкіл Қытайға өз үстемдігін жүргізді.
Цин патшалығы Жонғария мен Қашқарияға әскери жорық жасау барысында,
ілгерінді-кейінді Орталық Азиядағы ... яғни ... ... де ... да ... де ... ... орнатты. Бірақ Цин
патшалығының Орталық Азиядағы елдермен болған байланысының сипаты, ... тауы ... ... (жонғар), ұйғыр сияқты тұрғындармен болған
қарым-қытынасының сипатынан мүлде басқаша еді. Сондықтан Цин патшалығы
оларға әуел ... ... ... жасады. (8.)
Цин патшалығы Тянь-Шань тауының батыс солтүстігіндегі жоңғарларды және
оңтүстігіндегі ... ... ... (шын мин) деп ... әрі ... билеп-төстеу саясатын жүргізді. Ал Орталық Азиядағы өзімен байланыс
орнатқан қазақ, өзбек, қырғыз, тәжік ... ... ... «сырттай ел
болғандар» (фан шу го) деп атағанымен, іс ... ... ... ... ... сол ... олармен дипломатиялық қарым-қатынас жасады.
Алайда ол ... ... ... асты ... деп ... Қытайдың
Цин патшалығы өздерімен байланыс орнатқан елдердің бәрін «өздеріне ... ... деп ... Бұл ... сырт ... ... айбары болса
керек. Ал іс жүзінде Цин патшалығы ... азия ... ... араласпай бейтарап тұру саясатын ұстанды. ... тұра ... ... ... ... ... өздерінікі санап,
Ертістің солтүстігінен Іленің оңтүстігіне дейінгі жерге ... ... қада ... тас үйіп, оба тұрғызып, ... ... оны ... күзет қойды. (12.)
Цин патшалығының алғашқы кезде Тянь-Шанның батыс-солтүстік жағынан
қорғанып, сақтанғаны әуелі қазақтар ... ... цин ... ... ... ... «Қазақтарды ішкі жаққа кимелеп кіріп кетпейді
деуге болмайды»,-деп ескертті. Сондай-ақ оларға қазақтарды сол ... ... оба ... өрге ... тапсырды. Әрине, бұл жәйдан-жай
жасалған ... ... емес еді. ... Цин ... ... ... құрып дәурендеген кездегі иеленген аумағы – ... ... көне ... ... ... ... ... жоңғардан атамекендерін қайтарып алу күресін күшейте ... ... ... ... Цин патшалығы қазақтардың жоңғар жеріне
«кимелеп кіріп кетуінен» екі түрлі ... ... ... Біріншіден,
олар шекара қарауылдарын күзетуге тұрақты әскер ұстап, өздері ... ары асып ... ... малшыларын кері қайтарып отыру;
екіншіден, қазақтармен ... ... ... ... ... ... қазақ билеушілерін өздеріне баурап, оларға қол астындағы елдерін
шекара қарауылдардың сыртқы жағында ұстауға, әрі ... ... ... еді. ... Цин ... ... ... ханы Абылайға жолдаған
алғашқы хатында-ақ олар: «Қазақтардың ... ... ... ... әр ... өз шекараларын сақтаулары керек. Қазақтар өз
беттерімен шекарадан асып келіп жоңғарларды талан-таражылауына болмайды»,-
деп ескертеді. (8.) Цин ... ... ... тағы бір ... жат ... әдет-ғұрыптарың қытайға ұқсамайды. Сендердің бізге ел
болу-болмау еріктерің өздеріңде, біз ... ... ... ... өз ... ие ... ... мәңгі қорғауларың керек»,-деп
жазылған. Міне, бұдан Цин патшалығының ... ... ... саясаттары мен көздеген мақсаттарын байқауға болады. (17.)
XVIII ғасырдың орта шенінде қазақ хандығы қайта көркею үстінде ... хан ... ... елін біртұтастандыруды қазақ хандығының ұлттық
териториясын ... ... ... ... етіп ... ... ... патшалығы жоңғар хандығын жойып, қазақтарға таяп келген кезде олармен
қалыпты ... ... ... ... Сөйтіп ол Цин патшалығының ресми
адамдарымен бір қатар барыс-келістер жасау ... ... ... ... ... ... Ақыры Абылай хан 1757 жылы цин патшалығымен ресми
қарым-қатынас ... Сол ... ... ... ... ... ... экономикалық сауда-саттық істері
қанат жайды. Қытай цин патшалығы 1758 жылы Үрімшіден, 1759 жылы ... жылы ... ... ... ... ... базарлар ашып,
малға мата айырбастау саудасын кең ... ... Екі ... ... ... айтарлықтай дамуы қазақ-қытай ортасындағы
саяси дипломатиялық байланыстардың да өріс ... ... ... ... ... ... шамамен әрбір екі жыл сайын ... ... ... ... тарту-таралғы ұсынып, өз
хандарының сәлемін жеткізіп тұрды. Цин патшалығы өзіне ... бере ... ... ... ... дән ... білдірген кейіп
танытатын. Оларға тіпті асты-үстіне ... ... ... ... Тіпті,
оларға еселеген сый-сияпат көрсетіп, мол силық беріп, үкілі бөрік кигізіп,
қайтарып отырды. Сондай-ақ Цин патшалығы өзінен ізет ... ... ... хаты ... ... ... ... «тәңір билеушісі немесе Аспан
асты қожайыны» ... де ... ... ... олар ... ... ішкі-сыртқы істеріне қол сұғып, билік жүргізуге бара ... ... ... жүйесін қолдап-қуаттап, қазақтарды өз шекарасы
сыртындағы қамал-қорғаны етуді көздеді. (8.)
Ол кезде қазақ ханы ... да, ... ... ... да ... төңірегіндегі көзқарасы Цин патшалығынан гөрі өзгеше, яғни оларға
қарама-қарсы болды. Қазақтар тянь-Шанның солтүстік батысындағы ... және іле ... ... ... жоңғарлар жойылды, біз
енді сол өңірлерге қайта оралуымыз ... ... ... болды. Абылай хан
өзінің алғаш рет Цин патшалығына ... ... ... ... Чиянлұң
патшадан қазақтардың атамекені Тарбағатай аймағын қазақтарға «жарылқап
қайтарып беруін» талап етеді. ... ... осы ... ... ... ... жауап хатында: «Абылай – сендер шалғайда жатқан жат
жұртсыңдар. ... ... ... ... ... ... ... байырғы
жайылым жеріміз еді. Сол жерді патша бізге ... ... бере ... ... ... жеткізді. Бұл өңір жаңа ғана тыныштандырылған, әлі иен
жатқан өлке. Патша әсілі ол ... ... қиып бере ... еді, ... ... ебін тауып елдесіп алдыңдар, бізге еңбек ... ... ол ... ... сиға бере салу ... ... ... ... Егер сендер айтқанымыздай-ақ Әмірсананы тұтқындап әкеліп
беретін болсаңдар, онда ол ... ... ... бере ... бере ... ... ... (17.) Міне, бұдан Абылай ханның ұлттық кеңістікке
болған танымы мен ... ... ... ... хан Цин ... ... сұрап ала алмайтын болған соң, ол шығыстағы көне жұртқа
қарай жылжи көшкен қазақ ... Цин ... ... ... ... шекара қарауыл обаларын қусыра қоныстанып мал бақты. ... ... ... ол ... арғы ... асып барып, қытап
қалатын. Бірақ әр жылы жазға салым ... ... ... ... ... әскерлерінің ары қайтқан ізімен жоғары қарай қайта ... Егер бұл жақ Цин ... ... түссе, қайта қуғындалады,
түспесе сонда қала береді. ... ... ... ... сол ... қарауыл
обалары қойылған күнен басталып, жыл өткен сайын тереңдей берді. Цин
патшалығының ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі келмеді. Цин патшалығы ордасы ... ... ... А ... «Дереу әскер жіберіп, Тарбағатайға кірген
қазақ малшыларды ... ... ... ... Абылайға адамдарын
қайтарып әкетуді айтыңдар»,-деген жарлық түсірді. ... хан ол ... ... халқын кері қайтарып алу емес, керісінше Цин ... ... ... ... ... ... соған орай Цин патшалығының
1760 жылы маусымның 8-күні Абылай ханға жолдаған хатында: «Сенің ... ... жері ... иен ... ... ... Әбілпейіздің қоластындағы
Таңатар руы Барлықта, Тарбаторсық көлінде, Қарқаралы ... ... ... ... ... Қаратал, Көксуда тұрады екен.
Сонымен қоймай сен патша және де жарылқағанның үстіне ... ... ... мал ... ... ... - ... екенсің. Тарбағатай қатарлы
жерлер ежелден жоңғарлардың жайылым жері, патша ол жерді ... ... ... ... ... ... жерлерің ұлан-ғайыр кең дала
болғандықтан, сендер бұрынғы шекараларыңды сақтайтын жөндерің бар еді,
тіпті біздің ... ... асып ... ... тиісті емес
едіңдер. Сондықтан сен Абылай ... ... ... мал ... ... саған бермеген еді ғой. Қазір сен қалайша өз ... ... ... ... ол ... басым күшпен басып алғанда
сендер олардың маңайына да келе ... ... ғой. ... Ілені
тыныштандырғаннан кейін кейін ғана ... ... өмір ... ... осыны неге қанағат қылмайсыңдар»,-деп жазғырады. Цин ... ... ... ... «Шекараны үнемі әскер жіберіп барлау
жасаңдар, егер Абылайдың адамдары қоныстанып алған болса, оларды ... ... ... түсіреді. Міне, бұдан қазақтар мен Цин патшалығы
арасындағы жер мәселесі ... ... ... алшақ екндігін байқауға болады. (12.)
Цин патшалығының алғашқы кезде батыс-солтүстік өңірдегі ... ... ... орындары тұрақсыз, әрдайым қозғалыста немесе
жылжымалы болды. Оны өздері де «ий дүң ка лүн» ... ... ... ... Цин ... ... қорғаныс әскерлері өздерінің
шекара қарауыл обаларын өздері жылдан-жалға ішкі жақтарына қарай шегіндіріп
қойып ... яғни ең ... ... ... ... ... ... қарауыл обалары төңірегіндегі қазақтар оған ілесе шығысқа қарай
жылжып көшіп отырды. Кейбір қар ... ... ... ... қазақ шаруалары
Цин патшалығының шекара қарауылдарының жан-жағынан асып өтіп барып қыстап,
жазда қайтып келіп отырды, кейбір ... ... ... да кері ... сонда
жайлап қалып қойып отырды. Олардың бәрін қуғындап қайтарып отыруға Цин
патшалығының әскерлерінің ... келе ... (17.) ... Цин
патшалығы шекара өңірінде қалыптасқан сондай болмысты мойындауға мәжбүр
болды да, өз қарамағындағы ... ... ... ... мал ... тиісті жер жертөлемін (жер майы-жер салығын) алып, малын бағып
сонда тұра ... ... ... мәжбүр болды. Осыған байланысты Цин
патшалығы ордасының қазақтарға арналған ... ... ... ... ... қыстау іздеп, біздің қарауылдан өтіп келіп ... ... ... әуелі біздің жергілікті әмірлерге қабарлап және
оларға жер төлемін төлеулерін керек». Сонымен екі жақ ... ... ... ... жер төлемі үшін әрбір жүз бас ... бір ... ... Цин патшалығының жергілік ... ... ... ... ... ... сол барған жерлерінде тұрақтап тұрып мал
бағады. Цин патшалығының шекара шонжарлары аталмыш ... ... ала ... ... орай Цин патшалығының қазақтарға түсірген ... ... ... ... ... ... ... бері ептеп ішкері
жылжып келесіңдер. Біздің генерал әмірлердің ... ... ... ... ... ... еді. Бірақ патша сендерге кең пейіл танытып отыр.
Сендердің шекара ... бер ... иен ... ... ... ... ... берген жарлығын жариялады. Бұның бәрі сендердің
бізбен елдескендерің үшін ... ... ... Өздерің өстіп
өркендеумен қатар, көршілес елдеріңмен де тату тұрып, патшаның ... ... ... ... делінген. Сонымен Цин патшалығына салық
тапсыратын қазақ шаруаларды «Ішкеріге көшіп ... ... ... ... ... ... Цин патшалығы оларды тым «ішкерілетіп алмау
үшін» өрлеп ары көшкендерін кері қайтарып отырды. Оған ... ... ... кері қайтып кетпей, сол маңайды айналсоқтап мал бағып жүре
берді. (17.)
Сол ... ... ... ... ... яғни ... Тянь-Шань тауының батыс солтүстігіндегі ежелгі қоныстарына баруға
соншалықты ынта қойғандығының тағы бір үлкен себебі болды. Ол ... ... ... ... ... еді. ... Ресейдің
қазақ даласын жаулап алу үшін аттандырған экспедициялары Қазақстанның
шығысы мен ... ... ... ... ... онда ... орта ... ұлы жүздің бірқатар рулары орыстың отарына айналудан ат-бойын ала қашып
Қытайдың Цин патшалығына ... ... ... ... олар XIX ... ... ... Цин патшалығы әскерлерінің кері ... ... ... қан төгіп жан берсе де, барған жерлерінен кері қайтпай,
сол маңайды айналсоқтап жүріп, ақыры Цин ... ... ... ... Іле, ... және ... аймақтарына табан тірей бастады. (8.)
Патшалық Ресей отаршылдары XIX ... ... ... толық
жаулап алып, өзінің отарлаған территориясының шығыс жақ ... ... ... ... ... ... тіреді. Сонымен патшалық
Ресей үкіметі мен Қытай Цин патшалығы үкіметі ... ... ... екі ... ... даласы таласу дау-дамайы басталды. Сөйтіп
Қытай Цин патшалығы мен патшалық Ресей үкіметтерінің өкілдері 1861 ... ... ... ... белгілеу мәселесі бойынша келіссөз
жүргізді. Олар қазақ жеріндегі ... ... ... ... көп ... ... айтыстан жақтары талғанда барып бір
мәмілеге келіп, 1864 жылы Шәуешек қаласында «Қытай - Ресей ... ... ... ... қол ... Сонымен Қытай мен Ресейдің
мемлекеттік шекарасының ... шеп ... ... ... ... 5-тарауында: «... Жер қайсы мемлекетке бөлінсе, ... ... сол ... ... сол ... ... ... деп
белгілеген. Сөйтіп қазақтың жерінің қытайға тиген бөлігінде ... ... ... ... ... тән болған өңірдегі қазақтар
жерімен бірге Ресейдің басқаруына қарады.
1864 жылғы ... мен ... ... қаласында қол қойған шекара
келісімі, іс жүзінде біртұтас қазақ ... және оның ... екі ... ... мен ... ... болғандығын құжат жүзінде заңдастырды. Сонымен
Қытайда қазақ қауымы ресми қалыптасты. Осыдан ... ғана Цин ... ... ... шын ... өз ... («шын мин») немесе
азаматым деп санап, оларды қоныстандыру және басқару істерін қолға алды.
Содан кейінгі ... Циң ... ... қатысты құжаттарында
«Ресей қазақтары» немесе «Ресейге қараған қазақтар» және ... ... деп ... ... -отырды. Ал егер қайсы бір азамат істі бола
қалса, ол істі адам Ресей ... ... онда оның ісін ... ... үкіметіне арыздану арқылы шешуді қарастыратын болады. Егер сол істі
адам Қытай қазағы болса, онда оны ... ... ... заңы ... ... ... дәстүрлі заңы бойынша жауапқа тартылатын болады.
Міне, бұл деректер Қытай жеріндегі ... ... ... ... ... ... ... мен Ресей үкіметінің 1864 жылғы Шәуешек қаласында қол қойған
шекара келісімі бойынша ... ... ... ... ... ... ... жері тек шекараның арғы бетінің төңірегімен
шектеледі. Ал арғы бетте қалған қазақтардың мақсаты – Іле ... ... ... ... еді. Оған ... Цин патшалығы үкіметі бірден
рұқсат бермеді. Солайда сол кездегі ... ... ... ... ... ... ... туғызды.
ХІХ ғасырдың орта шенінен басталған Батыс ... ... ... ... қытай қоғамын жартылай отар, жартылай
феодалдық сипатқа айналдыра бастады. ... әр ұлт ... ... ... қарсылығы күшейіп, қарулы көтерлістер әрбір өлкеде,
әрқайсысы ұлттар арасында орын алып, бір-біріне ұласып жатты. Солардың бірі
1864 жылы ... ... ... ... ... диқандардың
Тоқты Ниязғали басшылығымен бас көтеруі еді. Цин патшалығының билігіне
қарсы Қашғарияда көтерілген осы ... ... ... Іле ... ... әр ұлт тұрғындары да жаппай қозғалып, өз
жерлеріндегі Цин ... ... ... ... шабуыл жасады.
Сонымен үкімет әскерлері осы ... ... ... ... шекара өңірін бақылауы босаңсыды. Осы орайдан ... ... ... ... ... қарай өрлеп қоныстанды және жергілікті
тұрғындардың Цин патшалығына қарсы күресіне белсенді қатысты. Іле ... Шүй 1865 жылы 4 ... күні ... ... ... ... 12-сі күні аяқ ... бірнеше түнмен Дүнген ... ... ... ... ... және солтүстік үш бағыттан келіп
Іле қаласына шабуыл жасады» деп ... ... ... болса керек. Іле
аймағындағы осы көтеріліс нәтижесінде 1866 жылғы жеңіске жетіп, Құлжада Іле
сұлтандығы әкімшілігі құрылды. Оның ... ... ... ... ... олар ... қытайлар мен дүнгендердің қатты қарсылығына тап болды.
Сондықтан Іле сұлтандығы өз жақтасын көбейту үшін қазақтардың Іле аймағының
шығыс ... кең ... ... ... ... ... 60-жылдары Іле аймағының барлық аудандарына қазақтар қоныс тепті.
Іледегі көтеріліс Тарбағатайға да өз әсерін ... 1865 ... ... ... ... ... Цин патшалығының сондағы
жергілікті әскери-әкімшілігіне қарсы шабуыл жасады, оған ... ... ... ... ... жабыла ат саллысты. Цин
патшалығының Шәуешектегі ... У ... ... ордасына жолдаған
хатында: «Дүнген бандиттері ... ... ... ... ... ... әскерлерді қоршап, біздің әскерлерді кіргізбей тұрған қазақ қолдары
бар. Қазақтар өз ... үшін ... ... ... ... ... ... көп, ол қазақтардың қайдан келіп, қайда кетіп
жатқанын адам біліп болмайды. Оларды қолға ... ... ... өте ... тұр» - деп ... Аталмыш «қазақтардың өз пайдасы» - Тарбағатайдағы
шұрайлы жерлерді иелену екендігі шүбәсіз. Шәуешектегі дүнгендер ... ... ... ... ... жаныштады, тірі қалған дүнгендер шығыс
жаққа бытырап, қашып кетті. «Дүнгендердің кетуімен ... бос ... ... ... ... ... жүрді» делінген деректер, сол
көтерілістен кейін қазақтардың ... ... ... тепкенін
аңғартады.
Қытайға қараған қазақтардың орналасқан аймақтар бойынша рулық құрылымы
негізінен мынадай болған: Іле аймағына қоныс тепкендер – Ұлы ... ... ... мен Орта ... Найман ұлысының Матай әулетінен тарайтын Қызай
рулары; Тарбағатайға орналасқандар Орта ... ... ... кейбір рулары, Уақ рулары және Абақ керейдің ішінара рулары;
Алтай аймағына қоныстанғандар Орта жүздің Абақ керей ... (Он екі ... мен ... кейбір рулары. Қытайға қараған қазақтардың осы рулық
құрылымдары мен географиялық қоныстану ... ... ... ... 1911 жылы Цин патшалығы жойылғанға дейін сақталып келді.
Цин патшалығы 1884 жылы қазақ халқына байланысты ... ... мен ... ... ... төте қаратуды жөн санаған болатын.
1911 жылы осы ... ... ... ... осы ... ... ... көптеген ұлт бостандығы үшін жүргізілген көтерілістер өз
нәтижесін беріп, Моңғолия Қобда аймағын ... ... ... ... ... ... аймағынан да айырылып қалатынын да сезді. Цин патшалығының
орныны келген Гоминдан үкіметі бұл ... ... алу ... ... ... ... жылы ... Қазан төңкерісінің жеңісі іргедегі елді одан әрі
қорқытты. Бүкіл әлемдегі ортақ жүйеден бөлініп, ... жаңа бір ... ... келе ... оларды қатты ойландырды. Ресей Ресей
болғалы, ғасырлар бойы ұрық жалғап билеп келе ... ақ ... ... ... ... үкіметін аямайтыны сезілді. Ендігі ... ғана ... ... ... Іле, ... ... онан ... Шыңжаң өлкесіне төніп келе жатқанын анық білді. Сондықтан, әкімшілік
басқару жүйелерін қайта құруды қолға алмақ ... ... ... 1912
жылы 18 мамырда таққа шыққан ... Яң ... ... ... 1914 жылы Іле ... 1916 жылы ... ... 1919
жылы Алтай аймағын бірінің ... ... ... ... ... ... Зыңшын үкіметі бұл өзгерістің қазақтарға жақпайтынын да алдын ... оған ... күн ... ... ... ... жасап үлгерді.
1914 жылы желтоқсанның 12-жұлдызы күні ... ... ... Яң Зыңшын былай деп жазды: «... өлке Іле, ... ... ... ... Егер оның одақтары біріктіруіне жол қойылатын
болса... бірін-бірі ауыздықтауына қиын болып жүреді. Мұндайда бірер ... ... өлке Іле, ... ... ... ... ... қана қалмай,
Қара шаһар да соның шарпуына ... ... ... ... ... ... ... кетеді де, шекара жағдайына тиімсіз болып қалады».
(8.)
Сөйтіп, қарамағындағы елден айырылып қалмау үшін Яң ... ... ... тұрған он жеті жылында ішкі жақта «тізгіндеу», «қақпайлау»
деп аталатын ... ... ... ... қазақ аймақтарын да солайша
шырғалап келді. Ол өз саясатын сол ... ... ... деп ... ... дүнгендер недәуір білімді, ислам дініндегілерге ықпал
күші недәуір зор. ... ... ... ... мен ... ... ... болады. Шыңжаңда мүлде басым көп ... ... ... ... ... ... ... табиғи түрде қақпайлауға
болады. Ал қақпайланған ... ... ... ... ... ... алады».
Қазақстан қазақтарының 1916 жылғы 25-маусымындағы ... ... алу ... ... жарлығына қарсы көтерілістен кейін Қытай асқан
қазақтардың санына келсек, бұл Қазақстандағы сол ... ... ... ... Бұны ... ... ... «Жетісу облысының жергілікті
халқының төрттен бір бөлігі, яғни шамамен 300 мың адам қытай ... ... ... ... бойынша, Жетісу облысына қарасты Алматы,
Жаркент, Пішкек, Пржевальск уездеріндегі 44 болыс елде ... 4 мың ... 4 мың 250 ... қытай асқан».
Сол кездегі архив материалдарына қарағанда, қытай асқан қазақтардың
барлығы да сол ... ... ... жоқ. «1917 ... ... шыға Қытай
билік орындары босқын қырғыздар мен қазақтарды қайтару шарасына ... ... ... ... ... еді. ... Ақпан революциясы
жеңіп, Саяси биліктің өзгеруі босқындардың арасында кейін өз ата ... ... ... Бұл, ... ... табиғи құбылыс ... ... ... ... Шығыс Түркістан өлкесіне үлкен
босқындар толқынының жетуі, әрине, бұл аймақтың қалыпты ... ... ... ала ... түсінікті. Сондықтанда Қытай үкіметі
тезірек босқындардан құтылуға тырысты. ... ... ... ... өз ата мекеніне оралмай Жетісу өлкесінде тыныштықтың болмайтындығын
түсінуге мәжбүр болған Уақытша үкімет, Қытайдағы ... ... ... ... ... ... ... өтініш айтып, өз елшілігі ... ... бұл істі ... байланысты тапсырмалар берген
болатын». (17.)
Қытай асқан ... ... ... ... ... кетуіне
асыққан Қытайдағы билік орныдары босқын қазақтарды зорлап қуа ... ... ... «1917 жылы 17 мамырда Қытай үкіметінің Іле ... ... ... ... полковнигі Го-и-бяоның мәліметіне
сүйене отырып, 26 наурызда 6-сумун және Хэй-шу-ва округіндегі барлық ... ... қуып ... ал 30 ... ... ... әскери бөлімдерінің Ақнияз, Мюнтай, Көктерек, ... және ... ... және ... ... ... жіберілгендігін Құлжадағы Ресей
консулына хабарлайды. 4-7 мамыр аралығыда бұл ... ... ... да ... ... ... жерге жеткізіліп, қолхат
арқылы полковник Путинцевтің қарамағына беріледі. Олардың ... саны ... ... адам (20 мың киіз үй бар) ... ... ... тағы да ... фактілермен анықтай түсуге болады:
«Тынышбаев пен Шкапский түрлі үкімет орындарына ... ... ... ... ... жеріне асқан босқындардың санын
келтірген. Мәселен, олардың 1917 жылдың күзінде ... ... ... ... бас ... ... ... жолддаған
жеделхатында 1916 жылы Қытай жеріне асқан қазақ пен ... ұзын ... екі жүз мың жан, ... жартысы аштықтан және басқа себептерден
қырылған, қайтып оралғаны тоқсан мың ... ... ... ... ... ... жылы Қытай асқан қазақтардың бір бөлігі сол жақты мекендеп,
қайтпай қалғаны да рас. ... бұл өте аз. ... өз ... ... Бұл ... мына сандарға назар аударып көріңіз. «Қазақ» газеті
1917 жылғы ... ... ... ... ... ... жеріне (Құлжа һәм Қашқар өлкелеріне ) босқан қырғыз-
қазақтың саны 164 мың адам ... ... ... шілденің біріне дейін
қырылғаны 83 мың, жеріне қайтқаны 69 мың, Қытай жерінде ... 12 ... ... ... ... ... бір бөлігі, яғни шамамен 300
мың адам Қытай жеріне қуып тасталынады. ... ... ... ... ... ... ... 44 болыс елде тұратын 4 мың 759
түтіннің 40 мың 250 түтіні ... ... ... ... бетіне аса көшкен қазақтар жөнінде Шыңжаңдағы
белгілі ғалым ... ... ... нақтылы сандар келтіреді: «ХХ ғасырдың
басында Ресейге қарасты қазақтар Шыңжаңға көшіп келіп отырды. ... ... ... Іле ... ... алты мыңдай адам
болған».
Қандастарымыздың қашан және не себепті көшіп кеткендігі жайлы қоғамда
әр түрлі пікірлер қалыптасқан. ... ... ... ... ... ... ... Қазан төңкерісі кезінде немесе 1932 жылғы ашаршылық
тұсында Қазақстаннан қашып кетіп, Қытайды паналап қалғандар деп ... ... өз ... бар. ... де, ... ... ... архив
құжаттарын сараптап, бұл мәселеге оң ... ... ... ... ... да үлес ... ғылыми жұмыстың негізгі мақсаты болмақ.
Голощекиннің «кіші қазан саясаты» нәтижесінде ... ... ... ... істейміз деп жанталасқан жергілікті атқарушы билік
өкілдері, бұқара халықты қан қақсатты. 20-30 жылдары қазақ ... ... ... ... науқаны қазақтардың берекесін қашырды. ... ... айып ... ... ... ... Бұл атқа ие
болмау үшін: 10 қой, 1 сиыр, 1 жылқыдан басқа ... ... ... ... еді. Ал ... ... ең кедей деген отбасында кемінде 20 қой, ... ... ... ... ... ... ... билік
өкілдерінің заң бұзушылық әрекеттерге барып, кейіннен жағдайды ... ... ... кең етек ала ... ... қазақ халқы жапа
шегіп, шекара асты. Сөзіміз дәлелді ... ... осы ... ... ... архив құжаттарына жүгінейік.
1930 жылы 22 ақпанда Бахты шекаралық ... ... ... хаттамасы табылған болатын. Хаттамада ... ... ... ... ... ... ... қазақ ұлтының шекара
асуы жайлы сөз қозғайды. Олардың айтуы бойынша 1930 ... ... ... Еміл ... 12 ... ... ... 10 отбасы қытайға
өткен. (1.)
Бұл хаттама сол замандағы жалпы қазақ отбасыларының Қытайға көшуінің
себептерін анықтауға көп ... ... Осы және ... да ... ... шекара асудың негізгі себептері төмендегідей деп айтуға
болады:
1. Билік ... егіс ... ... ... тыс ... ... 1929 жылы Еміл ... 606 десятина жерге егін
егу тапсырылса, 1930 жылы бұл ... 150% ... ... ... салу ... Ал ... ... жету жергілікті
тұрғындардың шамасынан тыс еді. (2.)
2. Діни мейрамдарды тойлағандарға айыппұл төлеткізу туралы шешімнің
шығуы. ... ... ... ... ... ... ... де артық еді.
3. Әрбір колхоз қызметкері мемлекетке, 3 десятина жерге жетерлік тұқым
өткізуге ... Бұл ... ... әлеуметтік жағдайымен
санаспастан, бәріне тең жүргізілді. Тапсырма ... ... ісі ... ... ... ... қазақ отбасыларына бұл
қиындық туғызды.
4. Мал-мүлікті санау барысында жергілікті басқарушылар, ... ... ... мал ... жазып қойды. Кейіннен тексеру кезінде,
билік өкілдері «шындығында жоқ малды» талап ... ... ... ... бір ... Мақаншы, Зайсан, Тарбағатай аудандарында, 1930
жылдың ақпан-наурыз айларында ... 828 ... ... ауғаны
айтылған. Ол яғни 4140 отбасы немесе 20 700-ге жуық адам. (5.) Ал бұл тек
екі айдың көрсеткіші, ар ... ... ... ... болады.
1.2. ХХ ғасырдың екінші жартысында Қытай
қазақтарының елге қайтуы.
Қытай халық республикасы құрылғаннан кейін Қытайдағы қазақтардың
тарихи ...... ... ХХ ... ... ... Бұл кезде Отанға оралушылар 1930 жылдары ... ... ... ... ... жан ... арғы ... асып
кеткен зиялылырмен жоғарғы жік өкілдері ... ... көбі ... Кеңес одағы паспортын жасырын ... 1949 жылы ... ... ... ... ... одағы үлгісінде социализм құра
бастағанда ақ олар ... ... ... ... да сол формада қайталанатындығын сезіп, «есің барда еліңді тап»
деген қазақ даналығымен ... ... ... ... жағдайда
Қазақстанға қайтып орала бастайды.
1956 жылы ҚХР мен КСРО қатынастарына жік ... жыл ... ... ... ... қайшылығы күшейе түсті. Қытайдағы күшпен жүргіізілген
социалистік ... ... ... ... ... ... ... Шыңжаңда жүргізілген «жергілікті оңшылдарға қарсы тұру» қозғалысы
ондағы қазақ зиалыларының Қазақстанға көбірек қоныс аударуына ... ... ... ... ... сынды солақай саясаттың салдарынан 1960
жылы Қытайда ашаршылық орын алды. Осы жылдың 16 ... ... ... ... ... жариялап, ҚХР үкіметімен қол қойған бірнеше жүздеген
экономикалық келісім-шарттарын тоқтатып, бір ай ішінде Қытайда ... ... 1390 ... ... ... ... Сондай ақ Қытайға берген
несие қарыздарын ... ... ... Бұл ... ... ... ... жіберді. «Ежелден жерұйық» атанып келген Іле мен
Тарбағатай аймақтарындағы тұрғында тамақтан ... ... ... ... ... ... ... Шәуешек және Үрімжідегі консулдық басқармалары
Шыңжаңдағы қазақтармен ұйғырларды Кеңес одағының ... ... ... ... жасырын түрде келем деушілерге паспорт таратты. Осындай
дайындықтан кейін Кеңес ... 1962 жылы ... ... Іле мен ... ашып ... ол ... ... қозғалған елді шекарадан бірнеше күн
бойы еркін өткізді. ... ... ... өздері жауып, ол жақта
дүрліккен елді тоқтатты. Міне, бұл ... «29 ... Іле, ... оқиғасы» осы оқиғадан кейін Қытай мен Кеңес одағы шекарасын тарс
жапты. Осы арада, айта ... ... ... ... ашып тастап
шыңжаңдағы қазақтарды Қазақстанға өткізу мақсаты, қазақтардың басын тарихи
отанда қосу емес, сол ... орын алып ... ... күш ... шешу үшін жасалған әрекет еді.
«Шекара оқиғасында» Қытайдан Қазақстанға қанша адамның өткені ... ... ... ... жоқ. Бірақ кейбір демократиялық деректер
оны ... ... ... Мысалы, 1953-1964 жылдар аралығында
Қытайдағы қазақтардың 110 мыңдайы шекарадан қайта өткен. ... ... ... ... жеткізу қиын. Бұл жайында көптеген ақын
жазушыларымыз баяндап кеткен болатын. Солардың бірі Қытайдағы ... ... ... ... ... еді. Өзінің «Соңғы көш» романында
автор осынау 60 жылдардағы «ұлы көшті» былайша ... «... ... ... де, бұл ... ... ... кеудесін алдымен тосып, батар
күнді қашанда иығынан асырып салатын, көп жылдар бойы көз ... ... ар ... мұнартып тұрған осы бір ... ... тау ... ... ... ... елге ... та, пана да болғаны рас еді.
(17.)
Сай–саласында көк қасқа бұлақтар сылдырлап ағып ... ... ... бұл ... ... ... ... қанатты құстар ғана емін-еркін
ұшып өтетін ... ... ... ел тағы бір рет селдей қаптап өте
шықты. Қазір адамдардың еңсесі биік, рухы көтеріңкі, ... ... де ... ұмытып кетті. Еңсесін басқан үрей, қорқыныш, ... ... сол ... ар ... ... ... көктемнің
ашық аспаны, табандарында түкті кілем жайғандай жасыл алқап. Қалың ел ... ... ... ... тау самалын, көкіректерін кере
еркін ... ... ... ... бір ... өзі ... ... мас, жемей тоқ болатын мәре-сәре бір күйде еді. Көп ... ... ... ... құс қапастан құтылып, көк жүзіне қайтадан ... ... ... өзін тап ... сезінер ау!
Келген елді жаппай тізімге алу жүріп ... ... ... ... керуені келіп, аш-арық елге азық-түлік тарата бастады. Адам
санына мөлшерлеп, қапшық-қапшық ұн, ... ... ... ақ ... ... Тәңірім ай, нанды да ... күн ... ... айнпалайын, бір үзім нан мен бір түйір қантты көрімей кеткелі
қай заман... ... өзі ... елге ... салтымен берілетін еруліктей,
алыстан келген ағайынның алдынан ... ... ... әсер етіп,
төңіректі тіпті думанға айналдырып жіберді. (20.)
Егер бақыт ... бар ... рас ... ... ... ... ең
бақытты күні осы шығар. Адам рухының азаттыққа шығуынан артық қандай ... ... ... кішкене сызықтың екі жағындағы дүние екі түрлі
өзгеше.
Аралап көрсең нанасың,
Әлемде қанша қызық бар?
Бақыт пен ... ... ... ... ... Сібітідегі елдің де көшіп келіп жетті. Қолда бар күш-
көліктерін береке-бірлікпен тең ... ... ... ... түгел келіп түсті. Байжұма, Бақтияр, Нұрғазыдай азаматтар қатты
қайрат көрсетіп, шал-шауқан, бала-шағаға дейін ... ... ... ... ... озыңқырап келіп алдымен жеткен Төлеубай шал, шекарадан
өтісімен аттан домалай түсіп, топырақты құша ... ... ... Уа, Жасаған! Кәрі жанымды бүгін алсаң да, арман қылар жайым жоқ.
Жеттім ау бұл ... де... ... ... жер, ... ... ... ұлың едім, міне отыз жылдан ... ... ... ... ... нарың ем, боталап қайта оралдым... Екі ұл, бір ... ... жуық ... бар. ... көрсетпеген қызығыңды соларға көрсет.
Туған ел!- деп, қалампырдай ... қара ... ... көсіп
алып, қайта-қайта сүйе берді...». (21.)
ҚХР мен КСРО қатынастары 1985 жылдан бастап біртіндеп ... ... ХХ ... 80 жылдардың соңында екі елдегің қазақтар өзара
туыстық қатынаспен ... ... ... Ал ... ... ... ... рет оралу көші Қазақстан ... ... яғни 1990 ... ... Жұмыс барынша тексеріліп, анықталған
мәліметтер бойынша 1990 жылы ҚХР Шәуешек қаласынан бір отбасы ... ... ... ауылына орналасқан, 1991 жылы Шәуешектен Темірхан
Төкеев (Кемес) отбасымен 5 жан Үржар ауданына көшіп ... осы жалы ... ... ... ... 5 жан ... көшіп келген және 5
отбасы тарихи Отанға оралған екен.
Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялағаннан кейін ... ... ... ... ... ... ... мен ота жас
зиялылардың тарихи оралуы ынтасы зор ... Олар ... ... көшіп
келу, оқиға түсу, сауда жасау формасында елге оралды.
Бұл олардың ұлттық сана сезімінен туындаған ... ... ... еді. ... олар ... ... ... жолында кездескен қат-қабат
қиыншылықтардың бәрін жеңе отырып ... ... ... те ... ... ... Қытайдан қарапайым адамдардың біржолата көшіп
кетуімен орта мектеп бітірген жастардың Қазақстанға білім ... ... ... ... ... Міне, бұл «елге ел қосылса құт» дегенді
білдіретін жағымды құбылыс деп санаймыз.
II тарау.
Қытайдағы қазақ диаспорасының саяси-әлеуметтік,
құқықтық жағдайы.
2.1. Қытайдағы ... ... ... жағдайы.
Қытайдағы қазақтардың әлеуметтік жағдайы негізінен ҚХР-ның аграрлық
экономика өндірісімен тығыз байланыста болды. ҚХР 1950 ... ... ... ... ... ... байланысты,
экономикалық жоспар мен ... ... да ... бағытқа
бейімдеп қайта құра бастады. Алдымен ауылды кооперативтендіріп, одан ... ... ... ... ... ... келтіру
мақсатында дихандар мен шаруаларға қаржылай және ... ... ... ... біршама көтерді де, соңынан ауыл тұрғындарының мал-
мүліктерінің Халық коммунасының меншігіне өткізіп алды. Сонымен ел ... ... ... өздері еңбек ететін егін немесе мал шаруашылық
отрядтарының жылдық табысы бойынша жыл соңында бір рет ақы ... ... ... ... ... Коммунасындағы еңбекшілер әрбір өндіріс
отрядтарында еңбек ... Бір ... ... ... бағасы 10 балл
бойынша есептеледі, әр күні бригадир еңбекшілердің книжкасына сол ... ... ... отырады. Жыл соңында бухгалтер әрбір еңбекшінің бір жыл
ішінде ... ... ... және алған еңбек баллын есептеп, оның сол
жылда отрядтан алған азық-түлігін, несие алған ақшасын ... оны ... ... алатын еңбек ақысынан баланс жасайды. Сонда ол ... ... ... шамалы ақы алатын болады, не болмаса өзінің жылдық
істеген еңбек ақысы отрядтан алғанына жетпей қарыз ... ... да, ... келесі жылға еңбегімен жабуға міндетті болады.
Қытайдың ... ... ... ... ... ... таптық көзқарастар бойынша ұйымдастырды. Бұрынғы кедей дихандар
мен ... ... мал ... ... ... де, ... ... жоғары, орта шаруалар мен дихандар егіншілік ... ... ... тап ... егіншіліктегі ауыр еңбектер
істеуге тиісті» деп қаралды. Қазақтар арасындағы осындай ... ... орын ... салдарынан, әр екі жақ та тәжірибесіздіктен өз
шаруашылықтарын тыңғылықты істей алмады, қазақтардан тұратын мал ... да, ... ... ... да ... ... төмен
деңгейде, тіпті жылдық есептерін зиянмен жабатын жағдайға тап болып отырды.
Сондықтан ... ... ... ... ол ... өте төмен күйде болды.
Бұның тағы бір негізгі себебі, ҚКП-ның қолданған әсіре солшылдық саясатында
болды.
ҚКП орталық комитеті 1962 жылы ... ... ... ... мың адамдық
мәжіліс» ашып, өзінің социализм құру он екі ... ... ... маңызды шешімдер қабылдады. Соның бірі «Аграрлық
саланы ... ... зор ... ауыл шаруашылығын дамыту» бағдарламасы
еді. Ол бойынша үкімет ауыл шаруашылығына берілетін ... ... ауыл ... өнімдерін сатып алу бағасын 27,1% жоғарылату
арқылы, ауыл-қыстақтың экономикалық ... ... ... ... ... ... да ... деңгейі 1963 жылдан бастап сәл де
болса көтерілді. (10.)
Бірақ мемлекет көлемінде орын алған ... ... ... ... ... ... ... бүкіл мемлекет көлемінде «Социалистік
тәрбие қозғалысы» жүргізілді. Оған Маоның «Таптық күрес жүргізілсе барлық
іс алға басады» ... ... ... ... Нәтижеде бұл қозғалыс
«Солшылдық қателіктерге ұрындырды». Сондай ақ ол «Мәдени ... ... ... ... ... мүлде түсінбейтін ауылдықтар, не үшін және кім үшін
«мәдени революциясын» ... ... ... де ... ... ... көтерілген «Капитализм жолына жүрген билік басындағыларды
жоғалтайық!» деген ұранға үн ... ауыл ... ... шеру ... ... Сонымен халық коммунасынан тартып өндіріс отрядтарының
басшыларына дейінгі аталмыш ... ... ... ... ... қызметтерінен шеттетілді де, қалыпты өндіріс тәртібі бұзылып,
ауыл қыстақтарда астан-кестен саяси жағдай ... ... ... қытай бойынша өнеркәсіп пен ауыл шаруашылық өнімдері 1967 жылы 9,9% ,
1968 жылы 14% азайды. Соған қарамастан ... ... 1976 ... (Мао ... ... ... Сол барыста Орталық үкімет ұлттық
экономиканы бірнеше ... ... ... ... оның ... ... ... өндіріс қатынастарының тепе-теңдігі ... ... ... ... ... ... (10.) ... революциясы» жылдарындағы Қытай экономикасы жалпы алып айтқанда
тоқырау, құлдырау процессінде ... да, ... ... оның ... ... ... және мәдени өмірі құлазыған күй ... Мао ... ... Ден ... ... ... саяси тұлғалар
мемлекеттік билік басына қайта оралғаннан кейін, Қытайдың саяси жағдайында
оң қадамдар ... ... ... 11 ... 3 пленумі 1978 ... ... ... ... Ден ... ... ... аса маңызды
тың шешімдер қабылдады. Атап айтар болсақ, идеяны азат етіп, шындыққа бет
бұру: компартиясының ... ... ... социалистік модернизацияға
қою, халық шаруашылығын реттеп, ауылшаруашылығының дамуын тездету, ғылым-
техника мен білім беруге назар ... ... ... ... және
есікті ашық ұстау сияқты тарихи маңызға ие ... ... ... ... ҚКП ОК 1979 жылы сәуір айында қызмет мәжілісін ашып, ... ... ... ... ... ... ... және
(өнімді) жоғарылату» деген бағдарлама қабылдады. Осы бағдарлама негізінде
ҚХР ... 1979 ... ... ... ... ... ... ауыл
қыстақ саясатын жақсартып, аграрлық өндірістің дамуын жеделдетті. Үкімет
аграрлық өнімдерді сатып алу бағасын 1979 жылы ... 22,1% ... ... ... ... мөлшерін азайтты, ауылшаруашылығы
техникаларының сатып беру бағасын төмендетті, ауылшаруашылығының ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық экономикасы
1980 жылдан бастап дамуға бет алды.
ҚКП ОК 1980 жылы ... ... ... ... №75 ... ... Осы қаулы бойынша ауыл қыстақтарды отбасылық
өндіріс жауапкершілігі жүйесін орната бастады. 1981 ... ... ... ... ... жеке өндірісшілер қалыптасты. Міне, осы
жеке өндірісшілер қатарының көбеюуіне байланысты, ауыл ... ... ... ... Бұрынғы Халық коммунасы ауылдық үкімет болып
қайта құрылды да, өндіріс отрядтары тарқатылып, егістік жермен мал ... ... шарт ... ... ... Диқандар мен шаруалардың
көп салалы экономикалық кәсіппен шұғылдануына еркіндік берілді.
ҚХР үкімет өзінің аграрлық ... ... оң ... ... ... ... ... саласына және қала экономикасына жүргізумен
қатар, жоспарлы экономикадан нарықтық экономиканы қалыптастыру ... ... ... ХХ ... 80 ... ... ... мал
шаруашылығы мен немесе егін шаруашылығымен шұғылданып, келген қазақтар егін
мен ... қоса ... тыс, ... ... ... ... ... Сонымен олардың экономикалық жағдайы ХХ ... ... ... ... ... ... ... қатынастарының қалыптасуына байланысты,
ондағы қазақтардың әлеуметтік-кәсіптік құрылымы мен ... ... ... ... Олар ... ... натуралды
экономикамен шектелмей, тауар эконмикасы ... ... құн ... ... ... болды.Солардың алдыңғы легі қазір біршама дәулетті адамадар
санатына ене бастады. ... ... ... ... ... ... «Батыс өңірді игеру» саясатының тиянақтануына ... ... ... ... Осындай нарықтық конкуренцияда әр
түрлі себептердің салдарынан ондағы ... көбі ... ... ары даму мүмкіндігінен айырылып қалып ... жайы бар. ... ... ... өмір ... әр қилы. Қорытып айтқанда,
Қытайдағы ... ... ... ... ... өмір сүреді,
олардың ішінде кедейлесіп күн көре алмай ... да жоқ, ... ... ... да ... саны 10 ... әрең ... қазақ халқының дүние жүзіндегі
қырық ... ... ... өмір ... ... көпке белгілі.
Демографтардың деректеріне қарағанда, қазақстаннан тыс ... ... ... ... ... әр үш ... ... шет елде өмір сүреді
екен. Ал ... ... бір ... Қытай Халық Республикасында тұрады.
Қытайдағы қандастарымыздың демографиялық ... ... ... ... ... тікелей әсері бар.
КХР-дағы қазақ ұлтының осы уақытқа дейінгі өсуін келесі кестеден
көруге болады. (41.)
  |1949 |1953 |1964 |1979 |1982 |1987 |1991 |2004 | ... ... саны ... |443 |470 |489 |847 |903 |1.033 |1.117 |1.350 | ... ... ... ... салмағы(%) |10,2 |9,64 |6,73 |6,85 |6,91 |7,35
|6,31 |4,49 | ... ... ... халық санағының нәтижесі бойынша
келтірілгенімен, қазіргі күні Қытайдағы ... ... ... кейбір
зерттеушілеріміз 2 миллионға жуық деген болжамдар айтады. Бұл көрсеткіштер
одан көп ... тиіс еді. Олай ... ... Қытай үкіметінің аз санды
ұлттарға жасап отырған саясатына байланысты болатын.
1949ж. кейін экономикалық мәселелер ... ... ... Цзедун Қытай халқының санын өсіру ұранын тастады: «адам саны қаншама
көп болса, мемлекеттің ... ... көп ... Мао ... ... ... ... өнім өндірісі өсімінен асып ... ... ... ... ... ... ... өсімін тежеу шаралары
Мао Цзэдун билік басынан кетпей тұрғанның өзінде қолданыла ... ... бұл ... іске ... аса ... түскен жоқ, себебі ... ... (ҚКП) ... ... тең ... толығымен бақылады.
Ал Дэн Сяопин реформаларына дейін ... саны ... ... ісі жылдан-
жылға қиындай бастады. 80-ші жылдарды темірдей заңға негізделген ... ... ... асырыла бастады. Бұл саясаттың негізгі мәні келесі
шаралардан көрініс тапты:
 1. Тұрмыс ... ... ... көтеру. Бұл шара нәтижесінде ауылды
жерлерде әйел адамдарға 20 ... ... ал ер ... 22 ... бастап
тұрмыс құруға рұқсат етілді. ... ... одан да ... жастық
шектеулер орнатылды, ал кейбір мемлекеттік мекемелерде ... ... ... де енгізілді.
 2. Жанұядағы балалар санын шектеу. Бір жанұяға бір, кей ... ... ... ... рұқсат етілді. Дегенмен бірең-сараң провинцияларда
жергілікті тұрғындар мен әкімшілік арасында ауызша келісім бойынша екі қызы
бар жұбайларға ... ... ... ... ... ... Жоғарыда аталынған екі ... ... ... материалдық,
әкімшілдік жазалау қолданылды. (37.)
 80-жылдардың бірінші жартысында «жоспарлы бала ... ... ... аса ... ... Оны Лю Сумэй келесі шарттармен түсіндіреді:
біріншіден, шаруалар мен сол ... ... ... ... ... саясатқа қатысты мәселелерінде көбінесе өзара келісімге келіп,
компромисс тәжерибесін пайдаланатын; екіншіден, сол ... ҚКП ... өз ... әлі ... еді. 
80-жылдардың екінші жартысында жағдай өзгеріп, үкімет «жоспарлы бала табу»
саясатын зорлық-зомбылық ... ... ... ... Лю ... ... ... бір оқиғаны өзінің Мәскеуде басылып шыққан естелік
кітабында былайша баяндап береді:
 «Көп ұзамай, біз ... ... ... ... ... ... мен өзіміздің әкімшілігіміздің және ... ... ... ... 5 адам) бір әйелді ауруханаға апара жатқанын көрдім.
Ауруханада әйелге күштеп аборт жасатылуы тиіс еді. Әйел ... ... ... оны ... құлатты.  
Осы кезде бастығым маған оларға ... ... ... ... ... алты адам – ... мен және тағы бір қызметкер – қолынан,
ұстап, ауруханаға беттедік. Әйел жұлынып, ... ... ... ... ... ... мен ұстап тұрған оның қолын жіберіп қалдым».
80-жылдары осы тектес көріністерді Қытайдың ... ... еді. ... ... ... әйел ... аборт
не стерилизация жасатпай үйлеріне жібермейтін. Қарсылық білдіргендерді
«жоспарлы бала табу ... ... ... шешіндіріп, үстел
үстіне байлап тастап операция жасататын.
  ... ... бала ... ... «арнайы топтар» жүзеге асыратын.
Олар екі категорияға бөлінетін: біріншісіне  медицина ... ... ... бар ... ... екінші категорияға ауыл
әйелдерін бірінші топ қызметкерлердің ... ... ... ... ... ... ... қатарында демобилизацияланған
әскери қызметкерлердің үлесі зор болды. Осылайша жергілікті билік орындары
әскери қорда жүрген солдаттарды міндетті ... ... ... ... ... ... орындайтын. Екінші жағынан, бұл жұмыстың жалақысы
жоғары еді. Жергілікті әкімшіліктерде «жоспарлы бала ... ... ... ... ... көп бөлімді құрайтын. Олар
жергілікті мекендегі ... 15-55 ... ... есепке алып,
әрқайсысына іс жүргізетін. Әрбір істе әйелдің жасы, балаларының саны, ... ... ... ... ... және т.с.с. мәліметтер
жиналатын. Арнайы топтар кез келген үйге еркін кіріп тексеріс ... еді. ... ... жергілікті тұрғындар арасынан «жоспарлы бала табу
мәселелері жөніндегі» қызметкер ... Оның ... ... ... ... ... болып қалған жағдайын орталыққа жеткізу болатын. 
Жұмыс барысында канцелярия мен «арнайы ... ... ... ... үнемі тап болатын. Сол себепті, жоғары тұрған
инстанциялардың талабына сай жылына бір не екі рет, ... не ... ... ... ... өсімін бақылауға алу шараларына жергілікті
әкімшіліктер мен мемлекеттік ... өзге ... ... қоса ... ... ... ай бойы ... істейтін
«біріккен жұмыс топтары құрылатын». Ауылға келе сала, аталған қызметкерлер
«заң бұзған әйелдерді» ... ... ... ... Олар ... ұстау
керек екендігін алдын-ала канцелярияға келген мәліметтерден білетін. ... ... ... ... ... ... қолданылған болатын. (34.)
Бұл – қарапайым тілмен айтқанда, ... ... ... ... Лю Сумэй Сяянчжен әкімшілігінде қызмет ... ... ... ... шаруалардан көп келетін. Сондағы олардың ойы:
әйелім екі бала тауып, оған ... ... ... ... әйелі
үшінші бала табуы керек.  
Дегенмен, арнайы топтар рейдтерінің алдында ... ... ... ... қалуға үлгіретін. Бұның себебі жергілікті кадрлық
қызметкерлері екі оттың арасына ... ... ... ... да жалтақтап, орталықтан тексеріс келердің алдында шаруаларға
алдын-ала хабар беріп қоятындығымен түсіндіріледі. ... ... ... ... алу үшін ... қашып тығылғандардың үйлерін
қиратып, есік-терезесін сындыратын. Бұл ... ... ... ... ... ... шығады деген мақсатпен істелінетін.
Кей кездері бұл шаралар «ойдағыдай» аяқталатын. Үй ... ... ... тек ұстап алу үшін ғана емес, ... ... ... ... үшін де ... ... ... бір оқиғаны Лю Сумэй
төмендегідей суреттеп береді: «1987ж. басында парткомымыздың хатшысы Чэнь
осындай шара ... ... ... ма екен деп ... Оған екі ... ... жоғарыдан партия қағидалардың орындалуын талап етті,
бірақ та олардың орындалу әдістері нақты аталыпп ... ... үй ... шаралары Қытайдың бүкіл провинцияларында пайдаланып,
одан өзге партия талаптарын орындау амалының ... ... ... ... Чэнь ... ... осы ... оқиғалардың көп болуының себебі – ... ... ... ... бала табу саясатының
жарғыларында» жазаға тарту барысында қолданылуға ... ... ... ... ісі ... ... билік органдарының міндетіне
жүктелді. Күш көрсету жайлы еш ... ... да, оның ... ... бәрі ... ... оған көз ... қарайтын. Ал қала
тұрғындары ауылда бұл ... ... ... ... ... туралы
беймәлім болатын. (23.)
«Жоспарлы бала табу саясатының» шаралары тек қытайлықтарға ғана емес,
Қытай Халық ... ... ... құрайтын өзге ұлттар
өкілдеріне де қатысты кеңінен қолданылады. Шығыс ... ... 2001 ... ... ... ... ... ұйғырлары
арасында адам құқықтарын бұзу туралы арнайы мәлімдемесінде» келесі деректер
келтірілген: «1988ж. Қытай ... ... ... көбейіп кеткенін сылтау
қылып, ұйғырларға қатысты «жоспарлы бала табу саясатын» ... ... ... ... оның ... молайтады деген болжам
жасалынды. Бірақ та, ... ... ... ... азайтып, бұл жерге
ішкі провинциялардан қытайлықтарды ... ... ... ... 1,3
миллиард халықтың 0,006% үлесін ғана құрайтын ұйғырлардың арасында бала ... ... ... ... ... ... «Бала тууды
бақылау» – бұл Шығыс Түркістандағы этникалық тазалаудың қытайлық формасы.
Бұл ... ... ... үшін ... сүру ... ... тиіс болды. Хотан партиялық комитетімен шығарылған «Бала табуды
бақылау ... одан әрі ... ... ... табу бақылауын
жүргізетін жетекшіліктің ролін нығайту» атты бірінші ... әр ... ... міндеттемелері аталып көрсетілген: жоғарғы
деңгейдегі жетекшілік бала тууды бақылау ісін өзінің ең ... ... деп ... қажет делінген, екінші, үшінші деңгейдегі жетекшілік
оның орындалуын қамтамасыз етуге, ал төменгі үш деңгейдің – ... ...... бала ... ... ... белсенді қатысуға тиісті
делінген. Осылайша, арнайы офистер мен ... бар ... ... ... бала табуды шектеу саясатына ... ... ... етті. Шығыс Түркістанда әр әкімшілдік
бірлікке бала табуға квота берілетін. Егер де әйел квотадан тыс ... ... оған ... ... жасатқызатын. Тіпті баланың туылуына бірнеше күн
қалғанда аборт жасалған жағдайлар белгілі. Мұндай іс-әрекеттер әйел ... және ... ... ... ... көптеген әйелдер
болашақта бала табу мүмкіндігінен айырылатын. Оған қоса бұл шаралар арнайы
медициналық білімінің, медициналық ... ... ... ... ... ... Түркістанның ресми баспасөз құралы «Хотан ... ... 1999 ж. 20 ... ... ... 25-34 жас ... 20
әйелге күштеп аборт жасатылып, операция ... ... адам ... ... ҚХР ... ... ... мәселесінің екінші жолына
тоқталатын болсақ, қытай қоғамында тамыры терең, ежелгі ата ... ... ... жүйе ... атап өткен жөн. Ауыл шаруашылығындағы
реформаларды дамыту барысында ҚКП шаруалар ... ... ... ... ... ... бастады.  Осылайша Қытай Орталығы ауылдағы ықпалын
бірте-бірте жоғалтты. Саяси ықпалдың жаңа тұтқасын орнату мақсатында ҚКП 80-
жылдардан ... ... ... билік орындарын сайлау жүйесін
енгізді. Бұл жаңалыққа қатысты Қытай демократиясының дамуына жол ... ... ... ... ... толығымен өзгертеді деген пікірлер көп
айтылған болатын. Жағдайдың шын мәнісіне келгенде, ... ... ... әкелді – кландық жүйе қалпына келтірілді. ... ... ... үшін ... ... қоғамында демократия сөзінің тіпті
ұғымы да жоқ. Олар өз кланының өкілі үшін ... ... ... ... ... ең көп ... ... түсетін болды. Нәтижесінде ауыл
көпшілігінің мүдделері ... ... ... мән ... ... жат үрдіс кең орын алды. ... аз ... ... ... ... ... ... амалсыз болатын
құбылыс ретінде қарастырылды. Осындай кландық сана-сезім «жоспарлы бала
табу ... ... ... көп ... ... Себебі
қытайлықтардың түсінігі бойынша, балалары неғұрлым көп болса, ... ... көп, ал ... ... соғұрлым беделдірек болады.
Бұл айтылған шаралар жалпы халыққа тән болғанымен, бұдан ... аз ... ... еді. Қазақ халқының ежелден қалыптасқан «ұрпақ
жалғастыру» идеясына қайшы бұл саясат өз ... ... ... Елде ... арнаулы квоталар тағайындалды. Оқушылардың жоғарғы оқу орнына түсуге
мемлекеттік грант ұтып ... ... ... да квотаға таласу басталды.
(23.)
Қытай үкіметі жергілікті халыққа бұл ... ... ... ... деп ... Яғни, халық аз болса өндірілген өнім
бәріне жетеді. Бірақ та істің мәнісінде жергілікті Шығыс Түркістан халқының
санын азайтып, бұл ... iшкi ... ... ... ... ... Егер бұл ... дәл осындай түрде жалғасын тапса, онда
Қытай жеріндегі қандастарымыздың өсіп-өркендеуі қиынға ... ... ... қазақтарының құқықтық қорғалу мәселелері.
Қазіргі кезде Қытайда тұратын ... ... ... ... қоныс аударған оралмандарға қамқорлық жасау саласында көптеген
кемшіліктердің орын алып отырғаны ... Оның ... ... ... ... ... та, жазылып та жүр.
Қазіргі кезде Қытайдағы ... ... ... қоныс аударып орналасуындағы ең басты ...... ... бір ... ... ... шет елдегі
ағайындардың Қазақстанға келуінде қоддан жасалатын ... ... ... ... ... тиіс ... орындардың жауапкершілігі, міндеті
әлі күнге анықталып, белгіленбеген. Бұл ретте, әсіресе, Қазақстанға ... ... тыс, өз ... ... қазақтардың алдынан неше түрлі
тосқауылдар туындап отыр. Мұндай оралмандар Қазақстаннан үй де, ... ... ... ... Тек, оларға Қазақстанға келіп орналасуда, жұмысқа
тұруда заңдық-құқықтық жеңілдіктер мен қолдау қажет. ... ... гөрі ... ... Бұл ... ең алдымен Консулдық
қызмет саласында байқалады. (23.)
Қазақстанға көші-қон квотасынан тыс өз қаржысымен ... ... ... ... ... да, Қазақстанның өздері қалаған жерінде
тұрақты тұруға тіркеліп орналасуында да, Қазақстанның ... ... ... ... ... ... да, ... хат (вид на
жительство), азаматтық алуында да, кәсіпкерлікпен шұғылдануында да ... бар. Күні ... ... ... ... ... келу
жолын жеңілдететін заң не бір ... ... ... ... ... ... да бұл мәселе толық қамтылмаған). Рас, Қазақстан үкіметінің
1993 жылы 10 ... ... ... ... ... ... туралы» Ережеге 1998 жылдың 30 желтоқсанында
өзгерістер мен ... ... ... ... бұл ... ... ... енгізілген жаңа нұсқасында қазақ диаспорасына жеңілдіктер
жасау мүлдем ... ... ... қазақтарға төлқұжат бөлімдеріне
3 күн ішінде тіркелуді, жұмыс істеу үшін лицензия алуды талап ету, ... ... ... барып тұруына шектеу қою, виза мерзімін ұзартпау,
тұрақты тұруға рұқсат бермеу ... ... жиі ... ... ... ... термин, «шетелден келген қазақ
«оралман» мәртебесін алуы керек» деген бап бар. Қазір осы ... мен ... дау ... негіз болып жүр. Бұл, ең алдымен, Қазақстанға көші-қон
квотасынан тыс, өз ... ... ... ... ... көші-қон мекемелері мен жергілікті әкімшіліктер тарапынан көші-қон
мекемелері мен жергілікті әкімшіліктер тарапынан ... ... ... «сендер оралман емессіңдер» деген ... ... ... ... ... бас ... ... жиі кездеседі. ... ... пен ... хат беру ... ... ... деген
нақты ереже жоқ. (15.)
Шетелдегі қазақтарға қазақ диаспорасының өкілі ... ... беру ... ... да ... ... құқықтық негізге сәйкес келтіру
қажет. Өйткені мұндай куәлік алатын адам қазақ ... ... ... ... ... жеті ... ... жазуы керек. Ал басқаны былай қойғанда,
осы Қазақстанның өзінде де бір ауыз қазақша білмейтін, жеті ... ... ... оның не ... ... де ... қазақтар кездеседі. Ал
оларды қазақ емессің деуге ешкімнің де қақысы жоқ. ... да ... ... ... ... дәлелдеу үшін ақылға қонымды, белгілі заңмен
немесе ережемен белгіленген талап қою керек.
Қазіргі кезде Қазақстанда шетелден келіп азаматтық ала алмай жүргендер
аз ... Олар ... ... ... ... де сайлана алмайды.
Мемлекеттік қызметке ... ... ... жер ... ... қатыспайды. Мұның бәрі 1954 жылы қабылданған адам
құқы ... ... Вена ... 1948 ... қабылданған
Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының адам құқы ... ... ... ... ... ... бұл Қазақстан Республикасының 1998
жылғы сәуірдің 15-де ... ... ... ... бұзу ... ... туралы» заңының 3-бабында, «Халықтың көші-қоны туралы
заңының» 27-бабында тарихи отанына оралғандарға азаматтық алу жөнінде жан-
жақты қолдау көрсетіледі, ... ... да ... ... ... ... ... оларды жүзеге асыру туралы ешқандай құжат шығарылған емес.
Ал, өркениетті елдердің көбі шетелден өз ... ... ... ... ... ... ... Республикасының Конституциясы бойынша қос азаматтыққа
жол берілмейтіні белгілі. Соған байланысты Қазақстан азаматтығын алғысы
келген оралман бұрынғы ... ... ... ... бұл оңай ... Сондықтан да бұл қиындықтан құтылудың жолдарын қарастыру керек.
Осыған орай мынадай ұсыныстар жасаймыз:
• ҚХР мен ... ұлты ... ... шығу мен ... жолдары туралы келісім-шарт жасау керек. (Мысалы, Ресей мен
Қазақстан арасында осындай келісім бар).
• Егер ... ... ... қол ... ... ... төлқұжатын қабылдап алып, оларға бірден Қазақстан Республикасының
азаматтығын берудің мүмкіндігін ... ... Ол үшін ... ... ... ... ... отырып, заңдық күші бар арнайы
құжат ... ... Егер бұл ... де ... ... ... ... Ықтияр хат
куәлігін беріп, осы куәлік бойынша оларды ... ... ... қамтамассыз ету қажет. Яғни олар мұндай куәлікпен Қазақстанда
кез-келген қызметке ... ... ... ... орналасуына,
жекешелендіру шараларына қатысуға, жер алуға, оқып білім алуға,т.б.
құқылы болуға тиіс.
... ... ... ... 16 ... ... ... әке-
шешелерінің қай елдің азаматы екендігіне қарамастан өз ерік ... ... ... ... ... болуға тиіс.
• Жоғарыдағы айтылған жағдайларды ескере отырып, оралмандардың Қазақстан
азаматтығын алуын жеңілдету үшін «Қазақстан ... ... ... ... мен ... ... ... Оралмеандардың (оның ішінде квотадан тыс келгендердің де) Қазақстан
Республикасынвң азаматтығын алуының Ережесі мен ... ... ... белгілеп, бекіту керек.
• Ықтияр хат не ... ... ... ... ... ... өткізілгеннен кейін бұл мәселе 3 ай мерзімнен қалмай шешілуі
қажет. (14.)
Көрсетілегн пунктердің жүзеге асып, барынша нәтижелі болуы оны ... ... ... мен ... ... ... отандастарды қолдауға қатысты әлі күнге дейін шешілмей жүрген
мәселелердің басым көпшілігі осыны ... туып ... ... ... бір
дәлел – «Шетелде тұратын отандастарды қолдаудың Мемлекеттік бағдарламасы
туралы» ҚР Президентінің 1996 жылғы 31 ... ... ... «ҚР ... 1 ай мерзім ішінде бұл бағдарламаны жүзеге асыру
жөніндегі шаралар жосапрын жасап әзірлеп бекітсін» деп атап ... Яғни ... ... мен министірліктер, басқа да құзырлы
мекемелер осы бағдарламаға сәйкес өздерінің міндеттерін ... ... ... ... шығаруға тиіс болатын. Қытайдағы ағайындарға
көмек пен ... осы ... мен ... ... жүзеге асуы керек
еді. Өкінішке қарай, Жарлықтың бұл бабы орындалмады. (15.)
Бұл саладағы және бір ... ... - әлі ... ... ... ... ... білетін, арнайы білім алған мамандардың
жоқтығы. Жоғары оқу ... ... ... ... ... не факультет ашылған емес. Болашақта қазақ диаспорасымен ... ... ҚР ... ... оның ... қызмет
департаменті мен шетелдегі Қазақстан елшіліктерінде ҚР Ішкі ... ... ... ... мен оның облыстық
басқармаларында, ... және ... ... агенттікте,
Қазақстан үкіметінің құрылымдарында, облыстық әкімшіліктерде ... ... бар, бұл ... ең аз дегенде курстық білім алған
қызметкерлердің болуы өте қажет. Бұл іс-шараларды ... ... ... ... қауымдастығының да тікелей қатысы бар. Бұл ретте
Дүниежүзі қазақтары қауымдастығына өз ... ... ... ... ... ... Әсіресе, шетелдегі қазақ мәдени
орталықтарымен тікелей байланыс жасау, оларға ... ... ... тұрғыда түрлі мәдени шараларды іске асыру, қазақ диаспорасының
мәселелерін зерттеу, көші-қон ... ... ... ... ... ... қол ұшын беру, шетелдегі қазақ жастарын
оқуға тарту ... ... ... ... ... іске асырылып
келеді. Және өзі құрылған 14 жылға жуық уақыттан бері ... ... ... ... ... көп ... жинақтады.
(14.)
2.3. Қытайдың көші-қон саясаты және оның посткеңестік
мемлекеттерге әсері.
Адам баласы ерте заманнан бастап-ақ ... өмір ... ... көшіп
қонып жүретін. Дегенмен ерте заманға қарағанда бүгінгі ... ... ... ... кең. Бұл ... бұрын-соңды болмаған құбылыс.
Қазіргі кезде мигранттар бармаған жер де, ел де қалған жоқ. ХХ ... ... ... ... ... саны 75 миллионнан 120-200
миллионға жетті. 1990 ж. ... ... ... ... халықтың
4,5%, дамушы елдерде – 1,6% құрады. Сонымен қатар бүгінгі кездің көші-қон
үрдістері тек орын ... ... ... қана қоймай, әлеуметтік
жүйенің бірқатар аспектілеріне, соның ішінде ... ... әсер ... кең өріс алып жатқан көші-қон үрдістердің көлеңкесінде Қытай
Халық Республикасының орны ерекше. Дүние жүзі халқының ... бір ... ... ... үлкен демографиялық қысымға және одан шығатын
салдарына ұрынып, Қытай әлемнің ірі ... ... ... ... ... ... көп ... басты себебі жұмыссыздық
мәселесін шешу талпынысынан орын алады. Соңғы онжылдықта ... ... ... де ... ... 1998 ж. Қытайда мемлекеттік аппаратта
қызмет істейтіндерді көлемді ... ... ... сектордағы
кәсіпорындарда да қысқарту болды, бірнеше кәсіпорындар ішкі және ... ... ... бере ... ... ... ... шынайы
жұмыссыздар саны 20%-дан асып түсті. 50-80 млн. ... елде ... ... оның ... ... ... ... бәсеңдемейді. БҰҰ Ел Халқы
Қорының (UNFPA) болжамы бойынша, Қытай халқының саны 2050 ж. ... ... ... ... ... (тек ... ғана тұрмайтын)
осыншама үлкен әскері әлемнің көптеген елдерін ... ... ... ағылуын реттейтін тетіктер орнатылды. Посткеңестік кеңістіктегі
қытай көші-қонының өзектілігі дәл осы ... жүйе мен ... КСРО ... заты ... ... де ... тіреледі. Бүкіл
әлемнен оқшауланып, жарты ғасырдай уақыт аралығында дербес дамып келген
КСРО елдері ... жүйе ... ... әлем ... ... қорғаусыз қалды. Бұл қорғаусыздық «жабық» мемлекет жағдайында
дүние жүзі ... ... жаңа ... ... ... ... ... ақыр аяғында олармен бетпе-бет келгенде қарсы
тұру тәжерибесі жетіспей, көптеген ... тап ... деп ... ... ... бұл ... жоғарыда айтылып кеткен көші-қон ірі көзі
болып табылатын іргелес ... ... ... ... ... мәселелерінің туылуы осыдан.
ҚХР көші-қоны 1990 ж. бастап, яғни КСРО ыдырағаннан кейін ... ... ... тез қарқынмен жүре бастады. Жалпы КСРО-ның
ыдырауы халықтың ... әсер ... ... ... кешенін тудырды.
Одақ территориясында құрылған жаңа мемлекеттердің өзара ... ... ... ... (ал ... ... болған
шынайы) мәселелерін шешу шаралары қарастырылмады. Кавказ бен Орталық Азия
саяси ... ... ... да, ... кейін «бөтен елде
қалып кетіп» туған жеріне қайтқан «отандастардың» да ... ... ... ... ... ... ... Қытайлықтардың көшіп-қону үрдісінің
әлемге кең таралуының басты бір себебі оның демографиялық ... ... ... жүзі ... ... бір бөлігі осы қытайлықтардың үлесіне
тиетіндгі белгілі. Кез келген мемлекеттегі демографиялық жарылыс қоғамда
әлеуметтік қысым факторларын тудырып, бұл ... ... ... ... соғатыны табиғи заңдылық. Қытай авторларына сүйенсек, 50-жылдардан
бастап ... ... ... ... келуінің екі толқыны өтті.
Бірінші толқын 1954 жылдан 1957 жылға дейін ... Сол ... жыл ... ... ... ... ... келген болатын. Екінші толқын 1962-
1975жж. өтті. Бұл уақыт аралығында өмірге келген нәрестелердің жыл ... кей ... 25 ... ... ... ... ... үшінші халық
санағының деректері бойынша 1981 жылдың өзінде – ... бала ... он жыл бойы ... ... – жылына туылған нәрестелердің
саны 20,7 миллион адам болды. 0-14 жастағы ... ... ... ... ... ... ... 1996ж. дейін (1984-1985
жж. аралығын санамағанда) 20 миллионнан ... адам жыл ... ... ... жететін. Ал бұл келесі әлеуметтік қысым факторларын тудырады:
1) Жұмыспен қамтылу мәселесі шешімінің ... ... ... 1990ж.
өзінде ҚХР еңбек ресурстарының көлемі 754,5 миллион ... яғни ... 65,6% ... оның ... 614 ... адам шамасында әлеуметтік
салада жұмыс істеді. Еңбек ресурстарының жылдық өсімі орташа шамамен 4,8%,
ал ... ... 5,16% ... Осылайша 1996ж. еңбекке жарамды жастағы
қытайлықтардың саны 850 миллионға ... Кез ... елде ... ... саны оның әлеуметтік-экономикалық
деңгейіне сәйкес болғанда, және ... ... үшін ... ... ... ... болғанда, елдің мол еңбек ресурстары жағымды әсер
етеді. Қытайда осы аталған шарттар болмағандықтан, еңбек ... ... ... әсер ... ел үшін үлкен мәселе тудырады. Жергілікті
жұмыс нарығында ұсыныс сұраныстан үнемі асып ... және осы ... ... дейін жүзеге аспас. Оның қысымы ... пен ... ... ... ... де, ... да
Қытайдың қоғамдық экономикадағы реформаларына бөгет келтірер. (39.)
 2) Халықты ... ... ету ... ... ... ... ... болған мәселелер көп. Мәліметтер бойынша, халықтың 23,5%
білмсіз не жартылай білімді болып ... ... ... санағының
деректері бойынша Қытайда 1990 ж. 1 шілде жұлдызына қарай 12 жастан ... ... орта ... 5,5 ... ... деңгейімен пара-пар болды. 15
жастан әрі кеткендердің 182 миллионы білімсіз не ... ... ... 350 ... адам, яғни жалпы халықтың 47% ... ... ие ... 170 ... адам орта ... ... Жоғары
білімді адамдардың үлесі халықтың 0,6%, ал студенттер  0,12% ... ... ... қарастырғанда, студенттердің, орта мектеп
оқушылардың және бастауыш мектеп оқушылардың пропорциясы 1:50:128 түріне
келеді. Бұл ... ... орта ... түсетіндердің пайызы төмен, ал
орта мектептен жоғары оқу ... ... ... одан да ... ... ... ... беру деңгейінің төмендігі болашақта елдің экономикалық және
жалпы қоғамдық дамуына ... әсер ... ... ... ... ... бүгінгі ұлттық табысының жартысы
кезінде жұмыс күшінің білімін ... ... көп ... ... ... Жапонияда жүргізілген зерттеу жұмыстары бойынша, жұмысшылардың
білім деңгейі техниканың жандандыруына тура ... әсер ... ... ... бір сыныпқа көтерілсе, техниканың деңгейі 6%
көтеріледі деп ... Сол ... ... ... ... ... ... көбеуюі нәтижесінде ұлттық табыс 25% өсті.
  Сонымен халық ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық дамуына кері әсер ететін факторладың бірі ... ... тез ... өсуі ... қаражатты жинап, капиталдың білім
саласына төгілуіне жол бермеді.
3) Қарт ... ... ... ... ... 1996ж. ... ... 60 жастан жоғары қарттардың саны 130 миллионға ... ... ... халық санының  10% құрайды. БҰҰ есебіне сәйкес, 60 жастан
жоғары адамдардың саны халықтың 10% ... елді ... ... ел» ... ... Қытай сол елдер қатарына кіреді. Келесі 40 жыл ішінде бұл
қарттардың саны жылына 3% өсетін ... 2025ж. ... олар 300 ... ... ... ... 20% ... 2035ж. қарай бұл көрсеткіш 27%
дейін жетеді, яғни елде әрбір 4-ші адам ... ... ... ... ... ... ... шығарылатын қаражат
коэффициенті де өседі, ал ... бәрі ... ауыр жүк ... ... ... саны 18 миллион адам құрады (жұмыс істейтін
халықтың 14%), ... ... ақы 18 ... юан ... ... 2000ж.
зейнеткерлер жұмыс істейтін халықтың 17% құрап, оларға 50 ... ... ... Халықтың қартаюы әсіресе өндірістік қалаларда үлкен мәселе
тудырады. Мысалы, Шанхай қаласында 1986ж. зейнеткерлер саны 1,38 ... яғни ... ... ... халықтың 28,3% құрады. Халық қартаюы
ұлттық ... ... мен ... ... жүйе мен ... ... әсерін тигізеді. 1984ж. зейнеткерлер ай ... 769 ... алып ... бұл ... ... ... ... қаражаттан
5 есе артық. Бұдан көріп тұрғанымыз, халық қартаюының тез ... ... ... ... мен ... да ... Сонымен бірге
капиталдың жинақталуы мен ... ... да ... ... ... ... өмір сүреді. Бүгінгі күні
қарттардың тек 4% ғана жеке ... ... ... ... ... құрылымы да өзгеріске ұшырауы мүмкін. Қарт адамды жанұялар мен ... ... ... Ал ... жаңа ... жаңа ... ... Елдің экономикалық дамуына мен халық өмір сүру деңгейінің ... ... ... ... ... мен оның тез ... өсуі
экономикалық даму динамикасына әсер етеді. Статистика ... ... ... табысы 1950ж.  41 миллиард юань құрды, 1979ж. бұл көрсеткіш
335 миллиард юаньға дейін көтерілді, оның жылдық өсімі орта ... ... ... ... бұл ... халық санының 540 миллионнан 970
миллионға дейін өсуінен ұлттық табыс ... жан ... ... ... 9 юань ... Сол жылдары елдің қаржылық табысы 6,5
миллиардтан 110,3 миллиард юаньға дейін өсті, өсім ... ... ... ... ... ... қаржылық табыстың жан басына шаққандағы
өсімі 3,5 юань ғана құрды. Халықтың тым көптігі мен оның тез ... ... ... ... адам топтары санының өсуіне ... ... ... мен ... қатысты айтылған нәрсе. Осындай шығындар
жан басына шаққандағы ұлттық табыс өсімін мен ... ... ... ... ... Қытай кең алқапты территорияны иемдегенімен,
оның ... өмір ... ... шөлді, шөлейтті жерлер. Олар бүкіл
мемлекет территорияның 31% және 22%, яғни екеуін қосқанда 53% құрайды. ... ... ... ... ... ... ... 20,3% теңіз
деңгейінен 500м жоғары аудандарда өмір сүреді. ... ... ... өмір ... ... жағдайының болмауынан деп
түсіндіріледі. Айналадағы ортаның мүмкіндіктері шексіз ... ... ... ... ... ... ең көп дегенде саны 1,5-
1,6 миллиардқа дейін жететін халық сыяды. Бүгінгі ... ... онда ... адам тұрады. (39.)
  1949 ж. ҚХР орнатылған жылы егістік жерлердің көлемі 97,91 млн. ... ... 10,09% ... ... ... ... және халықтың елдің солтүстік-батыс, солтүстік-шығыс
жағына көшіріліп, тың, ... ... ... ... ... ... көлемі 112,85 млн га дейін өсті. Кейіннен егістік жерлер
көлемінің ұлғаюы кеміді, оның ... ... ... Біріншіден, жерлердің көбісі құрылысқа пайдаланыла бастады. Себебі
халық санының көбеюі көп ... ... ... ... ... шаруалары
үшін үй – ең басты меншік пен ... ... ... көзі болып
табылады. 1985ж. шаруалар үйлерінің қамтыған жері 0,97 млн га ... ... ... 5,6% ... 1978-1980жж.. бүкіл жердің 2/5 бөлігі
егістіктен алынып құрылысқа жіберілді. Мысалы, Гуандун ... ... ... ... ... ... 26800 га азайды, қазір бұл жерде бір
адамға 0,04 га жер ... ... ... ... бойынша келесі
онжылдықта 6670 га жер көлеміндей жыл ... ... ... өзге ... ... ... пайдаланылады – 66700 га жер.
  Екіншіден, көптеген егістік жерлер орман мен жайылымдарға ... ... елде ... жер, 1987ж. ... ал 1989ж. ... ... мен ... жіберілді. 1957 жылдан 1996 жылға дейін Қытай халық
саны 650 млн. адамға өссе, ... ... жан ... ... ... ... қысқарды.  Қытайда өңдеуге келетін егістікті емес ... ... ... ... орны ... ... (38.)
6) Өнімнің жетіспеушілігі. 1949ж. құрылғаннан кейін ҚХР қысқа мерзімде
негізгі ауыл шаруашылық өнімдерін шығаратын ... ... ... ... ... күні ... ... астық, ет, күріш мөлшері ... ... ... ие. 1949ж. ... ... ... ... Қытай
1988ж.  394млн. тонна астық шығарды, өнім 2,5 есе ... Бір га ... ... де 2,5 есе ... Бұл өте тез ... ... ... Дегенмен жан басына шаққандағы ауыл шаруашылық ... ... тым аз ... ... оның ... қайтадан халық
санының көптігіне келіп тіреледі. ... ... көп ... ... ... мал ... мәселелер тудырады. Қытпайдың қой,
жылқы мен ... ... ... орта ... деңгейінен 22,4%-ға, тауық
жұмыртқаларының өнімі – ... кем. ... ... саны ... қазіргі
қарқынына қарағанда (жылына 17млн. адамға көбейеді), аталған көрсеткіштер
одан да бетер төмендейді, себебі халықтың астыққа сұранысы өседі. Ал ... үшін ... ... ... аздығы енді бір га жерден
мүмкіндігінше көбірек өнім жинау, яғни егістік өнімділігі ... ... ... бұл ... ... де тиімділігі шектеулі.  
 7) Табиғи ресурстардың жетіспеушілігі. Қытайдағы ауыз су қоры 2 ... ... м3 ... да, су қоры бойынша әлемде Бразилия, бұрынғы КСРО,
Канада мен АҚШ-тан кейін 5-ші ... ... ... жан ... ... су қоры ... Қытай 110-шы орыннан бірақ шығады.  Қазіргі таңда
Қытайда бір адам жылына шамамен 18,14 м3, ... 36,25 м3, ... ... су ... ... ... көбейіп, қала тұрғындары үлесінің
өсуінен ауыз ... ... да ... Ауыл ... ... өте көп. ... су шығынының 80% осы салаға жұмсалады. 1988 ж.
Қытайда бір килограмм астық өндіру үшін 1,14 м3 су ... ... ... – 0,90 м3, ... – 2,38 м3. 2000 ж. су шығының ... ... бұл ... 1 м3-ке ... ... ... 1980 ж. ... су шығыны 440 м3-ке жетті, ал 2000 ж. ол тағы 65%-ға
өсті. Бір жылдық су жетіспеушілігі 100 млрд м3 ... Егер 1979 ж. ... су ... сезілген болса, 1984ж. осындай қалалардың саны 188-ге
(яғни ең ірі 300 қалалардың жартысынан ... ... ... санының өсімімен бірге энергия көзіне деген сұраныс та артуда.
Шамамен есептегенде, 900 миллионға жуық шаруалар энергияның табиғи ... ... ... 300 ... ... ресурстарын) пайдаланады. Екінші
жағынан алып қарағанда, егістікті жерлерді ұлғайтудың бірден-бір жолы ... ... ... ҚХР ... ... ... ... жылына 14674 га ауданды құрайды. Орманды жерлер 55,7% үлесінен
30% үлесіне дейін төмендеді. Бұл үрдістер көптеген ... ... ... ... 10 ... ... ... үлесі 23,1%-ға қысқартылды.
Сонымен қатар халық саны көбейіп, өндірістің даму қарқыны артты. (35.)
 8) Экология мен айналадағы ... ... ... ... ... ... ... ортаға ауырлық келтіреді. ... ... ... аумақтарындағы тұрғындардың саны өз ... ... тұр; ал ... ... ... саны «экономикалық жүйе
шыдамдылығы» шегінен асып түсті. Экономикалық ... ... ... ең ауыр ... қатарына жатады. Бүгінгі таңда Қытайдың жер
эрозиясына ұшыраған территориясы 1,6 млн. км2, яғни ... ... ... ... ... шөл ... ... жер көлемі 2100 ... ... ... ... ... пайдалы қазбалардың шектен тыс
өндірілуі экологиялық апаттарды тудырып, мемлекетке 40-60 млрд. ... ... ... ... ... ... келетін болсақ, ҚХР орнағаннан кезде елде іске
қосылып ... 400 мың ... ... ... күші ... жағдайда
бәрін бірдей жұмыспен қамтамасыз ете алмады. Сондықтан қала мен ауылды
жерлерде кіші-гірім жаңа ... ... бола ... ... жалпы
саны 1,5 миллионға жетті. Жаңа кәсіпорындар негізінен ескірген, жарамсыз
технологиялар мен ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыра алмады. Елде өндірістік
қалдықтардың 80% тазартылмай айналадағы ортаға ... ... ... ... 430 млн. ... ... 1949 ж. ҚХР орнағаннан кейін
айналадағы ортаға шығарылған 5 ... ... ... ... 400 ... алады.
Қытай көші-қоны. Осыдан Қытайдағы Демографиялық жағдайдың қаншалықты
терең шиеленіскендігін және оның ... табу ... ... ... ... ... қытай биліктерінің қолдаған шаралары
адамгершілікке жатпайтын, демократиялық қоғамға қайшы келетін, адам
құқығының ... ... ... ... деп атау ... ... Өмір
сүру деңгейінің төмендігі, жұмыс күшінің арзан бағалануы, ресурстардың
жетіспеушілігі әрине халықтың ... ... ... ығыстырылуын
тудырады. Қытай миграциясының басты дерті ... ... ... ... ... ... алу ... үстінде келе жатыр. Бұл
үрдістің кең таралуы соншалық, – ... ... ... қауіп» секілді
сөз тіркестер халықаралық саяси өмірдің күнделікті қолдауына сіңісіп кетті.
(42.)
Әлем ... ... ... ... ... ... сұрақ
туады. Миграцияға тек қытайлықтар ғана емес, еуропалықтар да, ... ... ... жүзі халқының әр ұлтты 200 млн. ... ... ... ... болуын негізінен қытай халқының өзінің
ерекше жаратылғанынан іздестіру қажет. (8.)
Біріншіден, қытайлықтар – бұл ... ... өте ... ... Олар өзге елде жүріп, тұрып, жұмыс істегеннің өзінде
жергілікті елге сіңіспей, ассимиляция үрдісіне ... ... ... ... ... «Chinatown» қытай қалашықтарының пайда болуы ... ... өзге ... ... Қазақстан Республикасы Білім және
ғылым министрлігінің Р.Б. Сүйлеменов атындағы Шығыстану институтыны бас
ғылыми қызметкері, ... ... ... ... Константин Львович Сыроежкин былайша түсіндіреді: «Ежелгі кез бен
орта ғасырларда Қытайда этноцентризм идеясы кеңінен ... ... мәні ... ... «варварлар» ретінде танылған көршілес
елдерден өзін-өзі жоғары ұстауында жатты. Бұл идея Қытай жартылай ... ... ... өмір ... өзінде қытайлықтардың санасында
басымшылық етті». Бұдан жасайтын қорытынды, қытайлықтардың өздерінің ... келе ... ... ... ... халықтардан – мысырлықтардан,
ассириялықтардан, вавилондықтардан – бүгінгі күнге дейін аз деформацияға
ұшырап жеткен бірден-бір ел), ... ... ... ... ... ... тұтып, өздерін мәдениеті жетік дамыған ел ретінде ... өзге ... ... көзқарасын алдын ала айқындайды.
Екіншіден, қытайлықтар шетелде аяғына тұрып алғаннан ... ... ... ... қасиетке ие. Бүгінгі таңда,
мысалы Еуропада тұрақтанып алған қытай қауымдастығының ... ... ... ... игеріп, соларды дамыту үшін елінен арнайы
арзан жұмыс ... ... ... ... ... ... ... аудандар бар. Британдық Экономикалық және
әлеуметтік консулдығының ... ... ... ... Қытайдың
Фуцзиан ауданынан Ұлыбританияға 1980-1990жж.. қытай мигранттары көп келді.
Фуцзиян тұрғындары бастан-ақ Ұлыбритания еңбек нарығындағы ... ... ... ... ... жүйе арқылы осы елге тезірек
жетуін көздейді. Ал бұл, өз алдында, Қытайдың өзге, ... ... ... осы Фуцзиянға жұмыс ... ... ... ... кеткендер, әдетте, жанұяларын елінде қалдырып, оларға
үнемі ақша аударып ... Ал ақша бар ... ... ... та ... ... еуропалықтардың қауіптенетіні, –  қытайлықтар нарық салалардың
бірқатарын жаулап алып, оған өз отандастарын ғана жұмылдырып, тез ... ... ... ... ... Осы ... қытайлықтардың
шығатын үшінші қасиеті, яғни олардың жеңіл-жүксіз көшуі мен бөтен ... ... ... ... ... ... Ресей ғылым академиясының ... ... ... ... ... ... экономика
ғылымдарының докторы, профессор Леонид ... ... ... (лат. – mobilis) ... ... еске
түседі. Ол «миграциялық қозғалмалылық» және ... жер ... ... ... ұсынады. Әдетте қозғалмалылық жер аударудың
алуан түрлерінің жалпы ұғымы ретінде ... көп ... ол ... ... ... қарастырылып, потенциалды не айқын миграция
ұғымында ... Және ең ... ... ... қозғалмалылық – бұл
халықтың өз территориялық мәртебесін өзгертуге даярлығы. ... ... ... мағына өзгелерге қарағанда нақтылау болып келеді. Бұл
жағдайда ... ... ... жер ... ал ... ... ... икемділік, яғни потенциалды миграциялық ... Тура осы ... ... ... ... дамыған. Олардың жеңіл
жер аударуы мен өзге елге, табиғи жағдайға тез ... таң ... ... ... ... Федерациясы Қиыр Шығыс
территорияларының суығына ... ... ... істеп, біраз уақытқа
дейін тұрақтана алуы таң қалдырады.  
Дегенмен сол Рыбаковскийдің мәлімдемеуі ... ... ... мен ... ... бір-бірінен алшақ тұрады.
Қозғалмалылық потенциалының өлшемі әдетте шынайы миграциялық ағымдардан 2-3
есе артылып ... ... ... не ... миграциялық потенциалын
есептегенде бұл принципиалды жағдайды ескеру қажет. Не де болса Қытай халық
республинасының нақтылы ... ... ... ... үшін оның
потенциалын 2-3-ке бөлгеннің өзінде аларлық нәтижеміздің саны аз болмас.
Мұндай потенциал әсіресе халқының саны аз, ... ... көп, ... ғана ... ... ашық ... айналған, әрі Қытаймен көршілес
бұрынғы КСРО мемлекеттері үшін ... ... ... Бұл ... ... ... қытай иммигранттарына қатысты жүргізген саясаты
да назардан тыс қалмайды.
Пекиннің қытай иммигранттарына қатысты саясаты. ... ... ... ... дайындағанда оны көп жоспарлы, 
еліндегі және шетелдегі тұрмыстың саяси, экономикалық, ... ... және т.б. ... ескертілген түріне келтіруі керек. Қытай өзгелерге
қарағанда мәселесінің көлемділігімен, ... ... ... ... ... ... уақытқа да, болашақ мүмкіндіктерге де барынша ... ... ... атап ... ... ... ... қытай иммиграциясы ғасырлар бойы
қалыптасып, 100-ден астам елдердегі ... ... ... ... ... ... 30-60 млн адам ... көрсетеді. 1909 бен
1929 жылғы Қытай заңдарына сәкес, барлық қытайлықтар ... ... «қан ... қытай азаматтары болып жарияланды. 1980ж.
өткен Халық ... ... ... жиналысының  3 отырысында «қан
қағидасы» мен «жер қағидасы» негізінде Азаматтық туралы заң ... ... ҚХР қос ... ... ... ... шетелдік
азаматтығын мойындайды. Аралас некеден туған бала қытай азаматы ... ал ... ... ... алған қытайлық өз азаматтығына қайта
оралуға құқылы. Үкімет біріншіден, қытай мигранттарының шетел азаматтығын
алып, оның ... ... ... ... және ... ... ... үшіншіден, барлық үкіметтердің қытай
мигранттарының құқықтарын бұзбауын мақсат етеді. (16.)
... ... ... ... алып ... ... ... ҚХР-да басып шығарылған мәліметтер ... ... ... ... 3 ... ... ... Қытай бизнесмендері ағымды кәсіпкерлік
қызметіне 300 млрд. доллар жұмылдырады. ...  6 ... ... ... ... және еврейлермен бірге үш әлемдік қаржы
күштерінің бірін құрайды».
Үкімет алдына біріншіден, ... ... ... ҚХР-ға максималды
түрде шақырту, екіншіден, соның көмегімен ... жүзі ... ... ... 2020-2030жж.. әлемнің алып экономикалық державасына
айналдыру міндеттерін қойды.
● Қытай барлық жерлерде де аккультурацияға ... оғаш өмір ... ... ... ассимиляцияға ұшырамау қасиеті емес
(қытайлықтардың ассимиляциясы толығымен тек Таиландта ғана орын ... ... ... ... ... ... ... кланымен, ата-баба
қабірімен байланысын үзбей, үнемі қатынасып тұруында болады. ... ... ... ... ... туған-туысқандардың
қабіріне баруға міндетті. Мереке қарсаңында он мыңдаған ... ... ел ... ... кең ... жеріне таралады. Осы
дәстүр ұмытылмас үшін үкімет тарапынан шаралар ... ... ... ... ... түйіседі. Көпғасырлық
тарих барысында Қытайда бірыңғай тіл қалыптасқан жоқ. ... ... ... ... ... ... пара-пар. XX ғасыр
бойы материкте «жалпы танылған» (путунхуа) ... ... ... ... ... ... ... шетелдік қытай ойкуменінде путунхуа
кең таныла бастады. Қытай жерлестіктері арасындағы халықаралық экономикалық
байланыстарының тез ... ... оқу ... ... ... жүзі қытай жерлестіктеріне бұл тілді тарату үшін белсенді ... ... ... мен ... жаңа ... игере алып,
мемлекеттің дамуына үлес қосатын ғылыми-техникалық кадрларды ... ... ... ... оқу орындарында мемлекеттік және жеке ... ... көп ... бөледі.
 ● Қытай үшін өзінің шетелдегі жас мамандарының қайта оралуы мен
шетелдік жоғары квалификацияланған ... ... ... өте
маңызды мәселе болып тұр. Сол үшін үкімет ... ... ... ... ... ... заң шығару органы – Халық өкілдерінің
бүкілқытайлық жиналысының қарастырылуына осы мәселеге қатысты заң ... ... ... ... ... ... қабылдап қойып,
негізінен, «грин-карт» қолданысына сүйенеді.
  ● Қытай иммиграцияның «табиғи» үрдісіне жол ашып, оны ... ... ... ... ... шеше ... бүкіл халықты өмір сүру
табыс көзімен қамтамасыз ете алмай, қытайлықтардың ... өзі ... ... алып ... ... қай жерде тұрмасын, бәрі-бір түған
елінің игілігіне қызмет етеді деп ҚХР үкіметі сенеді. Осы ... ... жж. ... ... алу ... ... Паспорттар мен
визаларды жасаудың «коммерциялық» әдістері ашық ... Оған ... ж. 31 ... ... 24 ірі ... ... алу үшін төлқұжат
пен мекен жай рұқсат қағазының көрсетілуі ... ... ... ... ... 2002 ж. 1 ... бастап паспортты шақыру
қағазы негізінде алу ... ... Кету мен келу ... ... ... қауіпсіздік министрлігінің берген
мәліметтері бойынша 2002 ж. ақпан айының басына ... жеке ... ... 4 млн-дай арызы қанағаттандырылды, бұл 2001 ж. салыстырғанда 30,3%-
ға жоғары көрсеткіш. Сонымен қатар, ... ... ... ... мен балаларды шетелге сату ісімен ... ... ... ... ... Осылайша Канададағы ... ... ... саны өзге мигранттармен салыстырғанда ең көп болып саналады.
(40.) 2002 ж. оған ҚХР-дан 16973 (мигранттар ... ... 12 %), ... – 6188 (4,4%), ... – 4745 (3,4%) адам көшіп келді.
  ● Қытай дәстүрінің қаншалықты жетік дамып, қытайлықтар сана-сезімінде
берік ... ... ... ... ... ... тіл ... ықпалынан қашып құтыла алмайды. Осыны түсінген үкімет хуацяо
балаларын Қытай жоғары оқу орындарында ... ... ... ... ... жұмыс 22 оқу орындарының мойындарына жүктелді. 
● Қытайда өзге мемлекеттерден келген ... ... ... Шанхайдың өзінде Тайваньнан келген 600-дей кәсіпкер тұрады. ... ... мен ... ... ... ... салынатын болды.
  1950-1960жж.. Малайзия, Индонезия, Бирма, Үндістанда ... ... ... ... және 1970 ж. Въетнамдағы оқиғалардан кейін
Қытайға келген хуацяоларды баспанамен қамтамасыз ету ... ... үшін 84 ... ... ... Олар ... га ... алқаптары мен 44,5 мың га егістіктерін қамтиды.
Үкімет кейбіреулерін баспанамен ... ... ... ... енді
біреулерді жұмыспен қамтамасыз етуде. (29.)
Аталған саясаттың арқасында Қытайдан жеке мақсаттарды көздеп заңды
түрде кететін ... саны ... 30%-ға ... 2001 ж. ... ... ... 6,9 млн адам кеткен ... ... ... ... ... 1994 ж. жеке ... ... көші-қон
ағымындағы үлесі үштен бір бөлікке де жетпегенде, 2000 ж. олар ҚХР-дан
шыққан барлық азаматтардың ... асып ... 2002 ж. ... ... күрт ... ... ... 116 млн. рет өтті, оның 100,6 реті ... ... ... ... ... саны ... 26%-ға ... жеке
істермен кеткендердің саны 45%-ға өсті. Олардың үлесіне бүкіл мигранттардың
60%-ы түсті. Оған ... ... ... ... алу ... мен ... арқылы шетелде жұмыс істеу мүмкіндіктері көп жағдай
туғызды. ... ... ... ... қаншама адам еліне қайтпай, заңсыз
түрде қалғаны белгісіз. ... ... ... ... ... шара
қолдануға болады. Мысалы, Қытай мен ФГР ... ... ... ... ... ... ... бар. Келісімшарт
бойынша жұмысшы өз қалауы бойынша ... не ... ... ... ... ... Аналогиялақ келісімшарт бойынша ҚХР Корей
Республикасымен келіссөздер жүргізуде. Бұл ... ... ... бойынша көптеп ағылуымен туындаған. 2002 ж. осы ... ... ... ... бұл 2001 ... ... 37,3 есе ... Қытай тарапы келісімшарт бойынша отандастарына шетелде контрактімен
жұмыс істеп қайтып келгеннен ... ... ... мен ... ... ... ... жасаса, онда, сөз жоқ,
қытайлықтардың шетелде заңсыз қалу үрдісі азая ... ... ... жүзі сауда ұйымына кіруі, халықаралық еңбек бөлінісі
дамуын ... ... ... және т.б. дүние жүзі
экономикасының соңғы үрдістері төңірегінде орын ... ... ... ... мемлекеттің иммиграциялық саясатына ерекше әсер етті. ҚХР тыйым
салу иммиграциялық саясатынан толығымен бас ... Елде ... ҚХР ... ғана ... ... ... ... мен мүдделерін
қорғау және азаматтарының ... ... ... жүргізілуде.
Және бұл саясаттың жүзеге асуына дүние жүзі ... жеке ... ... ... мен аймақтар деңгейіндегі бірлестіктері мен
ұйымдары зор роль атқарады.
Қытай жетекшілігі бүгінгі ... даму ... ... ... кез болып отыр. Оның алдында ... ... ... ... не 2020-2030 жж. қарсаңына дүние жүзінің ең ... ... ... мақсатындағы бағытқа жұмылдыру жоспарын, не ішкі өзекті
мәселелердің – кедейшілікті жою, ... ... ... ... ... құрту – шешімінде шоғырлану жоспарын таңдады. Ақыр
соңында таңдалған қалауы Қытайдың әлемдік не ішкі ... ... ... ... ... де алып жүру бүкіл қытай ойкумені қолдаса да
мүмкін емес. Маңыздысы – ... ... ... ... ... ... саясат негіздері оның мүддесіне сай, бірақ бұл
саясат өзге мемлекеттердің мүдделеріне де сай ... ... ... ... ... ... келтірелік қаупі қандай? Бұл
сұраққа жауап беру ... ТМД ... ... ... ... көрдік. ТМД елдер халқының саны 279,5 ... адам ... ... – 12 ... ... халқы көршілес тұрған Қытай халқынан 1
миллиардқа немесе, шамамен төрт есе кем. ... ... ... Ресейде
(144миллион), содан кейін Украинада (48 миллион), Өзбекстан (25 миллион)
мен Қазақстанда (15 миллион) шоғырланған.
 Халықтың ... ... әр ... әр ... ... ... мен
Түркіменстанда бір шаршы метрге 5-10 адамнан ... ... мен ... ... ... ... Беларусь, Грузия, Молдова, Қазақстан,
Ресей, Украина халқының жалпы саны ... ал ... ... ... болған
елдерде өсім қарқыны бәсеңдеді. Нәтижесінде ТМД халқы 1997 ... ... ... ... 2002 жылы 279,5 ... ... санына дейін 3,5
миллион адамға қысқарды. Сонымен бірге, ТМД ... ... ... де азая ... Ал өлім деңгейі болса, сол қалпында қалды: 2001 ж.
Белорусияда 1000 адамға 14,1 өлім келді (1997ж. – 13,4), ...... ... – 15,3 (14,9), ... – 10,0 (10,4). Өлім ... болуы өмір сүру ұзақтығының өзгерісіне әкеп тіреді. Ресейде 1998
ж. ер мен әйел ... өмір сүру ... ... – 61,36 мен ... ... 2001 ж. – 59 бен 72,3 жас құрады. Өлім өсімі көбінесе халық ден
саулығының нашарлауымен түсіндіріледі. Ауырға жиі ... мен ... ... ... ... ... ... ТМД барлық елдерінде
халықтың табиғи өсімі төмендеп кетті. (23.)
Демографиялық жағдайдың осындай ... ... ... ... ... ... күшін шақыртуға тура келеді.
Еуропадан мұндай күш ондағы жұмыссыздықтың өсуіне қарамастан ... ... ... ... ... ... тек ҚХР ғана ие. ... қытайлық мигранттармен ешкім бәсекеге түсе алмас. Ж.Зайончковская
Ресей ... ... ... күші ... ... ... ... ғасырдың ортасына таман Ресейдегі
қытайлықтардың саны 7-10 миллионға жетуі мүмкін. Олар саны ... ... ... ... екінші орын алатын болар» деді. 
Қытай көші-қоны жерімізге табиғи жолмен ғана емес, ҚХР-дың ресми
саясатының ... де ... ... Осы ... ... көші-қонына
қысқаша шолу жасап, оны тудырушы факторларды ескерсек:
Біріншісі – «демографиялық қысым» - ... ие ... ... ... ... ... ресурстардың: судың, егістік жерлердің, орман ... ... ... Осы тұста кейбір ғалымдар қытай
диаспоралары мысалы, АҚШ-та, Канада мен ... ... ... ... бойы ... ... қауіп-қатер келтірмесе, біз осыншама ... ... ... ... ... ... Қытаймен ортақ
шекарасы жоқ және Америка Құрама Штаттарының әскери-саяси күші Ресейден де,
Қытайдан да ... ... және ол ... ... ... ... қайсыбір
қауіп төнген жағдайында қамқорлық көрсететінін ұмытпағаны жөн. Сондықтан
ТМД елдерін олармен ... өзі ...... ... яғни, демографиялық потенциалды, әскери
және экономикалық жетістіктерді бір топқа біріктіретін «кешенді мемлекеттік
қуатының» өсімділігінде. КСРО ыдырағаннан кейін ... ... ... ... елдердің  мына іргелес жатқан әскери және экономикалық
салада тез ... ... ... ... ... алшақтық бар. Бұл
алшақтық біраз уақытқа дейін өзгермейді. Яғни, Қытай ұлы ... ел. Ал ұлы ... ... ... саясат жүргізеді.
Осы саясаттан бізді сақтап қалушы күш – ... ... ... ... мүмкін. Бірақ ол әр қашан да қауіпсіздігімізге тұрақты кепіл
бере алмайды. (42.)
Үшіншісі – ... ... ... көршілес елдердің бай табиғи
ресурстарына қажеттілік ... ... Жаңа ... ... экономикалық салада ынтымақтасуы, сөз жоқ, бізге де ... ТМД ... жас ... құрылымдары мен аяғынан тік тұрмаған
жеке фирмалар мықты, тәжерибесі мол Қытайдың ... ... өз ... ... ... ала ма ... сұрақ туады.
Аталып кеткен факторлар қытай көші-қоны үрдістеріне табиғи, физикалық
түрде әсер етеді. Сонымен қатар оларды қозғаушы ... ... да ... ... 2000 жылы ... ... ... саясатының бағыты
көпшілікке амбициялық жоба ретінде көрінсе, шын мәнісінде, бұл – Қытайдың
бүгінгі жағдайдағы талаптарынан шыққан ... ... ... ... ... ... орын алған. Сол себепті кеңестік елдерде қытайдың
көші-қон үрдістерінің ... ... ... ... лайықты,
сауатты, мемлекеттік, халықаралық дәрежеде кәсіби ұйымдар құруды қажет
етеді. Бұл ... ... ... ... ... зерттелген,
нәтижесінде бүгінгі таңда ТМД елдері қытай ... ... ... ие:
Біріншіден, Қытай көші-қонын реттейтіндей ТМД шеңберінде халықаралық
келісім шарттар мен ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік кіші-гірім мекемелері ... ... ... да ... ағылып келген көші-қонды реттеу
жұмыстары жүргізілуде;
  ... ТМД ... ... үлгі ... ... ... ... қатысты саясатының тәжірибесі бар. Ресейлік ... ... ... ... еңбектері посткеңестік аумақ үшін асыл мұра ... ... ... ... бөлмеу ең алдымен өзімізге зиянын
тигізеді.
 Ресей тәжірибесі ... ... ... ... ... орынды шешу
үшін, мемлекет бұл мәселенің маңыздылығын ескеріп, ... ... ... ... Ал осы жоспарды жүзеге асыру үшін ... ең ... болу ... ... ... посткеңестік аумақта Қытай ықпалына қарсы
тұрарлықтай мықты мемлекетті табу ... ... ... өзі қазіргі
жағдайда коррупцияланған бюрократия мен заңсыз бизнеске ... ... осы ... ... отырғанда, қытай көші-қоны үрдісі
басталып, тез қарқынмен өсуде. ... олар әлі де ... өзге ... ... мекендерін құрып үлгірген жоқ. Біз осыны пайдаланып,
алдын алуымыз керек. Әлем ... ... ... ... ... ел үшін ... ... көп. Бірақ қытайлықтардың
белгілі-бір құқықтары болу керек, әйтпесе ... заң  ... ... түседі. Дегенмен қытайлықтар ақыры келетін болғандықтан, ... ... ... ... мәдениетіне сіңісіп кетуіне жағдай
тудыру қажет. Себебі қытайлықтар – сарқылмас ... ... ... ... ... ... игілігіне сай пайдаланған жөн. Сол мақсатта
арнайы мемлекеттік бағдармаларды ... ... ... Кезінде қытайлықтардың
әкелген арзан тауарлар саудасынан халқымыздың көбі күн көріп ... ... ... ... ... едік. КСРО ыдырағаннан кейін бірыңғай
шаруашылық жүйе бұзылып, халық мемлекеттің қамқорынан айырылған ... ... зор ... ... Дегенмен бүгінгі күнде тек саудамен ғана
шектелмей қытай иммигранттарын өндіріс, ауыл ... ... ... ... Және ... бәрі мемлекеттің қатаң, үзіліссіз бақылауының
астында болу ... ... ... ... ... үшін,
олардың бір жерде шоғырлануына бөгет жасау ... ... ... оның
ағымы мен бақылауын заңдастыру үлкен жұмысты қажет ... ... ... берерлік жемісі  зор.
Қытайлықтардың көші-қонын реттеу арқылы біз көршілес Қытай Халық
Республикасымен ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеміз. 
 
III тарау.
«Қытайдағы қазақ диаспорасы: тарихтық, құқықтық аспектісі» тақырыбын
мектепте оқыту мәселелері.
3.1. «Қытайдағы қазақтардың тарихи-құқықтық жағдайы» тақырыбын мектеп
бағдарламасына ... ... ... ... тарихының салаларында зерттелмеген тың дүниелер
жеткілікті. Солардың бірі «Қытайдағы қазақтардың ... ... ... ... әдістемесі.
Баршамызға мәлім мектеп бағдарламасында аталған тақырыпқа ... саны ... ... ... ... ... қоныс
аударғандығы туралы айтылса, құқық сабағында ... ... ... ... ... қарастырылмайды. Қытайдағы қазақтардың жай-күйі
мектеп баласын алаңдатпайды. Құқық негіздері сабағында еліміздің Ата ... ... кең ... ... ... қазақтарға қатысты «Көші-қон туралы»
немесе «ҚР ... ... ... тұрмақ елімізде кеңінен насихатталатын
«Азаматтық кодекс», «Қылмыстық кодекс» сынды нормативтік актілердің ... ашып та ... ... не ... керек?
Менің ойымша ең алдымен мектеп оқушыларын «диаспора» ұғымымен
таныстыру керек сияқты. ... ... ... ... ... ... мәселелермен қатар демографиялық
мәселелерге де көңіл бөлер еді. Алыс-жақын шетелдердегі ... ... ... ... қасиеттерін дамытар еді. (8.)
«Диаспора» - грек тілінен шыққан «таралу» деген мағына білдіреді.
Қазіргі кездегі саяси ... ... ... ұғым ... ... ... біреуіне жатады және көбінесе дәстүрлі емес ортада жаңа
жағдайларға байланысты ... ... ... ... ... тарихи
оқиғаларға байланысты миграция арқылы пайда болады. Батыс саясаттануда
миграция теориясын үш ... ... ... ... ... мигранттардың шешім шығарып, жүріп кетуіне байланысты.
А) Реалды, нақты кіріс пен шығынды ... ... ... ... ... және ... қысым арқылы (конфликты теория)
С) Салыстырмалы күштеудің көп себептілігі (системалық теория)
Халықтың миграциясы диаспораға тән қасиет – бұл адамдардың ... ... ... яғни ... тұрғын үйді ақырғы рет
ауыстыру) ... ... ... ... көшу, бірақ белгілі мерзімге
шектелуі), эмиграция және иммиграция арқылы анықталады.
Миграция анықтау үшін мына параметрлермен танысу ... ... ... немесе қысқа)
2. ұзақтылығы (уақытша немесе тұрақты)
3. шекараны кесіп өту (ішкі, сыртқы)
4. қатыстыру аудандары (қала мен ауыл ... ... ішкі ... ... ... және ... ... (күшпен немесе ерікті түрде)
6. себептері (экономикалық, саяси, экологиялық)
7. адамдардың санының қатысуы (көпшілік немесе ... ... және ... ... ... ... ... арқылы құрылды, басында
уақытша кейін тұрақты ... ... ... ... басып өтті,
бірінші Қазақстанның Қытайға, Орта Азия ... ... ... кейін дүние жүзіне тарады. Қазақ диаспорасы өзінің тарихи
ұзақтығына ... ... ... ... ... ету ... 1960 жылға
дейін саяси және діни себептер мен ... ... ... ... ... ... қазақтардың миграциясы көпшілікпен ерекшеленеді.
«Диаспора» ұғымын талқылауда, оны үш құрылымнан тұратын қатынас түрінің
белгілерін анықтау керек. Олар:
1. әртүрлі лингвистикалық, діни, тарихи ... ... ... ... жері, яғни географиялық аудандардағы этникалық топтардың
байланысты.
3. мемлекетке келуі, яғни басқа елдерде қазіргі кезде ... ... ... ... ... Соның ішінде үш негізгісі –
үнді, қытай, еврей бөлініп ... ... өз ... ... ... бойы ... тұрып жатқан үлкен этникалық топтар.
Қазақ диаспорасы көп құрамды ... ... ... оның ... мың адамнан аспайды. Батыс еуропа мен АҚШ-та этникалық қазақтар тығыз
орналаспаған, бірақ ... ... ... ... ... ... ... Диаспора, негізінен тұрып жатқан елде этникалық
азшылық болып табылады және тегі ... өз ... ... ... ... ... Қазақ диаспорасы біріңғай емес, әр типті. Ол
бірнеше ғасырлар бойы ... және ... ... ... ... ... ... себептері болды. Бұл себептерде саяси, діни
және ... деп ... ... ... ... ... бөле-жара қарастыруға да болады, олардағы
саяси-әлеуметтік, құқытық қатынастарды мектепте түрлі әдіс-тәсілдер арқылы
оқыту, олар туралы ... мен ... ... оқу бағдарламаларына
енгізу мәселелері осы жұмысымның өзекті ... бірі ... ... ... ... ... ... көрсетуіме болады:
1. Қытайдағы қазақ диаспорасы ... ... ... ... ... тарихи материал ретінде қолдану.
2. Бұл тақырыпты Қазақстан тарихы, құқық негіздері, адам және ... ... ... әдіс-тәсілдер арқылы аша түсу.
3. Қандастарымыздың елімізге қайта оралуына ... ... ... ... ... дамуына қосар үлесі туралы
мәселелерді іс-тәжерибеде қолдану.
Оқыту технологиясының әдістемелік ... ... ... ... ... болжап, оны дәл ... ... ... ... таңдап, нақты жобаны жасаудан тұрады. Оқыту
технология жүйелеуші әлемент-мақсат. Мақсатқа ... ... ... оқушылардың керек қасиеттері болжанады. ... ... ... ... ол ... ... құрайды. Құрал-мазмұн,
әдіс, форма. Болжам-оқыту технологиясының информациялық құрылымында кері
байланыс функциясын атқарады. Мұғалім оқыту процесіндегі басқару ... ... ... ... ... және ... байланысты құралған.
Оқушы мақсатты мұғалім арқылы тікелей қабылдап жүзеге асырады.
Қазіргі оқыту бағыттарында дидактикалық жүйе ... ... әр ... ... ... ... ... психикалық теория бойынша) сөздерді қоғамға
деген көзқарастары өзгереді.
2. Информациялық кибернетикалық технология ... ... ... ... Диалогты технология – (сұрақ және жауап ретіндегі жұмыс):
- әр ... ... ... ... ... ... өмірге, дүниеге деген көзқарастары оқушы мен мұғалімдердің арасында
өзгереді;
- әр ... ... ... ... ... ... ... тууы мүмкін;
4. Имитатциялық технология (ойын) мәселен: ойын моделі, рольдік ойындар.
5. Толық ... ... ... ... ... ... түрлері бекіту.
6. Акмеологиялық технология - әр ... ... ... ... нәтижесінде барлық технологияның ... мен ... ... ... – (ұлы ... арқылы оқыту).
8. Тренингтік технология-оқушының іскерлігі междағдысың нәтижесін ... ... ... ... ... ... ... технология- проект арқылы оқушы мен жұмыс жасау.
10. ... ...... арқылы әр түрлі киновидеофилімдерді
оқыту ... ... ... ... ... әр ... ... мен тәсілдердің жаңа
технологиясын қолдана отырып, оқушылардың Шоқан Уәлиханов ... ... ... ... ... ... дамытуға
болады.
Танымдылық таптардың біріне айырмасы, оның бірі өз ... ... бір ... талап етеді.
Мұғалім түрлі деңгейдегі тапсырмалармен жұмысты алғаш бастаған кезде,
алдымен бірінші деңгейдегі тапсырмалар беріледі, содан кейін ... ... ... ... ... тапсырмаларға көнеді. Топтағы
оқушылар әр түрлі деңгейде болған, мұғалім ... да әр ... ... беретін тапсырма ұсынады, сөйтіп барлық оқушыларға тапсырмалармен
жұмыс істейді.
Қазақстан ... ... ... ... мен ... түсіп, оқушыларға дәлелдеудің негіздеудің, қорытудың логикалық
операциясын меңгеру үшін а) ... ... ... ... беру ... ә) ... қалыптасқан ұғымдарға, түсініктерге сүйене отырып,
әр түрлі сипаттағы бірнеше ... ... ... ... алу,
қорытынды негіздеп беру; б) жинақтаудан ... ... ... ... ... құралдар бұрын айтылған мағлұматтарға мұғалімнің айтқан
әнгімесінен дәлелдерді іріктеп алу; в) болжам жасау және оны дәлелдеу ... ... және ... ... ... ... ... оның түрлеріне оны ... үшін ... ... ... ... ... күрделілігіне байланысты болуы
мүмкін.
Шығармашылық деңгейдегі тарихи ойлау таным ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі: олар білімді
шығармашылық пен ... ... ... ... ... т.б. ... ... Осыған сәйкес олар оқыту
үрдісінің түрлі саласының нақты мақсатын ... жаңа ... ... оны ... және үй ... ... қолданылады.
Таным таптарын шешу өздігінен шығармашылық ойларының дамуына әкелмейді,
түрлі ойлау біліктерінің қалыптасуына жағдай жасайды. (Лернер И.Я. ... ... в ... обучения истории ... 1982 с 133) ... ... шарты-үнемі дәлелдеуді талап ету.
Қазіргі кей оқушылар дәлелдеуді білмей ... ... ... ... олар дәлелдеуге, қорытындылауға тартылып отырса, ... ... ... ... ... Ғалымдар (Лернер И.Я.)
зерттеулеріне қарағанда, шешімді дәлелдеу оқушылардың ойлау дәрежесін ... ... ... ... ... қазақ диаспорасына қатысты, құқықтық
қатынастарды мектепте оқыту.
Сабақ – мектепте оқушыларға білім және ... ... ... ... ... өзгеруіне байланысты сабақтың міндеттері де, оған
қойылатын талаптар да күрделене түсуде. Сонымен бірге сабақтардың өздері
де жетілдіріліп, ... ... сана ... ... келеді. Соңғы жылдары
қазақ тілінде оқытатын мектептерде құқық негіздері сабақтарының сапасы
едәуір арттырылды. Күнделікті сабақты ... ... ... саны ... түсуде.
Қазіргі білім беру саласына мемлекеттік білім стандартының енгізілуіне
байланысты ... ... ... оқытылуына баса назар аударылып отыр.
Еліміздің тәуелсіздікке ие ... ... ... ... ... егжей-тегжей үйренуді, терең, ауқымды мәселелерді ... ... ... ... ... қызметін көрсете білуді,
барлық игілікпен байлықты жасаушы халық екендігін түсіндіруді талап етіп
отыр.
Осы міндетті ... бір жолы – ... ... бөліп жұмыс істеу.
Топпен жұмыста оқушылар бір-біріне ... ... ... ... ... Оқушы өзіне қажеттіні алады, қабілеттерін көрсетеді,
өздерін бағалайды.
Әрбір оқушының пәнге деген қызығушылығын арттыру, ойлау, ... ... ... ... ... ... беріп үйрену, маңындағы
фактілердің ішішен ең көрнектісін, ең қажеттісін бөліп алу, өз ... ... ... ... өз ... баға беру – міне бұл
мұғалімнің алдына қойған негізгі мақсаты. Бұл ... жету ... ...... ... ... ... қаншама көп
методикалық әдістемелер, кітаптар шығарып жатыр.
Оқыту барысында қолданылатын көптеген педагогикалық ой – ... зор. Осы ... ... ... үшін оның
жоспарлануы, мақсатының ... ... ... ... және ... тиіс. Ойын қоғамдық тәжірибені қайта қалпына келтіретін және
меңгеретін іс - әрекет түрі. ... ... ... ойындардың
көпшілігінің мынандай ерекшеліктері болады: оған оқушылар өз еріктерімен
қатысады, шығармашылық, бәсекелестік, жарысушылық, эмоциялық сипаты ... ... ... ойын ... ... ... ... жағдаймен таныстырады, ұлтаралық қарым – қатынасқа үйретеді,
олардың өз мүмкіндігін жүзеге асыруға жағдай жасайды, бала ... ... ... ...... ... ... жеңе білуге
үйренеді, оқушылардың көңілін көтеру ойынның негізгі қызметінің бірі.
Педагогикалық ... ... ... дидактикалық, құрылымдық,
мазмұндық, жас ерекшеліктеріне байланысты болып бөлінеді. Ойын ... ... ... ... ... ... деп
есептейді. Дидактикалық ойын – бұл ... ... ... ... ... ... ... мен бағыты бар шығармашылық іс
әрекет. С. Ф. Занько мен Ю.С. Тонинковтың көзқарасы бойынша «Дидактикалық
ойын мен ... ... ... танымдық ойын мазмұнымен,
білімнің қабылдануы – арнаулы түрімен, дидактикалық ойын тек ... ... ... ... ... өтілгелі отырған жаңа
тақырыпты ... даяр ... ... ... ... мәселе қою
арқылы жүргізудің ықпалы өте зор. Сол үшін де, ... ойын ... зор. Ең ... ... ... ... жұмыс істеуіне
мүмкіндік жасалады. Ойынды сабақтың соңына таман ... ... ... ... қабылдауы төмендеп, жалыға бастағанда ойын
олардың жұмыс істеу ... ... ... ... ... ... береді. Сабақ процесінде пайдалынатын ойындар мынадай
түрге бөлінеді:
Иммитациялық (қимыл – ... ... ... ... ... бағынбайтын)
Рольдік (ережеге бағынатын)
Іскерлік (басқару, экологиялық)
Ұжымдық (командалық)
Жарыс сайыс (топтық)
Нәтиже көрсету ойыны т.б. болып бөлінеді
Тағы бір ойын сабағының басты түрі дискуссиялық ойын ... Бұл ... ... ... ... алмастыру және проблемаларды
шешуде өзіндік іздену және ғылыми көзқарастар қалыптастырады. Мұндай
ойындардың түрлеріне ... ... М. В. ... ... ... үстел» - бұл белгілі бір оқушылар тобы – адамнан немесе сынып
қатынасатын әңгімелесу.
«Эксперимент комиссиясының отырысы» - ... ... 4 – 6 ... ... ... өз ... ... Алдымен әр топқа талқылауға бір
проблема беріледі, содан кейін әр топ өз көзқарастарын қорғайды. Ойынды
орындарында отырып та, ... ... ... та ... болады.
«Форум» - бұл ойын ... ... ... ... ... мұнда
пікірталас топ пен тыңдаушы сынып немесе аудиториямен ... - бұл ... ... топ ... өз ... сынып алдында сөз сөйлейді және аудиторияның сұрақтарына ... - ...... екі ... ... ... бір проблеманы
екі қырынан қорғау.
«Аквариум техникасы» - бұл ойын техникасы екі шешімі екі жақты қарама ... ... толы ... ... ... ... ойналады.
Проблеманы шешу барысында сынып мүшелерінің барлығының көзқарастарының
біркелкі ... ... ету ... ... Бұл ... ... ... нәтижеге жету емес, оқушылардың логикалық ... ... ... ... ... ... білу қабілеттерін дамыту
үшін ойналады.
Ал бұл ойындардың жүргізу әдістемесі төмендегідей:
Ойынның мәні мен мазмұнын ашу.
Ойынның мақсатын анықтау.
Ойынның түрі мен ... ... ... ... жасап, түсіндіру.
Ойын ұйымдастыру барысындағы мұғалімнің ролі.
Оқушының іс-әрекеті.
Ойынды ... ... ... ... ойын ... ... мен ... қорытындысын
міндетті түрде шығарып, айтып отырған дұрыс. Ойын баланың көңілін өсіріп,
ойын сергітіп қана қоймай, ... ... оның ...... ... Балалар ойын арқылы бір – бірімен тез тіл табысып, сергектікке
тапқырлыққа ... ... да ... ... да ... қайратты да қажырлы
болуды армандамайтын бала жоқ. Демек, ойынның өзі балаға біліктің,
тәлімнің қайнар көзі ... ... ... ... ... ... ... салт – дәстүрлер елес беріп отырады. Сондықтан да балаға
ойын ойнатқанда халық қазынасынан, оның тұрмыс – тіршілігінен де мағлұмат
беріп отыру ... ... ... ... бөлу ... асықты кім көп
жинайды деген мақсатпен «Хан ... ... ... болады. Сөз
ойындарының қатарына жұмбақтар шешіп, ...... айту да ... ... ... бір тақырып төңірегінде өткізу арқылы оқушылардың
дүниетанымын ... және ... ... ... ... тарихы мен
әдебиетін білуге деген талпынысын ұлғайтамыз.
Аталған ойын түрлерін ойын сабағында қолдау өте тиімді болып ... ... ... ... ... ... ... қатарында іс - әрекет ойыны ерекше орын ... Іс - ... - ... ... ... жағынан елеулі нәтиже беретін
әдіс. Бұл әдіс оқушының ... ... ... және ... ... ... тудырады да, сабақта өтілген материалды жоғары деңгейде
меңгеру іске асырылады. Іс әрекет ойынының ... ... ... ... ... ... рөліне енгізіп, оның ойын, сезімін, іс - әрекетінің
мақсаты мен мәнін түсінуге көмектеседі;
Оқушының сабақта ... ... ... бояуларымен, сезімдік әсермен
қабылданып, тарихи оқиға туралы өзіндік ... ... ... - ... ... ... барысында оқушының тарихи білімі тереңдейді.
Құқық негіздері пәні қоғамдық білім көзі болғандықтан, әр оқушының осы
білімді меңгеруіне толық ... ... ... ... ... ... бала ... оның түсіну қабілетіне сай
болып келетін және ұстаз тарапынан ... ... көп ... тиімді технология ретінде – ойын технологиясы аталдып ... да ... ... ... ... өз ... ... дейін
ұмытылмайтын білім беремін ... ... ... ... ... енгізу қажет.
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ойын
технологияларының ішіндегі тиімді құралдарының бірі ... ... ... ...... ізденістің маңызды саласы. Коммуникативтік
пікір алмасу моделі жөніндегі негізгі қағидалар мен ... ... ... жүзі ... ... атты ... еңбегін басшылыққа ала отырып, құқық пәнін оқыту құралы ретінде
пайдалану – жақсы нәтижеге қол жеткізді. ... ... сөз ... ... ... молайтып, саяси төңіректеріне ойлы көздерін тастап,
көзқарасын қалыптастырып, шешендік шеберліктерін ... ... ... сөзсіз. Олай болса, құқық негіздері пәнін оқытуда
қолданылатын пікірталас оқытудың жаңа ұлттық үлгісі бола аларлық дәрежеде
деп сенімді түрде айтуға болады.
«Оралман ... ... ... атты ... ... ... технологиясы арқылы өткізудің сабақ жоспарын ұсынып отырмын.
1. Сабақ тақырыбы: Оралман қандастырымыздың құқықтық қорғалуы
2.Түрі: Дәстүрлі емес ойын ... ... ... ... ... ... ... өткен тақырыптар бойынша білімдерін
жинақтау және жаңа тақырыпты толықтай игерту.
ә) тәрбиелік: Оқушыларды Ата Заңымызды сүюге, еңбекқор, адал
болуға ... ... ... ой-өрісін,тарихи танымын, сонымен
қатар қабілетін арттыру.
Көрнекіліктер:
Нормотивтік құқықтық актілер.
4. Әдіс-тәсіл:
Қарама – ... екі ... ... ... бір ... екі ... ... барысы:
Ұйымдастыру: Оқушыларды түгендеу, сабаққа дайындау.
6. Жаңа сабақ:
Мұғалімнің кіріспе сөзі:
Қазіргі кезде Қытайда тұратын отандастарға қолдау ... ... ... ... ... ... ... саласында көптеген
кемшіліктердің орын алып ... ... Оның ... ... ... ... ... та, жазылып та жүр.
Қазіргі кезде Қытайдағы ... ... ... ... ... ... ең басты кедергі – оның
құқықтық-заңдық жолының бір жүйеге түспегенінде. ... шет ... ... ... ... жасалатын көптеген кедергілер
бар. Аталмыш мәселемен ... тиіс ... ... ... әлі ... анықталып, белгіленбеген. Бұл ретте, ... ... ... тыс, өз ... ... қазақтардың
алдынан неше түрлі тосқауылдар туындап ... ... ... үй де, ... да ... көмек сұрамайды. Тек, оларға
Қазақстанға ... ... ... ... заңдық-құқықтық жеңілдіктер
мен қолдау қажет. Қазіргі кезде жеңілдіктерден гөрі қиындықтар басым. Бұл
қиындықтар ең алдымен Консулдық ... ... ... ... ... тыс өз ... ... қазақтардың
«оралман» деген мәртебе алуында да, Қазақстанның ... ... ... ... ... орналасуында да, Қазақстанның өздері қалаған
жерінде тұрақты тұруға тіркеліп орналасуында да, ... хат (вид ... ... ... да, ... ... да
көптеген қиындықтар бар. Күні бүгінге ... ... ... келу ... ... заң не бір ... жасалған емес.
(«Халықтың көші-қоны туралы заңда» да бұл мәселе толық қамтылмаған). Рас,
Қазақстан үкіметінің 1993 жылы 10 ... ... ... ... ... ... туралы» Ережеге 1998 жылдың 30
желтоқсанында өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Өкінішке ... ... және оның ... ... жаңа нұсқасында қазақ
диаспорасына жеңілдіктер жасау мүлдем ескерілмеген. Шетелден ... ... ... 3 күн ... ... ... ... үшін
лицензия алуды талап ету, бір ... ... ... ... ... қою, виза мерзімін ұзартпау, тұрақты тұруға рұқсат бермеу сияқты
жағдайлар жиі ... ... ... ... ... ... куәлік беру үшін
қойылатын талаптарды да қазіргі заңға, құқықтық негізге сәйкес келтіру
қажет. Өйткені мұндай куәлік алатын адам ... ... ... ... ... өтінішіне жеті атасын тізіп жазуы керек. Ал басқаны былай
қойғанда, осы Қазақстанның ... де бір ауыз ... ... ... тізіп бермек түгілі оның не нәрсе екенінен де хабарсыз қазақтар
кездеседі. Ал оларды ... ... ... ... де ... жоқ.
Сондықтан да шетелдегі қазақтарға өзінің қазақ екенін дәлелдеу үшін
ақылға ... ... ... немесе ережемен белгіленген талап қою
керек.
Қазіргі кезде Қазақстанда шетелден келіп азаматтық ала ... ... ... Олар ... ... алмайды. Өздері де сайлана алмайды.
Мемлекеттік қызметке ... ... ... жер ... ... қатыспайды. Мұның бәрі 1954 жылы қабылданған
адам құқы жөніндегі халықаралық Вена ... 1948 ... ... ... Ұйымы Бас Ассамблеясының адам құқы жөніндегі
жалпыға ортақ ... ... ... ... бұл ... 1998 жылғы сәуірдің 15-де қабылданған Азаматтық
кодексінің ... бұзу ... ... ... туралы» заңының 3-бабында, «Халықтың көші-қоны туралы
заңының» 27-бабында тарихи отанына оралғандарға азаматтық алу жөнінде жан-
жақты қолдау көрсетіледі, бұдан ... да ... ... ... деп
айтылған. Бірақ оларды жүзеге асыру туралы ешқандай құжат шығарылған
емес. Ал, өркениетті ... көбі ... өз ... азаматтық
беру мәселесін әлдеқашан жеңілдеткен.
Шетелдегі отандастарды қолдауға қатысты әлі ... ... ... мәселелердің басым көпшілігі осыны ескермеуден туып отыр. Бұған
нақты бір дәлел – «Шетелде тұратын отандастарды ... ... ... ҚР ... 1996 ... 31 желтоқсанындағы
Жарлығының 2-бабында «ҚР үкіметі 1 ай мерзім ішінде бұл бағдарламаны
жүзеге ... ... ... жосапрын жасап әзірлеп бекітсін» деп атап
көрсетілген еді. Яғни Қазақстан үкіметі мен министірліктер, ... ... ... осы ... ... ... ... белгілеп,
соған байланысты тиісті шешім шығаруға тиіс ... ... ... пен ... осы ... мен ... негізінде жүзеге
асуы керек еді. Өкінішке қарай, Жарлықтың бұл бабы ... ... және бір ... ... - әлі күнге дейін қазақ
диаспорасының мәселелерін жетік білетін, арнайы білім алған ... ... және ... ... «Шетелде тұратын отандастарды қолдаудың Мемлекеттік бағдарламасы ҚР
Президентінің 1996 жылғы 31 желтоқсанындағы Жарлығы.
• «ҚР азаматтығы туралы» заңы
• «Халықтың көші-қоны» туралы заңы
... ... ... ... ... ... Ереже
8. Пікір сайыс:
Топ оқушылары екі командаға бөлінеді. Өзара келісім арқылы немесе жеребе
тастау арқылы «жақтаушы» «даттаушы» ... ... Әр ... ... ... ... ... оқушылары спикерлерге материалдар
жинауға, аргументтер мен дәйектер келтіруге көмек көрсетеді.
«Жақтаушы» топтың міндеті: «Оралман қандастарымыздың құқықтық қорғалуына
жағдай ... ... ... ... топ ... ... ... білдіріп, дәйек, фактілермен «Оралман
қандастарымыздың құқықтық қорғалуына жағдай жасалмаған» деген позицияны
ұстану.
Ойын басталады.
Конструктивтік ... ... ... І ... шақырылады.
Оның басты атқаратын жұмысы, өз позициясын қорғау. Өз пікірін дәлелдеу
үшін нақты заң жүзіндегі ... ... ... уақыты 4 минут.
Ортаға «Даттаушы» топтың І спикері ... ... уәж ... өз позициясын дәйектермен қорғап шығу.
Қарсылас топтың аргументтеріне қарсы пікір білдіру. Сөйлеу ... ... ... топтың ІІ спикері шақырылады.
Оның басты атқаратын жұмысы, өз позициясын ... ... Өз ... ... үшін ... заң жүзіндегі жаңа ... ... ... І ... ... ... шығу. Сөйлеу уақыты 4
минут.
Ортаға «Даттаушы» топтың ІІ спикері шақырылады.
Міндеті, Жаңа фактілер арқылы қарсылас командаға қарсы уәж келтіріп, ... жаңа ... ... ... Қарсылас топтың ІІ спикерінің
аргументтеріне ... ... ... ... ... 4 минут.
Сөз парламентарийге беріледі. Парламентарий ол яғни ойынды сырттан
қадағалап ... ... Олар ойын ... қысқа-қысқа өз пікірлерін
білдіріп, қай команданың басым келе ... ... ... 4 минут уақыт беріледі.
Сараптама бөлімі.
Ортаға «Жақтаушы» топтың ІІІ спикері шақырылады.
Оның басты атқаратын жұмысы, бүгінгі ойында өзінің ... ... ... қарсыластар қандай аргумент келтірді соны таразылап
жалпы өз ... ... ... ... Уақыты 4 минут.
Ортаға «Даттаушы» топтың ІІІ спикері шақырылады.
Оның басты атқаратын жұмысы, бүгінгі ойында өзінің ... ... ... ... ... ... ... соны таразылап
жалпы өз командасының қорытынды сөзін айтады. Уақыты 4 минут.
Ескерту:
Ойын барысында қарсылас командалар ... ... ... ... Ойын ... бұзылып бара жатса төрешілерге ескерту жасауға
құқылы. Төрешілер сабақты бақылаушы немесе ... ... ... ... ... төрешілер хабарлап, ойында қай ... ... ... Жаңа ... бекіту:
Жаңа сабақты бекіту ойын түрінде жүргізіледі. Түсіндірілген сабақтың
қаншалықты оқушының қабылдағанын және ... ... ... ... ойын өте ... жол ... Сондықтан да өтілген сабақты бекіту
мақсатында ... ойын ... ... отырмыз. Ойын қызықты және
оқушының ынтасын арттыру үшін оларды үш топтарға ... ... ... ... ... ... ... сұрақ
Сұрақтар топ арасынан белсенді аралысып отырмаған оқушыларға арналады.
Оқушыны сабаққа қатыстыру мақсатында ... ... ... аты ... ... жауап бере алмаған жағдайда топ арасынан
көмекке келуіне рұхсат беріледі.
1. Дүниежүзілік қазақтар қауымдасытығы қашан құрылды?
2. Аталған ... ... ... ... ... ... ... саны қанша?
4. Диаспора дегеніміз не?
5. Көші-қонды реттейтін қандай нормативтік құжаттарды білесің?
6. ... ... ... Миграция терминіне қандай анықтама берер едің?
т.б. сұрақтар
Қорытынды.
Қазір Қытайдағы қазақтармен байланыс жасау жөнінде жұртшылық арасында
екі түрлі пікір бар. Ол ... ...... қазақтарды тез арада
түгелімен Қазақстанға көшіріп әкелу керек дегенді білдіреді. Екіншісі –
Қазақстандағы ... ... ... күрделі, жұмыссыздық көп, қаржы
жетіспейді – сондықтан да оларды қозғамау керек дегенге саяды.
Бұл пікірдің біріншісі – ... ... ... ... ... көші-қонға бөлінетін қаржы тұрғысынан келгенде әзір орындалуы
қиын ... ... ... ... ... қазқтарды түгелімен көшіріп алу
мүмкін емес. Ал екіншісі – Қазақстан үшін де, Қытайдағы ... үшін ... ... ... ... ... ата-жұртқа оралуын еш уақытта
да тоқтатуға болмайды. Осыған орай, мына ... ... ... ... қазақтардың ұлт ретінде өсіп-өркендеуі және ата-жұртқа оралуы
– ең алдымен Қазақстан мемлекеті үшін ... ... ... уақытта
Қазақстанның демографиялық жағдайы төмендеген халде. 1990 жылдардан бері
Қазақстан ... 1,5 ... ... ... Бұл төмендеу қазір де
тоқталған жоқ. ... ... ... еліміздің әлеуметтік-экономикалық
дамуына, қорғаныс қабілетінің артуына өз зардабын тигізері ... ... ... қазақтардың атажұртқа көптеп оралуының маңызы өте зор.
Екіншіден, Дүниежүзілік қазақтар қауымдастығы жасаған «Шетелдегі
отандастарды ... ... ... арналған мемлекеттік
бағдарламасын» жүйелі түрде жүзеге ...... ... үшін ... ... ... мәселе.
Ендеше, Қытайдағы отандастарымызбен байланыс жасау, олардың ... ... ...... ... ... ... және абыройлы мәселелердің бірі.
Қытайдағы екі миллионға жуық ... ... күн ... ... ... ... ... алу туралы келісімге қол жеткізген жоқ. ... ... ... өкілдері ғана. Қытай қазақтарының көтеріле көшуі,
әлі түйіні тарқатылмаған мәселе. Пекин бұл ... ... ... ... келеді. Тіпті, соңғы кездері жекелеген адамдардың да,
Қазақстанға қоныс аударуына ... ... бола ... ... ... тиісті органдары шетелге шығу үшін берілетін төл құжаттарға
шектеу ... ... ... ... ... қалың шоғырланған Шыңжан
төңірегіндегі қазақтардың оннан бір бөлігі сыртқа шыға алмайды.
Консулдық мәселелер бойынша үстіміздегі жылдың 15–21 ... ... ... ...... ... ... Қазақстан жағы бұл
проблеманы тағы көтерді. Сонымен бірге, Қазақстандық ... ... ... ... - 218 ... (1412 ... тізімін берді. Ерікті
түрде қоныс аудару мәселелері туралы пікір алмасудан ... ... ... ... ... ... тұрақты тұру үшін
берілетін құжаттарды дайындауға байланысты бюрократиялық ... ... ... ... ... де, ... қандастарымызға қатысты мәселені
күн тәртібінен түсіруге болмайды.
Егеменді ел болып, іргемізді ... ... ... ұзақ жылдар бойы
отаршылдық тұзағына түскен ұлттық санамыз қайта жанданып, даму ... бір жағы ... ... ... ... орын алып
отырған келелі өзгерістерден айқын байқалады. Кейінгі жылдары демографиялық
деректерді білуге деген құлшыныс артып, қазақ ұлтының ... ... ... және сапалық өркендеуінің ахуалы қалай деген сауал ... ... ... Саны ... ... ... ... елдерінен кейін
қалған қазақ халқы үшін демографиялық ой сананы жаңа ... ... ... ... аса зор. ... ... әлем
таныған, БҰҰ-ның толық қанды мүшесі ... ... ... ... ... ... орнымен әлем халықтары арасындағы үлес
салмағын ... ... ... ... ... ... халықтардың бірі. Оның демографиялық мүмкіндігі
өте зор. ... ... ... шет ... ағылған ұлы көштің алды
атамекенге ат ... ... ... та ... Өз ... ... Қазақстанға құт-береке алып келері сөзсіз. ... ата ... ... ... жөн. Өз ... ... ата кәсіпке, ұлттық дәстүрге, дін мен тілге бейімділігін
орынды пайдалана білсек, Қазақстанды ... ... ... ... ... да ... ... дүниедегі қазақ халқының кіндік жұрты, қара шаңырақ –
Қазақстанымыздың ... алуы ең ... ... ... қауымын жер
жүзіндегі барша қазақ баласының тағдырын толағай ... ... ... болашаққа сеніммен қарауға, сол жолда бар қазақты ... ... ... ... Бұл күн ... ... керек. Біз айтып
жүрген рухани тұтастық тіл, ... ... пен ... ғылым-білім т.б.
салалардан көрініс табуы керек. Ол ешқашан өзге ... өзге ... ... ... тиіс және ... келмейді де.
Қосымшалар
Қолданылғанған әдебиеттер тізімі
1. ЦДНИ Ф.1п, 2оп, 2098д., 1920-1928г.г. Каталог.
2. ЦДНИ Ф.15п, 10оп., 2753д., 1932-1939г.г.
3. ЦДНИ Ф. Р-256., 61 д., ... ЦДНИ Ф.7п, ... ... ЦДНИ Ф.1, связка 58., 824д.
6. ЦДНИ Ф.3. 1оп., коробка 15., ... ЦДНИ Ф.з. 1оп., ... 28., ... ... Сәмитұлы «Қытайдағы қазақтар» А-2000ж.
9. Халифа Алтай «Алтайдан ауған ел» А-2000ж.
10. Дәлелхан Жаналтай «Қилы заман-қиын күндер» А-2000ж.
11. Бақытбек Бәмішұлы «Тұмарлы таң» ... ... ... ... ... ... В.А. Мойсеев «Джунгарское ханство и казахи /17-18 вв/»
14. Шетелдегі ... ... ... ... ... ... Тілек Дәулетов «Дүние жүзі қазақтары қауымдастығының шежіресі» А-
2002ж.
16. Су Бихай «Қазақ мәдениетінің тарихы» А-2001ж.
17. «Қытай жерінде» ... ... ... ... ... ... Жұмаділов «Соңғы көш» І-ІІ кітап, А-1981ж.
19. «Қазақ» газеті энциклопедиясы. А-1999ж.
20. Қабдеш Жұмаділов «Таңғажайып дүние» А-1999ж.
21. ... ... ... А-1988ж.
22. Нәбижан Мұқаметханұлы «Қытайдағы қазақтардың қоғамдық тарихы»
А-2000ж.
23. Сыроежкин К.Л. «Казахи в КНР: очерки ... ... ... ... ... ... «Ресей, Монғолия және Қытай қазақтары» А-2005ж.
25. Мендикулова Г.М. «Диаспора и ирредента: история и современность»
26. Гүлжан Ахметбекқызы «Қытайдағы ... ... ... ... ... ... ... Дәурен «Қазақ диаспорасы: бүгіні мен болашағы» А-2003ж.
28. // ... 1998 №3, 2002 №10, 2002 №2, 1994 №3, 2005 №2, 2003 ... // ... елі 1997ж. 7 ... 1997ж. 28 ... // ... 2002ж. 7 ... (№45) 7б.
31. //Егемен Қазақстан 2002ж. 9 шілде (№156) 2б.
32. //Қазақ тарихы 2002ж. 2 тамыз (№2) 37-41б.
33. // Шалқар 1998ж. 7 ... ... // ... 1996ж. №11, ... //Столичное обозрение 1998ж. 27 наурыз, №12.
36. //Ақиқат 1992ж. №9, 31-37б.
37. //Қазақ әдебиеті 2003ж. 21 ... ... ... 1995ж. ... // ... // ... // ... // www.aikyn.kz
-----------------------
оқушы
мұғалім
мұғалім
мақсат
құрал
қоғам
форма
әдіс
мазмұн
болжам
аспап
мұғалім
принциптер
әрекет
информация
дидактикалық
сапа
дара
лылық
тиім
ділік
ұжым
дылық
жүйелілік
Көрнекілік
сана
лы
біразділік
ғылымилық
түсініктілік
Теория мен практикалық байланыс
Техни
калық
Өзбетті
лік
Диалог
тік
Мәселе қойғыш
Ұжым
дылық
Көп сапалық

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шыңжан өлкесіндегі қазақтар43 бет
Қытайдағы қазақ диаспорасының қалыптасу тарихы52 бет
Қытайдағы қазақ диаспорасының әлеуметтік жағдайы15 бет
АҚШ-тағы және Оңтүстік-Шығыс Азияның ірі мемлекеттеріндегі қытай диаспорасының мысалында Қытай Халық Ресубликасы мен шетелдік қытай диаспорасының қарым-қатынас тәжірибесін сараптау50 бет
Қытай қазақтары тілдік ерекшеліктерінің зерттелу жайы25 бет
Ұлы географиялық ашылулар3 бет
Алыс шет елдердегі қазақтар5 бет
Монғолия жерінде қазақ диаспорасының қалыптасуы, тарихы мен ерекшелігі97 бет
ТМД шеңберіндегі қазақ диаспорасының мәселелері мен Қазақстанның көзқарасы (1991-2006жж)74 бет
Шетелдегі түрік диаспорасының қалыптасу тарихы55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь