Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтеиісұлы бастаған көтеріліс

Көтерілістің шығу себептері
1836—1838 жылдары Бөкей хандығында аса ірі халық.азаттық көтерілістерінің бірі болып өтті. Ол көтерілістің басты себебі жердің жетіспеушілігі еді. Мәселен, Ішкі Ордадағы 20 мыңға жуық отбасы шаруашылығы жер тапшылығынан зардап шекті. Ең жақын шұрайлы жерлердің бәрін де ірі помещиктер мен байлар өзара бөлісіп алып қойған болатын. Қатардағы қарапайым қазақтар жерді солардан жалға алып пайдаланды. Қазақ ақсүйектері орыс помещиктерінен жалға алған жерлерді өздерінің жеке қалауы бойынша қазақ ауылдарына көтеріңкі қымбат бағаға тағы да қайыра жалға беріп отырды. Сөйтіп қазақтардан әр түрлі айыппұлдар мен алым.салықты еселеп алып тұрды.
Ресей помещиктері Юсупов пен Безбородконың Каспий теңізі жағасында көлемі орасан зор жер телімдері болды. Жайық әскери кеңесі Үлкен және Кіші Өзен бойындағы және Қамыс.Самара көлдерінің төңірегіндегі жерлерді өз пайдасына басып алды. Жайық бойындағы жерлерді Жайық казақ әскерлері иемденді. Қазақтардың кесіп өтіп, жағалаудағы жайылымдарды пайдалануына қатаң тыйым салынды. Далалық қазақтар ішкі жақ бетке, ішкі жақ қазақтары далалық сыртқы жақ бетке өте алмады. Жердің жеткіліксіздігі салдарынан қазақтар жерді Астрахан губерниясының шаруаларынан, Жайық казақтарынан, жер иеленуші ірі помещиктер мен қазақ байларынан қымбат бағамен жалға алып пайдалануға мәжбүр болды. Жәңгір хан тарапынан салынатын алым.салық түрлері де еңсені езіп жіберді. Ол өз жеке басының пайдасына жинап алынатын бірыңғай салық түрін енгізді. Патша үкіметі ханның өзі жасап алған фискальдық қаржы жүйесіне араласпады.
Көтерілістің басталуы
1836 жылы халық көтерілісі басталды. Оның қозғаушы күші қатардағы бақташы қазақтар болды. Көтеріліс туының астына бірқатар старшындар да жиналды. Сұлтандар мұның ақыры не болар екен деп, әліптің артын бағып, бейтарап қалды немесе көтерілісшілерге қарсы шықты.
        
        Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған халық-азаттық көтерілісіМазмұны1 Көтерілістің шығу себептері2 Көтерілістің басталуы3 Көтерілісшілердің Хан ... ... ... ... ... ... Көтерілісшілердің күшін біріктіру әрекеті6 Көтерілістің жеңіліске ұшырауының себептері мен салдары7 Көтерілістің тарихи маңызы8 Пайдаланылған әдебиет
Көтерілістің шығу ... -- 1838 ... ... ... аса ірі халық-азаттық көтерілістерінің бірі болып өтті. Ол көтерілістің басты себебі жердің жетіспеушілігі еді. ... Ішкі ... 20 ... жуық ... ... жер ... зардап шекті. Ең жақын шұрайлы жерлердің бәрін де ірі помещиктер мен байлар өзара бөлісіп алып қойған болатын. Қатардағы қарапайым ... ... ... жалға алып пайдаланды. Қазақ ақсүйектері орыс помещиктерінен жалға алған жерлерді өздерінің жеке қалауы бойынша қазақ ауылдарына ... ... ... тағы да ... ... беріп отырды. Сөйтіп қазақтардан әр түрлі айыппұлдар мен алым-салықты еселеп алып тұрды.
Ресей помещиктері Юсупов пен Безбородконың Каспий теңізі жағасында көлемі ... зор жер ... ... ... ... кеңесі Үлкен және Кіші Өзен бойындағы және Қамыс-Самара көлдерінің төңірегіндегі жерлерді өз пайдасына ... ... ... ... ... Жайық казақ әскерлері иемденді. Қазақтардың кесіп өтіп, жағалаудағы жайылымдарды пайдалануына қатаң тыйым салынды. Далалық қазақтар ішкі жақ бетке, ішкі жақ ... ... ... жақ ... өте ... Жердің жеткіліксіздігі салдарынан қазақтар жерді Астрахан губерниясының шаруаларынан, Жайық казақтарынан, жер иеленуші ірі помещиктер мен ... ... ... ... ... алып ... мәжбүр болды. Жәңгір хан тарапынан салынатын алым-салық түрлері де еңсені езіп жіберді. Ол өз жеке ... ... ... ... ... салық түрін енгізді. Патша үкіметі ханның өзі жасап алған фискальдық қаржы жүйесіне араласпады.Көтерілістің ... жылы ... ... ... Оның ... күші қатардағы бақташы қазақтар болды. Көтеріліс туының астына бірқатар старшындар да ... ... ... ... не ... екен деп, әліптің артын бағып, бейтарап қалды немесе көтерілісшілерге қарсы ... ... елге ... ... ... ... ... (1791-1838) мен Махамбет Өтемісұлы (1803-1845) басқарды. Оның екеуі де ... ... ... ... ... ... 1791 жылы ... келген. 1808 жылы Жайықтың сол жағалауында қатты ашаршылық болған кезде оның руы ... ... ... Ішкі Ордаға өтіп кетуге мәжбүр болған еді. Исатай 21 жасында өз руының жайық атасына старшын болып ... Ол өз ... ... ... зор ... мен сый-құрметке бөленді.
Исатай Тайманұлының ең жақын серігі ақын Махамбет Өтемісұлы болды. Ол татар және орыс тілдерін жақсы білетін. Біраз уақыт ... ... ... ... Өтемісұлы белгілі орыс жазушысы әрі этнографы В. И. Дальмен жақсы таныс ... В.И. Даль ... ... ... ерекше тапсырмалар жөніндегі шенеунік қызметін атқаратын. Махамбет саяхатшы ғалым Г.С. ... де ... ... ... ... Г.С. ... әр кездері Ішкі Ордада және Орынборда қызмет істеген болатын. Махамбеттің патша әкімшілігінің қолшоқпары хан, сұлтандар мен оның төңірегіндегілердің озбырлығын айыптайтын ... ... ... ... таныс.
, --
деп Махамбет халық-азаттық күрестің мақсаты туралы шабыттана ... ... ... ... ... ... қарсы ашық- таншық шабуылға шықты. Мұның басты себебі Исатай Тайманұлының Хан ордасына қыр көрсетуі болды. Ол ханның шақыруына ... ... бас ... Оның үстіне, өзіне қарасты ауылдарды қыстаудан көшіріп алып, көтерілісшілердің ... ... ... ... көктемде көтерілісшілер қосынына Қарауылқожа Бабажанұлы бастаған қарулы хан жасағы жақын келді. Оған қарсы Исатай ... ... ... 200 ... өзі бастап шықты. Ол қолына ту ұстап шығып еді. Қарсыласын жекпе-жек шайқасқа шақырды. ... ... ... да, оның ... де ... ... бас ... батырдың ұсынысын қабыл алмады. Хан жасағы үлкен шайқасқа шығуға бата алмай шегініп кетті. Көтерілісшілер өздерінің қосынына қайтып оралды. Исатай Таймановтың ... ... ... ... ... Кіші жүзге мәлім болды.
Жәңгір хан мен оның төңірегіндегілер ... жала ... ... Бір барымта кезінде сойылға жығылып қаза тапқан бір жылқышы қарттың өліміне Исатайдың және оның ... ... бар ... ... ... ... ... бұл жаланы Жәңгір ханның келісімімен Қарауылқожаның ұйымдастырғанын жақсы ... ... ... ... ... ... ... ұйғарылды.
1836 және 1837 жылдары шағым мен петиция беру арқылы Исатай Тайманұлы Жәңгір хан және оның ... ... ... ... көз алдында әшкерелемек болды. Шағым-петиция жолдау жаппай наразылық шеруіне ұласты. ... ... ... 1836 жылы өте көп адам ... ... хан ... қаһарынан шошып кетті. Исатай батыр халық қалың ... ... ... өз ... ... ... Жәңгір хан оның айтқан талаптарын түгел тындап шығып, қордаланып қалған проблемаларды 12 ... ... ... уәде ... ... ол ... ... Сөйтіп Жәңгір хан халық алдындағы беделінен айырыла бастады.
1836 жылдың күзінде Исатай Тайманұлы әр ... ... ... аралап жүріп, Жайық қазақ әскерлерінің иемденіп отырған жерлерін өз беттерінше тартып алуға шақырды. Көтеріліс көсемінің халық арасындағы беделі мен ... күн ... арта ... ... хан ... ... ... берді. Ханның төңіресіндегі жандайшаптардың бірі би Б. Құдайбергенұлы серкеш руының қазақтарына шабуыл жасады. Серкештер ... ... еді. ... ... ... жасағандарды жазалау үшін құрамында 270 сарбазы бар қарулы жасақты ... Олар әлгі ... ... шауып, толық күйзелтіп кетті.
1837 жылдың бас кезінде көтерілісшілерге байбақты руының бе- делді старшыны Жүніс Жантеліүлының қолы келіп қосылды. Енді ... ... ... ... ... Көтерілісшілердің қатары да ұдайы арта берді. Көтеріліс ауқымынан қауіптенген Орынбор шекара комиссиясы Исатай Таймановты ұстап алып, ісін ... ... ... ... ... қарсы көтерілісшілердің басшысы генерал-губернатор В.А. Перовскийге шағым жасады. Өлке басшысының қазақтарға деген көзқарасы жаман емес еді. ... ... ... ... жатқан қазақтарға шабуыл жасап, тонап кеткені үшін Перовскийдің жүзбасы Бухматов пен бір топ қазақты мың адамдық саптың ортасынан өткізе дүре ... ... ... ... ... қуып жібергені белгілі болатын. Бірақ ол өлке билеушісі ретінде патша үкіметінің отаршылдық саясатын ... ... оған ... ... ... деп ... ... жылдың жазы мен күзінде көтерілісшілер ірі байлардың ауылдарына шабуылды ... Сол жылы ... ... 200 ... бар жасақ Қарауылқожа Бабажанұлының ауылын шауып, құл-талқан етіп кетті. 50 адам, соның ... 2 ... ... алынды. Көтерілісшілердің елеулі күші бірте-бірте Хан ордасына жақындап келе жатты. Көтерілісшілер Жәңгір ханды жақтаушылардың мал-мүлкі мен ... ... ... ... ... Астрахан губерниясы Чернояр уезінің аумағын да басып өтті. Онда қалмақтар мен қарақалпақтардың және ... ... ... ... ... ... келесі бір шағын жасағы Балшықты қамалы маңында сұлтан ... ... ... шауып кетті. Сұлтанның дүние-мүлкі мен малын олжалады.Көтерілісшілердің Хан ордасын қамауға алуыКөтеріліс
Исатай Тайманұлы бастаған ... 1837 ... ... аяқ ... Хан ... он ... жақын келді. Жәңгір хан да, оның төңірегіндегілер де қоршауда қалды. Көтерілісшілердің ... саны екі мың ... ... еді. ... Исатайдың Хан ордасын күшпен басып алғысы келмеді. Көтерілісшілер Жәңгір ханнан Балқы және ... ... өз ... қуып ... ... ру ... ... беруді талап етті.
Жәңгір ханда үрей қалмады. Ол көтерілісшілермен келіссөз жүргізуге көшті. Ханның қолына жаңа талап-петиция ... ... ... егер ... ... ... талаптар орындалмайтын болса, көтерілісшілердің бүкіл ауыл-аймағымен Ішкі Орданы тастап, көтеріле көшіп кететіні ескертілді. Оған ... ... ... 300 ... мен ... және батырлар қол қойды. Бұл жағдай Жәңгір ханның жағдайын күрт ... ... ... ... де ... алаңдады. Көтерілісшілер Жайықтан бұзып-жарып сыртқы бетке көшетіндей күн туа қалса, оған қарсы алдын ала ... ... ... ... ... бекінісі күшейтіле бастады.
Исатай Тайманұлы ханмен екі арадағы шиеленісті ... ... ... ... шешуге болатынына патша әкімшілігін сендіруге тырысты. Батыр уақыттан ұтуды ойластырды. Қыс түсіп ... мұзы ... ... оның сол жақ ... ... ... ... Ал бұл екі арада Орынбор әкімшілігі мен Жәңгір хан қазақтардың әскери күштерін шұғыл түрде топтастырып үлгерді. Жазалау шараларын жүзеге асыратын ... хан ... да әзір ... Сөйтіп қысқа мерзімнің ішінде көтерілісшілерге қарсы 1000-нан ... адам ... ... ... қан ... шешілетін уақыты таяп келді. 1837 жылғы 15 қарашада ... ... ... мен ... ... ... ... қанды шайқас болып өтті. Көк сүңгіні шебер пайдалана білудің, жарамды жақсы аттарды тандап мінудің, шайқас өткен жер ... бес ... ... ... ... ... көтерілісшілер ұрыстың алғашқы жартысында басымдық танытып, едәуір жеңіске жетті. ... ... ... ... толассыз атқылай бастады. Көтерілісшілер бұған шыдай алмай, кейін ... ... ... ... ... ... ... дейін қуғын жасалды. Ондаған адам қаза тапты. ... ... ... ... малы жау ... ... ... жеңілістен кейін көтерілісшілер шағын топтарға бөлініп, Ішкі Орда ... ... ... ... күші ... моральдық рухы да төмен түсті. Жазалаушы әскер барлық ... ... ... қолға түсіруге жұмсап бақты. Исатайдың басына 500 сом күміс ақша тігілді.
1837 жылғы 13 желтоқсанға қараған түні көтерілісшілер Жайық ... ... ... ... ... ... Баймағамбет Айшуақұлы 80 қазақ және өзінің адамдарымен көтерілісшілердің соңына түсті. Қуғын ... ... ... ... ... ... Айшуақұлы қанша әрекет жасаса да көтеріліс басшысын қолына түсіре алмады. 1838 жылдың бас ... ... ... өзінің қасына ерген жасағымен бірге Үлкен Борсықты құмындағы Шекті руының шетіне ілікті. Бұл жерде оған басқа да қазақтар топ-тобымен келіп ... ... ... әрекетіКөтеріліс
Көктем шығысымен казақтардың қозғалысы жер-жерде қайтадан күшейе түсті. Мәселен, Елек ... ... ... ... ... іс-қимыл жасады. Арал-Каспий аралығында Жүсіп батырдың жасақтары пайда болды. Ал Орталық ... ... ... ... ... ... аса қуатты көтеріліс кеңінен құлаш жайды.
Міне, мұндай жағдайда Исатай Тайманұлы Хиуа ... ... ... ... ... Есімұлымен күш біріктіруге шешім кабылдады. Сұлтан өзін хан деп жариялады. Оның жасағында 3000- га жуық сарбаз бар еді. Бұл екі ... ... Ойыл ... ... ... руының ауылдарында қосылды.
Патша үкіметі үшін өте күрделі қауіпті жағдай қалыптасты. Оның ... ... Кіші ... ... шыққан күштерін біріктіру ниеті де байқалды. Сондықтан Орынбор өлкесінің ... ... ... ... үшін ірі ... ... аттандырды. Тау бекінісі жағынан бұған қосымша сұлтан Б. Айшуақұлының ... ... Оның ... ... ... 100 ... бар еді. ... шыққан подполковник Геке бастаған отрядта Орынбор қазақ полкінің екі жүз, ... ... ... жүз елу, ... шебіндегі бекіністердің елу солдаты мен екі зеңбірегі болатын.Көтерілістің жеңіліске ұшырауының себептері мен салдары
Жазалаушы отрядтың әскери-техникалық тұрғыдан басымдығы ... ... 1838 ... 2 ... күні Қиыл және ... ... ... көтерілісшілер мен жазалаушылар арасында шешуші шайқас өтті. Оның барысында көтерілістің басшысы Исатай Тайманұлы қаза тапты. Көтерілісшілердің ... тобы ... ... дала ... ... ... Жазалаушы әскер олардың соңынан қуғын ұйымдастырды. Шайқаста көтерілісшілерден 80-ге жуық адам қаза тапты.
Исатай Тайманұлының қазасынан кейін көтеріліс бәсең тарта бастады. ... ... ... ... ... шебіне таяу жерлерде, Ойыл өзенінің бойында ғана іс-қимыл көрсетіп жүрді.
Махамбет Өтемісұлы біраз уақыт бой тасалап, жасырынып жүруге мәжбүр ... ... ... ... ... және ... үкіметіне қарсы көтерілуге үгіттеді. 1845 жылы билеуші-сүлтан Баймағамбет Айшуақұлының адамдарымен қақтығыс кезінде қапылыста қазаға ұшырады. Көтеріліс басып-жаншылғаннан кейін оған ... ... ... ... адамдарға өлімші етіп дүре соғылды. Көтерілісшілердің бірқатары каторгаға айдалды, ... ... ... ... белсене қатысқандар Шығыс Сібірге біржолата жер аударылды.
Көтерілістің жеңіліске ұшырауының негізгі себептері мынада еді: ең алдымен, ... ... ала ... ... оның айқын бағдарламасы болмады, көтеріліс жергілікті шашыраңқы сипат алды. Көтерілістің басшылары Кенесары ... мен ... ... ... ... ... жасай алмады. Патша үкіметінің әскерлері мылтық, зеңбіректермен жарақтандырылған еді. Кейде зеңбіректен үсті-үстіне бірнеше оқ атудың өзі көтерілісшілерді кейін ... ... ... ... ... ... қару ... жоқ. Көтерілістің жеңіліп қалуының басты себептерінің бірі бұл жолы да, Сырым Датұлының ... ... екі ... -- әрі ... үкіметіне, әрі хан билігіне қарсы күрес жүргізілді. Мұның өзі көтеріліске қатысушылардың жағдайын әлде- қайда қиындата түсті. Оның ... ... ... ... ры мен түрақты орыс армиясы бөлімшелері жан-жағынан түгелдей дерлік қоршауда үстады. Кіші ... ... ... қазақтардан көмек күту де мүмкін болмады. Өйткені Жайықтың сырт жағындағы қандастармен ... ... ... ... орыс әскерлері жол берген жоқ.Көтерілістің тарихи маңызы
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтерілістің орасан зор тарихи маңызы болды.
Бұл патша ... ... жаңа ... ... аумағында қазақтардың отаршылдыққа қарсы ірі баскөтеруі еді. Оның ұлт-азаттық сипаты басым болды. Көтеріліс аяусыздықпен басылғаннан ... де ... ... 1842 жылы ... ... ... Аббас Кошайұлы мен Лаубай Мантайұлы бастаған баскөтерулер болып өтті.Жәңгір хан көтерілісшілердің кейбір ... ... ... болды. Атап айтқанда, халықтан жиналатын алым-салық көлемін ... ... ... үкіметіне наразылық білдірген старшындардың пікірімен санасу керектігін түсінді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
ИСАТАЙ ТАЙМАНҰЛЫ (1791 -1838)5 бет
Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған ішкі (бөкей) ордадағы ұлт-азаттық көтеріліс17 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Әтемісұлы бастаған көтеріліс19 бет
Махамбет Өтемісұлы15 бет
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет
Махамбет Өтемісұлы өмірбаяны3 бет
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь