Абайдың қоғамдық қызметі

Ақындық өнерді өзіне өмірлік мақсат етіп, өз өлеңдерін қағаз бетіне түсіруге Абай тек 80-жылдардың ортасында жұмыла кірісті. Ақынның «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым», «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек», «Сегіз аяқ», «Ғылым таппай мақтанба», «Болыс болдым мінеки» секілді таңдаулы көркемдік туындыларының қай-қайсысын алсақ та оларға идеялық арқау болатын келелі мәселелер – білімге, адал еңбекке, әділеттелікке шақыру, надандықты артта қалу кесапатын айыптау, алауыздық пен керіс-тартысты, өкімет билігін теріс пайдалануды әшкерелеу екені бірден байқалады. Халықтың ауыр тағдырын, өмір-тұрмысын ерекше шеберлікпен, нанымды көрсете отырып, Абай халықты қоғамдық асыл мұраттарға жетуге ынталандырады.
19 ғасырда өмір сүрген данышпан, ойшыл Абай Құнанбайұлы шығармаларынан дүниеге көзқарас, болмыс, табиғат құбылыстарының сыры, оның үнемі өзгерісте болатынын, мұның өзі дамудың табиғи заңдылықтары екендігін оқып, үйренуге болады.
Ұлы ақынның өмірінің соңында жазылған 45 қарасөзі мен өлеңдерінің біршамасында қоғамдық ой-пікірлері ашық та айқын жазылған.
Абайдың адам мен қоғам жайындағы концепциясы – қазақ топырағындағы жаңа концепция. Абай адамды белгілі қоғамдық өмірдің жемісі, нәтижесі ретінде қарады, оның қимыл-әрекетін, психологиясын, моральдық келбетін өмірге, әлеуметтік тұрмысқа байланысты көріп, бағалап бейнеледі. Мысалы, Абай өлеңдерінде неше түрлі болыс-байлардың әлеуметтік тұлға дәрежесіне көтерілген, жинақталған бейнесін бүкіл іші-сыртымен көз алдымызға келтіреміз. Абай адам бейнесін қоғамдық орнына, мүддесіне, сол мүддеге жету жолындағы ішкі сезімі мен айла-тәсіліне байланысты жасады. Ол өз заманындағы сан түрлі әлеуметтік топтардың барлығын да осы тұрғыдан терең зерттеп көре де, бейнелей де білді.
Әдебиеттер:

Абай Құнанбаев: Библиографиялық көрсеткіш (екі тілде). - Алматы: ҚР-ның Ұлттық кітапханасы, 1995. - 302 б.
Байтұрсынов А. Қазақтың бас ақыны // Абай. - 1992. - №3. - 23 - 28 б.
Әуезов М. Абайдың лирикасы // Сөзстан. 7 - кітап - Алматы, 1996. - 39-58 б.
Әуезов М. О. Абайдың туысы мен өмірі // Абай. - 2003. - №3. – 28 - 34 б.
Бэйхай Су Қазақтың ұлы ақыны – Абай // Абай. - 2003. - №1. - 1 - 4 б.
Борбасов С., Ізтілеуова С. Ұлы ақын тәлімі және ұлттық рухани келбеті // Семей таңы. - 1994. - 4 қазан.
Құнантаева К., Халитова И. Абайдың қара сөздеріндегі педагогикалық ой-пікірлер // Ақиқат. - 1994. - №4. - 70 - 73 б.
Сұлтанбеков М. Осы жұрт Ескендірді біле ме екен?: Абайдың Зұлқарнайы туралы поэмасы хақында // Семей таңы. - 1990. - 16 қазан. - 4 б.
Бұл әдебиеттер Абай атындағы Семей облыстық кітапхана қорында сақтаулы. Әдебиеттерге ҚР Ұлттық академиялық кітапханасының (АҚРҰАК) құжаттарды электронды жеткізу қызметінің электронды поштасы edd@nabrk.kz арқылы тапсырыс беруге болады
        
        Абайдың қоғамдық қызметі
Ақындық өнерді өзіне өмірлік мақсат етіп, өз өлеңдерін қағаз бетіне
түсіруге Абай тек 80-жылдардың ортасында ... ... ... «Қалың
елім, қазағым, қайран жұртым», «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек»,
«Сегіз ... ... ... ... «Болыс болдым мінеки» секілді
таңдаулы көркемдік туындыларының қай-қайсысын алсақ та оларға ... ... ... ... – білімге, адал еңбекке, әділеттелікке шақыру,
надандықты артта қалу кесапатын ... ... пен ... ... теріс пайдалануды әшкерелеу екені бірден байқалады. Халықтың
ауыр тағдырын, өмір-тұрмысын ерекше ... ... ... ... ... ... асыл ... жетуге ынталандырады.
19 ғасырда өмір сүрген данышпан, ойшыл Абай Құнанбайұлы шығармаларынан
дүниеге көзқарас, болмыс, табиғат ... ... оның ... ... ... өзі дамудың табиғи заңдылықтары екендігін оқып, үйренуге
болады.
Ұлы ... ... ... ... 45 қарасөзі мен өлеңдерінің
біршамасында қоғамдық ой-пікірлері ашық та ... ... адам мен ... ... ...... ... жаңа
концепция. Абай адамды белгілі қоғамдық өмірдің жемісі, нәтижесі ... оның ... ... ... ... ... тұрмысқа байланысты көріп, ... ... ... ... неше ... ... ... тұлға дәрежесіне
көтерілген, жинақталған ... ... ... көз алдымызға
келтіреміз. Абай адам бейнесін қоғамдық орнына, ... сол ... ... ішкі ... мен ... ... жасады. Ол өз
заманындағы сан түрлі әлеуметтік топтардың барлығын да осы ... ... көре де, ... де ... ... салған өз басының қамы емес, айналадағы өмірдің ащы шындығы,
кем-кетігі, қайшылықтары ... еш ... Тағы бір ... ... - ... ... ... баянсыздығы жайлы тұжырым мен ... ... ... ... ... әдетін айту, немесе ел
билеудің қиындығы жайлы тұжырым мен ... ... ... ... ... ... айту, немесе ел билеудің қиындығы жайлы пікір –
осыларды өз алдына ... алып ... өз ара ... аз ... ... ... ... қоғам туралы ой-пікірлері бүгінгі өмірмен де тікелей байланысты.
«Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат» өлеңінде:
Керек іс ...... ... ... ... ... ... жігіт жүреді мақтан көйлеп,
Сыртқа пысық келеді, көзге ... күн ... ... тату ... ... ... ... тату бол шын көңілмен,
Қиянатшыл болмақты естен кеткіз, - ... ... ... ... ұштасып жатыр.
Ақынның өзі өмір сүрген ортаны, тағдырдың талқысына түсіп, шырқы бұзылған
халықтың, ел-жұрттың ... ... ... ... ... елім, қазағым, қайран жұртым» өлеңнен айқын көреміз.
Қажет деген жерінде ақын сөз тигізетін адамдар тобын саралап, бөліп ... ... өз ... ... ... дегені өңкей қырт, мылжың
адамдарға қатысты болса, «бас-басына би болған өңкей қиқым» дегені ... ... ... ... күші ... ... мансабы жоғары
чиновникке бағынышты болыстарға қатысты.
Абай халық туралы сөйлегенде, ел жайын қозғағанда кейде «қазақ», ... ... ... ... ... ... есте ... нәрсе – осы
сөздердің нақтылы мағынасы ылғи ... ... ... ... ... әр ... келеді. Елдің елдігін танытатын үлкен ұғым ретінде «халық»,
«қазақ» дегенді көбірек айтса, «ел», әсіресе «жұрт» деген сөзді телісі ... ... бар, ... бар дегендей көпшілік деген мағы нада ... ... ... ... ... ... ... сыншы ақын қоғам
өміріндегі әр түрлі қарама-қайшылықтарды ашып көрсетуге ұмтылады.
Абайдың ақындық өмірінде әлеуметтік мәселелерге ... ... ... ... 1885 – 1890 ... арасы, оның ішінде, әсіресе 1886, ... ол аса ... ... жасады. Осы екі жыл ішінде жазған 40 шақты
өлең-жырларының бірен-сараны болмаса, басым көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... туралы ой-пікірі білім-ғылыммен ұштасып ... ... ... ... ... қарасөзінде білім-ғылымның талаппен
табылатынын, ал ... 6 ... бар ... ... Адам ... шын ... ... өзі де мейірленеді
2. Ғылымды үйренгенде ақиқат мақсатпен білмек үшін үйрену
3. Ақиқатқа көзің жетсе, өлсе айырылмау
4. Білім, ғылымды ... үшін ... ... ... ... ... халықтың, дәулеттің, ғибраттың, ақыл, ардың дұшпаны
6. Ғылымды, ақылды сақтайтұғын ... ... ... бар. Сол ... ... өз ... әлеуметтік қайшылықтар, теңсіздіктерді көре ... ... ... ... өзгерістер адам өміріне тығыз ... ... әрі адам мен ... ... ... болып, бірінсіз-бірі
күн көре алмайтынын дәлелдейді.
Ақынның өз заманымен, ... ... ... ... ... алатын әсерлері сан алуан, оны бірнеше нақтылы ... бір ... тар ... ... ... ... ... Абай
халықтың түбегейлі мүддесін, арман-тілектерін ... ... ... ... ... ... қандай көркемдік қуаттылықпен ... ... ... Ақын ... ... тұлға болып
қалыптасып, жетіліп, кемеліне келуі үшін ... ... ... аса ... мен ... ... ... ізденіс – міне осылардың түйісіп келуі
шарт.
Бүгін біз ... ... ... ... ... түсінуіне жол ашқан осы ... ... ... және билік қызметі болғандығы жөнінде сенімді
айта аламыз. Абай отаршыл билік жүйесі мен халықтың ара ... ... ... ... ... ... ... араласа жүріп көзімен көрді,
сыншыл ой елегінен өткізіп ... ... да Абай ... ұлы талант
иесінің мемлекеттік басқару ісіне араласуы ұлттық қоғамдық ойдың ... ... ... ... мойындауымыз қажет.
Абай сол тарихи мезгілдегі патшалық сайлау жүйесінің ... ... үшін ... ... айналғандығын, қазақ халқын «бұзықшылыққа тартып, жылдан
жылға төмендеп бара жатқанын» ... одан ... ел ... ... ... ... Абай отаршыл биліктің бұрыннан келе жатқан ұлттық мінез,
болмыстағы кемшіліктерді тереңдетіп ... ... ... бұл ... ... ойлы ... Ақынның қара сөздерінде бұл дағдарыстық
құбылыстың нақты көрінісі берілген. Ұлы ақын оны жеке ... ... ... ... төртінші сөзінде ол: «тірі адамның жүректен аяулы жері бола ма? ... ... кісі ...... кісі ... Онан ... ... анықтап біле алмайды. Рақымдылық, мейірбандылық, әр түрлі істе
адам баласын өз бауырым деп, өзіне ... ... да ... игі еді
демек, бұлар жүрек ісі … Жұрттың көбінің айтып ... ... ... ... ... ... деп ат ... жүрген кісілерінің бәрі – бәлеге,
жаманшылыққа, мақтанға салынып, өз бойын өзі бір ... ... ... ... ... ... адам ба өзі ?» – деген негізді тұжырымға келеді.
Абай талдауынан өтпеген, Абай сынына ілінбеген, қазақ қоғамында ... жоқ десе де ... ... сөзінде ол: «Дәл осы күнде қазақтың ішінде кімді жақсы көріп,
кімді қадірлейді деп ... ... ... ... бай жоқ. Бай ... ... басының, өз малының еркі өзінде болмас па еді? ... ... өз ... ... ... Мырзаларды қадірлейді десең, осы күнде анық ... ... мал ... ... ... көп. Біреуі бір пайдама ... деп ... жүр. .. ... пен биді құрметтейін десең, құдай берген болыстық пен
билік елде жоқ. Сатып ... ... бас ұрып ... ... пенен биліктің
ешбір қасиеті жоқ…
Қазақ қоғамының әлеуметтік дертін байқап-тануда және оларды сынға алуда 20
ғасыр ... ... ... ... мен ... ... ... өздерін ұлы ақынның шәкірті санады.
Бас-басына би болған өңкей қиқым,
Мінеки, бұзған жоқ па елдің сиқын?
Өздеріңді түзелер дей алмаймын,
Өз ... ... соң енді өз ...... ... сын ... Әлихан,
Ахмет, Міржақыптарға қазақ қоғамын терең түсіну үшін ғана емес, ең ... ... ... үшін ... ... құжаттарының көрсетуіне қарағанда Абай саналы өмірінің «18 жылын ел
басқару ісіне арнап, оның 12 ... ... 6 ... би болып, ғұмырын әр
қилы айтыс-тартысқа толы оқиғалар толқынында өткізеді».
Ұлы ақын, ағартушы, қазақтың ... ... және ... ... ... – Абай ... Құнанбайұлы Өскенбайұлы Шығыс ... ... ... ... Абай ауданында (бұрынғы ... ... ... бауырында дүниеге келді. Абай атақты Тобықты руының Ырғызбай
деген тобынан тарайды. Ол ауыл молдасынан оқып жүрген кішкентай ... ... ... ... ол ... ... 3 жылдық медресе
тәрбиесін алады.
Абай көпті көрген әжесі Зеренің тәрбиесінде болды. Шешесі Ұлжан да ... бірі ... ... ... ... орта ... ... атқа
мініп, ел билеу жұмысына араласқан заманы, Ресей ... ... мен ... ... ... ел билеу жүйесін өз тәртібіне көндіре
бастаған кез.
Құнанбай өз ... ел ... адам ... Ол ел ... ісіне
балаларының ішінде Абайды баулып, араластырды.
Абайды оқудан ерте тартып, оқудан шығарып алуы да сол ... ұлын ... еді. Әке ... ел ... ... ... Абай тез есейіп,
балалықтан да ерте айырылып, жастайынан ел ішіндегі әңгіме, сөз өнерін,
билердің ... ... ... ... ... ерекше талантымен бойына
сіңіре білді.
Елі үшін әділет жолын ұстанған Абайдың үстінен арыз да жазылып, ... ... ... ... ... жүрсе де жас Абай оқудан қол үзбейді, бос ... ... ... ... ... ... ... Шығыс
әдебиетінің алыптары Низами, Хожа Хафиз, Науаи, Физули т. б. ақындарының
өлеңін жаттап өседі. ... ол орыс ... мен ... өздігінен үйреніп,
орыстың ұлы ойшылдары Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Щедрин, ... т. ... ... ... ... ... ... Дарвиннің, Шекспирдің
шығармаларын да оқиды. Соның арқасында дүниетанымын кеңітіп, білімін шыңдай
береді.
Абай ауқатты отбасынан шықса да халқына ... ... ... ... ... ... ... Мұны оның мына өлеңінен көруге болады:
...Кедейдің өзі жүрер малды бағып,
Отыруға отын жоқ үзбей жағып.
Тоңған иін жылытып, тонын илеп,
Шекпен тігер ... ... ... ... да тоңбайды бай баласы,
Үй жылы, киіз тұтқан айналасы.
Бай ұлына жалшы ұлы жалынышты,
Ағып жүріп ойнатар көздің жасы.
Жасы отыздан асқан Абай орыс ... ... ... ... ... ... Семейге айдалып келген орыс демократтарымен танысады. Соның
ішінде өзінің ерекше танысып, ... ... ... 1880 ... келген Долгополов, Леонтьевтермен да танысып, өзі олардан үйрене
жүріп, өзі де оларды халқының салт-дәстүрімен ... қол ұшын ... ... ... ... 1860 жылдар болды. Ол ... ... ... ... ... тек 1886 жылы ... деген өлеңінен
бастап өз атын қоя бастайды. Ақынның «Жаз», «Күз», ... ... ... ... ... бар деп ескермедім», «Ғылым таппай мақтанба»,
«Интернатта оқып ... ... аяқ» ... сол ... ... ... үшін ... зор.
Абайтанудың білгірі М. Әуезовтің атап ... Абай ... ... рухани үш арнасы: өз ... ... ... мен Шығыс, Батыс
елдерінің рухани қазынасы болды.
Оқи жүріп, білімін толықтыра жүріп қырықтан асқан шағында біржола ақындыққа
берілді.
Туған ... ... оны ... ... бодандыққа қарсы Абай халқын
оятып, береке-бірлікке шақырды. Туған халқы да ... ... ... Өмірлік мағынасы зор өлеңдерін жатқа айтып, тұмардай сақтады.
Шынында әр сөзі теңіздің тереңіне тартқандай мың батпан ойдан туған, ... ... мен ... мол Абай әр ... бағдаршамы іспетті.
Абай өлеңдері бай философиялық, курескерлік ... ие. Ол ең ... ... ... ауыз ... ... батырлар жыры мен
ғашықтық жырларының үрдісіне мұрагерлік етті.
«Ескендір», «Масғұт», «Әзім әңгімесі» - Абайдың ... ... да ... назарында.
Абай қазақ өлең үлгісін жаңаша тұрғыдан байыта түсті. Сондықтан да Абай
қазақ ... ... ... ... ... ... ақындық дәстүрін ақынның көзі тірісінде тікелей дамытып,
жалғастыраған ақын ... ... ... ... ... орын ... өз балалары.
Абай тек қана ақын емес, сонымен бірге сазгер. Халық ... ... ... ... ... ... ... ән шығармашылығы қазақтың халық музыкасында ерекше орын алады.
«Сегіз аяқ», «Айттым сәлем, Қаламқас», «Желсіз түнде ... ай» т. б. ... ... ... ... жылы орын алған.
Абай өзінің шығармашылығында қара сөзге ерекше мән берген.
Абай ... ... ... білім, еңбек – осы қара сөздерде ... ... ... ... ... мен ... айнасы болған
– күлкі мен қайғы туралы педагогтар арасында осы күнге ... ... ... табамыз. Өйткені күлкі мен қайғы туралы ешкім Абайдай тап басып айта
алмаған. Абай «күлме» демейді тек ... ... сақ бол» ... Абай өз
шығармалары арқылы рухани бірлікке шақырады.
Қорыта айтқанда, Абай қазақтың демократ ақыны, ұлы ... ... ... тілінің мәйегінен көптеген өлеңдер мен дастандар сондай-ақ, ... ... ... ... Абай ... асыл ... өлең етіп ... жүрегіне жыр болып
байланған қасиеті - өмірден әділет, мейірім, сенім, адалдық іздеу барысында
тапқан танымдық ... ... ... ... ... ... ... өлең арқылы өріліп жатыр.
Абай өлеңдерінің тақырыбы жан-жақты әлеуметтік аясы кең. ... ... ... ... ... әрі ... ... жүрекке жылы тиетін
махаббат өлеңдері болып келеді. ... Абай ... XIX ... ... ... деп те ... 1904 жылы туған жерінде қайтыс болды. Сүйегі Жидебай деген жерге
қойылды. ... сол ... ... өзі ... үйде әдеби-мемориалдық
мұражайы бар. Жер бетіндегі күллі қазақ қауымы өздерінің ұлы ... Олар күн ... ... ... жаңа қырынан тануда. Өйткені ... ... де, ... да өзінің өміршеңдігімен мәңгі жасайтын ғажап
туындылар.
Абай шығармалары қазірдің өзінде көптеген тілдерге ... ... ... бағасын алуда. Соның бір ... ... ... Абай ... ... нұсқаларынан сырт оның үш
бірдей дастаны және өлеңдері мен қара сөздері қытай тілінде жарық ... өз ... он бала ... ... ... ... ... Райхан, Күлбадан, кенже баласы Мағауия. Екінші әйелі Әйгерімнен
(Шүкіман) – ... ... ... ... Абайдың үміт күткен талантты
балалары: Әбдірахман, Мағауия, Тұрағұл, Мекайыл. Әкелерінің өлеңдерін жатқа
айтып, халық арасына таратқан, ... ... ... ... еске ... ... ... шаралар жүзеге асты. Ең
алдымен, Жидебайдағы Абай ... ... ... ол ... Абай
қорық мұражайының филиалына айналдырылды. Ақын жерленген зиратқа гранит ... ... ... ... және ... ескерткіш орнатылды.
Абай оқыған кітаптар
1883 жылы Ертіс жағынан орын тепкен Семей қаласының орталығынан тұңғыш
жаңа кітапхана ашылды. Оны ұйымдастырушылар Абайдың досы ... ... ... ... интеллигенттері – Е. П. Михаэлис бастаған А. А. Лентьев,
Н. И. ... П. Д. ... ... С. С. ... ... саяси жер
аударушылар еді. Семей өңірінде ашылған тұңғыш кітапхананың өмірге ... ... ... байланысты. Өйткені бұл кітапханада Абай түнге дейін
отырады ... ... пен Абай ең ... осы ... кездеседі. Абай
кітапханаға келіп «Л. Н. Толстойдың бір шығармасын сұрайды. Ол ... ... ... енді ғана ... ... ... ... сұрағанын
көріп, Михаэлис қолындағы кітабын ақынға береді. Екі данышпанның кездесуі
осылай мәңгі достыққа айналды. Михаэлисен кездесу ... ... ... ... ... ... көзімді дүниеге ашқан Михаэлис» - деп оны ... ... нәр ... ... бұлақ – орыс мәдениеті. Орыс мәдениеті арқылы қол
жеткізген батыс елдері мәдениеті Абай осы Михаэлистің ... ... ... ... ... ... емес, көркем ... ... ... ... әр ... тарихтық кітаптарды таңдап, талғап,
жоспармен оқитын болған. Сол кездерден ... Абай ... ... ... ... ... ақын жазушыларынан: Пушкин,
Лермонтов, Толстой, Салтыков-Щедрин, Некрасов; сыншыл ойшыл демократтардан:
Белинский, Герцен, ... ... ... ... ... ... Спенсер, Спиноза, Льюис, Дарвин, Дрепер сияқты
талайларды ... ... ... әсер ... ... мол дерек берген Американың Нью-
Йорк университетінің профессоры Джон ... ... ... Оның ... орыс ... ... ... жоғары оқу орындарының
студенттері оқулық есебінде пайдаланып жүрген ... ... ... (1869 ж.) ... екі ... ... мен «Католицизм мен ғылымның
арасындағы ... ... (1876 ж.) атты ... ... университетінің
бұрынғы студенті Евгений Петрович Михаэлис арқылы ... ... ... айтқанда, Семей кітапханасында танысып, кейін жақынырақ білісіп,
достас адамдардың халіне ... ...... бұл кітапты оқуға
Михаэлистің өзі берген ... ... ұлы ... оны ... ... көзімді ашқан кісі - Михаэлис» дейтіні осыдан.
Бұдан әрине, Абайдың сөзін дұрыс түсіне білу ... ... ... сөзін тура қалпында қабылдап, асыра бағалағандық танытады. Жазушы
Мұхтар Әуезов әділ атап көрсеткендей, Михаэлис ең ... ... ... жол ... ... Ал ... аса зор сүйіспеншілікке толы
жоғарыдағы сөзі – оның өзін ... ... оның ... ... бүкіл адамзаттың ақыл-ойының даму тарихын сабақтастыра саралап
көрсеткен, жер бетіндегі ... дін ... ... ... ... отырып,
олардың ғылымға негіз болғанын, кейін діни догма мен ... ... ... ... дамығанын нақты тарихи еңбектермен ашып,
түсіндіріп берген тамаша еңбегін оқу ... ... ... ... болмаса, Абай Дреперді білмес еді.
Абайдың Дреперді оқығанына Әлихан Бөкейхановтан ... ... ... ден ... ... бірі американдық саяхатшы Джордж Кеннанның
«Сібір және жер ... (1906 ж.) атты ... мына бір ... ... Дж. ... ... сот ... хатшылық қызмет атқарып
жүрген, осы қалаға жер аударылған А. Лентьев деген азаматпен танысады. Ол
осы Д. ... ... ... өз ... кешкі ас ұйымдастырады. Оған
қаладағы саяси жер аударылғандар да ... ... ... үстінде А.
Леонтьев Семей кітапханасын пайдалануда жер ... үшін ... ... және ... жергілікті халықтың ақыл-ойын дамытуға зор
ықпалы бар ... ... ... ... өте бай ... айтады. Сөзіміз
дәлелді болуы үшін мына үзіндіге назар аударайық:
- ... ... ... ... да ... Мен осында
Бокльды, Мильді, Дрэперді оқыған бір қарт ... ... ... қырғыз ба? – деп, әңгімеге қатыса отырған ... ... ... ... Ия, қырғыз, - деді Леонтьев. – Бірінші кездескенімде ол менен ... ... ... ... ... түсіндіруді сұрағанда
таңданғанымнан талып қала жаздадым. Кейін ... келе ... ... ... және ... мен ... авторлардың шығармаларын
оқып, зерттеп жүр екен.
- Сіз ... ол ... ... ... деп ойлайсыз ба? – деп сұрады
сенімсіздікпен студент тағы да.
- Мен оны ... ... ... «Европаның ақыл-ойының даму тарихы» атты
кітабының төңірегінде екі кеш бойы әңгімелестім. Сонда оның оқығандарының
бәрін түсінетініне ... ... - деп ... береді Леонтьев.
Міне, осындай А. Леонтьев әңгіме ғып айтып отырған қырғызы (қазағы) Абай
болатын. Абай Леонтьевпен ... ... ... А. Леонтьевтің өзінен
Абай сұраған ... мен ... ... ... ... Платон
мен Аристотельдің философиялық әдістері жөнінде болатын.
Міне, Абай көне ... ... екі ... ... ... өзіне түсініксіз айырмашылықтың сырын білгісі келген. Осынау
шағын детальдің өзі Абай танымының деңгейінің қаншалықты ... ... ... Абай ... оқуы арқылы дүниеге көзін жаңа ашқан ... ... ... әр ... ... сайын, бұрын оқымаған тарихи деректерге
ұшырасып, өзінің таным саясын кеңейте түседі.
«Европа ақыл-ойының даму тарихын» оқу арқылы Абай ... ... ... бәрі сол ... ... тәуелді және оның күші жандыға да,
жансызға да бірдей ықпалды екенін таниды.
«Католизм мен ... ... ... ... оқи отырып, Абай бүкіл
ғылым ... ... ... дін ... ... ... келе дін басыларының
топастығы, мақсатты мүдденің тар шеңберінде қалуы дінді догмаға айналдырып,
ал әлемнің озық ойлы ... ... ... ... ... ашып, ғылымды жаңа өрістерге шығарғанын зерделейді.
Міне, жыл өткен сайын Абай есімі кеңінен тарала бастайды. Семейге ... ... ... Абай ... ... ... ... 1992 жылдан бері Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинетінің
қаулысымен Н. В. Гоголь атындағы кітапхана өз ... ... ... ... ... ... және ... қаласы ежелден мәдени, рухани орталықтардың бірі. Қасиетті Семей
жері қазақ халқының маңдайына Абай, Мұхтар, Шәкәрім сияқты ұлы ... ... ... ... ... ... ... өмірге келуі, қалыптасып дамуы
үшін үлкен үлес қосқан, осы кітапхананың ашылуын ұйымдастырған сол кездегі
саяси жер ... ... досы ... Лобановский, Долгополов,
Филиповтар болды.
Е. А. Михаэлис бастаған саяси жер ... ... ... ... ... ... ... облыстық санақ комитеті үйінде ашылды. Барлық
деректерге ... ... ... ... ... сәтінде 130 оқырман, 274
дана кітап қоры болғаны белгілі болды.
Кітапхана 1893 жылы ... ... беру ... ... ... Осы
кезден бастап кітапхананың жағдайы жақсарып, ... қоры ... Ал 1902 жылы ... ... оқу үйі ... ... Міне осы уақыттан бастап Н.В. Гоголь атындағы ... ... ... ... ... ... 1911 ... дейін кітапхана жұмысын басқарған, өлке мәдениетінің
дамуына үлкен үлес ... ... ... ... бірі ... ... ... Осы Семей қаласында жүрген кезінде Н. Я. Коншин Батыс
Сібір Географиялық қоғамының мүшесі бола ... ... ... тарихын,
археологиясын, этнографиясын, табиғат байлықтарын зеттеуде көп еңбек
сіңірді.
Саяси жер аударылғандардың алға ... ... ... толықтырылып отыруы
үлкен ықпал жасады. Кітапханаға ақысыз берілген ... ... ... ... шетел және орыс классиктерінің ең таңдаулы
шығармаларының болуы кездейсоқ емес еді.
Абай есімі кітапхананың ... ... ... кезеңімен тығыз байланысты.
Себебі тура сол кездерде кітапхананың ең алғашқы оқырмандарының бірі Абай
болатын. Кітапханаға келіп жүріп Абай Е. ... ... ... ... ... ... тамырын тереңге тартып, мақсат мүддесі
ортақ армандары бір екі адамды іштей табыстырып, ... ... ... алып ... ... ... Абайдың дүниеге көзқарасын
шыңдай түседі. «Менің көзімді дүниеге ашқан Михаэлис» - деп Абай оны ерекше
құрметтеген. Ол ... ... ат ... ... өзі де кітаптар алып
білімін көтерген. Бұл туралы Ә. Жиреншин 1961 жылы ... ... ... ... ... ... алғы ... былай дейді: «1886 жылы орыстың
Батыс Сібіріндегі географиялық қоғамының ... бір ... ... ... Абай мүше болып ... ... ... ... ... қазақтардың әдет-ғұрпы, салт-санасы,
әдепкі правосы жөнінде Абай үнемі кеңес беріп, ақылгөйі болады. Мысалы,
Абайдың ... ... ... ... ... дағдылы
правосын жинап кітап қып жазды». ... ақын жер ... ... орыс
зиялыларынан көп үйреніп, олардың озық ойларынан ... ... бір ... ... ... өзі де ықпал еткен. Спенсер, Бокль, ... ... ... оқу барысында, өз халқының ойы мен
тілегін ойлай отырып, қайталап тағы оқитын, ойланатын.
Абайтану ғылымына үлес қосқан ... ... М. ... ... ... ... қосқан үлесі» атты зерттеу мақаласында Абайдың орыс
достарына мынадай сипаттама береді:
«Халық ағарту ... ... ... ... ... ... ынта-
жігерінің арқасында 1883 жылы Семей облыстық музейі мен қоғамдық кітапхана
ашылды. Бұл мәдени – ... ... ... ... ұйтқы
болғандар, атақ-даңқ немесе бас пайдасы үшін емес, ... ... ... ... ... адамгершілік борышым деп білген адал ... ... ... ... жер ауып ... интелегенттері Абайдың достары – Е. П.
Михаэлис, А. А. ... П. Д. ... С. С. ... Н. И. ... ... ... осы ... тобына Абайдың өзі де болып, кітапханамен
тығыз қарым-қатынас ... 1883 жылы ... ... ... ... екеуі елуден астам экспонат тапсырғаны тарихтан
мәлім.
Абайдың өшпес шығармаларының жазылу ... ... ... ... ... жер ... ... кезге, Гоголь атындағы
кітапхана ... ... ... дөп ... Сөйтіп кітапхана классик
ақынның өз бетімен білімін көтеріп, алыңғы қатарлы әдебиет арқылы ... ... ... ашуына үлкен септігін тигізген, Абайдың шын мәнінде
білім алған мектебіне айналған.
Қаладағы осы ... ... ... Пушкин, Лермонтов, Салтыков-Щедрин,
Толстой сияқты әдебиет жұлдыздарының шоқтығы биік туындыларымен ... Абай ... ... ... ... ұлы ... ... алғаш
естіген сырт адамдардың бірі-американдық журналист Джордж ... ... жылы ... зерттеу, жер аударушылар тұрған мекенді көру мақсатымен
Семейге зерттеу, жер аударушылар ... ... көру ... ... ... ... ... американ журналисі Д. Кеннан
қоғамдық кітапхана ... да ... Сол ... алған әсері туралы
кейіннен өзінің «Сібір және айдау» атты кітабында ... деп ... ... ... ... шығармаларынан ...Эдгар ... Ж. ... Ж. ... және ... ... мен
повестерін таңқаларлық сезіммен көрдім. Әсіресе, ғылыми шығармалар және
саяси экономия бойынша әдебиеттер көп болды. ... ... ... оны
жинаушылар мен пайдаланушылардың жоғары мәдениеттілігі мен ... осы бір ... ... – ақ сол ... ... құштар адамдардың
кітапханаға қаншалықты ықыласпен, ... ... ... аңғаруға
болады. Американдық журналист Д. Кеннан Абай туралы естігенде қатты қайран
қалады. Себебі оны ... жер ... орыс ... ... және ... ... ... зерттеген парасатты да қуатты ақыл ... ... етіп ... Д. ... ... кездескісі көргісі келеді,
бірақ кездесе алмайды. Абай ... ... ... ... ... табиғат, болмыс сыры, олардың
заңдылықтары көп ... ол ... ... бойлап, өзін мазалаған
сауалдарға жауап табуға тырысқан. Мен осы ... Жан ... ... ... ... Барлық адам баласы, жан-жануарлар да тамақтанады, ... ... ... ... Сонда адам баласының басқа жан иелерінен
айырмашылығы неде? Міне, Абай әркімді де толғандыратын ... ... ... іздейді. Ол өзінің ілімінде, пәлсапалық шығармаларында
адам баласының өмір сүру мақсатын, сол ... жету ... ... мәні мен өзіндік ішкі байланысты, жалпы заңдылықтарын ашып
көрсетеді.
Кемелдену, жетілу – адам ... ... ... айтады Абай. Жетілу
дегеніміз не? Түрлі жетілулер бар. Мысалы, ... ... ... ... жетілдірсек, ал ғылым-білім, өнерге үйрену арқылы
ой-өрісімізді ... Абай ... айта ... ... ... жетілу барын, ол – рухани жетілу, яғни жанды жетілдіру ... ... ... жан жүректе орын тепкен. Жан ... ... ... ... ... ... Егер жан жетілмеген болса,
онда адамның іс-әрекетінде де ... ... Ішкі ... тазарып,
жетілген адам ғана қателікке ұрынбай, өмірде жаңсақ баспай, ... өмір ... Адам ... бақыты оның жүрегінің тазалығымен тығыз ... ... ... ... ... негізі – женді, ... ... Бұл – ... ішкі ... ... ... ... сөз.
Абай өз шығармаларында жетілу жолдарын, олардың түрлі белестерін көрсетеді.
Әрбір адам осы жетілу ... өте ... ... қай ... ... ... келесі белесін анықтай алады. Мәні терең ашылып, ... ғана адам ... ... болмақ. Абай ілімі осылай әркімнің
өмірінің ... ... оның ... ... жолына шығуына мүмкіндік
береді.
Ақын мұрасында бір жүйеге түсірілген көзқарасын ... ... ... жоқ. ... ... көптеген өлеңдері мен
прозалық шығармаларында “… адам мен ... ар, ... ... ... ... бар, ... жатқан бөлек-бөлек бір көлемді,
әрі сапалы ойшылдық пікірлері бар ... ... Абай ... ... кезеңінде, 1920-30 жылдарда ақынның идеялық мұрасы қызу
айтыстар тақырыбына айналды, ... ... ... ... ... ... ... жамап-жасқаған біртүрі деп дәлелдемек
болушылар да табылды (Қабдолов З. Қазақ ақыны Абайдың философиясы және ... ... ... 1928, 2 ... ... ... мен жазушылар: М.О.Әуезов, С.Мұқанов,
Қ.Жұбанов, С.Сәдуақасов, С.Қожанов, І.Жансүгіров т.б. ... ... ... ... ... ... жазды.
«Көзқарасының қарама-қайшылықтарына карамастан, - деп жазды ... - ... ... ұнамды мәнінде ең озық реалист-суреткер болды және сонысы үшін
де біз оны ... ... ... да оның әдеби мұрасы біз үшін ... ... ... ... тап ... болғандықтан да қазақ халқы Абайды
өзінің аса ірі ұлттық ақыны деп біледі» («Казахстанская правда», 1934, ... ... 19 ... да ... ... ... ойдың
қалыптасып, дамуына негіз болған басты-басты идеялық үш ... нәр ... ... ауыз ... мен ... ... жазба ескерткіштерінен
сусындаған алдыңғы қатарлы халықтық дәстүр;
2) ежелгі және орта ғасырдағы Шығыс ойшылдарының таңдаулы шығармалары;
3) орыстың ... ... мен ... ... ... дүниежүзілік (ең алдымен Батыс Европаның) философиялық ... бұл ... ... ... табиғи ұштасып, ... айта ... Абай ... үшін ... ... үшінші
қайнармен, орыс классиктерінің шығармаларымен таныстықтың маңызы аса зор
болғанын, Қазақстандағы қоғамдық ... ... ... ... ... атап ... ... орыс әдебиетімен және философиялық озық ойымен байланысын
оның ... ... ... немесе оған революционер демократтар
идеясы ықпал етті ... ... ... еске ... ғана ... «жеңіл-желпі, қара дүрсін пікірлерге» қарсы шықты. Ол ... ... ... ... теориялық мұраларымен байланысын
анықтайтын мәселелердің тым тапшы зерттелгеніне ... ... ... ... ғана ... ... қатар адамзаттың бүкіл рухани
мәдениетіне қатынасын ... даму ... ... және ... ... сол кезеңнің мазмұнын анықтайтын саяси оқиғалармен тығыз
органикалық ... ... ... ... аса ... М. Әр ... ойлары.-Алматы, 1961, 148-149 6.)
Өз заманының ғұламасы болған Абай көптеген орыс ... ... ... А.С.Пушкиннің, М.Ю.Лермонтовтың, И.А.Крыловтың,
В.Г.Белинскийдің, А.И.Герценнің, Н.Г.Чернышевскийдің, ... ... ... орыс ... озық ... ... қалыптасуына үлкен ықпал етті.
Ойшыл-ақын ежелгі заман философтары Сократ, Платон, Аристотель, сондай-ақ,
Шығыстың ұлы ойшылы әл-Фараби ... де ... ... болды; Батыс
Европа философиясын, дәлірек айтқанда ... ... ... еңбектерін оқыды: «...өзінің рационалдық философиясын Абай
кездейсоқ жасай салған жоқ, алдымен осындай бай ... ... ... ... бұларды өзінің творчестволық өңдеуінен өткізген соң ғана
жасай алды» (Әуезов М. ... ... ... ... А., 1969, т.15, ... Ч. ... даму ... мен анатомиялық ілім негіздерін білді.
Абайдың жаратылыстану ғылымындағы білімінің кеңеюіне орыстың материалистік
психологиясы, ... ... ... пен ... еңбектері
маңызды қызмет атқарды. Ақынның дүние-танымына сол кезеңде Семейде тұрған,
саяси аударылған адамдарымен достығы игі ... ... ... ... ... т. б. демократтардың идеясында тәрбиеленген
алдыңғы қатарлы зиялы қауым ... бар еді. ... ... ... философиялық ойлары, табиғатқа, таным, ақыл жайлы толғаныстары
көрініс ... өлер ... адам ... ... - алдыңдағы келер заман» т. б., 45 «сөзден» тұратын қара сөзбен
жазылған «Ғақлиялары» - ақынның философиялық ... ... ... мен ... ... ... ұлттық мәдениет шегінен әлдеқайда
асып түсіп жатқан маңызды мұра. Бұл «Сөздер» қазақ ... сан ... ... тарих, дәстүр, әдет-ғұрып, адамгершілік қасиеттер
т. б.), адам және адамзат туралы ойларынан сусындаған.
Абай дүниетанымының ... ... ... ... үлес ... ... көптеген өлеңдері мен 19 ғ-дағы көрнекті орыс ойшылдарының
шығармаларын салыстыра ... ... ... терең тамырластығын ашып
берді.
«Дүние - үлкен ... - ... ... толқын - ағалар,
Артқы толқын - інілер,
Кезекпенен өлінер,
Баяғыдай көрінер...»
Абайдың философиялық көзқарастарын ... тек ... ғана ... ... ... және сонылығымен, басқаша айтқанда,
белгілі бір дәуірмен байланысты және сол ... ... ... ... ... ... күнде ғана дұрыс түсінуге болады.
Абайдың дүниетанымындағы айналадағы ... ... ... ... ... ... сенумен және жанның өлмейтіндігімен ұштастыра
қарастыратын көзқарасы ... және ... ... ... ... тұрса да ақын кұдайды табиғат-адамзаттың болмысының алғашқы себебі ... ол ... ... күш ... ... теріске шығарады.
Әуезов айтқандай «... тіпті, оның ақынның діни нанымы мен ... ... өзі ең ... ... мұсылман дінінің кітаби
қағидаларына қайшы келеді». Ол бүкіл табиғатта ... ... етіп ... ... ... көпшілігін де адам және адамгершілік
мәселесіне баса ... ... 17-19 ... антропологизм, тіпті,
Фейербахтың өзі де, адамды абстрактылы түрде, жай ғана биологиялық тіршілік
иесі ретіңде қарастырып, оның барлық ... мен ... ... ... ғана түсіндіреді.
Адам мәселесін Абай әр түрлі: ... ... және ... ... ... ... адам туралы
негізгі түжырымдары Чернышевскийдің «Философиядағы антропологиялық ... ... ... айтылатын ойлармен ұштасады. ... ... ... болған жағдайда адам басынан екі түрлі:
материалдық (адам тамақ ... ... ... және адамгершілік
тұрғыдағы (адам ойлайды, сезеді, ... ... ... ... ... «Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен ... ... ... ... ... деп тұрады... Біреуі білсем екен демеклік.
Дүниенің көрінген Һәм ... ... ... ең ... денелеп
білмесе, адамдықтың орны болмайды», - дейді ойшыл-ақын.
Ақынның дүниетанымы шынайы ... ... және ... бақытын о дүниеден
емес, жарық дүниеден іздеуі керектігіне бағытталды. Ойшыл-ақын, әсіресе,
ғылыми ақиқатты жоғары бағалады: «... ... ... ... ... ... соны тұт, ... ... Ол діни қағидалардың мәнін аша
келіп, Алланың «барлығының» өзіне, оның ... ... ... ... ... ... бір ... тұрған жалғаны жоқ болса, ақылды,
оны ойлама дегенімізге пенде бола ма? Ақыл тоқтамаған соң, діннің өзі ... ... ... ... ... ... ... не болады? Алла мен
бүкіл басқа дүниенің арақатынасын ... ... ... ... де ... деп пайымдайтын Құран қағидасынан
тікелей бас тарту болып табылады. Абай дүниетанымы ... ... ... ... тапжылмайтын дін сияқты емес, санаға сүйенеді. Ол
өзінің бірқатар өлеңдеріңде молдаларды, мұсылмаңдық ... ... ... ырымшылдық пен қараңғылықты қатал сынап, ... ... ... мен логика мәселелері ерекше орын алады. 19 ғ-дың 2-
жартысында ... ... ... байланысты туған талаптар ойшыл-
ақынды заңды ... ... ... ... ... ... етіп, оған
өзіндік көзқарасын айқындап берді. Қоғамдық өмірдегі ... мен ... ... бағалап, оларды әлеуметтік жаңалықтармен ... ақын ... ... ... ... ... ... күш
деп есептеді. Ол объективті әлемді тану мүмкіндігін және оның ... ... ... ... Оның ... қандай да болмасын
білімнің, ақиқаттың қайнар көзі адам ... ... ... ... ... шындық. Біздің біліміміздің салыстырмалы шама екенін айта келіп,
Абай «... ... ... ... ... ... ... әрнешік өз суретімен көзге түседі. Ол көңілге түсіруші... бес
нәрседен өткен соң, оларды жайғастырып көңілде ... - деп ... Ол ... ... ... ... ... жеке басы мен оның
белсенді күресіне деген сеніміне ... ... ... ... жан ... ... діни ... қарама-карсы ойшыл-ақын адамды белсенді,
саналы, жасампаздық қызмет атқара ... ... күш деп ... ... «өз ... адам ... ... күресте, қажырлы еңбек арқылы
үнемі нығайтып отыруы керек деп есептейді. Бір ... ... ... қажет», екінші жағынан - сана мен еңбек әрқашанда бір ... ... Ары ... ... ... ... үшін табиғат құпияларын
танудың шегі жоқ. Ақын білімді адам құбылыстар мен заттардың өзінен бұрынғы
беймәлім жаңа ... мен ... ... кең ... ... ... Ол ғылымды: «Адамның білімі хақиқатқа, растыққа құмар болып, әр
нәрсенің түбін, ... ... ... ... - деп ... тануға құштарлық адамның бойына біткен табиғи қасиеті деп есептеді
ойшыл. Бірақ, оның бұл ... ... ... ... талап етеді.
Бала рухани қасиеттерін жетілдіру үшін оның өзін ... ... ... ... қызметімен танысуы керек. Адам табиғат
құбылыстарының құпияларын ұғу немесе соған ... ... бір ... ... ... ... қызметін нығайта түседі: «Дүниенің көрінген Һәм
сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп білмесе, адамдықтың орны ... ... соң, ол жан адам жаны ... ... жаны ... Дегенмен, ол
қоршаған ортаны тануға болатындығын мойындай отырып, сонымен қатар ... ... ... екенін, барша танымның толық
аяқталмайтындығын да ескертеді. Ол ... ... ... ... мен таусылмайтындығында, бітпейтіндігіңде деп біледі: «Бұл
ғаламды көрдің, келісті керімдігіне және ... ... ... ... оның ешбірінің бұзылмайтұғынын көресің. ... ... ... және ақылың жетпейді».
Данышпан нұсқаған жолмен жүріп, оның өсиеттерін бұлжытпай орындаған адамның
жан сарайы күннен-күнге тазарып, кемелденудің биік ... шыға ... ... ... көрсеткіш (екі тілде). - ... ... ... 1995. - 302 б.
Байтұрсынов А. Қазақтың бас ақыны // Абай. - 1992. - №3. - 23 - 28 ... М. ... ... // Сөзстан. 7 - кітап - Алматы, 1996. - 39-58 б.
Әуезов М. О. Абайдың туысы мен өмірі // Абай. - 2003. - №3. – 28 - 34 ... Су ... ұлы ... – Абай // ... - 2003. - №1. - 1 - 4 ... С., ... С. Ұлы ақын ... және ұлттық рухани келбеті //
Семей ... - 1994. - 4 ... К., ... И. ... қара ... педагогикалық ой-
пікірлер // Ақиқат. - 1994. - №4. - 70 - 73 б.
Сұлтанбеков М. Осы жұрт ... біле ме ... ... ... ... ... // ... таңы. - 1990. - 16 қазан. - 4 ... ... Абай ... ... ... ... ... сақтаулы.
Әдебиеттерге ҚР Ұлттық академиялық ... ... ... ... ... электронды поштасы edd@nabrk.kz арқылы
тапсырыс беруге болады

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай және қазіргі заман, Шоқан және географиялық детерминизм, Фрейд және психоанализ, Ницше және аса кушті адам6 бет
Мұхтар Әуезов10 бет
Мұхтар ӘуезовтIң өмIрбаяны мен ғылыми - творчестволық көзқарасының қалыптасуы42 бет
Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау12 бет
Шәкәрім Құдайбердіүлы4 бет
Ұлы ақын - Абай Құнанбаев9 бет
Абай Құнанбаевтың қоғам және билік туралы идеялары19 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь