Бөгенбай батыр

Батырлығы мен қолбасшылық дарыны арқасында Бөгенбай үлкен құрметке бөленіп, ерлігі ел аузында аңызға айналып кетті. XVIII ғасырдың бірінші жартысында қазақ даласын қорғауда Бөгенбай батыр қамал бұзар қайратымен көзге түсті. Олжабай, Қабанбай, Малайсары секілді дарабоздармен қоян-қолтық Көксерке атын борбайлап, қазақ халқының тәуелсіздігі жолындағы талай қанды айқастарға қатысты. Бөгенбайдың қалмақтармен және қытай әскерлерімен болған қиян-кескі шайқастарда көрсеткен қайраты сол кезеңдегі жорық жырауларының толғауларында мәңгі өшпес өлең тілімен өрнектеліп қалды. 1725-1727 жылдары Бөгенбай батыр Абылай ханмен бірге қазақ қолын басқарып, осы ұрыс нәтижесінде ойсырай жеңілген онсон қалмақ әскері Түркістан мен Саураннан Жоңғар Алатауының арғы жағына қуылған болатын. 1756-1758 жылдары Бөгенбай батыр Талқы түбінде Шығыс Түркістанға алғаш рет аяқ басқан қытай әскерімен қиян-кескі шайқасқа қатысты. Бұл ұрыста ол қытайларды қыра талқандап, Үрімшіге дейін қуып барды.
XVIII ғасырдың отызыншы-қырқыншы жылдары Бөгенбай батыр, көрші елдермен келіссөздер жүргізу мәселесіне етене араласқан. Оның Кіші жүз елімен жиірек қатысуында да бір мән бар. Біріншіден, орыс әкімшілігі арқылы қалмақ-башқұрт елдерінде тұтқында жүрген сарбаздарын қайтарып алу мәселесі болса, екіншіден, Ресей патшасымен одақ құрудың келешегі қалай болар екенін бағдарлау. Бұл тұста қазақ елінде іргелі хан ретінде Әбілқайыр ғана белгілі еді. Оның орыс әкімшілігімен жүргізіп жүрген келіссөздері бірде нәтижелі, бірде аяқсыз қалып келе жатқанын Бөгенбай батыр секілді қолбасшылар бақылап отырды. Бұл кездің тағы бір ерекшелігі – ел ішінен жиналған саңлақ сарбаздарды халық арасында абырой-беделі бар батырлар басқарды. Қолбасы батырлар халықтың ұлы
        
        Бөгенбай батыр (1690 - I778)
Батырлығы мен қолбасшылық дарыны арқасында Бөгенбай үлкен құрметке бөленіп,
ерлігі ел аузында аңызға айналып кетті. XVIII ... ... ... ... ... ... батыр қамал бұзар қайратымен көзге түсті.
Олжабай, Қабанбай, Малайсары секілді дарабоздармен қоян-қолтық ... ... ... халқының тәуелсіздігі жолындағы талай қанды
айқастарға қатысты. Бөгенбайдың қалмақтармен және қытай әскерлерімен болған
қиян-кескі ... ... ... сол кезеңдегі жорық жырауларының
толғауларында мәңгі өшпес өлең тілімен өрнектеліп қалды. 1725-1727 жылдары
Бөгенбай батыр Абылай ханмен бірге қазақ қолын басқарып, осы ... ... ... ... ... ... ... мен Саураннан
Жоңғар Алатауының арғы жағына қуылған болатын. 1756-1758 жылдары Бөгенбай
батыр Талқы түбінде Шығыс Түркістанға алғаш рет аяқ басқан қытай ... ... ... Бұл ... ол ... қыра талқандап,
Үрімшіге дейін қуып барды.
XVIII ғасырдың отызыншы-қырқыншы жылдары Бөгенбай батыр, көрші елдермен
келіссөздер жүргізу мәселесіне етене араласқан. Оның Кіші жүз ... ... да бір мән бар. ... орыс әкімшілігі арқылы қалмақ-
башқұрт елдерінде тұтқында жүрген сарбаздарын қайтарып алу мәселесі болса,
екіншіден, Ресей патшасымен одақ ... ... ... ... екенін
бағдарлау. Бұл тұста қазақ елінде іргелі хан ретінде Әбілқайыр ғана белгілі
еді. Оның орыс ... ... ... ... ... ... аяқсыз қалып келе жатқанын Бөгенбай батыр секілді қолбасшылар бақылап
отырды. Бұл кездің тағы бір ерекшелігі – ел ... ... ... ... арасында абырой-беделі бар батырлар басқарды. Қолбасы
батырлар халықтың ұлы жиын, үлкен кеңесінде ... ... ... ... ... 1710 ... ... Бөгенбай батырды бүкіл
халықтың қалауымен қазақ жасақтарының қолбасы етіп сайлайды. Осы жасақтар
әзірлігінің арқасында, ... мол ... ... тез арада
ойсырата соққы беріп жүрді.
Бөгенбайдың нағыз толысқан шағы – батырлығына қоса от ауыз, орақ тілді
шешен кезі еді. Осы ... ... ... ... ... ... ... бүкіл алашқа аты шығып, даңқы артқан болатын.
Бөгенбай батыр ұрыстарда ұдайы ... ... ... ... ... келешегін көп ойлаған абзал жан. Жас кезінде шайқастарда
батырлығымен көзге түссе, өз елінде қолбасшылығымен, ... ... ... ... ... істерін, негізінен, бес кезеңге бөлуге
болады:
1. 1696-1697 жылдары жоңғар қалмақтарымен шайқастары,
2. 1710 жылғы Қарақұмда бүкіл қазақ елі жасағының ... ... 1723-29 ... ... елінің жоңғарлардан жаппай жеңілісі мен онан
кейінгі халқымыздың сыртқы ... ... ... ... 1731-1735 жылдардағы орта жүз бен Ресей қарым-қатынасын ... ... ... ... жылдардағы Алтай-Тарбағатай, Жетісу жорықтарын ұйымдастыру.
Бөгенбайдың батырлығынан басқа ақылгөй-көрегендігін, мейірбан-адамгершілігі
жоғары, бейбіт жан болғандығын байқауға болады. Бұл жағынан ол Төле ... қана ... ... дос ... «Жігіттік, ерлікті айтсаң
Бөгенбайды айт!» деп Тәттіқара жырау жырлағандай, қазақ халқы өзінің даңқты
ұлының тұлғасын мәңгі жүрегінде сақтап, ауыздан-ауызға таратуда.
Бөгенбай батыр 1761 жылы ... ... ұлы Әділ ... ... ... Қазақ хандығы арасындағы келісімге де барған. Қазақ ... ... ... үшін ... ... ... шайқастардағы Бөгенбай
батырдың жетістіктері Ресеймен достығымызды нығайтып, біріккен одақ құруға
септігін тигізді. Бұл қазақ пен орыс ... ... ... пен
бірліктің бастамасы болып табылады.
Оның ерліктеріне деген құрмет ретінде батырдың денесі Түркістан қаласындағы
дүние жүзіне ... Қожа ... ... ... ... басына
граниттен құлпытас қойылған.
Қабанбай батыр
Мәмбет – Қожақұл, одан Қабанбай батыр ... 1691 жылы ... ... ... ... тауының маңында, Барқытбелдің күнгей жағына
орналасқан Мәмбет ауылында ... ... ... ... XVIII ғасырдың
бас кезінде, яғни 1702 жылы Барлықтағы алғашқы айқаста әкесі Қожақұл батыр
аз адаммен қоршауда қалып, ақыры ауыр жарақаттан мерт ... ... ... жаңа ... кезі еді. Қожақұл батырдың көзі жұмылған соң бас иесінен
айрылған Мәмбет ауылдарына жыл сайын ... ... ... тал ... ... ... ... әдет тапты. Сондай бір кезекті шапқыншылық
кезінде қалмақтар жылқы күзетіп жүрген ... ... ... ... ... ... ... жауыздар қанжармен жас жігіттің қарнын
жарып, шалажансар күйінде далаға тастап кетіпті. Есенбай жалғыз інісі
Ерасылды ... ... ... ... Соның арқасында әкесінің де
жоқтығы білінбей, жетімдік көрмей, бұла боп өскен еді. Аға өлімінен кейін,
он алтыға жаңа толып, әлі ... ... ... Ерасыл көзге қамшы
тигендей мәңгіріп қалды. Әсіресе, қорлағаны, азаптап өлтіргені жанына ... ... ... қаны ... ... ... қолма-қол
аттанармыз, қарымта қайтарармыз деп ойланған. Жоқ, олай болмады. Бәрінен де
елдің етекбастылығы, асықпайтын ағайынның ... ... ... ... ... ... қалмаққа аттанып кек қайтаратын, тым құрыса жауға
қыр көрсетіп, азаматтың құнын сұрайтын бір пенде табылмады.
Ерасылдың күте-күте төзімі ... ... ... ... бел ... не де ... қалмаққа жалғыз аттанбақ болды. Қанға – қан, жанға –
жан! Ағасынан жаны ... па? Осы жолы не ... ... ... ... ... Не ... артынан бұл да мерт болады – екінің бірі! Ақыры
кек алмай жаны жай ... көзі ... де, ... төл аты – ... ... ешкімге жөнін айтпастан, шығысты бетке алып тартып отырды.
Мөлшерлегеніндей-ақ, Сарыбелдің шығыс қапталына ... ... ... отыр ... ... мал көздеп жүрген адам болып, алға қарай
ішкеріледі. Қолында қаруы - әкесінен қалған төрт қырлы ... ... қара ... пен екі жүзді алмас қанжары бар. «Жалғыздық жары – ... еді. Уа, ... өзің ... оңғара көр!» деп тіледі ішінен.
Қалмақтарда жалшы болып жүрген қырғыз жігіті Ердененің көмегі арқасында
Өлжежырғалмен жекпе-жектің сәті ... «Я, ... өзің ... ... ... ... сығымдай түскен Ерасыл.
- Сен Өлжесің ғой,ә?
- Иә,- деді анау жұп-жуас жауап беріп.
- Осыдан бір ай шамасы бұрын қазақ ауылын шауып, ... ... ... ... де сен ... бе? ... мен – сол Есенбайдың інісі
Ерасылмын. Қанға – қан! Кек қайтты деген осы болады!- деді де, сол қолын
жағадан босатпаған күйі, оң ... ... ... қақ ... ... жіберді.
Өлже айқайлап дыбыс бергісі келді ме, әлде тынысы тарылып ауа қармағаны ма,
сәл теңселіп тұрды да, қанжарды қайта суырып алған ... ... ... ... ... ... ... Ардакүреңіне мініп ауылдан ұзап кеткен соң,
айырылысатын кезде Ердене жолдасының амандығын айту үшін Мәмбет ауылдарына
қарай, ал ... із ... үшін ... ... ... ... қарай
тартып, Керей еліне бет түзеді. Мұндағы апа-жездесінің қолында бірнеше ... ... Бір күні ... көлі ... ... ... жүріп, ойда
жоқта бір тобыр жабайы шошқаға тап болғаны бар. Қамыс арасынан шыға келген
құнан ... қара ... ... ... оқтай атылды. Ерасыл да найзаны бар
күшімен сермегенді, сірә, найзаның ұшы жүректі жарып өткен ... ... ... етіп ... түсті. Ерасылдың аман екенін көріп, қуанған
Бердәулет жездесі: батыр деп мына сені айт! Өзің ... ... ... ... ... ... ... атын «Қабан батыр» деп атайық! - демесі бар
ма. Жездесінің аузы мұндай дуалы болар ма, қуаныш үстінде айтылған бір ... ... ... елге ... аяқ астынан «Қабанбай батыр» атанды. Сол
жылы күзде Сауырдағы шайқаста Ерасыл ойрат ... ... ... ... ... ел ... ... осы жаңа атымен шықты.
Содан Керей арасында бес жылдай тұрып, Ханбибіге үйленіп, кейін Байжігіт
ішіне қайта оралған соң да бұл ат ... жоқ. 1718 ... ... арада жеті
жыл өткенде, Аягөз өзенінің бойында Арсалаңмен кездесті.
- Қапы қалма, Арсалаң! Мен – қазақтың ... ... ... ... ... ... он алты ... ағаң Өлжежырғалды о дүниеге аттандырып едім.
Міне, құдайдың құдіретін көрдің бе, сенің де ажалың менен болайын деп
тұр... Ал енді шамаң ... ... ... ... мығым ұстаған Қабанбай кіндік тұстан, не қазан ... ... ... ... келді де, дәл қасына таяған кезде көз ілеспес
жылдамдықпен өндіршекке ұрып кеп ... ... ... Арсалаң
кескен теректей болып, ат үстінен сұлап түсті де, ... қала ... ... ... ... жеңіп, Шаған шатқалынан айдап шыққанда, ақбоз
атқа мініп дара шауып, қол бастаған батырдың ... ... ... ... қатты разы болған екен.
- Қайраусыз өтер қара қылышым-ай! Даңққа жеткізген дара ... сен ... Егер ... ... ... жау ... ... қолды көтеріп сен
шаппағанда, бүгінгі шайқастың немен бітері неғайбыл еді. Бүгіннен ... атың хан ... ... ... ... Дарабоз болсын! - деп
құшағына алып, үстіне алтын зерлі тонын жапқан екен.
1769 жылы жетпістен асқан Қабанбай батыр төрт көздері түгел отырған ... деп өз ... ... Мен енді көп ... Әрі кетсе бір ай, әйтпесе шөп буыны қата жолға
түсетін шығармын... Тоқтының сыртында Сарыбел деген асу бар. ... ... ... - деп ... қысқа қайырды.
Батырдың сырқат екенін естіген Өтеке баласы Қарабек қырғыздың қалың қолын
басқарып, Қабанбайды іздеп келе жатқанын жасырмай:
- ... ... ... ... ... Оның ... көзі тірісінде
шаппасам, кегім қайтпайды!- деп масайрады ол.
«Ел шетіне жау тиді! Қырғыздар батырдың ауылын шапқалы келеді» дегенді
құлақтары шалысымен, байырғы ... бәрі атқа ... ... саны ... Ал бұл ... Қабанбайдың тұла бойын ыза мен намыс билеп алған еді.
Қарабектің қаһарлы қаруы қылыш болса керек, ақ алмас «жан алғыш әзірейілің
менмін» дегендей, көк ... ... ... «Я, ... өзің ... ... деп қарт ... терең тыныс тартып, бойындағы бар қуатын жинап алды да,
ауыр сүңгіні құлаштай сақтырды. Көп көздеп жатпаса да, дағдылы қол ... ... ... көк ... ажал ... тура ... ... барып
қадалды да, ат үстінен жұлып түсірді. Сол сәт Қабанбайдың ішкі құрылысынан
әлдене ... ... ... басы ... ... ... ... тұңғиыққа батып бара жатты. Алпыс жыл бойы аттан түспей,
бар өмірін жауға қарсы қылыш сермеп өткерген ұлы қолбасы ажал жастығына
алаңсыз бас ... еді. ... өз ... ... ... ... сол
жақ қапталындағы Сарыбелге жерледі. Белгі ретінде батырдың басына тас
үйілді. Ұрпақ ... ел ... ... ... үйілген обалар мүжіліп,
бірте-бірте жұрт жадынан өше бастады. Бабалардың салақтығынан кейінгі ұрпақ
ұлы қолбасының нақты қай ... ... ... ... түсіп
сандаларыын ол кездегі адамдар қайдан білсін?!
Наурызбай батыр
Наурызбай ... 1822 жылы ... ... ... ... ... Мүсіні
қолмен құйғандай. Жауырыны қақпақтай, күпшек кеуде, биік бойлы, денесі тіп-
тік, белі жіңішке. Сол сұлулықтың үстіне Абылай ... ... ... ... жомарттықпен үйіп-төгіп мол беруі тіпті қайран қалдырарлық. ... өзі ... өзі ... ... ... деп аталатын көп
күйлер бар, осы төрелер күйлерінің бір өкілі – Наурызбай еді. Тума талант
өнер шеберлігімен қоса, тапқыр сері мінезді ... ... ... ... ... басым еді.
Кенесары жауына шабуыл саларда әрдайым Наурызбайдың ақыл-кеңесіне ден қойып
отырған, қысылтаяң, қиын жерлерге көбіне соны ғана жұмсаған. ... ... әрі ... ... Наурызбай орыстарға, Қоқан әскерлеріне қарсы
ұлт-азаттық көтерілістің бел ортасында жүрді. Қазақ мемлекетінің мүддесін
қорғауда асқан батылдық танытты және Кенесары ... адал да ... бірі еді. ... ... жоқ батырлығын жаулары да
мойындаған. Оның «оң қолында төрт жігіттің күші бар» деген сөз бекер
айтылмаса керек. Ішіне қорғасын құйылған найзасы бар ол ... ... ... деп ұрандап шапқанда, дұшпандары оны алыстан таниды екен.
Наурызбай жасағы қазақ әскерінің алдыңғы сапында, аса жауапты тапсырмаларды
орындап отырған. ... ... ... ... ... ... оны ... күші сақтап қалатындай екен. Кенесары ханмен бірге ... және ... ... ... ... жасағымен шайқастарда
көрсеткен батыл әрекеті оның баһадүрлігінің көрнекті үлгісі іспетті.
Бір күні Наурызбай қасына жолдастарын ертіп, көп жасаған дана қарт Абызға
өзін ... ... ... ... «Е, ... ... ... 120 ға келіп
отыр, осы жастың ішінде сенен артық ер көрмедім. Үш нәрсенің сырттаны бар
еді: иттің, қасқырдың, ... Сен ... ... ... ... адам
баласына мейірімің жоқ екен, бағың маңдайыңда ғана екен, ғұмырың қысқа 20-
25 тен ... ... ... ... ... ... Кенесары қолы аз ғана
күшпен қоршауда қалғанда, Наурызбай жанған оттай лапылдап: «Кене аға, маған
Ағыбай мен Құрманды бас қылып жүз жігіт ... Мен ... ... ... жол ... Сол ... ... де шығасыздар. Бұл бірден-бір дұрыс жол
болатын. Бірақ Кенесары:
- Жау шебін жарып өтіп, аты жүйріктеріміз қашып құтылармыз, ал қалғандар
қайтеді? Бәрі ... ... ма? ... ... ... ... ... жауға
тастап, өз басымды сақтасам, сонда менің кім болғаным? Жоқ, өлсек бәріміз
бірге өлеміз, құтылсақ бірге құтыламыз!» - дейді.
Көптің аты көп, топырақ шаша ... ... ... ... ... ... қоршаған соң қол қырылды. Иман (Аманкелдінің әкесі), Бұғыбай,
Бұқарбай, Құрман сияқты батырлар опат ... ... хан ... ... ... Жекебатыр үшеуі тізе қосып, соңына ерген азғана топпен
жау шебін бұзып өтіп кетеді. Алайда сыңарынан айрылған аққудай ... ... ... ... ... ... манаптары болса, Кенесарыны
қайтерлерін білмей қалды. Өлтірейін десе – ... ... тірі ... ... хақ, қан ... кек ... ... Бәрі ойласа келе
ақыры Кенесарыны босатып жіберуден басқа жол ... Ол ... ... білсін, кеудедегі жаны ғана бөлек жүретін аяулы ағасының жау қолында
қалып, қор болған күйігі шыдатпай қайғыланып, ақыры ... ... - ... ... сөзі бар ғой – екі ... ... екі рулы ел деген, мен
Кене ағамды не жаудан арашалап алайын, не бірге өлейін, ағамнан жаным ... - деп ... ... ... ... да, есіл ... ... хан тұтқынға түскен жерге бет алып, жау жатағына жалғыз барып
кіреді. Асыл ер ... ... ... ... ... Кенесары хан
ағасы екеуі қаза болды.
Наурызбай батыр – халқының тәуелсіздігі, бостандығы мен болашағы үшін,
ұрпақтардың бақыты үшін құрбан ... ... бірі еді.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бөгенбай батыр (1690 - i778)4 бет
Қожағұлұлы Қабанбай батыр. Бөгенбай батыр5 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Алашорда10 бет
Алаштың алдаспаны11 бет
Ақтан батыр12 бет
Бөгембай Ақшаұлы3 бет
Ер бағынан ат бағы артық20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь