Мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәні

Жоспар
Кіріспе
Мақал.мәтелдердің даму тарихы
Негізгі бөлім
Ас, тамақ тақырыбына қатысты ММ.дер
«Қоғам» саласына жататын аңшылық кәсіпке қатысты ММ.дер
Туыстыққа, шығу тегіне қатысты ММ.дер
Қорытынды әдебиеттер тізімі
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті
Педагогика кафедрасы
Реферат
Тақырыбы: «Мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәні»
Орындаған: Муратбаев Д.М.
І курс ... ... ... ғылымының
кандидаты, доцент
Семей 2008
Жоспар
Кіріспе
Мақал-мәтелдердің даму тарихы
Негізгі бөлім
Ас, тамақ тақырыбына қатысты ММ-дер
«Қоғам» саласына жататын аңшылық ... ... ... шығу ... ... ММ-дер
Қорытынды
Тiл халықтың қоғамдық, ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да қоғам
өмiрiнiң даму қарқыны ... ... ... ... ... ... әдеби тiлдiң де даму шеңберi бiрде кеңейiп, бiрде тарылып отырады.
Бұл заңды өзгерiстер тiлдiң барлық категорияларын өз iшiне ... ... ... ... тiл ... ... ол ... адамдар арасындағы
қатынас құралы ретiндегi қызметiн өз дәрежесiнде атқара береді. Әсiресе,
егемендiк алған ... ... ... ... бүгiнгi кемелденген
кезiнде тiлдiң атқаратын қызметi орасан зор, ... тiл ... ... тiл ... сол тiлдi ... ... ... де соғұрлым жоғары болмақшы. Ал бұл әдеби тiлдiң мәдениетiн,
байлығын, көркемдiлiгiн, бейнелiлiгiн ... ... ... де ... ... ... тiлдiң лексикалық
құрамының бөлiнбес бiр сыңары саналатын ММ-дер де ұлт ... ғана ... ... де көрсеткiшi болып табылады.
Мақал-мәтелдер сонау ерте заманнан, сан ғасырлар бойы халықтың өзімен
бірге жасасып, ... ... мұра ... ... ... ... бай саласының бірі. Мақал-мәтелдердің басқа мәдениет қорынан
ерекшелігі көлемі жағынан қысқа, мазмұны жағынан тереңдігінде ғана ... кез ... ойды ... әрі ... ... және ... ... барлық өмір саласын қамтып, қай халықтың болмасын жан
дүниесінің, мінез-бітімінің, тыныс тіршілігінің ... ... ... ... адамгершілік, имандылық тәрбиесіне байланысты
әдет-ғұрыптар насихатталса, жұмбақтар мен айтыстарда ақыл-ой тәрбиесі, өлең
жыр-дастандарда ... ... ... принциптері, ал ертегілерде
халықтық тәрбиенің сан алуан мәселелерін қозғайтын ... ... ... ... мен ... ... тоқталуда атап
өтетін факторлар көп. Өйткені халық «Жүздің көркі – сақал, сөздің көркі –
мақал» деп ... - өмір ... ... ... және оларға баға беріп,
қорытынды пікір айтатын халық даналығы. «Мақал» араб сөзі, мағынасы «Тиісті
орында ... сөз» ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдік мәні бар, аз сөзбен көп ойды ... ... ... бірі - ... сөздер. «Нақыл» деген қазақтың өз сөзі емес,
арабтың «Нақала» мысал, өсиет айту ... ... ... ... сіңіп
кеткен термин. Шығу тегі ортақ болып келетін бұл екі термин ... ... ... ... ... ... ... «Ойнап сөйлесеңде, ойлап сөйле»
деген мақалдар ғибратты мағыналы ... сөз ... ... ... сөз
түріндегі «Өнер алды – қызыл тіл», «Өз елің алтын бесігің» , «Ақыл – тозбас
тон, білім – ... кен» [8;110] ... ... ... ... ойды
ұтымды, ұтқыр, тілге орамды, жарасымды етіп жеткізумен құнды.
Еңбекте «Адам» бөліміне әке-шеше, бала ... ... ... ... ... қатысты, Ас, тамақ тақырыбына ... жер ... ... т.б. ... ... ММ-дер
топтастырылды. Ал «Қоғам» тобы өзіне мал шаруашылығы, аңшылық кәсіп, егін
шаруашылығы тақырыптарын қамтыды. ... деп ... ... ... түр-
түске, жыл мезгілдеріне, табиғат құбылыстарына қатысты ММ-дер жатқызылды.
Бұлардың әрқайсысын талдап көрсету мүмкін болмайтындықтан, ... ... тура ... ... тақырыбына қатысты ММ-дер. Әр ұлт ... сан ... ... яғни ... ... ... қолданатын астардың ұлттық
тағамдар деп аталатыны белгілі. Осы ұлттық тағамдардың ... ... сан ... табиғатын білдіретін, оларға қатысты неше ... ... ... атаулар мен жүздеген тұрақты тіркестердің қатарында ММ-
дердің баршасы тілдің ... де ... және ... ... ... ... ... бейнелі бір көрінісі болып есептеледі.
Ас иесімен тәтті, ... ... ас ... жаман қарын жарылсын
Қазақ халықы — қонақ күтіп, тамақ әзірлеуге алдына жан салмайтын халық.
Сондықтан болар ... ... ... бергенде жанында үй иесі қоса отыруы
шарт. Онсыз астың дәмі де кірмейді. Яғни асты ... ... үй иесі ... ... ... ... жақтырмай отыр ма» деп ойлары ... ... ас ... үй ... ... қоса ... қонақты сыйлау, күту
дәстүрі — қазақ халықынын ежелден келе жатқан дәстүр.
Жақсы ас қалғанша, жаман ... ... ... оған ... ... ... бағалау мақсатында
қалыптасса керек. Шынымен де, ас даярлау оңай жұмыс емес. Егер тағам ... ... ... ... ... үшін айтылған нақыл сөз. Бұның
астарында қос халықтың жастарды асты ... ... ... не ... ас ... ... ... бағалауға деген тәрбиесі
жатыр.
«Қоғам» саласына жататын аңшылық кәсіпке қатысты ММ-дер.
Әрбір сала ... ... ... ... ... ... қалыптасуына ұйытқы болған дерек сөздерді теріп алып, жүйелеп,
мағынасына зерделеп қарайтын ... ... ... ... ... ... жасалған ММ-дерге негіз болып келеді. Тіл
факторларының когнативтік дамуының екінші жағы, міне, осы жерден басталады.
Аңшылық кәсіпке ... ... ... де ... ... өлтіреді
Қоянды қамыс өлтіреді.
Қазақ халықы қоянды таршылық кезеңдерде тамақ үшін, жай ... еті ... өті ... ... ауруға), терісі жаға, тымаққа қажеттігіне
байланысты аулап келген. Жабайы қоянды ... ... ... ит ... жайылып жүрген жерінен садақпен, не мылтықпен атып алатын ... ... ... кең тараған қоянды аулаудың тағы бір түрі ... ... ... ... ... аулау. Аңшылар бұл әдісті, әдетте,
қыстың жерді қар басқан күндері ... ол үшін ... ... ... өсетін қамыс, қоғаларды мұзбен бірге қатып қалған ... ... ... өткір орақ, не шалғымен қиғаштап орып алып, түбірлердің
ұш жағын өткір де үшкір істік етіп тастайды. Сыртқа ... ... ... ... ... қуып ... бар пәрменімен аттап-бұттап қамыс
ішіне қайта қойып-қойып кеткенде қамыстың істік ... ... ... ... ... соған малтып, шалажансар болып, қолға
түседі. Міне, осы тәсілге қатысты халық аузында
Ерді намыс өлтіреді,
Қоянды қамыс өлтіреді -деген ... ... ... ... ... ... факторлардың ішінде жалпы қоян ... ... ... ... т.б. ... ... ... мәлім. Міне, осы мәліметті біз көп ... ... ... ... деген түрінен кездестіріп отырмыз. Онда:
Қоянның ажалы қамыстан, ер-азамат өлімінің намыс үшін болатынын ... шығу ... ... ... ... ... көп елдерде бола
қоймайтын өзіндік ерекшелік те бар. Жеті атасын білу ... ... ... ... ... дәстүр бойынша әрбір жасөспірім,
ержеткен азамат өзінің жеті атасын, ... ... ... ... ... ... бойынша ұл бала ата-бабаларының ең кем дегенде жеті буынға
дейінгі таралуын, өткен-кеткенін, жасаған ерлігін, ... ... ... ... ... ... ... өз баласына соны көзі тірісінде
үйретуге ... ... ерте ... бала бұл ... ... ... мүмкін. Ал жеті атасын білмеу «жетесіздіктің, тексіздіктің» ... ... ... ... ... ... ... атасын білмеген жетесіз,
Арғы тегін білмеген тексіз (қазақша)
Жеті ... ...... ... (қазақша)
Жеті атаның жөнін біл,
Жеті рудың тілін біл ... елі жеті ... ... ... ... Бұл жерде ... ... ... қыз алысып, қыз берісуді сегізінші атада
жүзеге асырған. Олар қан ... ... ... ... ... ХІХ ... ... одан да ертеректе сегізінші атаға дейінгі қыз
бен жігіт бір-бірін ұнатып, қосыла алмайтын болған. Ел ішінде ... ... ... болса, қатаң жазаланып ... ... ... ... ... ... ... келген. Қазіргі күнде де
осы дәстүр қатаң сақталып, ел ішінде берік орын алған.
Кез келген ұлт ... ... мен ... ... т.б. тілде бейнеленіп, тілде ... ... ... жасалды. Ана тілі ежелден келе жатқан тарихи мәдени-ұлттық танымды
жеткізу қызметімен ерекшеленеді. Әдетте ... ... тіл ... ... ... мәдени дамумен ... ... ... сөз ... ... ... қазақ халқы үшін
«Түгел сөздің түбі бір, түп атасы Майқы би», ... ... де ... Тіл – ... ... негізінде түзілген таным, халықтың өмір сүру
тәсілінің, әдет-ғұрпының, ... ... ... ... ... ... анықталғандай, ол – өмірдегі түрлі құбылысты жинақтап,
ықшамдап жеткізетін, бір не екі ... ... ... ... ... ... қорытылған ой айтатын халықтың бейнелі
поэтикалық ... бір ... Оның ... ... ... аясы өте ... ... өлең үлгісінде, кейде қара сөзбен де айтылады.
Мысалы: ... жоқ ... без, ... жоқ ... ... ... ... ер
шыңаймас», «Қатты жерге қақ тұрар, қайратты жерге бақ тұрар» ассонансқа,
аллитерацияға құрылады. Мақалдар тура және ... ... ... ... ... қызмет атқарады. Ауыспалы мағынадағы сөздер
ішкі астары бар, тұтас бір ойды ... ... ... ... жүзеге
асырылады. Мысалы: «Бір жеңнен қол шығар, бір ... бас ... ... ұл ... ... қарай мал өсер», «Ел – ырыстың орманы, ер – ... т.б. ... ... әлеуметтік мәдени-ұлттық көріністер
факторларды баяндаудағы тілдік қордың байлығы, ... ... ... экспрессивтік байланыс анықталып, ұғымның образды қабылдануы
көрінеді.
Мәтел – негізгі түйіндеуін кесіп ... ... ... өте ... Мысалы: «Айдағаның бес ешкі, ысқырығың жер жарады»,
«Қаңбақтан қашсаң – дөңбекке жолығасың». ... ... ... ... қолданылып, бейнелеуді білдіреді.
Мақал-мәтелдер ойды жандандырып, өткірлік, ... ... ... мәні ... ... ... ... Мақал – мәтелдерді
орынды, дұрыс қолдану сөз өрнегіндегі шеберліке баулитын әсем өрнек. Халық
даналығы мақалдар мен мәтелдерді мол ... бұл ... ... ... ... ... ... сөйлесу тілін де, жазу тілін де жандандырады.
Қазіргі таңда дәстүр мен халық даналығының қайнар ... ... ... ... сол ... ... ... болашағын
айғақтауға, өркениетті елдің мәдени-рухани мүмкіндігін арттыруға әсер етері
сөзсіз.
Мақал-мәтелдердің құрылымын жаңа ғасыр ... ... ... ... тіл мен ... ... жаңа қырынан
тануға, халықтың танымдық ой-өрістік ... ... ... ... ... Бұл ... тіл біліміндегі мақал-мәтелдердің экспрессивтік
қызметін психолингвистикалық аспектіде зерттеу арқылы адам психологиялық
қабылдауына ... ... ... оның өзіндік ерекшелігін жаңа қырынан
тануға жетелейді.
Жиынтығы тілде ... ... ... ... ... айрықша.
Мақал-мәтелдер – халықтың рухани-эстетикалық, көркемдік ... ... ... берілетін экспрессия мен эмоцияның ... ... атап ... ... эмоция – адамның тіршілік жағдайына
қанағаттануы мен қанағаттанбауынан туатын ... күй, ... ... ... тіл ... ... өрнектеліп бейнеленген көрінісі; -адам
ойындағы ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер және қанатты ... ... ... күрделі жүйе және ол ықшамдық,
дәлдік, әсерлілік принциптерін ... ... ... ... ... экспрессия мен эмоцияның тілдік құралдар арқылы берілетін
эмоционалдық реңкі мағынасы терең, халыққа ... ... ... ... оған ... реңк ... Экспрессия мен
эмоцияны білдіретін тілдік құралдар – адам бойындағы жеру, ... ... ... ... ... т.б. ... сезім күйлерін сипаттайтын
психолингвистикалық ... ... ... ... мен ... ... ... – адам бойындағы жеру, ... жек ... ... ... т.б. ... ... ... сипаттайтын
психолингвистикалық құрылымдар болып келеді.
«Жақсылық ағаш басында, жамандық аяқ ... ... ... ... туындаған терең ой бүгінгі ұрпаққа ерекше бояу-нақышымен
өзгертілмей жетіп, өнеге беруде танытып, экспрессия ... тұр. ... ... ... олардың бір-бірімен қақтығыстары нәтижесі
өрнекті сөз арқылы жүзеге асырылады. Мұндай талдаулар қатарларын ... ... ... өзінің мазмұны жағынан халық өмірінің әр түрлі саласынан
дерек беретіні, әр түрлі тақырыпта айтылатыны белгілі. Ұлттық ... ... ... тұрмысы, әдет-ғұрпы т.б. ... ... ... ... ... ... экспрессивті стилистика тұрғысынан қолдану
ерекшеліктері әрқашан өз белсенділігін, өзектілігін жоймайды.
Ол ұлттық ... ... ... ... көріктеу,
әсерлеу жағынан шығарма тіліне мәдени ұлттық сипат ... ... ... ... ... ... ... де ұштай түсетін тілдік құрал болып табылады.
Қорытынды
Қандай тарихи дәуiрде болмасын ... ... ... даму
барысындағы атқаратын қызметi өте зор, өйткенi ұлттық мәдени дүниенiң даму
деңгейi тiлдiң даму шеңберiмен тығыз ... Ал осы ... ... ... оның ... ... артыратын лексикалық
категория — бұл ММ-дер.
ММ-дердiң қалыптасуына белгілі бір жағдаяттар ... ... да, ... ... ... ... мекендеген географиялық ортасын,
дiни нанымы мен ... ... ... ... қай ... мақал-мәтелдер жай айтыла салатын сөйлем емес. Мақал-мәтелдер өмір
құбылыстарын жинақтайтын, ғасырлар бойы халықпен ... ... келе ... ... сан ... сөз мәйегі. Отанды, халықты қорғау, ... ... ... ... ... ... ... ата-анаға
сүйіспеншілікке баулу – мақал-мәтелдердің негізгі қызметі.
ӘДЕБИЕТТЕР
1. А.Қыдыршаев. Шешендіктану, – Орал, 2004ж.
2. Ә. ... Ғ. ... ... ... ... лексикологиясы
мен фразеологиясы. Алматы, 1997.
3. Ә.Қоңыратбаев. Қазақ фольклорының тарихы, – Алматы, 1991ж.
4. Б.Адамбаев. ... ... - ... ... ... ... өнерінің негіздері және тілдік тағылым, –
Алматы, 2005ж.
6. Г.Қасымова. шешендік өнерінің негіздері, – Алматы, 2003ж.
7. ... Сөз ...... ... Ерасов Б. Рухани құндылықтар әлемі: Әлеуметтік философиялық жолдау.
-Алматы: ҚРБҒМ.ФСИ, 2000. -180-б.
9. Құл-Мұхамед Рақымғали Абрарұлы. ... ... ... мен дамуы: Философ. ғыл. канд... дис. -Алматы, әл-Фараби
атындағы ҚазҰУ, 2000. -156-б.
10. ... ... ...... 1991ж.
11. Н.Төреқұлов, М.Қазыбеков. Қазақтың би-шешендері, – Алматы, 1993ж.
12. Ө. Тұрманжанов. Қазақ мақал-мәтелдері. Алматы, 1993.
13. С.Негимов. Шешендік өнер, – ... ... ... ... жырлар, – Алматы, 1993ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөз – халық педагогикасындағы тәрбиенің құралы8 бет
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне мақал-мәтелдерді аударудағы лексикалық мәселелер25 бет
Ағылшын, қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу (еңбекке баулу тақырыбы).42 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ой-өрісін мақал-мәтелдер негізінде дамыту.68 бет
Корей мақал-мәтелдерін аударудың ұқсастықтары мен айырмашылықтары91 бет
Мақал - мәтелдердің ағылшын тілінен қазақ тіліне аударылу ерекшеліктері66 бет
Мақал – мәтелдер7 бет
Мақал-мәтелдер14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь