Жабайы өсімдіктердің сыры

Жоспары
I Кіріспе бөлім.
1) Табиғат байлығы . халық игілігі.
II Негізгі бөлім.
1) “Өсімдік . жанға шипа, дертке дауа.”
2) Жолбасшы шөп.
3) Жерден щыққан сабын.
4) Көне өмірдің куәсі.
III Қорытынды
        
        Тақырыбы:
“ Жабайы өсімдіктердің сыры ”
Жоспары
I Кіріспе бөлім.
1) ... ...... ... ... ... “Өсімдік – жанға шипа, дертке дауа.”
2) Жолбасшы шөп.
3) ... ... ... Көне ... куәсі.
III Қорытынды
Кіріспе бөлім
Табиғат байлығы – халық игілігі
Қазіргі жаһандану ғасырында ... ... ... дерлік адам
назарынан тыс қалған емес.Оның рельефі, жануарлары, пайдалы қазбалары, өзен
көлдері мен теңіздері, тауларымен ормандары, ... мен ... ... ... ... ... игілігіне айналдырылды және зерттелуде.
Табиғаттың осы құрамды бөлігінің ішінде ғаламшардың мәңгілік жасыл
күзетшісі,оның жасыл айдыны – өсімдіктер әлемі атты дүние бар. ... ... ... ... бұл әлем түрге бай, ғажаптары
мол дүние. Оның қызметін бірде-бір жетілген механизм алмастыра алмайды. Ол
– тіршілік, ол – ... ол – ... ... құрам бөлігі. Ол – Жердегі
тірі ағза атаулығы өмір ... ... ... ... ... өсімдіктердің 500 мыңға жуық түрлері тіршілік ететіндігі
белгілі. Мұндай орасан көп түрдің 18 мыңға жуығын біздің еліміздің
территориясынан кездестіре аламыз. Бұл – ... зор ... ... ... ... қаншама десеңізші!
Өсімдіктер ғаламшарымыздың кез келген жерлеріне таралған, ол тіршілік
үшін аса маңызды рөл ... ... ... ... ... – олар ... даму ... органи-
калық заттартүзе алады және бұл процесс бөліп шығарумен ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуде басты рөл
атқарады, сондықтан оларды тіршілікке қажетті оттегін өндіруші жасыл
лаборатория деуге қақы- мыз бар.
Адам баласы өз өмірінің ... ... ... әлем ... ... Ең ... ... барлығы дерлік өсімдіктер
әлемінің өнімдері, оны азық-түлік ретінде ... ... ... – нан, ет, ... ... тоқаш және т.б. тағы басқа тағамдардың бәрі де өсімдіктердің
қатысуынсыз игілікке аспаған ... еді. ... ... ... – үйлеріміз,
оның алуан түрлі бөлшектері, әсем жиһаздарымыз, қала ... неше ...... ... алынатын өнімдер жемісі ғой. Тұрмыста
пайдаланып жүрген заттардың ... ... әлем ... ... саланы
кездестіру мүлде мүмкін емес. Олай болса, біз кез ... ... ... өсімдіктерді немесе олардың өнімдерін кез- дестіре
аламыз.
Барлық материалдық игіліктердің қайнар көзі – табиғат.Оның байлықтары
ерте заманнан-ақ ... бар ... ... пайдаланылған.Дархан
табиғаттың бар сыйы біздің қоғамның ілгері дамуына тіршіліктің негізгі көзі
ретінде ... етіп ... ...... пен адам ... ... адам- дар табиғаттың тек дайын түрдегі өнімдерін
пайдаланған болса, қазіргі техника мен прогресс ғасырында біз оның алуан
түрлі құпия жатқан байлықтарын ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтіретін
(өсімдіктер, топырақ құнарлылығы, тұщы су байлықтары, ... ... ... т.б.) және ... ... мейтін (жер қойнауының байлықтары)
деп бөлу қажеттігін дәлел- деп берді.Осы байлықтарды тиімді, ысырапсыз
пайдаланбайынша олардың да шекті екендігі белгілі ... ... адам ... ғи ... ... деп ... ... ғылым мен техника- ның
қазіргі жетістіктері кез келген байлық қорының шамамен алынған қорын
анықтауға қол жеткізіп отыр.Оларды ... адам ... ... ... адам баласы табиғат- тағы биологиялық тепе-теңдік механизмін
бұзып, флора мен фауна- ның кейбір түрлерін жер бетінен жоқ етіп ... ... ... өмір ... ... тек ... табылған жануарлар
мен өсімдіктердің қалдықтарынан көріп жүрміз.Мәселен, үстіміздегі ғасырдың
алпысыншы жылдарына дейін бүкіл жер шарында жайқа- лып ... ... ... ... 105 ... оның ... соңғы елу жылда 40 түрі
жойылғандығы бұл күндері кімдерді болса да ойлантуға тиіс.Мұндай тағдырға
”қанатты дос- тарымыз“ – ... да ... ... ... ... ... ... салдары емес пе? Өйткені соңғы екі жыл- да ғана
бір кезде ... ... ... ... құстардың 44 түрі жойылып кетті.
Профессор П.И.Мариковский мына бір ой тұжырымына зер салайықшы:”Өте
ерте ... адам ... ... ... өмір ... ... өскен дала шөптері басқан, адам өткісіз батпақты жер бетінде сан
жеткісіз аңдар мен ... ... ... ... ... азық және
киіммен қамтамасыз етті.Ол табиғаттың жомарт сыйын пайдаланып, бірте-бірте
оны меңгере отырып,оның тағдырының қожасы және басқа- рушысы ... ... ... ... алып ормандар мен шексіз далалар мал
жайылымдары мен егістік жерлерге орын
берді.Міне сөйтіп адамның жер бейнесін өзгерткен мезгілі келді: жер жыртып,
оған ауыл ... ... ... ал ... ... өсе алмайтын
жерлерге үй жануарларының үйірлерін қоныстандырып, көптеген көліктері
гүрілдеген ірі қалалар мен селолар, зауыттар мен ... ... ... ... ... ... ... салды, жер бетін
электр сымда-рының торымен шырмады.Табиғат айтарлықтай жұпынылына
(кедейлене) бастады:жануарлардың,ағаштардың, гүлдердің,шөп-тердің көптеген
түрлері жойылды.Бұл ... ... ... ... ... ... өзі үшін ол милли- ондаған жыл бойы қалай болып келген
болса, сондай түрде сақтау керектігі жөнінде ойланатын уақыт ... ме ... ... ... ... ете ... ... адамды қайырымды, бір
мақсатқа ұмтылған, сұлу жанды етіп тәрбие-лейді.Ол-денсаулық, шабыт және
творчествоның қайнар көзі “. Белгілі энтомологтың бұл пікірлері адамзаттың
алғашқы күнінен ... ... ... ... табиғатпен қарым-қатынасын жан-
жақты көрсете сипаттап отыр.Табиғатты өз мақсатына қарай пайдалана отырып,
адам табиғатты өзгерту ... ... ... алып ... ... ... – техниканың, ғылымның барынша өркендеген дәуірі, ол
сондай-ақ алуан түрлі механизмдер мен машиналар дәуірі деуге болады.Мұншама
техниканы қолына ұстаған қазіргі адамның ... ... ... оның ... екінші бөлігін –
табиғатты қорғау қажеттігі мәселесін алға қойып отыр.Табиғат дегенде жер,
су, орман, көл, ауа, қазба байлықтар,өсімдіктер мен жануарларды түсіне
отырып,біздер ... ... ... ... мен оны ... ... қарауға болмайтын екі процесс деп білеміз.
Табиғат ортасында қызметете отырып, адам баласы оның байлы- ғын
пайдаланудың көптеген құпия сырларын меңгерді.Ол ... ... ... ... ... ... ... механизмін дұрыс
түсінген сайын табиғатқа және оның байлықтарына жан ашырлықпен қарау
қажеттілігі ... ... ... – өз ... бар ... қызмет етуге тиістігін, табиғатқа деген кез келген жағымсыз
әрекеттің қоғамға жат құбылыс екендігін әрбір азаматтыңесте ұстағаны жөн.
Адам ... ... ... ... оған ... ... өзін қоршаған ландшафты адам өз тілегіне сай
өзгерте бастадаы.Пайдалы өсімдіктерді пайдаланумен қатар, олар- ды көбейтіп
өсіру әдістерін меңгерді.Өсімдіктердің көптеген түрлері адамның қолдан
сұрыптау ... ... ... ... осы ... ... ... өрістеген дәуірін- де адам баласы табиғатты тек өзгертіп
қоймастан, оған өз өктемді- гін де жүргізді.Осының нәтижесінде табиғаттың
кейбір ... ры ... жаңа ... да түзіледі.
Дүние жүзілік флораның 2500,ал СССР-де өсетін 18 ... ... ... түрі ғана ... ... ... адамның орасан мол өсімдіктерінің байлығының болмашы ғана мөлшерін
пайдаланып келе жатқандығын ... ... ... ... ... ... игере алмаған құпиялар толып жатыр.
Өсімдіктердің мәдени түрлерге айналған өкілдерінің ... ... ... астық тұқымдастар, бұршақ тұқымдас- тар, көкөністер мен
алма ағаштары, мақта, сора, зығыр секілді тех- никалық ... ... ... ... ... ... ... осы мысалдан-ақ жасыл
әлем өкілдерін мәдени түрге айналдырудың ерте кезден-ақ ... ... ... тарихи даму барысында көптеген жаңа
түрлерді шығарып, олардың ... ... ... ... адам ... ... алуан түрлерін кездестіре
алады.Ғаламшарымыздың миллиардтаған жылғы тірші- лік процесі барысында
олардың көптеген түрлері мәдени дақылдарға айналып, ... ... ... ... ... жаңа ... шығарылды.Мұндай түрлер
адамның аялы қамқорлығының нәтижесінде өзінің ата-тегінен ... ... жаңа ... ие ... ... ескі ... ... мұның бәрі адамның қажетіне сай өзгертілді.Әрине, бұл жерде
табиғаттағы өзгергіштік пен тұқым қуалаушылықтың рөлін жоққа шығаруға
болмайды.Белгілі бір ... ... тек ... ғана емес ... ... зор рөл ... ... ортаға бейімделе
алмаған әлсіз түрлердің жойылып,оның ішіндегі тек бейімделгендері ғана
табиғи сұрыпталынып сақталды.Өйткені, табиғатта жер бетіндегі түрлер
қоршаған ортаға ... ... ... ... ... тіршілік атаулының өзегі және қайнар көзі болып
саналатын өсімдіктер әлемі аса алуан түрлі және нағыз әсем дүние.
Нәзіктік, әсемдік ұғымының ... ... ... ... ... өсімдіктердің ғажайып әдемілігіне, көркемділігіне
сүйсінуден туған болар.Міне, осы секілді әсемдік, эстетикалық әсерімен
қоса, өсімдіктер әлемі тағы да ... аса ... ... жүзеге
асырады.Жасыл әлем өз бойында Күн сәулесі- нің энергиясын жинақтап, ең
соңында оны ... ... ... айналдыра алатындығы – ондағы
өтетін аса маңызды процестердің ең бастысы.Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... оны энергия мен алуан түрлі
органыкалық қосылыстардың да нағыз жанды лабораториясы деуге
болады.Көптеген жылдар өсімдіктердің жинақтаған ... біз ... ... жағу ... ... ... ... қоймасы емес пе?
Жер бетіне Күннен келіп түсетін сәуле энергиясы орасан мол.Аса мол
осындай ”тегін ... ... ... жинақтай“ алатын өсімдіктер
әлемі жылына шамамен 450 миллиард тонна органикалық заттар түзе алады деп
есептелуде.Керемет көлемдегі ... ... ... ... ... ... ... көмегімен бүкіл ғаламшарымыздағы тірі ағзаларға
қажетті өнімдерді түзе алады.
Жасыл пигмент – хлорофилдің ... ... ... ... ... ... қана ... фотосинтез процесінің барысында
қоршаған ортаның ауа құрамына реттеуші әсерін де тигізеді.Олар қоршаған
ортадан көмірқышқыл ... ... ріп, оған ... ... ... ... процесі нәтижесінде жер шарында жылына 150 миллиард тонна
көмірқышқыл газы сіңіріліп, 120 ... ... ... ... ніп ... ... ... иелері үшін мұндай процестің
маңызы айтпай-ақ түсінікті.Сөйтіп, ғаламшардың ... ... түзу ... ... ... ... үлесіне тиген.Олар бұл міндетті тамаша
атқарып келе жатқандығы аян.Жасыл желекті алқаптарда ауаның таза, ... ... ... ал ... аз ... ... ... өнер- кәсіп
пен транспорты қауырт өсіп келе жатқан ірі қалаларда оттегі мөлшерінің
едәуір кем болатындығы да, міне осы ... ... ... ... ... ... ие ... отырғандығы
жасыл желектердің ауаны тазарту, ондағы оттегінің құрамын арттыру жолындағы
маңызды рөлімен байланысты.Ауаны тазарту деген ұғымды пайдаланғанда біз
оның құрамындағы көмірқышқыл газын өсімдіктердің ... ... ... ... ... еске алып ... бір гектар қарағай
орманы 11 тонна көмірқышқыл газын сіңіріп, ыдыратады деп есептеледі,
басқаша айтқанда, бұл 15 мың адамның бір тәулік ішінде бөліп ... ... ... ... ... сөз, ол ... ... өсіп
жетілуіне пайдаланы- лады.Ал әрбір адам бір сағат ішінде шамамен
атмосферадан 23 литрге дейін оттегін қабылдап, ауа бассейніне 20 ... қыл ... ... ... ескерсек, бұл процесті реттеп
отырудағы өсімдіктердің орасан зор рөлі ... ... ... ... ... ... сіңіріп, тамыры топырақтан су мен
минералдық заттарды барлық органдарына жеткізе отырып, жапырақтардың жасыл
хлорофилл дәндерінде көмірқышқыл газы сумен қосылып, қант ... ... аса ... процесс өтетін өсімдіктер тіршілігі жер бетіндегі өте
күрделі механизмді жасыл лаборатория деп атап өттік.
Белгілі бір түрлер үздіксіз пайдаланудың салдарынан өте аза- ... ... жер ... ... кету ... ... әсем ...
өсімдіктер әлемін сақтау, оның байлығын арттыра түсу адамзаттың басты
міндеттерінің бірі болып келеді және ... қала ... ... қоры – бар игіліктің бастауы.Ендеше осыншама қадірлі,
нәзік, осыншама бағалы байлық ... ... оны ... ... ... азаматтық боры-шы.Табиғатты қорғауға әрбір адам едәуір үлес
қоса алады.Оған арнайы дайындығы мен білімі болмаса да әр адам ... ... кез ... әрекетінің саналы, қоршаған ортаға зиян
келтірмейтіндей болыуын есте ұстауы қажет.Ол біздің күнделікті
серуендеуімізде, орманда, тауда, көл өзен ... ... ... мен плантацияларда, бақтарда еңбек етуіміздегі әрбір қимылымыздан-
ақ байқалады.Еңбектің, демалудың қандай ... ... те ... ... ... суды ... ағаштарды орынсыз сындырмау, өсімдіктерді бей-
берекет таптамау, өртемеу, сирек кездесетін өсімдіктерді жұлмау, орынсыз
қазып алмау сияқты әрекеттерді үнемі есте сақтау қасиетті ... ... орай дәл ... ... ... әлі де жиі ұшырасып
жүргендігі байқалып қалады.
Табиғатты қорғау проблемасы қазіргі кезде бұрынғы қай ... ... да кең ... ие болуда.Бұл іске әсіресе мектеп оқушылары да қомақты
үлес қоса алады және олар жылма-жыл ай-
тарлықтай нәтижеге жетіп те жүр.
Жас ... ... ... ... ... ... алып күш екендігін есте сақтаңдар.Алайда, өсім-діктер тіршіліктің
қайнар көзі болса да, олар әрі әлсіз, нәзік, олар сендердің қамқорлықтарыңа
зәру.Тіпті ағаштарды, гүлді өсімдік- ... ... ... көк ... ... де ... ... күтіп, суарып өсірмесек, біз
алуан түрлі өнімдерден ұтылатындығымызды есте ... ...... ... ... бұл ... ... ыждағаттыққпен пайдалана білу, табиғатқа қамқорлық жасау
біздің әрқайсымыздың төл ісіміз.
Негізгі ... ...... ... ... ... ... кейбір өсімдіктерді әр түрлі ауруларды емдеуге пайдалануға
болатындығын алғашқы қауымдық кезеңнен бастап-ақ білген. Одан ... ... ... ... өсімдіктерді емге пайдаланудың мән-жайы халық арасына
ауыздан ауызға таралып, кейіннен қағазға жазыла бастаған. Біздің ғасырға
жеткен ... ... ... ... ... ... ілім ... эрадан алты мың жыл бұрын Ирак жерінде өмір сүрген Шумер
мемлекетінен басталғаны айтылған. Онда шумерлік дәрігерлердің емдік қасиеті
бар өсімдіктердің ... ... ... мен ... емдейтін әр түрлі ұнтақ, тұнба дайындайтындықтары жазылған. Осымен
қатар сол ... ... ... ... ... кезде күн
көзінен олардың дәрілік қасиеті жойылатыны анықталып, кептіру жұмысы күн
көзінен таса жерде жүргізілуі тиіс екені дәлелденген. Осы себептен
шумерліктер ... ... ... ... керек екен- дігін ұсынған.
Вавилондықтар мен ассириялықтар сол шу-мерліктер көрсеткен өсімдіктерден
дәрі-дәрмек жасау ... ... ... жалғастырып, кеңейте түскен.
Ассирия мемлекетінде дәрілік шөптер өсірілетін арнайы бақ та болған.
Египеттіктер олардан үйреніп, дәрілік ... ... ... кеңінен
анықтай отырып алоэ, анис, меңдуана, жалбыз т.б.өсімдіктердің дәрілік
қасиетін ашқан. Египеттіктер даладағы дәрілік ... ... ... сияқты оларды қолдан егіп-өсі- румен айналысқан. Олар ... ... ... шет ... ... ... отырған. Тұң-ғыш рет осы дәрілік қасиеттері бар өсімдіктерді
Египет мамандары классификация жасаған. Олар дәрілік өсімдіктердің
фармаколо- ... ... ... іш ... ... ... түсуін
жеңілдететін топтарға бөлген.
Өсімдіктерді ауру-сырқауды емдеуге пайдалану әр елде өздеріне керек
бағытта, әр түрде жүргізілген. ... ... ... ... өсімдіктерді
емдеу ісіне пайдалану жолдарын өрістетуде үлкен мүмкіндікке жол ашылды.
Дәрілік ... ... ... ... Греция елі біраз роль
атқарған. Греция дәрігері Гиппок-рат дәрілік өсімдіктердің екі жүзден астам
түрін жазып, оларды ау-руларды емдеуге қалай пайдалануға ... ... ... ... ... ... Ал, Грецияның Диоскорид деген
дәрігері өзінің «Дәрілік заттар» деген еңбегінде дәрілік өсімдіктің алты
жүз түрінің қолданылуы жолдарын жазған.
Рим дәрігерлері бұл ... ... ... пайдалану жа-йындағы
деректерді осы Греция ғалымдарының мәліметтерінен ал-ған. Дегенмен Рим
дәрігерлерінің емдік қасиеті бар ... ... ... ... де өте зор. ... ... ... бойынша, римдіктер дәрілік
өсімдіктердің мыңнан астам түрлерін тапқан.
Дәрілік өсімдіктер туралы көптеген мәліметерді Оңтүстік Батыс Азия
халықтары да біздің заманымызға жеткізген. Соның ішінде ... өз ... ... ... ... жүзге жуық түрін
тапқан. Тибет дәрігерлерінің емдеу әдістері осы Индия, Қытай, Жапон, Монғол
елдеріндегі білім негізінде құрылған. Осы-ның ... болу ... ... ... ... ... ... өте
көп.
Басқа елдерге қарағанда Қытайда бұл салада көзге көрінерлік жұмыстар
жүргізілген. Бұл елде дәрілік өсімдіктер туралы ... жаңа ... екі ... жыл ... жазылған.
Фармаколог Ли Ши-Чжень он алтыншы ғасырда, өзінің жиырма жеті жылдық
зерттеу жұмысын жинақтап, елу екі томдық дәрігер- лік еңбегін ... ... ... өсімдіктердің екі мыңға жуық түрі жазылған. Сонымен қатар
дәрілік өсімдіктерді жинау, кептіру, одан дәрі жасау әдісі, қандай ауруға
қалай пайдалануға ... ... ... мәліметтер берілген.
Осындай әр елде жүргізілген зерттеулер араб елінің дәрігер- леріне де
үлкен әсерін тигізген. Бұдан тоғыз жүз жыл бұрын араб ... ... ... ... ... өсімдіктің алты жүзге жуық түрін
жазған.
Біздің елімізде де әр ... ... ... ... ... ... басталған. Иван Грозный тұсында дәрілік
өсімдіктерді пайдалану үшін тұңғыш дәріхана ашылып,осы бағытта мамандар
дайындауға, керекті оқулықтар жазып шығаруға көп кө- ңіл ... Петр ... ... ... дәрілік бау-бақша
ұйымдастырылған. Сол мезгілден бастап дәрілік өсімдіктерді ... ... ... қолға алынды. Арнайы экспедициялар құрылып, табиғаттан
дәрілік өсімдіктерді жинай ... Осы ... ... ... ... ... ... ады- распан т.б.) плантацияларда өсіру
шаралары жасалған.
Совет үкіметі құрылғаннан кейін, 1921 жылы «О сборе и ... ... ... ... арнайы декрет жарияланып, дәрігерлік
мекемелерге дәрілік өсімдіктер өндіру жұмысын жақсарту міндеттелді. Бұл
жұмысты әрі қарай күшейту жұмысында 1925 жылы ССРО Мемлекттік ... ... ... терді пайдалануға арналған Бүкілодақтық кеңес
өткізген. 1931 жы- лы дәрілік өсімдіктерді пайдалануға ғылыми ... ... ... ... ... ... институты ұйымдасты-
рылған. Осындай маңызды шараларды іске асырылуы ... ... кең ... ... ... ісіне пайдаланы-луы ғылыми
тұрғыдан қаралып, дұрыс жолға қойыла бастады.
Қазіргі кезде жабайы өсетін дәрілік өсімдіктерді жинаумен дәрі ... ... ... ... ету ... емес екен- дігін ескере
отырып, олардың өнім көлемін жоғарылату үшін ар-найы шаруашылықтарда
дәрілік өсімдіктер егілетін плантациялар құрылды. Украинада, Қазақстан ... ... ... ... ... осындай
совхоздар ұйым-дастырылды.
Бұл шаруашылықтар елімізге керекті шикізаттың 60 %-ын ғана қамтамасыз
етеді.Совхоздардағы плантацияларда дәрілік өсімдік-терді өсіру, жинау өте
көлемді және қызу науқанмен жүргізілетін ... ... бір ... ... 800 т
қазтабан гүлін кептіріп алу үшін 4000т жас гүл шоғын 2 апта ішін- де жинап
үлгеру керек.Өйткені, жинау мерзімі өтіп ... ол ... ... ... ... ... және ... уа- қыт ішінде дәрілік
өсімдіктерді жинап алу оңайға түспейді.Деген- мен, жұмыстың ауырлығына
қарамастан, халыққа керекті препарат- тарды дайындау үшін 1950 жылы ... 1960 жылы 30000т , 1970 жылы 30000т , 1980 жылы 50000т ... ... ... ... ... стрихнин, атропин,
платифилин,резерпин, хинидин, аймалин, тағы басқа көптнген препараттар
алынды. Жалпы қолданып жүрген препараттардың 40 %-ы осы ... ...... ... бұл ... емге керекті дәрі
алумен қатар, өұрамында әр түрлі дәрумендер, микроэлемент- тер, ақуыз,
көміртек, май, соның ... эфир ... ... ... ... және ... да халық қажетіне пай-даланады.Бұлардың ішінен көбіне
шөп түрлерін тағамдыққа пайда-лану жағы ... ... ... ... елдерде жалпы тағамның бір түрі болып есептеледі.Франция
тұрғындары қайнаған ыстық суға қантты езіп, аюбалдырғанның ... ... ... ... ... тәтті тағамдар жасайды.Ал солтүс- тік жақтың
тұрғындары аюбалдырғанның жас бұтақтарын уақтап салат жасайды немесе басқа
тағамдарға қоспа ретінде пайдалана-ды.Оның әсіресе дәні мен екі ... хош ... ... ... ... ... тағамдарға дәмдеуіш
ретінде,тағам толықпісуге 3-5 минут қалғанда қосады.Жаңа жиналған тамырынан
тосап, цукат ... ... ... ... иіс беру үшін ... ұнға ... ... қуырған етке салуға, шай
демдегенде қосуға болады.
Дәрумендерге өте бай өсімдіктердің бірі – қалақай.Бұл өсімдік-тің жас
жапырағынан щи,салат жасайды.Кавказ елінің тұрғындары оның жас ... ... етке ... Грузия жерінде қалақайдың жас
жапырақтарын уақтап кесіп, үстіне сірке қышқылын және май қосып, тұз, бұрыш
салып салат жасайды.Кептірілген жапырақтарын ұнтақтап нан илейтін ... ... 400 гр. ұнға 100 гр. ... жапыра-ғының ұнтағын қосу
керек.
Өсімдіктер ішінде қызыл таспа шөбі де өте көп тараған өсімдік- тердің
бір түрі. Соның арқасында оның ... да өте көп. ... ... ... ... ... Бұл өсімдік жайында ел аузында мынадай аңыз бар. Бір
күні бір бақсы кемпір әр түрлі дәрі-дәрмек жасау үшін шөп ... ... ... ... жинап қалта-ларын толтырғаннан кейін, ол отырып дем
алуға кіріседі. Бір кезде маңайын байқап қараса, жолдың екі жағымен бір
кішкентай ... ... ... кетіп бара жатқандығын көреді. Бақсы
кемпір қарап отырмай жаңағы ... ... ... неге ... ... ” деп сұрайды. Оған шөптер “төменгі жақтағылар бізге
нашарсыңдар, әлсізсіңдер деп тыныштық бермей-ді, сондықтан тауға көтеріліп
бара ... деп ... ... ... тыңдағаннан кейін кемпір ақылын
айтады. “Жарайды, біз кейін, ел отырған жерге қайтамыз” − деп кішкентай
өсімдіктер кейін ... сол ... ... тау ... ... төмен-
дегі − ел отырған жерге таралып, халық игілігіне пайдаланып келеді.
Рауғаш өсімдігінің жас ... мен гүл ... ... ... ... ... кисель жасауға болады.Одан әзірленген борщтың
жағымды қышқыл дәмі болады.Жапырақ ... ... ... оны көп ... ... ... қыс айларында
пирог жасауға пайдала- нылады.
Құлмақ бұтақтарының бас жағы тағамға пайдаланылады.Ол үшін жинап
алынған осы ... ... суға ... ... кейін қабығын сыпырып
тастап, уақтап кесіп үстіне май, қатқан нанды үгітіп салып, аздап сірке
қышқылын қосып, салат жасап ... ... ... ... бар,
сыра және нан ашытуға керекті ашытқы жасауға ... жас ... мен ... щи, әр ... ... мен ... ... қойса қыс айларында тағамға
пайдалануға болады.Жапырағы ақуызға, қымыздық қышқылына, темірге, С
дәруменіне т. б. ... ... ... ... ... ... ел арасына денсау- лық
сақтауға байланысты таралған.Оған дәлел женьшень өсімдігі туралы
аңыз.Ертеде Қытай елінің Женьшень деген батыры ... ... күні ... ... ... ... қарындасына ғашық болған жігітпен айқаста қаза
тапса керек.Қарындасы ЛуиЛа ағасы өлген жерге қайғыланып ... ... ... ... болмаған,оны жеген адамға қосымша күш бітіретін
өсімдік өсіп шыққан.Сол өсімдік осы күнге женьшень екен дейді.Тағы бір
аңыз, ол Шығыс елінде женьшень түнде ... ... ... ... ... ... деп ... осындай түннің бірінде женьшень
тамырын қазып алса, ол тамырдың барлық ауруды жазатын қасиеті күштірек
болады екен.Бірақ бұл уақытта женьшень тамырын алу өте ... неге ... ... түні ... мен ... ... ... тұратын көрінеді...
Өте көп өсімдіктердің бірі − алоэ.Оның осы ... 350-ге жуық ... ... Египетте бұл өсімдікті есіктің кіре беріс
маңдайшасына, ыдысқа ... іліп ... ... дәл осы- лай
өсірілген алоэ өсімдігі сол үй ішіндегілерге ... ... ұзақ ... ... деп ... қатар бұл өсімдік көп уақыт
сусыз өмір сүріп гүлдей беретін, өте шыдамды болған.Сол себепті одан
алынатын емдік шырынды арабша “сабыр”, “шыдамды” деп ... ... әр ... ... ... дәрі-дәрмек, дәру- мендер
т.б. ағзаға қажетті заттар алынатыны ... осы ... ... ... ... ... ... да кейбір пайдасына
тоқтала кетейік.Бұл әңгімені қалалар мен ауылдық жерлерде
парктерде,скверлерде т.б. демалыс орындарын, ... ... ... ... ... тер ... байыта беру, оларды қорғаудан
бастаған орынды. Себебі өсімдіктердің қай түрі болмасын, тіршілікке зиянды
микроб-тарды ... ... ...... цид өлтіреді) деп атала- тын
ұшқыш метаболиттер атмосфераға тез тарап, ондағы ауру ... әр ... ... ауа ... ... ... тигізеді.Өсімдіктердің осы
микробтарды жоятын қасиеттері ерте заманнан-ақ белгілі болған.Біздің
ғасырдан 4500 жыл бұрын өмір сүрген Египет перғауыны Куфур жұмыскерлер
арасында ауру болмас үшін ... ... ... сарымсақ жегізіп
отырған.Арнайы аумақты учаскеге плантация құрып, сарымсақ
ектірген.Осы уақыттан бастап халық арасында сарымсақ ... ... ... ие болған.Сарымсақ жеген адамдар ауру-сырқаудан аман болып,
жұмыстарынан қалмаған.
Кейінірек осындай фитонцидті өсімдіктер қатарына кәдімгі
арша,тобылғы,пияз т.б. көптеген өсімдіктер жататынын анықталды.
Зерттеулердің ... ... ... ... ... көп мөлшерде
бөлініп шығатыны белгілі болды.Бір гектар жердегі арша тоғайы күніне ауаға
30 кг эфир майын,ал бүкіл жер шарында- ғы ... ... ... ... млн ... ... эфир майын ауаға таратады.Өсімдіктердің осындай
қасиет- терін ескере отырып, ... ең ірі ... ... ... ... ... ... әсері бар әр түрлі фитонцидті иіс
шығаратын өсімдіктерді іріктеп, оларды тікелей емдеу ісіне пайдалануға
болатындығын анықтады.Қазір осы ботаника ... 42 ... өте ... иісі бар ... ... ... тек сол ... аэрофитотерапия деп аталатын емдеу паркі салынған.Фитонцид-тердің
әсері болу керек, тоғайлы жердің ауасында ауру қоздырушы зиянды микробтар
саны қалалық жердің ... ... 40-70 % аз ... ... ... ... олардың түріне байланысты.Ағаш
өсімдіктері ішінде арша, қылқан жапырақтар ауаға ұшқыш органикалық зат –
фитон- цидті өте көп мөлшерде ... ... ... бір ... ... фитонцид үлкен бір қаланың ауасындағы зиян-ды микробтарды
жоя алады екен.Мұндай өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... ... жуа, сарымсақ, қызанақ, сәбіз, қыша, қызыл
бұрыш сияқты көптеген өсімдіктер жатады.Осындай қасиеті бар өсімдіктерді
Египеттен басқа Қытай, Үнді дәрігерлері ерте ... ... әр ... емдеуге пайдаланған.Пияз, сарымсақ фитонцидінің әсіресе өкпе
ауруын қоздырушы микробтарды жоятын қасиеттері өте күшті.Зерттеушілер бұл
өсімдіктер бөліп шығаратын фитонцид жоғарыда аталған ауру ... ... ... жоқ ... ... пен ... фитонцидтік қасиеті
тамақ өнім-дерін ұзақ сақтауда пайдаланылып жүр.Әсіресе қияр, қызанақ т.б.
көкөністерді тұздаған уақытта пияз бен сарымсақты ... ... ... бұл өсімдіктер дәмдеуіш ретінде, әрі тәбет
ашатынисімен де бағалы.Фитонцидтік қасиеті күшті өсімдік-тердің бірі –
қыша.Оның осы ... ... үшін ... ... ... пісіргеннен кейін қабығын аршып,жіңішке
жіптен тоқылған торға салып беті жабылатын ыдыстың ішіне ілген. Сол ... ... қыша ... жыл бойы ... жүргізген.Ақырында ,зерттеуші
сол төрт жыл бойы астына қыша салынған ыдыстағы жұмыртқа ешбір ... жана ... ... куә болған.
Сарымсақта өкпе ауруының микробын жоятын фитонцид болса, ал емен
ағашының фитонциді дезинтерия микробын, ...... ... ... ... ... әсері бар екен.Міне, бұл өсімдіктер
дүниесінің өзіміз тіршілік етіп отырған ортадағы ауаны зиянды микробтардан
тазартудағы қасиет-тілігі.Бұдан басқа олардың ауа ... ... ... ... әр ... ... құтылуға және құлаққа жағымсыз әрі
жүйкені шаршататын шудың мөлшерін азайтуға да пайдасы зор.
Америка журналисті Пении Мосер ... шаң- ... ның ... айта ... ... мәлімет келтіреді.Жыл сайын АҚШ-тың
территориясына 43 млн тонна шаң ... со- ның 31 млн ... шаң да, ... адам ... ... әсері- нен пайда болған шаң-тозаң.Яғни жер
бетінде жүргізілетін әр түрлі жұмыстардың арқасында атмосфераға көтерілетін
щаң.Осы ... ... ... ... арқылы өкпені зақымдаса,
екіншіден, әсіресе өндірісті қалаларда, жер бетіне түсетін күн сәулесінің
жарығын 20-50 %-ға дейін төмендетеді.Міне, осындай ... ... ... рөлі өте ... дәлел ретінде төмендегідей
мәліметке тоқталайық.Бір гектар жердегі самырсын бір жыл ішінде –32, шырша
– 30, қарағай – 35, емен – 54 ... ... ... ... тұту ағаш ... түріне де байла-
нысты.Қылқан жапырақты ағаштар шаң-тозаңдарды өте көп мөл-шерде,
көктеректермен салыстырғанда30 есе артық, ал аққайыңмен салыстырғанда12 есе
артық тұтады.Яғни, осы мәліметтерге ... ... ... ... өндірісті жер-лердің ауа тазалығын сақтаудағы көгалдандыру
жұмысының рөлі өте жоғары ... ... ... ... тағы ... баян етелік.Өндірісті қалада 100 м3 жерге бір килограмнан артық
лас заттар жиналса, ал әр түрлі ағаш ... ... ... ... ... лас ... 50 ... дүниесінің тағы бір шексізпайдасы –
ауаны жаңартып, оттегімен байытып отырады.Табиғаттағы оттегі қоры
өсімдіктер дүниесінен ғана
алынады.Өсімдіктер оттегін бөліп шығара ... ... ... бойына
сіңіреді.Бір гектар жердегі 20 жылдық қарағай жылы-на 9.35 т көмірқышқыл
газын ... 7.25 т ... ... ... бір гектар жердегі 60
жастағы қарағай тоғайы жылына 10 т оттегін, осынша жердегі 40 жастағы емен
тоғайы 14 тонна оттегін ... ... жылы ... бір ... ... 220-280 кг ... газын сіңіріп, 180-220 кг оттегін
бөледі.Биіктігі 25 метр 100 жасаған ... ... бір ... ішінде 2 кг
оттегін бөліп шығарады, сонша мөлшерде көмірқышқыл ... ... қала ... бір ... ... қала ... 20.4 т оттегін
бөліп шығарады.Бір ағашта орта есеппен 500-800 мың ... ... ағаш бір ... ондаған кісінің дем алуына
жеткілікті оттегін бөліп шығарады.Тағы бір еске сала кететін нәрсе, осындай
тоғайларды оттегінің ионизациялануы өте жоғары.Бұл, әсіресе, адам тыныс
органдарын ... өте ... бұл ... дем алу ... аурудың тез жазылуына да үлкен септігін тигізеді.
Атмосфераны оттегімен байыта отырып, ауаның ылғалдылығын жақсартуға да
өте үлкен көмегін тигізеді.Парктер мен ... 1м2 ... ... 200 г ... ылғал буландырып шығарады.Осының арқасында
ыстық күндері қала көшелеріндегі асфальт бойындағыға қарағанда газоны бар
жердің температурасы 2.5 градусқа ... ... ... ... ... ішінде қарағаштаң түнгі ылғалды ұзақ сақтайтын қасиеті
бар.
Міне, өсімдіктердің осындай пайдасын, әсіресе, қалалық жерлер-де толық
кәдеге жарату жүйелі түрде ... ... ... денсаулығын сақтауға тигізетін пайда-сы архитектуралық
жоспарлау кезінде ескеріліп, қалалық жерлерде парк, сквер, бульвар санының
көбеюіне болашақта да көңіл бөлінуі керек.
Өсімдіктер атмосферадағы зиянды ... ... де ... ... улы ... ... рудник тағы басқа өндіріс орындары бар
және көшелерімен үнемі автотранспорт жү-ретін қалаларда өте көп болады.
Атмосферадағы зиянды газ ... ... ... қараған, жөке,
үйеңкі, емен, шаған сияқты өсімдіктер жатады. Қазіргі өндіріс пен техника
дамыған заманда пайда болған әр түрлі
сатыдағы шу мен ... адам ... ... ... күресудің техникалық жолдарын енгізумен қатар, мамандар
бұдан басқа да әр түрлі әсерлерін енгізуде.Осы ізденудің ... ... ... ... ... оған көптеген ағаш түрлерін отырғызу
әдісі пайдаланылуда.Яғни, болашақ көшелерде тротуар мен көлік жүретін
жолдың арасы 10-25 метр ... ... екі ... тағы ... отырғызылса ғана қалаларда шудың шамасы 8-10 дцб төмендейтіні
анықталып отыр.
Қорыта айтқанда, адам ... ... ... ... ... елдің
қасиетті парызы.Оның негізгі тұтқасы – өзіміз тіршілік етіп отырған ауа.Ол
әр түрлі зиянды қосылыстардан таза болса ғана халықтың дені сау ... ... ... байланысты ауа кеңістігін таза ұстаудың
нақты жолдарының ең негізгісі – өсімдік дүниесі екенін білген
орынды.Сондықтан жасыл желектің көптеп отырғызылуы, оларды ... ... ... ... ... ... ... аса міндеттердің бірі.Бұл,
әсіресе, қазіргі өндірістің сала-сала болып дамыған шағында бүкіл ел болып,
біріге ... ... ... ... халқының көне керуен жолдарының ізін табу көп уақыт-қа дейін
саяхатшыларға, тарихшыларға жұмбақ болып келеді.Олар-ға шығыс халқының ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... құмды
далаларын оңтүстік-тен солтүстікке де, батыстан шығысқа да шиырлап кесіп
керуен жүргізіп, қазандай қайнаған алапат ыстық шөлдердің ортасында ... ... ... ... ... ... жүзінде ғана белгілі еді.Мұндай
табиғаты қатыгез құм даланы кесіп өтуге қазіргі ... ... ... өзі кей ... дәрменсіз. Құмды даланың қожасы – құйын жел
көшпелі құмымен керуен ... ... ... ... жасырып тастайды.Сырттай
бұл сырды анықтау мүмкін емес сияқты болып көрінгенімен, ... ... ... ... өте оңай ... ... ... халқының құмдағы қоныс аудару жолдарын анықтауды
мақсат етіп қойған бір саяхатшыға қарапайым жергі-лікті ... ... ... ... ... ... ... таусыла бастағанда бір
төбенің астын қазуды ұсы-нады.Бұған алғашында онша сеніңкіремеген
экспедиция мүшелері істі ... ... ... ... ... топырақ- тың дымқылданып бара жатқанын байқайды да, күш сала ... ... ескі ... дәл төбесінен түскен екен. Бұл
“сиқырдың” сырын сұрағанда ... ... ... ... ... сыры мына ... ... екен.Осылай құм дала-ның тағы бір жұмбақ сыры
ашылады.Өкініштісі экспедиция мүше-лері бұл жаңалықты жазып қалдырмаған,
тек халықтың айтуы ... ғана ... ... ... ... ... де, қарттың да атын жасырып қалған.
Адыраспан өсімдігі Орта Азия құмдарындағы құдықтардың айналасында көп
кездеседі.Құмды далада суды үнемдеу үшін өркені түгелдей тікендермен, ... әрі ... әрі ... ... ... ... реңсіз
өсімдіктердің арасында адыраспанды байқамау мүмкін емес.Адыраспанның
жапырақтары жіңішке, жапырақ бөлімдерінде тілімделіп кеткенмен шоқтанып
тығыз орналасады және шырынды келеді.Кейде жапырақтары шағын ... ... ... ... болған-мен олардың шөлдің ыстық күнінен
қорғануға, суды аз буландыру-ға арналған түкті “тондарды да”, ... де көре ... ... ... ... бес ... ірі ақсары гүлдер
шығарады.Онысы жусан сабағына сарғалдақ гүлін іліп ... ... ... ... ... жан-жаққа шалқая тар- мақтанып
кетеді.Биіктігі шағын, өркенінің ұзындығы жарты метр-ден аспайды.
Қалың өскен шырынды ... ... суды көп ... белгісі.Ол шынында да құмды далада судан тапшылық
көрмейді.Тамырын өте тереңге жіберіп жер асты ... ... ... ... ... ала ... да ... басқа өсімдіктер сияқты жаңбыр суына “табынып”
отырмайды.Адыраспанға жаңбыр жауса да, жаумаса да ... ... ... бұл ... ... ... ... жағдайда оның көмегіне сүйенуге мәжбүр. Адыр-аспан арқылы олар ғасырлар
бұрын халықтың құдықтардан малын ... ... ... ... көп ... ... ... өсімдіктер жоғалады.Оның
себебі, құдық басын-дағы басқа өсімдіктерді мал жеп қояды да ... ... ... ... ... сымындай өсімдікті азық ететін түйе-
нің өзі адыраспанды жемейді.Ал адыраспан болса мал қиы бар ... өте ... мал су ... құдықтың айналасында қидың жеткілікті екенін түсіну
қиын емес.Құдық басына адыраспан тұқымдары сол ... ... ... тарихшылардың белгілі бір ғылыми бағыт-болжамдарына мүмкіндік
береді.
Құдық басына бір рет келіп орын теуіп алса, адыраспан ол жер-ден
жүздеген жыл ... ... ... ... бұзылып, оған құм толып,
орнында белгі қалдырмай жоғалып кетуі мүмкін.
Ол жерде адыраспан сақталмаған болса тарихшы ... ... ... ... адам баласы керуеннің қай кезде, қай кезде қалай ... ... ... ... ... ... бұл ... тарихшылардың
жолбасшысы, тіпті компосы қызметін атқарады.Тарихшы үшін де, биолог үшін де
адыраспан бір заманд-ағы қайнаған өмірдің тірі куәсі іспетті сол ... ... ізін ... ... көз ... елестетеді.
Алайда қаншалықты төзімді болса да өсімдік адаммен кездес-кенде
дәрменсіз.Қазір ата-бабамыздың көне өмірдегі жүрген жо- лын, ... ... ... ... ... кейбір түрлері табиғат
қорғаудың “Қызыл кітабына” еніп отыр.
Халықтық медицинада адыраспанның суда ерітілген тұнбасын суық тигенде
және безгекпен ауырғанда пайдаланған.Өркенінен
жасалған су ваннасымен ... және ... ... әр ... ... емдеген.
Кәдімгі адыраспанның табиғи қоры қазіргі кезде негізінен мал таптаудан
және өскен жерлерін шаруашылық мақсатта игеруден
күрт төмендеп кеткені байқалып ... көп ... ... ... игерілмейтін басқа жерлерге тұқымын қолдап сеуіп көбейту қажет.
3. ... ... ... бес жыл ... ... ... Оңтүстік Америкаға якорь
тастап, жаңа жерге табан тіреді.Біртіндеп олар жергілікті халықтың
тұрмысымен таныса бастағанда, тұрғындардың сабынды пайдаланбайтынын, тіпті
оны даярлау ... де ... ... ... қалады.Бұған
қарамастан олардың денес де, киімдері де таза болатын.Сөйтсе олар бұл үшін
өсімдікті пайдала-нады екен.Жергілікті халық бір ағаш ... ... ... ... нағыз сабын сияқты көпіріп, кір тазалайды.Ол ағаштың
атын испан миссионерлері ... деп атап ... ... мәні “тазалағыш
ағаш” деген сөз.Бұл сыр ашылған соң испан-дықтардың өздері тазалану үшін
өсімдікті пайдалана ... Олар кір ... ... Оңтүстік Американың
бірағаш өсімдігінің жемісін пайдаланады.Ол жемісті “Фруктус сапонис ... ... яғни ... сабын жемісі” деген сөз.Ал ағаштың өзіне “сапинди”
(мыльный) деп ат ... келе ... ... бар өсімдіктің Европа
континентінде де кездесетіні анықталды.
XIX ғасырдың басында ғалымдар Шееле әдісімен өсімдіктерден әсерлі
заттарды бөліп ала бастаған кезде сабынды ... де ... жылы ... химигі Шредер Оңтүстік Америка-ның сарсапарили
өсімдігінен ауыз қыратын дәмі бар зат ... ... ... ол
зат көбіктеніп кетеді.Мұндай зат кейін басқа да өсімдіктерден бөлініп
алынды, ол затты “сапонин” деп атады.Яғни “сопо” деген мағына береді.
Сапонин көбігінде ... ... ... ... маталарды
үгітпейді.Оның аз ғана ерітіндісі өте көп көбіктенеді.Сапониннің ... ... өрт ... де ... ... ... көпіргіш
ішімдіктер жасауға да пайдаланады.Тамаққа пайдаланған сапониннің ағзаға
ешқандай ... жоқ деп ... ... ... ... ... ... түйіршіктерін бүлдіріп, адамды улатады.
Медицинада сапонинді тыныс жолы бездерінің қызметін арттыр-ып, суық
тигенде қақырық түсіру үшін ... ... арғы ... ... Қазақстанға оралайық. Қазастан
жерінде Оңтүстік Қазақстан және Жамбыл облыстарында ғана ... ... және ... кетуіне байланысты таби-ғат қорғаудың одақтық “Қызыл
кітабына” енген өсімдік бар.Аздығына және таралған жерінің тарлығына
қарамастан бұл өсімдіктің аты әлемге ... ... аты ... ... ... ... мыльный
корень”, “Аллхроза качимоводный” деп әр түрлі атала береді.Бозтікен
өсімдігі Қаратау, Машат, Талас Алатауы, Күйік және ... ... ... және ... ... өсе береді.Сондай-ақ Орта Азия
республикаларына аздап тараған.Бозтікеннің атағының шығуына не себеп?Ол бір
кезде Оңтүстік Америкадағы сапинди ағашында ғана ... ... ... затының осы бозтікеннің құрамынан көп мөлшерде
табылуы.Ғалымдар осы ғасырдың бас кезінде боз-тікеннің тамырында 30% сапасы
жағынан шетелдік өсімдіктердегі-ден артық сапонин заты барлығын
анықтады.Осы ... ... ... ... күнделікті тұрмыста, тігін,
тері илеу, кондитер өндірістерінде, металлургияда, медицтнада пайдалана
бастады. Бұрынғы кезде патшалық Ресей сапонинді шет елден қымбат ... ... ... енді ... ... ... жаңалықтар-ына байланысты
бозтікен өсімдігін өзіміз шет мемлекетке сататын болдық.
Бозтікеннің жер ... 5-6 метр ... ... жер асты суына
жететін әрі ұзын, әрі жуан тамырлары бар.Ересек өсім-діктің тамырының
салмағы 2-3 ... ... ... ... шама ... дейін қазып алып күнге кепті-реді.Бозтікен тамырының шикізатын
өндіріс үшін даярлау ... мен Орта ... 1927 ... ... ... ... үшін 1000 ... дейін
дайындады.Қазіргі кезде Одақ бойынша жерсабын шикізаты тек қана Қазақстанда
дайындал- ды.Мысалы Қазақстан ... ... ... (1966) ... тек ... жылдары Жамбыл, Шымкент облыстары-нан жылына 700-800
тонна жерсабын шикізаты дайындалып отырған. ... ... ... 1975 ... ... жерсабын шикізатын дайындау екі есе артып, 2000-
2500 тоннаға жетіп отыр.Бұл жерсабынның құрып кетуіне қауіп ... ... және ... дайындаудың әсерінен табиғи қоры азайып
кетті.Дайындаушылар ірі тамырлы ересек өсімдікті таңдап қазатындықтан
тамырларының ірілері азайып, кішкене та-мырлы өсімдіктер ғана ... және ... ... ... мынадай бір
жағдайды ескерткіміз келеді.Жерсабын тұқымды аз береді және оның
өнімділігіде нашар. Сондықтан, әлгідей көп ... ... ... ... ... өте ... ме, кеш пе бұл бағалы өсімдіктің жер бетіне
жойылуына әкеп соғады.Қазіргі кездің өзінде бұл ... ... ... кету ... төніп тұр.Ботаниктердің арнайы экспедициясы Шымкент
облысының Алғабас, Сарыағаш және Ленин аудандарында жерсабынның ... жүз ... ... ... ... ... ... отыр.Оның бір
жылда беретін тамырының мөлшері 112 тонна ғана.
Қазіргі кезде табиғи шөптоғайларын өндірістік мақсатта көптеп
падаланылуына байланысты ... ... ... жертамыр-ды қолдан
өсіруді көбейту қажеттігін туғызды.Осы мақсатта С.Беспаев 1959-1964 жылдары
жерсабынды Алматы ботаника бағында ... ... ... ... ... С.Беспаев жерсабынды Іле Алатауының етегінде өсіруге
болатындығын және ... ... ... ... ... себу
керектігін көрсетті.
Қазіргі кездің өзінде бұл өсімдіктің шикізатына өндірістік қажеттілік
өте жоғары.Сондықтан оның өндірістік плантациясын ... ... ... ... ... шаруашы-лықтар көбейтілуі тиіс.Ол,
біріншіден, өндіріс қажеттерін толық қамтамсыз етуі, екіншіден, ... ... ... ... үшіншіден, табиғи шөптоғайларын өскен
жерлерінде көбейте беруі керек.Бұл жұмысты тек қана шаруашылықтар емес
бүкіл халық, республика ботаниктері, өндіріс мекемелері бас қоса ... ғана ... ... ... ... ... ... сақтап, жеткізуге мүмкіндік туады.
Қалампырлар тұқымдасына жататын бозтікен немесе жерсабын өсімдігі
биіктігі бір метрге дейін жететін ыстыққа төзімді көп жылдық өсімдік.Шар
тәрізденіп ... ... ... жер үсті ... ... ... болады.Күңгірт түсті ұсақ жапырақтарының пішіні жіңішке және
үлкен ине тәрізденіп үшкірленіп кеткен.Ашалы гүл шоғырында ақ немесе
күлгіндеу жеке ... ... ... өркеннің ұшынан шығады.
4. Көне ... ... ... аты оны алғаш тапқан,анықтаған, экспедиция-ға
қатысқан саяхатшының немесе бір адамның құрметіне қойыла-ды.Қазақстанда өте
аз кездесетін бір тамаша ... ... ... ... жылы ... мен ... ... жер-лерді суландыру мақсатында экспедицияны
басқарып, каналдар қазған белгілі инженер В.С. ... ... ... белгі-сіз өсімдікті тауып, оны ботаник, Б.А. Федченкоға жібереді.Ол
әлгі өсімдікке сипаттама жасап, Жетісу недзвецкиасы деп заңды түрде ат
береді. Бұл түр ... ... ... ... ... ... Қазір әлгі
атынан басқа инкарвиллея деп те аталады.
Бегониялар тұқымдасына жататын бұл туыстың Орта Азияда,
Қазақстанда,Тибетте және Қытайда 12 түрі ... ... ... ... ... түр кездеседі. Бұл өте азайып кетуіне байланысты
табиғат қорғаудың одақтық “Қызыл кітабына” енген.
Жетісу инкарвиллеясы өте әсем гүлі бар көп ... ... 20-30 ... ... ... бойы сайлы, жалаңаш
сабағының түп жағы ағаш сияқты қатайып ... ... ... ... ... қос қанат тәрізденіп тілімденіп
кеткен.Ұзындығы 1.5-5 см-дей, беті тегіс және жапырақшалары 7-9 жұп
құрады.Ұшы үшкірленіп бітетін жапырақ бөлімшелерінің көлденеңі 0.75-2.3
мм.Гүлдерінде 0.5 см гүл ... ... 1.5 см ... ... 5 мм-дей эллипс тәріздес гүлдің серік жапырағы
болады.Тостағаншалары бестен.Түсі ... ... ... түп ... 2.5-3 см, оның ... тілімдерінің ұзындығы 0.75 см.Қатты
қабықты, алты қырлы сопақша жеміс қорабының ұзындығы 3 см.
Көлденеңі 0.9 см болатын жеміс қанатшалары түбіне қарай ... ... ... ұсақ тістері бар, түсі қоңырқай.Табиғатта
инкарвиллеяның ересектері жемісті өте көп беретіндігі байқалады. Бір
өсімдіктің өзі 335 жеміс ... бере ... ... де, ... ... болады.
Қазақстан флорасын зерттеген кейбір ғалымдар Жетісу инкар-виллеясын
жер шарынан жойлып кеткен ... ... ... ... ... (1936), ... және З.А.Шилинаның
(1955), В.И.Ткачен-коның (1960), Ф.Н.Русаковтың (1959-1960) жинаған-дығы
жөнінде деректер бар.
Жетісу ... тек ... ... ғана өсетін өсімдік-эндем және
көне заманнан сақталып қалған реликт өсімдікердің қатарына жатады. Бұл Тянь-
Шаньның Оңтүстік ... мен ... ... ... ... 700-750 ... өседі. Ол жерлерде тек үш нүктеде ғана табылады. Олар Шу-Іле
тауының ең биік нүктесі және бұл шағын шыңның шығыс жағындағы ... ... ... ... ... шөп ... кең көлемде картаға
түсіріп, биологиясы мен экологиясына зерттеу жүргізгенде, Жетісу
инкарвиллеясының таралған жері бар болғаны 7 гектар жер ... Ол ... 25-28 мың түбі ... (1976),Ф.Н.Русановтың (1961) зерттеуі бойынша бұл
өсімдік оңтүстік флорасының өкілі болып саналады.
Б.А.Федченко (1915) инкарвиллеяны ауа қазіргіден де құрғақ уақыттан ... деп ... ... (1938) Орта Азия мен ... ... ... ... реликт өсімдікдеп қарастырады. Б.А.Быковтың
көрсетуі бойынша бұл Орта Азияда палеоген дәуіріндегі субтропикалық ... Бұл ... ... және ... мәні жоғары бағаланады.Мұны
алғаш рет Ташкент ботаника бағында тұқымы арқылы қолдан өсірген профессор
Ф.Н.Русанов Орта Азия республикаларының оңтүстігіндегі гүлзарларда әсемдік
мақсатта пайдалануға болатындығын ... Бұл өте тез ... ... ... ... бір ... соң ... жеміс бере алады.Қазір Алматы
ботаника бағында өсіріледі.
Сонымен бір заманда ... ... ... қатарына жатқан
инкарвиллеяны ботаникалық бақтарда өсіріп, әсемдік мақсатта көбейтіп
таратуға мүмкіндік бар.
Іле Алатауының бөктеріндебұл өсімдікті қолдан өсіру никарвил-леяның
кейбір ... ... ... ... жерде гүлдеуі
Ташкенттен бір ай бұрын басталады.Алғашқы екі жылда гүлдеп тұру мерзімі 2-
2.5 айға созылады, бұл табиғатта өсіп тұрғанынан 20-35 күн көп ... ... ... жыл ... 1.5-2 апта ... отырады.Ал 5-
6 жасқа келген түптері жыл сайын 30-40 күн бойы тұрақты гүлдеп тұра
беретіндігі белгілі болды.Ауа жылылығы ... ... ... 6-10 майда
алғашқы гүлі пайда болады.15-20 майда жаппай гүлдейді. Гүлшо-ғырындағы жеке
гүлдердің гүлдеуі төменнен жоғары ... ... ... кезде
гүлшоғырындағы жеке гүлдері тығыз болса, олар өсе келе аралары ашылып,
жайылады.Жаппай гүлдеп
тұрғанда әсемдік сапасы өте жоғары.Вегетациялық дәуірінің аяғын-да
өркенінің биіктігі 30-50 сантиметрге ... ... саны ... 6-7 ... бір ... 50-70 ... ... темде
өркенінің төменгі 2-3 буынаралығынан басқасы өліп қала-ды.Түбінде қалған
буынаралықтар қатайып кетеді.Жыл сайын бұл буынаралық төменгі жағындағы
бүршіктерден жас жаңа өркен шығады.
Инкарвиллея ыстыққа өте ... ... ... және ... ауа
райы оның әсемдік сапасына әсер етпейді, өркендері күзге дейін жасыл
күйінде жайқалып тұра береді.Тұқымын себуге ыңғайлы ... ... ... және ... айының бас кезі.Сепкен тұқымдардың 60-65 % өніп
шығады.Күзде сепкен ... ... ... ... қар ... соң ... ... кейін, температура +12+14 оС-ге жеткенде шығады.Көктемде сеп-
кенде 9-11 күннен кейін өнеді.Алғашқы 3 ... ... 45-50 ... екі аптаның ішінде 15-20 % өніп шығады.Кейбір тұқымдары келесі жылы
өнеді.
Осы жолмен көнеден қалған реликт инкарвиллея өсімдігін ... ... ... ... үшін ... ... ... сұранысшыға айналдырып,
қорғау қажет.Қолдан өсіруді көбейтіп көгалдандыруға кең пайдалану керек.
Қорытынды
Табиғатты сүюшілер оның жасыл әлеміне сүйсініп қана ... ... ... пайдасы және зияны бар екендігін мүмкіндігінше білген
абзал.Өйткені өсімдіктер әлемінде көптеген көрікті гүлді және жемісті
өсімдіктер өздерінің сырттай бұл ... ... улы, ... ... ... ... зор шипалық қасиеттері бар.
Адам баласы өсімдіктерді ерте заманнан-ақ кейбір ауруларға дәрі
ретінде пайдалана ... ... ... ... ... ... ... қорғауға алып келген.
Шипалық өсімдіктер тарихы өте ертеден басталды.Ежелгі Еги-петте
абыздар дәрі-дәрмектік шөптердің көптеген құпия-сырларын білген.Ғажап
сиқырлы күші бар ... ... аты ... 4 мың жыл ... 760 ... өсімдіктерді пайдалана білгендігі осының айғағы.Ал
Қытайда дәрі-дәрмектік өсімдіктер жөніндегі ежелгі кітап бұдан 5 мың жыл
бұрын жазыл-ған екен. ... өмір ... ... фармакологы Ли-Ши-Чжень
құрастырған дәрі-дәрмектік құралдардың жинағы 1896 ши- палық өсімдіктерді
қамтиды.Ежелгі Грецияда арнайы дәрілік ... ... ... ... яғни ... ... деп ... өсімдіктерді пайдалануда Ресейде 1581 жылы құрылған алғашқы
дәріхананың қосқан ... ... ... I ... ... ... 1706 жылы ... бақшасы” ұйым- дастырылып, Ресейдегі алғашқы
ботаникалық бақтың негізі жасал-ды.Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... бағына бастама берген.
Дәрі-дәрмектік өсімдіктерді өсіру, жинау, пайдалану және олар-дың
құпия ... ашу ... ... ғана ... ... ... ... саладағы табыстардың көпшілігі орта ғасырларда құпия сақталып
келген.Мұның өзі осы саладағы білім мен ашылу-лардың кең ... ... ... ... ... жинаушылар, одан дәрі-дәрмек
жасаушылар бұл істі көп адамдардың білуін қаламады,өздерінің ... ... ... ... ... ... дәрі-дәрмектік
өсімдіктерді пайдалану ісі тоқырап қалмастан үнемі дамып отырады.
Еліміздегі медицинада қолданылатын әрбір үшінші препараттың
өсімдіктерден алынуы, олардың медицинадағы рөлін ... ... ... мен ... ... астам
түрлері өседі.Оның ішінде халықтық медицинада да көп пайдала-нылатын
түрлері бар.
Табиғатты қорғауда оның дархан сыйларының ... ... ... бар
өсімдіктерді танып, ажырата білудің қарапайым жол-дарын және көп
пайдаланылатын ... ... әр ... ... абзал.
Туған өлкенің табиғатына деген сүйіспеншілікті неғұрлым ерте кезден –
отбасында, ... ... ... ... ... ... қажет.Жас жеткіншектер күнделікті жүргізіліп отырылатын
бақылаулар, жергілікті экскурсиялар арқы-лы табиғаттың әр түрлі ... оның ... әр ... ... ... түсініп, сол
территориядаөсетін өсімдік-тер мен тіршілік ететін жануарларды адам игілігі
мақсатында қор-ғау мәселесі қажеттігін ұғынады.Әрбір мектеп оқушысының өз
мек-тебі,өз селосы орналасқан ауданның ... және ... ... ... оның жергілікті су көздері, топырағы және т.б. байлықтары
туралы мағлұматтары болуы қажет.Оның ішінде жнргілікті түрлердің халық
шаруашылығында қандай маңызға ие ... де ... ... бастысы –
табиғатты қорғау дегені-міз табиғаттың бар байлығын адамнан қорғау емес,
оны адам үшін, яғни табиғи байлық қорын комплексті, тиімді ... ... оны ... түсу ... негізгі идея болуға тиіс.Бұл идеяны нақ-
тылай анықтау үшін мектептерде оқушылардың өз ... ... ... ... мен жорықтар, әр түрлі бақы-лаулар ұйымдастыруға зор
көңіл бөлінеді.Адамның табиғатпен өз-ара қарым-қатынас әрекеттері жоспарға
сай, белгілі бір мақсатқа бағындырылған болуы тиістігі табиғатты ... ... ... бірі ... ... тани білу жолдары, әсіресе мектеп оқушыларында мұндай
қабілеттілікті дамыту жолдары алуан түрлі болып келеді.Ол
бастауыш сыныптардағы оқу-тәрбие ... ... ... ... сайын күрделіленіп, оның қамтитын жұмыс көлемі арта ... ... ... ... негіздерін оқуға көшулеріне қарай табиғи
байлық қорының көп түрлі екендігін оқып, ... ... ... ... ... ... ... деген қатынасын өзгертеді,
табиғатты зерттеу жұмыстарына жұмылдырады.
Оқушыларды табиғатты қорғау ісіне жан-жақты қатыстыру ар-қылы оларға
жақсы ... ... ... ... ... ... ісі ... өлкеде жануарларға, құстарға, өсім-діктерге
оқушылардың өздерінің қамқорлық жасауы оларға таби-ғатты қорғау мәселесінің
қажеттігін түсіндіруді жеңілдетеді.
Мектеп өміріне табиғатты ... ... және ... ... ... ісін ... ... насихаттаудың көптеген жолдары
бар.Оның іс жүзіне асырылуы мұғалімдерден, тәрбие жұ-мысын
ұйымдастырушылардан,табиғатты қорғау қызметкерлері-нен, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... және оның формаларын же-тілдіріп отыруға итермелейді.Оқушыларды
табиғатты қорғау және оны ... ... ... ... ... ... ғылым негіздерінен берілетін білім болып саналады.Бұл салада
мектеп қабырғасында оқытылатын ... ... ... және
география пәндерінің алатын орны ерекше деп айтуға болады.
Табиғатты қорғау ... ... ... тыс ... тиіс екендігі
олар оқитын пәндерде ескерілген. “Өсімдіктерді тек зерттеп білумен тынуға
болмайды.Сендердің әрқайсыларың өздер-іңді қоршаған ... ... ... ... білулерің керек.Міне сонда ғана ормандағы
қайыңды ешкім сын-дырмайтын, ... ... ... ... отты
сөндір-мей кетпейтін болады және басқаларын да осыны ... ... ... өз ... оның сұлу ... ... сүйіс-
пеншілікке және мақтаныш сезімдерге тәрбиелейміз.Шетсіз, шексіз кең дала ,
өзендер мен көлдер, алуан ... ... мен ... ... ... ...... де біздің баға жетпес байлығымыз ек-ендігін шәкірттер санасына
сіңіреміз.Табиғатты қорғау бүкілхалық-тық іс.
Бұл – біздің ... ... ... әсте есте ... ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алуантүрлі жабайы өсімдіктер5 бет
Астық тұқымдастар27 бет
Биогеоценоз және экожүйе туралы түсінік15 бет
Гетерогенді және өзгермелі сұрыптау7 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Сомалық будандастырудың принциптері4 бет
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы. Жылқының арғы тегі5 бет
Қазақстандағы болашағы бар дәрілік өсімдіктер. 1.Түймедақ. Шүйгіншөп. 2.Өзекті жөке. Сары раушан. 3.Сүйекті аққурай. Самалдық шөп10 бет
Қорықтар Аймағы8 бет
Құстардың табиғатта және шаруашылықтағы ролі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь