Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты фразеологиялық тіркестердің этномәдени уәждемесі

Диссертацияның кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі, зерттеу нысаны, пәні, мақсаты мен міндеттері айқындалып, жұмыстың ғылыми жаңалығы, теориялық және практикалық маңызы, қорғауға ұсынылатын тұжырымдар зерттеу барысында қолданылған әдістер, пайдаланылған тілдік дереккөздер, жұмыстың жариялануы туралы мәлімет беріледі.
Жұмыстың бірінші тарауы «Қазақ тіліндегі жылқыға қатысты тақырыптық.мағыналық топтардың этномәдени мәні» деп аталады. 1.1. «Жылқы ұғымының мәдени, тарихи, этнографиялық, тілдік т.б. тұрғыдан зерттелу жайы» атты бірінші тараушада төрт түлік малға, оның ішінде жылқыға байланысты тілдік бірліктердің көне жазба ескерткіштерден бастап бүгінге дейінгі жарық көрген еңбектерде керегінше сөз болғандығы айтылады. Жалпы түркітануда жылқы малы атауларын сөз еткен авторлардың ішінде Н.Махмудов (өзбек тілі), Р.Г.Ахметьянов (татар тілі), А.Шынардың (түрік тілі) еңбектерінің орны айрықша. Сондай.ақ, Т.Дүшеналиева (қырғыз тілі), Т.Урунов (өзбек тілі), М.Н.Губогло (гагауыз тілі), Э.Ф.Ишбердин (башқұрт тілі), К.А.Новиков (тұңғыс.манжұр тілі), Ц.Д.Номинханов (түркі.монғол тілдері) т.б. сияқты ғалымдар өз зерттеулерінде жан.жануарлар лексикасын әр қырынан қарастырып, оның ішінде жылқы малына қатысты пікірлерін де берген.
Қазақ тіл білімінде төрт түлік малға қатысты атаулар мәселесі ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап Ш.Жанәбілов (1953), Ә.Жақыпов (1983), Т.В.Линко (1989), С.К.Сәтенова (1990), М.С.Бейсенова (1997), Б.Тлепин (1997), Р.З.Панзарбекова (1998), Б.С.Тоқтағұл (2005), Н.Айтбаева (2007) т.б. сияқты тілші.ғалымдардың диссертацияларында жүйелі сөз болады. Сондай.ақ, Е.Жанпейсов, О.Нақысбеков, Ж.Бабалықұлы, Х.Арғынбаев, Ә.Ермеков, А.Тоқтабаев, С.Қасиманов, Қ.С.Ахметжанов, Ж.Сейітқұлова т.б. ғалымдардың зерттеу мақалалары мен еңбектерінде жылқы малына қатысты мәселелер әр қырынан қарастырылды.
Келесі 1.2 «Жылқыға қатысты ФТ.терді тақырыптық.мағыналық топтарға бөлудің теориялық негіздері» деп аталатын тараушада қазақ тіл біліміндегі тілші.ғалымдардың тақырыптық топтарға бөлуде ұсынған теориялық тұжырымдамалары мен номинация теориясы сөз болады.
Қазақ этнолингвистикасы . зерттеу объектілерін өзара әрі іштей топтастыра зерттеу принципін қатал сақтауды талап етеді. Бұл жүйелілік принципі талабынан туындайтын әдіс.тәсілдердің бірі. Акдемик Ә.Т.Қайдар этнолингвистикалық деректерді «Адам», «Қоғам», «Табиғат» деп аталатын үш үлкен салаға жіктеуді ұсынған [1, 19]. Ғалым ана тіліміздің сөздік қорының мәйегі саналатын ФТ.тердің басым көпшілігінің қай кәсіпке байланысты туындағанына және қазіргі уақыттағы білдіретін ұғымына қарай топтастырудың қажеттілігіне ерекше мән береді.
Дегенмен, бұл «Адам», «Қоғам», «Табиғат» макротоптық жүйесінің этнолингвистикалық зерттеулердегі мәнін, тақырыптық.мағыналық, лексико.семантикалық топтастырудың құрылымдық лингвистикадағы тиімділігін
        
        ӘОЖ   : : 811.512.122'355:636                                       ... ... ... ... жылқы малына қатысты фразеологиялық тіркестердің этномәдени
уәждемесі
10.02.06 – түркі тілдері
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертацияның
а в т о р е ф е р а т ... ... ... ... Республикасы Білім және ғылым министрлігі
А.Ясауи атындағы Халықаралық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... хан атындағы
халықаралық қатынастар және
әлем
тілдері университеті
Диссертация 2007 жылы «30» қарашада сағат –де ҚР БжҒМ ... Тіл ... ... ... 10.02.02 – ... тілі және ... ... тілдері мамандықтары бойынша филология ғылымдарының докторы ғылыми
дәрежесін алу үшін диссертация ... ... ... ... ... (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі,
29).
Диссертациясымен ҚР Білім және ғылым ... ... ... ... ... (050010, ... ... Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2007 жылы «30» қазанда таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының ... ... ... СИПАТТАМАСЫ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Егеменді ел болып, тәуелсіздік туын ... ... ... бүгінгі таңдағы алдына қойған мақсаты – дамыған елу
ел қатарына қосылу. Бұл мақсатқа жетудің бір жолы – қай сала ... ... ... етіп, қазақтың материалдық, ... ... ... әрекет жасау. Осыған байланысты ... тіл ... ... ... ... болмысы, дүниетанымы тілінде
сақталған құнды дүниелерімен танылуда. Академик Ә.Т.Қайдардың осы бағыттағы
«Қазақтар ана тілі әлемінде» және ... ... ... атты көлемді
еңбектерін жазу үстінде екендігі ғылыми көпшілікке белгілі. Сонымен ... ... ... ... тілін дүниетанымы, салт-дәстүрі,
наным-сенімі арқылы зерттеу ісі кеңінен қолға алынып ... ... ... болса да қоршаған ... ... ... ... ... ойы, ... тілі ... жарыққа
шығатыны қазіргі тіл білімінде антропоцентристік бағыт арқылы дәлелденуде.
Осыған байланысты ... ... ... таным негізінде жасалған айшықты
тұжырым ретінде фразеологиялық тіркестерді (ФТ) зерттеудің мәні ... ... ... ... ... күнге жеткен сөз байлығымызды
жинап, толық меңгеріп, өзіндік нақыш-бояуымен келесі ... ... ету ... ... ... тіл білімінде қалыптасқан этнолингвистика саласының
негізгі міндеттерінің бірі.
Қазақ халқының ұлттық болмысы мен ... ... ... ... қабаттарының бірі – төрт түлікке байланысты, оның ішінде жылқы
малына қатысты тұрақты ... ... ... ... ... ... теңеулері сөздігінде» берілген 5000 фразеологизмнің 1300-і (25 %)
жануарлар атауларымен байланысты болса, оның 449-ы үй ... ... ... ... ... ең көбі ... ... қатысты фразеологизмдер
(103, 22,9 %).
Заман ағымына қарай ғылым да, зерттеу әдістері де, түрлі ... ... Төрт ... ... зерттеу сонау ХІ ғасырда тек сипаттау,
салыстыру әдістерімен шектелсе, соңғы уақыттарда салғастырыла (Номинханов),
тақырыптық топ ... ... ... ономасиологиялық негізін
анықтау (Жанәбілов) сияқты әр алуан объектілік тұрғыдан зерттеліп отыр. ... 10-15 жыл ... ... келе ... этнолингвистика ғылымының аясында
төрт түлік ішіндегі жылқы малына қатысты ФТ ... ... ... ... жоқ. Сондықтан да біздің жұмысымыз, жылқы ... ... ... ... ... ... түлікке қатысты ФТ-терді зерттеуге қатысты теориялық мәселелердің
ғылыми негізі С.Кеңесбаев, ... ... ... ... ... ... ... ФТ-тер
қалыптасуының нақты уәжділік және этнолингвистикалық сипаты А.Жылқыбаева,
Қ.Ғабитхан, Ш.Сейтова, Б.Дина, ... ... ... ... ... этномәдениетін сипаттайтын өзекті арқаудың бірі – қазақ тілінде
жылқы малына қатысты қалыптасқан ... ... орай ... зерттеудің
мақсаты – сөздік қорымыздағы жылқы малына қатысты ... ... ... ... ... ... олардың мағынасын
экстралингвистикалық факторлар арқылы ашуға талпыныс жасау.
Осымен байланысты ұлттық болмыс пен төл мәдениетті тану мен ... ... ... ... малына байланысты ФТ-тердің, тарихи-
этнографиялық деректердің, этнолингвистикалық сипатын зерттеу, ... дау ... ... да бұл ... ... ... арнайы қарастырылуы және жылқы малына қатысты ... ... ... мен наным-сенімдерін, салт-дәстүрлерін,
әлеуметтік-қоғамдық факторларға қатысты ... ... ... ... өте келе адамды бейнелеуге, танытуға дәйек ... ... да, бай тіл ... негізінде анықтау, дәлелдеу – зерттеу
жұмысының өзектілігі болып табылады.
Зерттеу жұмысының нысаны. Қазақ тілі тілдік деректеріндегі жылқы малына
қатысты ... ... ... ... ... мен ... ашу – ... нысанына жатады.
Зерттеу жұмысының пәні. Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты ФТ-тердің
этнолингвистикалық сипаты.
Зерттеу ... ... мен ... ... жұмысының мақсаты –
қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты ФТ-тердің этномәдени уәждемелерін
анықтау. Осы мақсатқа сай ... ... ... ... ... ... байланысты қазақ тіліндегі және басқа түркі
тілдеріндегі ... ... ... ... шолу ... ... қазақ тіліндегі жылқы малына ... ... ... ... ... ... ... жылқы малына қатысты ФТ-тердің уәжділік сипатын
анықтау;
- қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... экстралингвистикалық факторлар
арқылы айқындай отырып, мағынасын ашу;
- түркі тілдеріндегі жылқы малына ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдері. Диссертациялық жұмыстың мақсат-
міндеттеріне сәйкес тарихи-салыстырмалы, сипаттамалық зерттеу, жүйелеу,
тақырыптық-мағыналық ... ... ... әдістері
қолданылды.
Зерттеу жұмысының дереккөздері. Зерттеу жұмысының дереккөздеріне: Қазақ
тілінің фразеологиялық ... ... 1977), ... ... және ... ... и образных выражений» сөздіктері, Р.Сыздықтың
«Сөздер сөйлейді» еңбегі, Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі (он томдық: 1974-
1986), ... ... ... ... ... (1966), ... ... сөздігі (2005), Кыргыз тилинин фразеологиялык сөздүгү (Ж.Осмонова,
К.Конкобаев, Ш.Жапаров, 2001), Türk atasözleri (1993), ... (1969) және ... ... ... С.Қасимановтың Ә.Ермековтың еңбектері, халық ауыз әдебиеті
үлгілері алынды.
Зерттеу жұмысының әдістанымдық негіздері. Зерттеу ... ... ... ... ... М.М.Копыленко, Е.Жанпейсов, Н.Уәлиев,
Ж.Манкеева т.б. ғалымдардың ... ... ... ... ... ... орындалып шығуына ғылыми негіз болды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы мен ... Бұл ... ... жылқыға қатысты ФТ-тердің этномәдениетпен ... ... ... ... ... ... ... жылқы малына қатысты ФТ-тер жинақталып, тақырыптық-мағыналық
топтарға жіктелді;
- жылқы ... ... ... ... ... ... жылқы малына қатысты ФТ-тердің этнолингвистикалық сипатын
дәйектейтін уәждік белгілері анықталды;
- жылқы малына ... ... ... ... ... ... талдау жасауға талпыныс жасалды.
Зерттеу жұмысының теориялық маңыздылығы. Қазіргі уақыт ... бір ұлт ... ... ... өркениеті мен
мәдениетін тіл арқылы, оның ... ... білу – ең ... да ... бірі. Бұл – қазіргі қазақ тіл біліміндегі антропоцентристік
бағытқа толығымен сәйкес келеді. Осы тұрғыдан алғанда қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... ашып
беру, олардың этномәдени мағыналарын анықтау, «тіл мен ... «тіл ... ... сәйкес интерпретация жасаудың мәні ерекше. ... ... ... ... тұжырымдар мен нақты нәтижелер қазақ
тіл білімінің ... ... ... қалыптасуына
өз деңгейінде теориялық үлес қоса алады.
Зерттеу жұмысының практикалық маңыздылығы. Зерттеу жұмысы нәтижелерін
жоғары оқу орындарында оқытылатын – тіл ... ... ... ... ... ... курстарын
оқытуда, түрлі арнаулы ... мен ... ... ... ... деп ... ... жұмысы нәтижелерін, лексикографиялық тәжірибелерде –
сөздіктер құрастыруда, шешендік өнерде т.б. ... ... де ... ... ... ... тұрғысынан құндылығы
бар деуге болады.
Зерттеу жұмысы бойынша қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
- Қазақ тілінің сөздік қорында жылқыға қатысты қалыптасқан ... ұлт ... мен ... сипаттайтын негізгі этномазмұнды
ақпарат көздерінің бірі;
- жылқы малына қатысты ФТ-тердің жасалуына жылқының жасы ... тегі мен ... ... дене мүшелеріне, түр-
түсіне, жылқы ауруына, сыны мен бабына, мінезіне, түрлі жай-
күйі мен қимыл-қозғалысына, жылқы шаруашылығына, ат-әбзелдеріне
қатысты этномәдени ... уәж ... ... ... ... ФТ-терді толық жинақтап, олардың жасалу
уәждерін ашып ...... ... ... ... ... қатысты қалыптасқан ФТ-тер халқымыздың дүниетанымы
мен наным-сеніміне, ... ... ... бейнесін жасауға қатысты коннотациялық
сипаттағы тілдік бірліктер;
- жылқы ... ... ... ... ... тек ... ... болған;
- зерттеу материалы тақырыптық-мағыналық топтарға сараланды.
Зерттеу жұмысының талқылануы мен жариялануы. Зерттеу жұмысының негізгі
мазмұны мен ... ... ... ... ... ... өткен М.Мырзахметұлының 75 жасқа толу
мерейтойына арналған “Түрік халықтары әдебиеті тарихының ... ... ... және ... атты Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда
(Тараз, 2005), Тараз ... ... ... ... “Жас
ғалым – 2005” атты Республикалық ғылыми-практикалық конференцияда (Тараз,
2005), академик Ө.Айтбаевтың 70 жылдық ... ... ... ... және тіл ... мәселелері» атты халықаралық
ғылыми-теориялық конференцияда (Алматы, 2007), ... ... ... ... ... «Лингвистикалық жұма» атты ғылыми-әдістемелік
лингвистикалық семинарда (2007, маусым) баяндалып, тақырыпқа қатысты ғылыми
басылымдарда 4 ... ... ... ... ... – кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және ... ... ... кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі, зерттеу нысаны,
пәні, мақсаты мен ... ... ... ... ... және ... ... қорғауға ұсынылатын тұжырымдар зерттеу
барысында қолданылған әдістер, пайдаланылған ... ... ... туралы мәлімет беріледі.
Жұмыстың бірінші тарауы «Қазақ тіліндегі ... ... ... топтардың этномәдени мәні» деп аталады. 1.1. «Жылқы ... ... ... ... т.б. тұрғыдан зерттелу жайы» ... ... төрт ... ... оның ... ... байланысты тілдік
бірліктердің көне жазба ескерткіштерден бастап бүгінге дейінгі жарық ... ... сөз ... ... ... ... ... малы
атауларын сөз еткен авторлардың ... ... ... ... ... ... ... (түрік тілі) еңбектерінің орны
айрықша. Сондай-ақ, Т.Дүшеналиева ... ... ... ... тілі),
М.Н.Губогло (гагауыз тілі), Э.Ф.Ишбердин (башқұрт тілі), ... ... ... ... ... т.б. ... өз ... жан-жануарлар лексикасын әр қырынан қарастырып,
оның ішінде жылқы малына қатысты пікірлерін де берген.
Қазақ тіл білімінде төрт ... ... ... ... мәселесі ХХ
ғасырдың екінші жартысынан бастап Ш.Жанәбілов (1953), ... ... (1989), ... (1990), ... (1997), ... ... (1998), ... (2005), Н.Айтбаева (2007)
т.б. сияқты тілші-ғалымдардың диссертацияларында жүйелі сөз болады. Сондай-
ақ, ... ... ... Х.Арғынбаев, Ә.Ермеков,
А.Тоқтабаев, С.Қасиманов, Қ.С.Ахметжанов, Ж.Сейітқұлова т.б. ғалымдардың
зерттеу мақалалары мен ... ... ... ... ... әр
қырынан қарастырылды.
Келесі 1.2 «Жылқыға қатысты ... ... ... ... ... деп ... тараушада қазақ тіл біліміндегі
тілші-ғалымдардың тақырыптық ... ... ... ... мен ... ... сөз ... этнолингвистикасы – зерттеу объектілерін өзара әрі іштей
топтастыра зерттеу ... ... ... ... ... Бұл жүйелілік
принципі талабынан туындайтын әдіс-тәсілдердің бірі. Акдемик Ә.Т.Қайдар
этнолингвистикалық деректерді «Адам», «Қоғам», ... деп ... ... ... жіктеуді ұсынған [1, 19]. Ғалым ана тіліміздің сөздік қорының
мәйегі саналатын ФТ-тердің басым көпшілігінің қай ... ... және ... уақыттағы білдіретін ұғымына қарай топтастырудың
қажеттілігіне ерекше мән ... бұл ... ... ... ... жүйесінің
этнолингвистикалық зерттеулердегі мәнін, тақырыптық-мағыналық, лексико-
семантикалық топтастырудың ... ... ... жоғары
бағалай отырып, тілді ұлт танымымен тығыз байланыста қараған ... ... ... не уәж ... тұр ... өзекті мәселе номинация
теориясына сүйенуді қажет етеді. Оны ... ... ... ... ... ... ... Б.Қалиевтің, К.Хұсайыновтың Ж.Манкееваның,
Е.Керімбаевтың, Р.Шойбековтің т.б. зерттеулері бұған дәлел.
Нақты айтқанда ... ... ... оның ... сипаттайтын,
атау үшін негіз бола алатын ерекшеліктерін, айрықша белгілерін, сапаларын,
яғни тілдік емес те ... ... ... ... ... қазіргі
номинация теориясында зат атауының негізіне уәж болған сол заттың ... ... мен ... алынады.
Өсімдік әлемінің ұлттық атауларын зерттеген профессор Б.Қалиев бүгінде
ғалымдардың атауға негіз болатын уәждеменің ортақ жүйесін төрт ... ... ... ... ... ... ... ұсынып отырғанын айта
келе, номинацияның бұл принципін барлық тілдерге ортақ әмбебап деп ... ... [2, ... ... атау мен зат ... ... емес факторларды
жан-жақты зерттемей тұрып, оның шығу себебін ... оңай бола ... келе тіл ... ... ... екі ... атап
көрсетеді:
1) бірінші дәрежелі немесе алғашқы атау ... ... Ол ... ... заттың қасиеттерімен уәжделеді.
2) екінші дәрежелі немесе кейінгі атау ... ... ... ... ... нәтижесінде өзін тудырған түбірмен мағыналық
байланысы үзіледі [3, 249].
Екінші дәрежелі атаудың ... ... ... адам ... ... ... Ол ... бұрыннан бар, етене таныс
нәрселермен ұқсатумен ... ... Яғни біз ... ... ... ... дәрежелі атау.
Сондай-ақ, осы тараушада ... ... ... ... ... ... Ш.Сейітова сияқты ғалымдардың
зерттеулеріндегі ... да ... ... ... ... ФТ-дегі уәжділік сипаты» деген тарауша
іштей 7-ге бөлінеді.
Уәжділік – синхронды ... оны ... ... ... ... ... ... «... труд этимолога в известном
смысле ... там, где ... ... мотиволога. Этимолог
вскрывает побудительный фактор, признак, который лег в ... ... его ... Но закономерности мотивации, наличие или отсутствие
мотивированности, группировка мотивов по мотивемам – эти и ... ... в ... ... этимолога не входят», – деп түсіндіреді [4].
Одан әрі осы пікірін нақтылай келіп, ғалым түркі тілдеріндегі жануарлар
атауларының уәждемелеріне әсер ететін ... ... ... ... 1) ... халықтарының өздерін қоршаған ортаға деген байқағыштық
қасиетінің ... ... 2) ... ... ... ... ... болуы; 3) жануар атауларының екінші бір жануар атауы
арқылы белгілі мөлшерде дамуы.
Осы қағидаға сүйене отырып, зерттеу нысанына ... ... ... ... ... ғасырлар бойы мал шаруашылығымен айналысып, оның бүкіл қыр-
сырын дұрыс тани ... ... ... «Жасы мен жынысына қатысты уәжділік» деген тараушада аты ... ... жас ... және ... қатысты ФТ-тердің
уәжділік сипаты сөз болады. Мысалы, жылқының алты айға дейінгі төлі ... ... ... ... ... ... деп ... (1-1,5 айлық
кезең). Құлыншақты желіге байлаудың екі шарты бар. Оның біріншісін қазақ
қарақұлақ болу ... ... ... ... деген тіркеспен айтқан.
«Қарақұлақ болудың» мәнісі мынада: құлыншақ құлағының ішкі жүні сары мамық
сияқты болады да, ... келе сол ... қара ... ... Бұл – ... ... ... жеткендігі, байларманға көнбістігі. Ал өркен –
құлыншақтың ішінен түсетін бірінші ... ... ... ... саумалды
мама биенің құлыншағы уызға бөгіп өркенін ерте тастайды. Өркені түскен
құлынды жылқы ... ... ... ... таниды. Жүні жылтыр, көз
жанары нұрлы, қабағы ашық, қимылы ... ... ... өсіп ... ... ... тілімізде «қубас айғыр құнанын ... ... ... ... ... ... ұғым ... малына қатысты
болғанда бауырынан еркек құлын ермеген айғырға қарата айтылады. Ал өзінен
еркек құлын болмаған айғыр үйіріндегі өз ... ... ... ... тай-құнандарды жайпап қуып, өз үйірін қызғанады. Бұл өз үйіріне
шаппайтын, оны басқадан қызғанатын жылқы ... ... бір ... ... 1.3.2 «Түр-түсіне байланысты уәжділік» деп аталады.
Қазақ ... ... ... төрт ... ... орны ... ... түр-түсін де дәл анықтап, өзіне сәйкес ат қойып, оны
қолдана ... ... мән ... ... ... да ... халықтың
дүниетанымынан, салт-санасы мен әдет-ғұрпынан, наным-сенімінен жылқы
малының түр-түсіне байланысты ... ... ... орын ... этнолог Ж. Бабалықұлы жылқы түстерінің бір мыңға жақын
болатынын анықтаған. «Қазақ халқы ... ... ... ... деп екі текті
топқа жіктейді. Қылаң дегені – ақ, боз, ақ боз, шаңқан, ... боз, ... ... т. б. ... ...... ... көк, жасыл, қызыл, күрең,
жирен, ... сұр, ... ... ... ... т.т. ... баранға
жіктеген өң-түстері табиғаттағы кемпірқосақ түсі негізінде аталған деуге
болады», – деп ... ... тән ... атап ... [5].
Ата-бабаларымыз малдағы ала түсті «сауысқан ала, ит ала» деп екі ... ... ... бір тал түк ... қылын қисайтпайтын,
табиғи түсін, үлгі, көлем қалпын бұзбайтын ала жылқыны – ... ала ... ... ... ... ... ... денеде белгілі бір тұрақты
орны жоқ, ... ... ... ... ... тұрақсыз өң-түсті атты ит
ала деп атайды.
Тәжірибелі жылқышылар мен бапкерлер боз ... ... ... ... ... ... ... не жүйрікті алам, не берікті
алам» ... ... ... ... қаракөк түстен шығатынын байқаймыз [6,
41]. Сонымен ... ... ... ... ... ... байланысты
алалы жылқы, ақтылы қой, ала тайдай бүлдіру, ала айғырдан ала аяқ ... ала тұяқ ... бір ... ала да туады, құла да туады т.б. ... ... ... ... ... тараушасы 1.3.3 «Сыны мен бабына қатысты уәжділік» деп
аталады. Сақ заманынан бері ... ... ... ... неше ... ... ... баптаған. Әдебиетші-ғалым Ж.Дәдебаев қазақ халқының
тұлпар баптаудағы көп ... бай ... ... қолымызға түгел
жетпегенін, оның көпшілігі ерте дәуірдегі білгірлермен бірге ұмыт ... [7, 5]. Әр ... ... ... бүгінгі ұрпаққа жеткен ат сыны, ат
баптау ... сол ... ... сыны мен тұлпар баптаудың үзік-үзік
жұрнақтары дерліктей ғана. Қазақ тілінде ... ... ... ... ... т.б. байланысты ФТ-термен қатар оның сыны мен ... ... де ... осы ... ... ... ... белгілі Күреңбай, Шоқай, Киікбай деген ат сыншылары болған.
Сондай-ақ, қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаевтың да ақындықпен қоса ... ... ... «Аттың сыны» өлеңімен танып білді. Осылардың ... ... ... ... әрбір мүшесіне айтқан мына сыны ... бас, ... ... қой ... ... кең, оны «үңгір сағақ»
деген, салпы ерін, бұлан ... ... жал, қоян жон, қуыс ... ... жер ... тазы ... ит ... құс топшы, серке сан, шоқтығы
өргек, қақпан бел».
Тәует бас – қазақ жүйріктерінің басы шағын, етсіз болып келеді, ...... ... ... тік, қой ...... ... ұқсайды, кең сағақ – үңірейген, кең сағақ, салпы ерін – ерні
салбыраңқы келеді, ... ... – қаз ... сұлу көрінгенімен, шабуға
жаралған жүйрік үшін жайсыз. ... ... ... ұзын емес, бұланның
мойнындай жұмырланып келеді, құлан жал – жалы ... да ... ... та емес,
құланның жалындай майда келеді, қоян жон – жоны жұмырланып, қоян ... қуыс ...... ... ... ... ашық тұрады, бота
тірсек – жүйріктің тірсегі ботаның тірсегіндей маймиып келеді. Маймиған
тірсекті артқы ... ... ... күшті болады.
Жүйрік атқа баптау кезінде «кең ішек» болсын деп бие сүтін беретін
болған. Жүйрік аттың тері әр ... ... Оны ... тер, ащы тер, ... деп ... Ауыл арасында шапқылай жүріп бусындырып терлетуді – бордақ
тер дейді. Мұндайда ... қара ... ... ... ... қосып ащы тер шығарады. Тердің дәмі ... ... ... ... ... ... ... су тер шығады. Мұны ... тер ... ... ... ... ерін ... ... ал. Күреске түсер
батырдың, көңілін ... ... ал» ... ... ... ат ... туындаса керек.
1.3.4 «Тегі мен табиғи ерекшеліктеріне ... ... ... ... тегі мен табиғи ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... тегі мен ... қатысты мынадай атаулар кездеседі: сәйгүлік, пырақ, дүлдүл,
қазанат, екітүгей, арғымақ, дөрбіт, тұғыр, қашыр, ... ... ... ... ... тобышақ, текежаумыт, жабы, қарабайыр, жорға,
жүйрік, асау, шабан, суын, жайлауыш, алатаң, бөдес, шобыр. Осылардың ... ... ... ... ... тұлпар, арғымақ, пырақ,
дүлдүл, жорға, жүйрік, ... ... ... ... сан ... ... ... де шыққан. Мәселен, жол жорға,
су жорға, шайқалған жорға, тайпалған ... ... ... шалыс жорға т.б.
Осы аталған жорға түрлерінің бәрі бірдей бағаланбайды. Жорға жарыстарына су
жорға, тайпалған жорға, шайқалған ... ... ... және ... ... [6, ... жасауда көбінде жылқының жақсы тұқымдары алынған. Десек те
тарпаң, жабы ... ... ... ... тұқымдары да адамның
өрескел, дөрекі іс-әрекеттерін сипаттауда ФТ-тер жасауға уәж ... ... ... ... ... ... жабы болу, жабыдай
жалтаңдау т.б.
1.3.5 «Жылқы шаруашылығына қатысты уәжділік» деп аталатын ... ... ... ... ... сөз ... Басты шаруашылығы
– мал ... ... ... ... халқы үнемі өздерінің малға
тәуелділігін ... ... ... ішінде жылқы малының көшпелілер
тұрмысында алар орны ... ... ... ... төрт түліктің
ішіндегі жылқы шаруашылығына қатысты ФТ-тер де мол ... ... ... ... ... ... жылқы күзеу, құнажын байтал күзеу, құнан
күзеу, қысыр күзеу, тай күзеу т.б. тіркестер кездеседі. Жылқы ... ... ... ... тәртіппен олардың құйрық жалын қырқу, қысқартуды
жылқы күзеу деп айтады. Ал, тайды кекіл, шоқтық қалдырмай күзесе, оны ... деп ... ... ... ... онда да ауыл ... ... жерге болмаса, қазақта тайды ұзақ сапарға, ... міну ... ... ... ... шоқтық іспетті көріктеуіш нышан қажетсіз. Бұл
тұста да шаруаның ... ... ... ... ... ... қолданылатын шұрайлауға байланысты
қолданылатын әдісті шұра салу деп ... Асау ... ... ... бүлдіргесін кигізіп, сабымен бұрау салады. Шұраны әдетте шу асауға
салады. М.Әуезовтің «Абай жолы» ... ... асау ... ... шұрайлап деген сөз кездеседі. Шұра салуды жазушы шұрайлау деген
нұсқада қолданған: Бірақ өзге ... ... ... ... екі ... ... ақ ... қатты ызаланып алған. Құлақтан басып, ... екі ... ... ... ... ... (М.Ә. Шығ. жинағы,
А., 1980, 3 т.). Шаруашылықты жүргізудегі, төл күтіп-баптап ... ... ... ... ... ... ... – «қатты қиналып,
шыңғырған дауыс шығады» деген мағынадағы ... ... ... ... 1.3.6 ... ... мен ауруларына қатысты уәжділік»
деп аталады. Жылқы малының дене мүшелерін ... ... ... ... ат ... не ... бүгінде некен-саяқ. Десек те ... ... ... жылқы малының мүшелерін атап көрсеткен
Ж.Бабалықұлы, С.Қасиманов, А.Тоқтабай ... ... ... Жылқы малының дене ... ... 44 ... ... 46 ... ал ... 84 атауды берген.
Осы атаулар тілімізде көптеген ФТ-тердің ... ... уәж ... Мысалы:
ат жалын құшты, ат кекілін кесісті, ат ... ... ат ... ... енді ... ... ... ФТ-терді сөз ететін ... ... ұлан ... ... ... ... төрт түлікке бірдей келетін
індеттерді әр ... ... ... жеке атау ... әр қилы шаралар
қолданған. Мысалы, жұқпалы топалаң ауруын жылқыда ... ... ірі ... ... ... ... «топалаң», ешкіде «шекшек»
деп атаған.
Құлынның тамағынан шыққан ісіктердің бір түрін қазақ ... ... ... деп ... ... ...... ақау» деген
тіркестің шығу тарихы осы ауру атымен байланысты.
Халықтың әр түлікте кездесетін бір ауруды басқаша атауы ұлтымыздың ... ... тани ... екені анық. «Қотыр», «көнтек», «көңқотыр»,
«қыршаңқы» деген ауру аттарының бәрін қотыр деуге болады. Осылардың ішінде
жылқыға ...... ... ... ... ... және жаяның үстінен ... да, ... жүні ... ... ... тұрады. Тілі қыршаңқы, қыршаңқы сөз
секілді тіркестер осы ауру атымен байланысты. Десек те қотыр сөзі ... бұл ауру ... ... ... ... «Қотыр ат соқыр атқа
жақын жүреді» деген мақалда көп міністен, ауыр жұмыстан, ... ... ... ... қотыр болған жылқының қорада тұрса ... т.б. ... ... ... ... ... шыққанда көзі сау
аттарға жақындай алмай, бір жерде ғана ... ... ... ... бар ... атты ... алып, соған сүйкеніп, соны айналшықтап,
төңіректеп жүріп алатын әдетін айтып тұр.
Ал ... ... 1.3.7 «Ат ... қатысты уәжділік» деп аталады.
Қазақ халқы ат әбзелдеріне ерекше көңіл бөлген. Ер-тоқым жабдықтарын қыздар
тағатын сәнді әшекей бұйымдарға ... ... Ер мен ... да ... ... ... ... Ердің сәнді болуымен қатар оның ... ... да ... ... Ұзақ ... ... сапарға шыққан адамның
ыңғайлы отыруы, жаумен шайқасуында жеңіске жетуіне де әсер етеді. Ер аттың
шайқас ... ... ... тік ... ... ... ... ыңғайлы
отыруын, жерге құлап түспеуін қамтамасыз етеді. ... ... ер тек ... ... ... ... ... атқа да зиян келтірмейтін құрал болуы
тиіс. Мұның бәрін жетік меңгерген ... ... ... ... түрлі
ФТ-тер пайда болған. Мысалы: ерттеп міну, ерттеулі аттай, ері ... ер ... ... ... ... ерге байланысты тіркестер бүгінде
ауыс мағынада адамға қатысты ... ... ат ... ... ... ... қалыптасқан тізгінін жиды, тізгінінен айырылды,
тізгінін берді, тізгін ұшымен келді, тізгінін ... ... ... ... ... бер, ... өз ... алды, тізгіндеп ұстады,
тізгінге жабысу, тізгінді босатты (жіберді) т.б. ФТ-тер ... ... ... ... ... ФТ-терді ... ... деп ... ... тарауда жылқы малына
қатысты ФТ-тер лингвистикадағы тілді адам болмысымен бірлікте ... ... әдіс ... ... Бұл ... ФТ-
тердің қазақ халқының болмысын, дүниетанымын, психологиясын, ... ... ... ... ... ... «Қазақ тіліндегі жылқыға қатысты ... ... атты ... ... тіл ... ... ... зерттеуге қатысты мәселелер
айтылады.
Фразеологизмдер – тілдің мағыналық жағының ... ... Олар ... ... орта ... күрделі ұғымдар мен түсініктерді
қысқа әрі ықшамды, бейнелі және эмоционалды түрде беруге өте қабілетті. ... ... ... ... сөз ... ... әлемі
жөніндегі түсініктерді адамзат қоғамына ауыстырудың өзіндік ... ... ... ... ... ... сәйкес ерекшеліктері
бар жақсы үйретілген үй ... ... ... мінез-құлқын,
қылықтарын сырт көзбен қарап, бейнелі түрде салыстыру ... ... ... жануарлар әлеміне, екінші жағынан, адамдардың қоғамдағы ... және ... әр ... ... жағдайларындағы мінез-
құлықтарына ... ... ... ... бұл ... ... қалыптастырудың бейнелі-аялық негізі және
олардың мағынасын өзгерту және ауыстыру уәждері ... ... ... ... және ... таба ... ... қазақ тілінде ғана
кездесетін «адам жылқы мінезді» тіркесі адамды жағымды жағынан сипаттайды.
Мұнда ... ... ... тез ... келтіріп алуға деген
қабілеттілігімен ерекшеленетін адам сөз болып тұр. Жылқыға тән бұл қасиетті
көшпелілер ... ... ... ... оны ең абзал қасиет ретінде
адамның бойына ауыстырады ... ... біз ... ... ... ... ... халықтың тарихи-этнографиялық процестері, рухани-мәдениеті,
әдет-ғұрыптары, салт-дәстүрлері, дүниені қабылдауы, мифологиясы жөніндегі
нақты ұғым-түсініктерді береді. Оларда тіл мен ... тіл мен ... ... ... байланысы жарқын көрініс тапқан.
Тіл дамуының алуан түрлі кезеңдерінде қалыптасқан фразеологизмдердің
осы зерттеліп отырған тобының сақталып қалуы олардың ... ... ... ... ... ... ... сабақтастығын айқындауға мүмкіндік
береді.
2.1.1 «Салт-дәстүр, наным-сенімге байланысты фразеологизмдердің
этнолингвистикалық сипаты».
Қазақ ... «мал ... деп ... тұтқандықтан тіршілігінің қай
кезеңін де онымен байланыстырған. ... да бұл ... ... ... ... ... негізінде қалыптасқан жылқыға
байланысты фразеологизмдерге этнолингвистикалық тұрғыдан түсінік беруді
мақсат еттік.
«Малға ... ... әр қас ... ... ... ... өздерінің барлық әдет-ғұрып, салт-санасын ... ... - ... белгілі түрколог В.В.Радлов [8].
Жылқыға қатысты әдет-ғұрыптардың бір тобы адам өмірінің кезеңдерімен
(туу, балалық шақ, ... ... ... ... жатса, енді бір
тобы шаруашылығына байланысты туындаған. Мәселен, бұрынғы уақытта аяғы ауыр
әйелдің толғағы қатты ... ... ... сыртына әкеліп ат байлаған
немесе ... ... ... ... ... ... ... жылқы
айдаған. Дүниеге перзент келгенде «Ат қосшылы болдың ба? Қырық ... ба?» деп ... Ат ... – ұл ... яғни қасыңа ат қосшы болып
жүретін ұл туылды деген сөз, ал қырық жылқы – қыз ... Қыз ... ... салт ... ... ... (47, 37, 27, 17, 9 ... берілген. Сонда
қыз туылса, әке-шешесіне қырық жылқы әкелетіндігі бұл фразеологизмге арқау
болып тұр.
Ат мінгізіп, тон кигізді (шапан ... ... ... ... ... қонақтарға, құда-жекжаттарға жасайтын кәделерінің бірінің
негізінде жасалған. Мәселен, құда түсу рәсімін құдалардың бір-біріне ... ... киіт ... ат ... ... ... ... да киім-кешек түрінде сый-кәделер тарту ... ... ... саналады. Ауқатты құдалар бір-біріне ат мінгізіп, өте
қымбат ішіктер мен тондар да сыйлай алады. Бұл дәстүр бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... елдің өз мұқтажына, талап-тілегіне орай ... ... ... ... ... ауа райы аса суық қиыр ... ... арасында 12-15 км қашықтыққа сай келетін «передышка собачей езды»
деген ұғым бар ... Сол ... ... ... ... ... рөлін де
атқарған. Мәселен, 20-25 шақырым жерді – ат шаптырым жер, 8-10 ...... ... жер, 5 ... ... – тай ... жер деп шамалап
айту кеңінен таралған.
Жылқы малына қатысты қалыптасқан ... ... ... ... ... ... беруге болады:
1) Уақыт, мезгілдік мөлшерін білдіретін фразеологизмдер: жылқы тұсар
кез; бие сауымдай уақыт; ат қара тіл ... бие ... кез; ... кез ... Сан мөлшерін білдіретін фразеологизмдер: бір үйір жылқы; бір ... бір желі ... бір тай, бір ... ел; ... ... ... ... жылқы, ақтылы қой; салт атты сабау қамшылы; қоралаған қой,
қостаған жылқы т.б.
3) Қашықтық, көлем, аумаққа байланысты фразеологизмдер: ат ... ат ... атан ... жер; ат ... ат ... ... жер; ат бойы;
бес биенің сабасындай; бие бауындай жер; ат адым; тай ... ... ат ... жер; ат жетпес жер; желі бойы; тай тұяқ алтын; тай тұяқ
күміс; ат басындай алтын; тай ... ... ... ... деп ... екі ... ... айтады. Бұл
фразеологизм халықтық уақыт өлшемін білдіретін ... ... ... ... бие сауымдай уақыт екі сағатқа тең, яғни ... екі ... ... ... отыратын болған. Бұл фразеологизм өзінің
мағынасын сақтай отырып, структуралық ... ... ... бие ... // бие ... ... // бие сауымдай шақ және т. б. ... ат ... ... ... қолданылады. Мысалы: Сен ертең де кел.
Мен әкемнің қазынасынан ат басындай алтын, қой басындай ділда алайын, ... ... ... (ҚЕ). Бұл көрсетілген мысалда ат басындай тіркесі алтын
құйманың көлемін көрсету үшін қолданылып тұр. Бұл ... ... ... ... жасалған. Бұл тіркес сонымен ... ... ... ... қолданылады. Мысалы, Қайғымен басылар, Ат
басындай ... ... ... 3 т., 1987, 20 ... ... ... ... фразеологизмдердің
этнолингвистикалық сипаты».
Жылқының ең басты қасиеті – ел қорғау жолында келтірген зор ... ... ... ... ... тек қана атқа ... ... қатысты қазақ сияқты ел кемде кем. Өйткені оның тағдыры –
ұлан-байтақ даласы. Тарихтағы қиян-кескі жорықтар, дала үшін ұзақ қан ... ат ... ... жылқыны қастерлеуінің себебі мол. Жылқы олар үшін тек
азық, көлік құралы ғана емес, экономикалық, ... ... және ... ... ... Түркілер аттарының көмегімен бұл шеті Азия,
Европа, ол шеті Африкаға созылған кең байтақ жерді, жаңа ... ... ... ... факторы етті. Тіпті, өткен замандарда жылқы малын
әскери стратегияға да қолданған. ... ... ... ... ... үшін ... жылқы малын салып айдаған да шаң көтерген, сол кезде
қорғандағылар бұл ... ... ... ... одан қашқан. Арғы жағын былай
қойғанда, мұндай ... ... 1916 жылы ... ... А.Имановтың
да пайдаланғандығын жазушы С.Мұқановтың «Қазақ қауымы» атты ... [9, ... ... түйенің (нардың, атанның) қомы ... ... ... ... жасалған іс-әрекет кезіндегі қимылдың
образдылығын көрсетуде қолданылады. Бұрын қазақ халқының ... ... ... шабуыл жасауы, қас дұшпандарының барымта жасауы сияқты
қиын жағдайлар жиі өткен. ... ... ... ... оны тек ... қарсы алған. Қазақ халқының өмірінде бұндай ... ... ... тарихи фактор болып қалыптасқан. Тарихы анық бұл
тіркес кейін адамның ... ... ... ... және т.б. осындай кездерді бейнелейтін сипатқа ие ... ... ... ... нәтижесінде жиі қоныс аудару қажеттігі
пайда болатын халықтың өміріндегі қиын ... ... атта ... қам жоқ ... ... қолданылады. Кездейсоқ болған нәрсенің
аласүргіндікке, бас сауғалауға әкелетіндігі белгілі. ... ... ... ... және осыған байланысты адамдардың үйреншікті
өмір сүру қалпы бұзылады, содан барып ат ... да, ... ... ал адам
күйсіз қалады.
2.1.4 «Дене мүшелеріне байланысты фразеолоизмдердің этнолингвистикалық
сипаты» атты келесі тараушада ... дене ... ... ... ... сөз ... ... ат жалын
тартып мінді фразеологизмі о ... ... ... ... ... ... ... 7-12 жас аралығындағы баланың ер жігіттік мінезіне
және ... ... ... ... Бұрын қазақ арасында бұл жастағы бала
өздігінен атқа міне алған. Фразеологизм бүгінде ауыс мағынада «адам болды,
ер жетті, ... ... ... ... қолданылады. Мысалы: «Жаратқан, осы
еркек кіндікті үш ақ ... ... ат ... тартып мінгенін көрсем
арманым жоқ, ұстағанның қолында, тістегеннің аузында ... ... - деп ... үні ... әлі ... ... ... тұрғандай
(Ә.Көшімов). Бұл сөйлемде аталмыш тіркес ат арқасына міну фразеологизмінің
синонимі ретінде көрінеді, яғни «ер ... ... ... ... ... ... қатар тілде «шынығу» деген мағынасы да бар. Мысалы:
«Қарсақпай» заводында істейтін, ... ... ... ... ... «Тар жол, ... кешу» уақытында ат жалын тартып мінген, өзімше
қазақтың төңкерісшілер штабының бір мүшесі, жолдас ... ... ... ... ... ... «кетісті, араздасты, мүлде
безді» мағынасын білдіреді. Мысалы: Екеуін де бай ... ... ... дақ ... ... ... ... бұлар, түңіле сөйледі. Сонда да
олардан ат ... ... кете ... түрі жоқ ... ... ежелгі ат кекілін кесісіп, бәрінің көзінше (жұрт алдында)
достық, туысқандық, бейбітшілік ... бұзу ... ... ... әрекет әдетте екі жаққа «аттың соғысуға ... ... ... ... ... ... бойынша әскери іске, басқа
мәселеге болсын дағдыласса, «ат тізесін қостым» деп кеткен, ал ... «ат ... ... деп ... [ҚСЭ, ... ... мен күй-жайына байланысты фразеологизмдердің
этнолингвистикалық сипаты».
Құр атқа мінгендей ... ...... сергіп қалу»
дегенді білдіреді. Мұндағы құр ат дегеннің мағынасы «ұзақ уақыт ... тың ат». ... ... осы ... құр сөзі туралы: «Құр
сөзінің түпкі бір мағынасы монғол тілінде «өткен жылғы, былтырғы ... ... ... ... ... ... қоңы ... малды хур
тарга деп атайды, өткен жылдан күзелмеген жалды хур дәл дейді. Демек, ... ... ... де мал ... қатысты келіп, тіркескенде, «өткен
жылдан мінілмеген, демек қоңы ... ... тың» ... ... Бұнда түркі-монғол тілдеріне ортақ сөздердің кейбіреулерінің жеке
тұрғандағы мағынасы сақталмай, тіркес құрамында ... ...... ... өте дәлелді [10]. Құр сөзі ... ... ... ... ... ... ... айғыр сияқты атауларымен де,
өзге атаулармен де келе береді.
Құтпан айғырдай азынау. Жылқылардың арасында кез келгенінің ... ... ... ... тән ... Үйір ... ... үйіріндегі
жылқыларды шашау шығармай бір жерде ұстап, басқарып, кісінеуі арқылы
соңынан ... Ол ... ... бұзған басқа айғырларды қуып, өзінің
аумағын қорғайды, құлағын жымқырып, тісін қышырлатып, кейде шайқасуға ... ол ... ... дауыс шығарып, қатты азынайды. Бұған ... мына ... ... бола ... сақа айғырдай сақылдау; өз
үйірін шақар айғырдай қайыру. Бұл ... ... мен ... іс-
әрекеттеріндегі ұқсас аялық элементтердің ассоциативтік ауыстырылуы
негізінде ... ... ... айтқанда ешкімді өзіне, өзінің аумағына
жақындатпау, оны қорғау ... ... ... күні ... ... ... торып, азынап шыға келеді әлі-ақ! – деп, босалаңдау ғана лекіте ... - ... жә, мен ... - деп ... ... «Тегі мен табиғи ерекшеліктеріне қатысты ... ... ... // ... ... су ... жорға // сауырдан су төгілмес
жорға. Көшпелілерде «алдымен бір аяғын, ... ... ... алға ... бір ... ... жорға» ең құнды деп танылған. Бұл жағдайда
жылқы бір қалыпты қозғалатындықтан адамды ... ... ... ... ... су ... төрт аяғы тең жорға деп те атайды. Тілде
бұл тіркес сөзі аузынан үздіксіз төгіліп ... ... ... ... да қолданылады. Бұл аталған орамдар адамға біркелкілік және
бірқалыптылық белгілерінің негізінде ... ... бұл ... жырлауы кезінде де, жорғаның жүрісі кезінде де аңғарылады. Мысалы:
Бозбала жиынында ... ... ... алатын да Нұрым, жақсылардың
тобында жырдан өрмек ... су ... да сол ... «Су ... ... ... ... реңкі бар және «икемделу, көңілін
табу» деген мағынада қолданылады: Баланы ... ... ... ... ... жорға боп шал жылмаңдап. Отыз құл мынау тек жан емес қой ... ... жүр ... ... Бұл тіркестің бейнелі-аялық негізі
адамға ыңғайлылық туғызатын жорғаның ... ... ... табылады. Сол
сияқты біреудің көңілін табатын адам екінші бір адамға ыңғайлылық, қолайлы
жағдай жасайды. Сөйтіп ... ... ... ... ... (жайлылық,
ыңғайлылық) негізінде ауыстырылады.
Тарпаң жігіт фразеологизмі ... ... ... ... ... қатар қыңырлық, қырсықтық тәрізді мінездің ... де ... ... Ехластан: «бұл қай Жұнысов?» деп те сұрай
алмады, түрлері де ... ... де ... қырдың бір топ
тарпаң жігіттерін бастап келген офицер формалы басшы қазақтан да ... ... қою ... ... (Х.Есенжанов). Бұл сөйлемде дала
жігіттері дөрекі, ысымаған, қырсық, қыңыр ... ... Енді ... мінез-құлқын сипаттай отырып, неге қазақтың басқа балама сөзін
емес, дәл «тарпаң» сөзі ... ... ... ... ... ... ... түсіндіріледі. Соңғы кездерге дейін ... орыс ... ... мен Белоруссияның орманды далаларында және
ормандарында, Украинада, бүкіл ... ... ... Донда,
Төменгі Поволжьеде, тіпті Уралға дейін өмір сүрген. Тарпаңдар қыңыр, үркек
және тістегіш болып келеді [6, 316]. Осылайша ... ... ... ... ... ... ... балама
белгілері негізінде тарпаң атпен салыстырады.
2.1.7 «Түр-түсі мен ауруларына ... ... ... Ала ... бүлдіру. Бұл тіркесті түсіндіретін
екі нұсқа бар. Оның бірін Ш.Ш.Уәлиханов былайша ... «ала ... ... ... ... ... Мен Құлжада ойрат
тайпасының бір қарт білгірімен әңгімелестім. Ол ... ... ... мен казактарды жеңуі туралы көне жырларды айтып берді.
Бұл кезең туралы қырғыздардың аңыз-әңгімелері қаншалықты ... ... ... ... ... ... ... Бұл
жырдан мен жоғарыда келтірілген мәтелді түсіндірудің ... ... ... ... күн ... үрейлене күтетін еді; қалмақтар
ноғайлардың күшінен қорқып оларға шабуыл жасауға бата ... ... ... ... ала тай бас ... үзіп, үйірде ойран салады.
Ноғайлар қорыққандарынан туған жерлерін, ... ... ... ... ... қалмақтың тайшасы Сары-Манджу шабуыл жасап, ол жерді ... ... ... ... нұсқа табыншылардың байқағандарына қатысты болып келеді: «ала
түсті жылқылар асау, ... ... ... ала ... ... мақтамайды, олардан төзімді, жегін аты шыға ... ... ... ... ... ұқсас болғандықтан нұсқалар ... ... ... [11]. Ала ... ... ... ... дес бермейтін, өзінің қызбалығын ұстай алмайтын, ұрысуға дайын
тұратын адамдардың іс-әрекеті де ... ... ... тез ... түрлі дау-дамай туғызады. Мысалы: Елді ала тайдай бүлдіріп, сені ... қара ... көк ... ... ... бүлдіру фразеологизмінің пайда болуы туралы Ш.Ш.Уәлиханов
келтірген этнографиялық дерек осы фразеологизмнің ... ... ... болжау жасаймыз.
Киеңкі болғыр! Бұл фразеологизм тілімізде қарғыс мәнінде қолданылады.
Мұндағы ... ... дәл ... бұл күнде екінің бірі тап басып айтып
бере алмайды. «Бүгінгі қазақ білетін киеңкі сөзі – жылқыда ... ... ... ал ауруды қара қаптал деп те атайды» дегенді қазақ тілінің
түсіндірме сөздігі көрсетеді (ҚТТС, 5 т., ... ... ... атты пьесасында: Тек келінің
киеңкі ... та... Және бір ... Жер ... күн ... киесі – деген сөздер бар. Л.Будагов, В.Радловтардың сөздіктерінің
көрсетуі бойынша, Қазан татарлары тілінде ... ... ... ... сөз: ... қатын – бала көрмеген әйел (Радлов. Т. ІІ. 2,
1345). Жоғарыдағы мысалда М.Әуезов осы мағынасында қолданылып тұр» – ... ... [10]. Біз ... материалдарда киеңкі – «биенің,
байталдың несебі бұзылып ауыратын ауру» дегенді кездестірдік. Яғни, киеңкі
академик Р.Сыздықтың ... ... ... ... ... ... келетін
жылқының тек ұрғашысында (байтал, бие) кездесетін ауру ... ... ... ауыс ... тек әйел ... ... ... «Мінезіне қатысты фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаты».
Тұлпар ат адамға тән қасиеттерімен ерекшелінеді. Батырлар жырында аттардың
шайқас үстінде айла ... ... ... ... бұл айлаларды
аттың иесі үйретеді. Аттың бұндай ... ... ... орын ... ... қашады, керекті кезде жерге иіледі, оқтан ... ... ... да ... және оның ... жауды алдау. Мұндай жылқылардың
атты әскерлер ... ... ... ... [12, ... ... ... жараланған болса, оны соғыс алаңынан
алып шығып, тістерімен абайлап жерге қояды. Шапқан ... ... ... ... Егер батыр алға қарай құлайын деп бара ... ... ... деп бара ... ... ... оған ... болады. Жаралы
батыр үшін жылайды, оған шабуыл жасауға әрекеттенген жыртқыш аңдарды,
жабайы құстарды ... ... ... о ... ... ... денесін
еліне апаруға әрекеттенеді. «Қобыланды батыр» дастанында Тайбурылдың
жараланған Қобыландыны сыртқы ... ... ... ... ... сияқты жылқының бойында кездесетін түрлі қасиеттері (жақсы, жаман)
тілімізде оның мінезіне қатысты фразеологизмдердің туындауына себеп ... ... ... ... бір ... ... ... жүріп
алатын жылқының мінезінен алынған. Жылқыларда кеңістіктік консерватизм
жақсы дамыған. Ересек жануарлар жаңа ... ұзақ (2-3 жыл) ... ... жайылымына қаша береді. Халық белгілі бір жерге жиі бара ... ... ... ... ... ... ... түрде өз
үйіріне немесе белгілі бір жерге үйренген жылқыға теңейді. Ассоциативті
теңестіру екі нысан ... ... ... іске ... ... ... ... фразеологизмі мінезі тұрақсыз, құбылмалы адамды
сипаттайды. Мысалы: Өкпешілін қайтерсің! Тарпаң тайдай қылтылдап. ... Тазы ит ... ... ... ... бұлтылдап (Д.Бабатайұлы).
Мұндай сипаттама осы ат тұқымына бақылау жасау ... ... ... ... ... мінез-құлқындағы белгілер тұрақсыз, сенімсіз,
жауапсыз адамның мінезіне ауыстырылған.
2.2 «Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... (ММ) де ... ең ... бұлақтарына жатады. Әрбір ММ-дердің бойына этнос
болмысына, оның рухани ... ... ... ... ... ... т.б. ... бай информация жинақталғанын ескерсек,
олардың ... ... ... қосар үлесі зор.
ММ-дердің этнолингвистикалық сипатын анықтау деп көне дәуірден келе
жатқан тұла бойы тарихқа толы ММ-дердің ... ... ... ... ... көздерін, қазіргі тілдегі қолданылуын, яғни ауыспалы
мағыналарының қалыптасуын зерттеуді айтамыз. Мағына қалыптасуындағы ... ... ... ... болған жағдайлар деп түсінеміз. Мысалы:
Күлікте күлкі қыла көрме деген мәтелдің шығу тарихы ... ... ... ... ... еріңнің, Астында көп жүгірер күлік бар, – деген (Шалкиіз
жырау) жолдардағы күлік сөзі жылқы ... ... ... ... ... ... сөзінің бұдан басқа «ат сыны, атты санатқа қосу, ... да бар. ... тері ... бапталған суытылған жүйріктерін
бәйгеге қосар алдында төреші сайыпкерлердің, атсейістердің алдынан шұбатып
өткізетін, не ... ... ... болған. Әрине, бәйге аты –
сәйгүліктер екіден, төрттен емес, біртіндеп сыналған. ... ...... қосылатын жүйріктің мүшесін, үстіне мінер шабандозын,
тұрманын тегіс көріп ... ... Одан ұлы ... ... ұлан ... ... тек ат ... көбейтетін кейбір қужауырын, суыту кезде
саңсырап ... ... алып қалу құқы ... «Күлікте күлкі қыла
көрме» деген мәтел осыдан шыққан. Сәйгүлік сөзі, яғни ... сай» ... Бұл сөз ... күрк деп ... ... ... қарасып алдынан
өтті күрктен» (Қамбар батыр).
Біртұтас жүйесін, тұлға-тұрпаты мен ... ... ... әрбір
ММ-дердің ішкі формасынан, яғни мағынасынан ұлттық діл, мәдени-ұлттық ... ... ... ... ... ... мен тарихына, салт-
дәстүріне, ұлттық дүниетанымына байланыстыра зерттеуді ... ... ... ... тіл ... осы жаңа да ... ... нысаны бола алатынына көз жеткіземіз. Осыған байланысты
бұл тараушада жылқының мінезіне, тегі мен ... ... ... мен ... және ... ... салт-дәстүрі мен
наным-сеніміне байланысты қалыптасқан ММ-дердің этнолингвистикалық табиғаты
іштей 5 топқа бөлініп талданады
2.3 «Түркі тілдеріндегі ... ... ... ... ұқсастықтар мен
айырмашылықтар» деп аталатын келесі ... ... ... ... ... ... тілдеріндегі сипаты сөз болады. Әрбір халық өзінің әлемдік
суретін тілі негізінде қалыптастырады. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленетін тілдерге
қарағанда туыстас тілдерде ... ... үшін ... ... ... ... ... халықтар үшін қай кезде де өз ұлтының тілі
арқылы түсінісу күні бүгінге дейін ешбір қиындықсыз ... ... ... ... ... ... де ... айғағы.
Түркі сөздері өз басынан сан түрлі тарихи кезеңдерді өткізіп ... ... олар ... ... сөздік қорын сақтап қалды. Бұл
пікіріміздің дәлелі – ерте кезеңдерден келе жатқан ... ... ... мұралары, әр түрлі деректері, түркі ... ... ... ... ... болып есептеледі. Мысалы: Махмуд
Қашқаридың сөздігінде кездесетін «кіші ... ... ... ... ... ... ... халықтарының көбінде сақталған. Бұл мақалдағы jілқі
сөзі «мал» ... ... тұр. ... да ... ... ... сақталған нұсқаларында «мал» мағынасындағы сөздер (мал, мол,
хайван) қолданылады. ... қаз. адам ... ... мал ... ... ... ішінде жылқы аласы сыртында» нұсқасы да ... // ... ... ... мол ... ... // ... адам аласы ичинде, хайван аласы
дашында // ... ... ... ... ... ... дишинда.
Жылқы малына қатысты ФТ-тердің сабақтастығы мен ортақтығы түркі
тілдерінің синхронды ... ... Бұл әр ... топтар мен
аймақтардағы қазіргі түркі тілдерінде ... ... ... өте ... нұсқалас ФТ-дің көптеп кездесетінін көрсетеді. ФТ-дің бұл қабатында
заңды түрде болған ... ... және ... олар не бұл ... шығу тегі мен тұрмысының ортақтығын
көрсетеді, не олардың әр түрлі тарихи даму кезеңдеріндегі ... ... ... ... ... Бұған кейбір мысалдарды келтіруге
болады: қаз. ат жалын тартып міну// қырғ. ат ... ... ... «ержету,
шешім қабылдай алатын жігіт болу»; қаз. ат басындай // өзб. ...... да бір ... көлемін анықтау кезінде қолданылады;
қаз. жақсы атқа бір қамшы, жаман атқа мың қамшы // қырғ. ... атка ... ... атка миң ... // өзб. яхши отга бир ... ямон отга минг
қамчи // ұйғ. яхши атқа бир қамча, яман атқа миң қамча // түркім. ягшы ... ... яман ата мүң ... ... ... алшақта орналасқан түрік халқының жылқыға деген
көзқарастарында ... ... ... ... at kafalı ... ... аудармасы: ат басты) деген тіркес «ақымақ» мағынасын
береді. Негізінен түркі халықтарында «ақымақтық» ... қой, ... ... арқылы берілген. Халық жылқы жайын сөз еткенде біріншіден, оның
ерге серіктігін, ... ... дене ... ... сөз ... ... ... ретінде көрсету сирек кездеседі.
Atlar tepişir, arada eşekler ezilir ... ... ... ... ... ... ... әсерінен кішілердің зардап ... ... бар. Бұл ... ... «екі түйе ... ... ... өледі»
тіркесімен беріледі. Әлдінің әлсізге жасайтын зорлығын бейнелейтін ... ... ... ... ... болған. Қазақ халқы зорлықшы
ретінде түйені алса, ... ... ... отыр. Сондай-ақ, қырғыз
халқында «Сиыр сойсоң, уч күн ... ... ... сойсоң, жети күн үйүңөн
чыкпа» деген ... бар. Бұл ... ... ... ... сияқты жылқы
етін сүйетіндігін аңғартып тұр. Ал, түріктер жылқының етін ... ... ... ... ... түсіндіреді. Қазақтар мен түріктердегі жылқы
өсіру мәдениетін зерттеген Али Аббас Шынар ... ... ... ... жылқы етін жемейді» деген мәлімет келтіреді [12, 45].
Бірақ ислам дінінде ... етін ... ... ... ... ... ... бұл келтірген мәліметі дәлелді емес сияқты.
Қысқасы, түркі тілдерінде жылқы малына қатысты ФТ-тердегі ұқсастықтар мен
айырмашылықтарды олардың құрылымы мен ... ... ... ... ... ... ... қатысты ФТ-тердің диалектілік ерекшелігі бар ма деген
сауал туады. Этносқа қатысты деректердің бәрін ... ... ... ... қарап, тірнектеп жинап, түгел қамтуды ... ... ... ... ... сонау тайпа тілінен
бастау алып, жергілікті тұрғындар қолданысында сақталып келе жатқан көне де
байырғы сөздерді, ... ... ... әр ... ... ... ... кәсіпшілікке байланысты ұғым-түсініктерді жинақтап,
түсіндіретін диалектілер де бұлақ көзі ретінде қабылданады.
Жалпы ФТ-тердің ... ... әсер ... ... бірі – сол ... ... халықтың айналысатын негізгі кәсіп түрі. Міне, сондықтан
да әр түрлі аймақтарда өмір сүріп ... ... ... жылқы малына
қатысты ФТ-терге талдау жасау арқылы олардың осы ... ... ... айқындағымыз келді.
Мәселен, Түркіменстандағы қазақтар тілінде ат та шөл, адам да шөл
(Түрікм., Красн.) деген ... ... ... ... мен аттың қатты
шөлдеуі» мағынасындағы ... Бұл ... ... ... ... сол
жердің табиғаты тиек болған. Себебі Түркіменстанның табиғаты құмды, шөлді,
ыстық болып ... Ал, ... ... ... ... ... «ат
байлар» тіркесін қолданады. Әдетте, қазақ әдеби тілінде «ат ... ... ... Ал бұл ... ... қыз ... «келешек сенің барар үйің,
ат байларың, қазығың» деген мағынада образды қолданылады.
2.4 «Жылқы ... ... ... ... ... ... негіздері». Жылқы малына қатысты ФТ-терге ұйытқы болған
сөздердің этимологиялық негіздерін берудегі ... ...... қатысты түбір сөздердің негізі түркі тілдерінің өзінде жатқандығын
аңғарту. Яғни, басқа ... ... ... ... ... көбі өз ... пайда болғандығын айқындау. Мәселен, жұнттай
семіз фразеологизіміндегі жұнт ... шығу ... көз ... ... ... ҚТС-нде 2 мағынасы берілген: 1) ұлпаны ... ... ... тәрізді мақұлық; 2) көне. жылқы, ат (жұнт жылы – жылқы
жылы). Яғни, бұл сөз де ... ... ... беретін сөз. М.Қашқари
сөздігінде бұл атау йунд тұлғасында келіп, «ат, ... оның ... ... ... ... ... 12 ... бір қайырылатын жыл
атауларының бірі – ... ... аты осы ... аталған: йунд йылы (жылқы
жылы). Ескі қыпшақтар ескерткіштерінің тілінде йунт деп ... ... ... бір ... ... ... Онда қыпшақ тобына
жататын тілдердің өзіндік ішкі даму заңдылығы бойынша, ... ... ... ... сөз соңындағы ұяң дыбыс (-д) ... (-т) ... ... ... ... ... ... Зерттеуші А.М.Щербак joнт
сөзі «лошадь» деген мағына беретінін сөз ете ... ... ... ... ... ... түседі: «mëгlÿk kулун ëркäк joнда ... ... ... Көне ... ...... ... жалғауы
жалғанып (йунт), ол түбірмен кірігіп, қалыптасып ... ... ... ... ... йығ = деген сөз «бір жерге жинау» ... ... ... ... бұл лексеманың тығыршықтай семіз, күйлі-қоңды
малға, көбінесе жылқы малына байланысты айтылатындығын келтіреді [16, ... ... ... жүні әрі ... әрі ... ... белгілі нәрсе. Олай
болса, жұнттай сөзінің төркіні көне түркі тілдерінде қолданылған юнт (jynd)
«жылқы» мағынасындағы сөзбен ... ... ... ... ... ... материалдарымыз қазақ тілінің сөздік
қорындағы жылқы малына қатысты ... ... орны мен үлес ... ... ... ... творчествосының жемісі, тілдің ажарын кіргізетін, оның
құдіретін ... ... ойды ... ... өзіндік нақышымен
жеткізетін, ата-бабадан мұра ретінде келген сөз ... ... ... ... ФТ-тер этнос тілінің құрамдас ... ... ... ... жасаудың ғылым үшін
құндылығы ерекше.
Жылқы малына қатысты ФТ-терге этнолингвистикалық ... ... ... ... ... көне ... қабаттарынан екендігіне
көз жеткіздік.
Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты ... ... ... ... мен ... жағынан алуан түрлі, олардың басым
бөлігі халықтың ... ... ... және т.б. ... оның ... ... ... терең жаяды. Барлық осы ерекшеліктер, ең
алдымен, ұлттың объективтік ... ... ... ... ... да бір көрініс тапқан алуан түрлі табиғи құбылыстарға, қоғамның
даму заңдылықтарына олардың баға беруін ... ... ... ... ... мен ары ... семантикалық дамуы
белгілі бір заңдылықтар негізінде жүзеге ... Бұл ... ... ... ... ... ... мен олардың шығу тегін анықтау
арқылы айқындалды.
Қазақ тіліндегі біз қарастырып ... ... ... ... ... ... процестері, рухани-мәдениеті, әдет-ғұрыптары,
салт-дәстүрлері, дүниені қабылдауы, мифологиясы ... ... ... ... Оларда тіл мен этностың, тіл мен рухани мәдениеттің
өзара тығыз байланысы жарқын көрініс тапқан.
Тіл ... ... ... ... қалыптасқан ФТ-тердің осы
зерттеліп отырған ... ... ... ... ... ... бір
қарқынын, олардың пайда болуының тарихи сабақтастығын айқындауға мүмкіндік
береді.
Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты ... ... ... ... туралы ұғымдары мен түсініктері ... ... ... ... ... ... ... орнығып қалғандығына
көзімізді жеткізеді. Бір нысаннан екінші ... ... өту ... ... ... ... ... белгілі бір
ерекшеліктері, айрықша ... ... яғни бір ... ... және т.б. негізінде жүзеге асырылып отырған.
Қорыта келе, жұмыста қазақ тіліндегі ... ... ... ФТ-терді
тақырыптық-мағыналық жағынан топтастыру арқылы олардың жасы мен ... сыны мен ... тегі мен ... ... ... ... қатысты ФТ-тердің этномәдени уәждемелері айқындалды. Сондай-ақ
жылқы ... ... ... ... туындаған
фразеологизмдер, жылқы шаруашылығы мен ат ... ... және ... ... ... ... өлшем
негізінде пайда болған ФТ-тердің этнолингвистикалық ... ... ... ... жылқы малына қатысты ФТ-тер тақырыптық-
мағыналық жағынан топтастырылса, екіншіден, сол классификация бойынша
оларға ... ... ... ... ... болмысын
танытатын коннотация сипаты нақты дәлелденіп, осы жіктелген ... ... ... мен ... жағынан ұқсас жылқы малына қатысты ФТ-тер түркі
тілдерінде көптеп кездеседі. Бұны түркі халықтарының тарихи сабақтастығынан
деп ... ... ... ... ... ... ... мен
ортақтығы түркі тілдерінің синхронды ... ... Бұл әр ... мен ... ... ... ... жылқы малына қатысты бір-
біріне өте ұқсас немесе нұсқалас ФТ-дің көптеп кездесетінінен көрінеді.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... Ә. ... ... ... мәселелері. –Алматы: «Ана тілі», 1998.
-304 б.
2 Калиев Б. Лексико-семантическая и морфологическая структура названий
растений в казахском языке. –Алматы: «Мектеп», 1996. -168 ... ... Ж. ... лексиканың ұлттық сипаты. –Алматы: «Ғылым», 1997.
-272 б.
4 Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. –Алматы: «Евразия», 1995. -178
с.
5 Бабалықұлы Ж. ... түсі // ... ... 2005. 25 ... Ер ... ... Ж. Аупбаев). –Алматы: «Қайнар», 1987. -328 б.
7 ... Ж. ... сыны мен ... –Алматы: «Бастау», 1994. -16 б.
8 Радлов В.В. Қазақтардың малдары // «Жалын», 1989. №4, 63-69 ... ... А. ... ХІХ ғ. мен ХХ ғ. ... ... ... ... –Алматы, 1992. -228 б.
10 Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. Алматы: «Санат», 1997. -224 ... ... С.К. ... ... ... ... на ... лексики скотоводства в казахском языке. ... ... ... 1990. -167 б.
12 Шынар А. Қазақтар мен ... ... ... ... және оның
рөлі (ауд. Кенан Коч). –Шымкент: «Әлия», 2001. -135 б.
13 Кайдар А.Т. ... ... ... ... на основе лексики скотоводства в казахском языке // Известия
АН КазССР. Серия филологическая, 1987. №1, 3-8 ... ... А.М. ... домашных и диких животных в тюркских языках //
Историческое развитие лексики тюркских ... ... 1961. 82-161 ... ... М.С. ... ... лұғат-ит түрк» деген еңбегіндегі
төрт түлік мал атаулары. Ф.ғ.к. диссер. қолжазбасы. 10.02.06. ... -170 ... ... ... ... ... ... –Алматы: «Ғылым», 1966.
-240 б.
Диссертацияның негізгі мазмұны мен тұжырымдамалары төмендегі
басылымдарда ... ... малы ... ... ... // «Жас ғалым –
2005» атты ... ... ... ... ... ... ... институты, 2005, 83-86 бб.
2 «Жылқы атауларына байланысты ... ... ... // ... ... әдебиеті тарихының өзекті мәселелері: өткені,
бүгіні және ертеңі». Халықаралық ғылыми-теориялық ... ... ... атындағы Тараз мемлекеттік университеті, 2005, 229-230
бб.
3 «Жылқы малына қатысты бірер ... ... ... // ... ... ... 2006, №4 (94), 153-156 ... «Қазақ халқының салт-дәстүрі, наным-сенімі негізінде қалыптасқан
жылқы атауларына байланысты фразеологизмдер» // ... ... ... 83-87 ... «Сөз ... ... ... шаруашылығында қолданылатын бірер
атаулардың этимологиясы жайында) // Алматы: «ҚазҰУ Хабаршысы», 2006, ... 89-91 ... ... ... ... ... ... тұлғалық топтары» //
Шымкент: «Ізденуші», 2007, №2 (04), 11-17 бб.
7 «Жылқы малының сыны мен ... ... ... семантикалық
ерекшеліктері» // «Ө.Айтбайұлы және тіл білімінің мәселелері». Халықаралық
ғылыми-теориялық конференция ... ... ... ... ... ... 2007, 218-221 бб.
РЕЗЮМЕ
Байтелиева Жанар Дарибековна
Этнокультурная мотивировка фразеологических сочетаний,
связанных с лошадью в казахском языке
специальность: 10.02.06 – тюркские языки
Актуальность ... ... ... историко-этнографических сведений, фразеологических
сочетаний, ... с ... ... в ... в ... ... национального быта и родной культуры, как нам представляется, не
вызывает ни у кого ... в том, что ... тема ... ... ... в ... ... Поэтому специальное рассмотрение данной
темы в этнолингвистическом аспекте и обсуждение темы фразеологических
сочетаний, ... с ... ... ... древних народных
мировоззрений и ... ... ... ... со ... ... в языковые факты описания и
изучения людей подчеркивает актуальность исследовательской работы.
Предмет исследования. Предметом ... ... ... ... фактах казахского языка познавательного значения, ... и ... ... ... ... с ... и задачи исследования. Цель исследования – ... ... ... ... ... с лошадью
в казахском языке. В соответствии с целью были определены следующие задачи:
- научный ... ... ... ... ... ... с лошадью в казахском и других тюркских языках;
- сбор и ... по ... ... ... ... с ... в казахском языке;
- определение характера мотивировки ... ... с ... в ... ... ... этнолингвистической природы, значения фразеологических
сочетаний, ... с ... в ... ... ... ... ... сходств и различий во фразеологических сочетаниях,
связанных с лошадью в тюркских языках.
Методы ... В ... с ... и ... ... были ... ... исследования как
историко-сравнительный, описательный, этнолингвистический, а также методы
систематизации, предметно-тематической классификации.
Научная новизна и ... ... В ... ... ... фразеологических сочетаний, связанных с лошадью, в
казахском языке с этнокультурой в ... ... ... были ... ... ... ... сочетания, связанные с лошадью, были собраны и
классифицированы по предметно-тематическим ... ... ... ... с ... были ... определения;
- были ... ... ... определяющие
этнолингвистический характер фразеологических сочетаний, связанных с
лошадью;
- была предпринята ... ... ... некоторых слов,
послуживших основой для фразеологических сочетаний, связанных с лошадью.
Теоретическая и практическая ... ... ... ... ... в анализе природы фразеологических сочетаний,
связанных с лошадью, в ... ... в ... ... ... и их ... согласно теориям «язык и
нация», «язык и культура».
Результаты исследования можно использовать при ... ... и ... ... ... по истории языка, лексикологии,
фразеологии, этнолингвистики, лингвокультурологии.
Выводы диссертационного исследования, выдвигаемые к ... ... ... ... с лошадью, установившиеся в
словарном фонде казахского языка – один из ... ... ... ... быт и ... ... мотивом для образования фразеологических сочетаний, ... ... ... ... наименования, связанные с возрастом и
полом, породой и природными особенностями, с ... ... ... ... видом и уходом, характером, ... ... ... хозяйством, а также снаряжениями лошади;
- окончательный сбор и ... ... ... ... ... с лошадью – одна из ... ... ... сочетания, связанные с лошадью,
являются языковыми единицами ... ... ... ... с ... ... и ... традициями, социально-
общественными факторами;
- основой во фразеологических сочетаниях, связанных с лошадью, ... были ... ... ... ... ... ... в предметно-тематических
группах.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы теңеу мәнді тілдік бірліктердің этнотанымдық сипаты22 бет
Сын есім компонентті фразеологизмдер36 бет
Тұрақты тіркестерді оқыту23 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
«Ойлау» фразеосемантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар типологиясы62 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Ірі қара малына қойылған негізгі ветеринарлық санитарлық талаптар21 бет
Іс қағаздардың түрлері. Еңбекке қатысты құжаттар7 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Автолиздің ерте мерзімдегі жылқы және қой еті өнімдерінің технологиясын дайындау62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь