Корқыт ата кітабы

Қорқыт есімі — түркі тектес халыкдар арасында кеңінен мәлім, „Қорқыт ата кітабы"—түркі елінде кең тарап келген аңыздар негізіңде XI ғ. шамасында жазылған шығарма. Қорқыт — тарихта болған өнер иесі, заманының ақсақал-биі, батыры, даңқты ақылгөй адамы. Зерттеушілер пікірінше ол оғыз қыпшақтардың Баят-қият руынан шығып, VIII—IX ғасырларда өмір сүрген. Қорқыт істерін әр халық әр турлі аңыз еткен, оның атын әулиелер қатарына қосқан. Қазак. аңыздарьшда да Қорқыт көп жасаған көрген, ақыл иесі дана, ел мұңын жырлаған күйші, қобыз өнерінің атасы болып келеді.
„Қорқыт ата кітабын тұңғыш зертттеушцгің бірі неміс ғалымы Н. Ф. Диц өзінің "Аталар сөзі" атты жинағында Қорыттың әкесі Қармыш (немесе Қырмыш), шешесі диц пері қызы деген аңыз бар дейдіжәне оны 366 алыпбатыр, 24 бек, 3 2 даңқты сұлтандар шықкдн Огыз тайпасының өкілі дей келіп, көп халықтардың әулие тутатынын ескертеді. Ал оғыздар IX—X ғасырларда ірі мемлекет құрған.
Олар Алтайдан батысқа қараған кең өлкені. Орта Азия мен Кавказ жерлерін түгел дерлік өзіне қаратқан. Осынша байтақ, жұртты билеген оғыздардың құрамында қазіргі түркі тілдес халықтардың көпішлігі-ақ болган. Соның ішінде кейін қырғыэ. қазақ, түрікмен, өзбек, азербайжаи аталып кетксн халықтар да бар. Сондықтан „Қорқыт ата кітабын" сол халықтар арасыңда кең тараған ескі аңыз сюжеттерінің негізінде жасалды деуші ғалымдардың (В. В. Бартольд, А. Ю. Якубинский, В. М. Жирмунский, т. б.) пікірлерін қостамасқа болмайды. Ал осман түріктерінің ұлтжанды тарихшылары (Яғыджи-оғли Али) „Қорқыт атаны" иеленіп, өздерінің XV ғасырда жасаған аттас сұлтаңдары (Екінші Баязит балалары — Қорқут, Огуз) есімдерімен орынсыз байланыстырады. Мұны әйгілі ғалым В. М. Жир-мунский өзінің „Оғыздардың қаһармандық эпосы және Қорқыт кітабы" атты еңбегінде келтіреді. Кеңес ғалымдарының
        
        Корқыт ата кітабы
Қорқыт есімі — түркі тектес халыкдар арасында ... ... ата ... ... кең тарап келген аңыздар негізіңде XI ғ.
шамасында жазылған шығарма. ...... ... өнер иесі, заманының
ақсақал-биі, батыры, ... ... ... ... ... ол оғыз
қыпшақтардың Баят-қият руынан шығып, VIII—IX ғасырларда өмір ... ... әр ... әр ... аңыз ... оның атын ... қатарына қосқан.
Қазак. аңыздарьшда да Қорқыт көп жасаған көрген, ақыл иесі дана, ел мұңын
жырлаған күйші, қобыз ... ... ... ... ата ... ... зертттеушцгің бірі неміс ғалымы Н. Ф.
Диц өзінің "Аталар сөзі" атты ... ... ... Қармыш (немесе
Қырмыш), шешесі диц пері қызы деген аңыз бар ... оны 366 ... бек, 3 2 ... ... ... Огыз ... ... дей келіп, көп
халықтардың әулие тутатынын ескертеді. Ал оғыздар IX—X ғасырларда ... ... ... ... қараған кең өлкені. Орта Азия мен ... ... ... өзіне қаратқан. Осынша байтақ, жұртты ... ... ... ... ... ... көпішлігі-ақ болган.
Соның ішінде кейін қырғыэ. қазақ, түрікмен, өзбек, азербайжаи ... ... да бар. ... ... ата ... сол ... арасыңда кең
тараған ескі аңыз сюжеттерінің негізінде жасалды деуші ғалымдардың (В. ... А. Ю. ... В. М. ... т. б.) пікірлерін қостамасқа
болмайды. Ал осман түріктерінің ұлтжанды ... ... ... ... ... ... XV ғасырда жасаған аттас сұлтаңдары
(Екінші Баязит балалары — Қорқут, Огуз) есімдерімен орынсыз байланыстырады.
Мұны ... ... В. М. ... ... ... ... эпосы
және Қорқыт кітабы" атты еңбегінде келтіреді. Кеңес ... ... ата ... бір ... ... не бір ғана ... пайда бола қалған шығарма емес. Ол — ең алдымен халықтардың ... ... бойы ... ... ... мен ... негізінде
қалыптасқан, ұзақ, жылдарды қамтитын, тарихи ерлік кезеңдердің туындысы. В.
М. Жир-мунский пікірінше, қазір ... ... ... ата кітабьша"
кірген жырлар басқа да эпостар сияқты күрделі де ... ... ... ... ... өтіп ... Ол ... ұсақ, жыр, ертегі
әңгіме туріңде өмір сүріп келіп, кейін біріктіріліп үлкен бір циклды эпосқа
айналған. Эпостағы „Домрул" ... ... ... ... ... ... пайда болған. Қорқыт оқигасына тікелей байланысы жоқ, өзінше
бөлек ... ... ... ... ... ата ... оғыздардың
ата аруағын әріден бастап, даңқыта арттыра тусу мақсатында қоса ... ата" ... ... 12 ... бір ... ... үлкен
эпос жасалған. Эпостың бұлайынша циклденіп біту ке-зеңін В. М. ... ... орта шені мен XV ... бас ... ... ата кітабы" І2 жырдың қосындысы десек, онда оншақты ... өмір ... он ... ру ... ұлыстардын өткен дәуіріне сай оқиғалар
суреттеледі. Жыр оқиғасы әр түрлі географиялык, ортада ... Бірі ... ... енді бірі Орта ... ... ... немесе Сыр бойы,
Сардала (Дешті қыпшак,), Персия, Кавкаэ, т. б. жерлерде өтіп жатады. ... ... ... бір ... сол ... байланыстырады. Бұл болжаудың да шындығы бар. Соған
қоса, біздіңше „Қорқыт ата кітабына" деген әңгімелер бір ... ... ... ... ... ... көптеген халықтардың ертегі-
аңыздарынан алынып құрастырылған. Соңдықтан „Қорқыт ата кітабын" бір ... ... ... Онда ... ... ... ... үлесі
бар. Бұл пкірдің шындығын „Қорқыт ата ... ... көз ... ... ... ... ... асыл мүрасы — «Корқыт ата кітабы» ҮІІІ-ІХ
ғасырда Сыр бойын мекендеген оғыз тайпаларының арасында фопьклор ... ... ... ... ... ... ... паналаған оғыздардын,
арасьнда сақталған Қорқыттын, жырлары қағазға ... ... ... ... жыры ... жүзі ... назарынан тыс қалмай,
зерттелуде. Ғасырлар бойы бүкіп түрік ... ... ... ... ... ... бірлігі мен сабақтастығына арналған жырлары ... ... ... ... ... ... ... ретінде одан арі
жалғасьн табуда
Қорқыт ата өзінің ойын одан әрі ... ... ... өнеге
көрмеген қыз жаман, атадан тағылым алмаған ұл ... ... ... ... ... ана үшін бала екі көздің сыңары. Оның өсіп жетілсе, ол ... ... ... ... қалған мал болмаса, баланың күні қараң.
Ақылсыз балаға ата дәулетінен қайран жоқ. Қолына өткір ... ... ... ... ... ... сермеп, күшінді сәрп етпе. Батыр туған
жігіттің садағының оғы да қылыштай кесіп теседі. Өттрікші ... ... өмір ... көп ... өлкесін ен жайпаған оғыз
тайпаларында дүниеге келген, ел ағасы, көреген көсемі, сөз ... ... ... пірі ... ... ... барлық болжамдары қатесіз болған.
Ол ең қиын мәселелерді шешкен. Қандай қиын іс болмасын, ... ... ел ... ... кіріспеген, оның барлық өсиетін бұлжытпай орындаған.
Сондықтан болар, Қорқыт атадан мынадай өсиет сөз қалғән екен: «Қолына қобыз
ұстаған ұлан елден ... ... ... ... Кімнің батыр, кімнің бақыл
екенн жырау білер. Қобызьн сарнатқан жырауға думан керек».
Қорқыт су үстіде ... ... өзі ... қыл ... ... ... құс, жүгірген аң, барлық жан-жануар өзен жағасьнда отырып
тыңдайды екен. «Қорқыт осындай өнер туғызып, — деп ... ...... соншалық асыл мұра тастап кеткендіктен өлмеді. Өлімге қарсы амал
тапқан жан ... ... ... ... ... ... шын ... өзі өшсе де артында өлмейтін мұра қалдырған адам ... адам ... ... бұл ... ... мұраларын зерттеудегі үлкен
жаңалық болды. Ол «Қайда барсақ, Қорқыттың көрі» деген халық аузында ... ... ... оның ... және ... ... ... керсете білді. М.Әуезовтің зерттеуінше, шартарапты кезіп ... ... өзін ... ... ... ... ұшқан құстың
жемтігін, құлаған ағаштың шірігенін, ... ... ... ... Оларда
да бір шақта өмір, тіршілік болған. Енді сол өмір ... ... ... ... осы ... «көрге» санайды. Әсіресе адамдардың
соншалықты қысқа өмір сүретіні ... ... және адам ... ... ... ... мұраларын зерттеу ұлттық тарихымыздың ... жаңа ... ... екендігін далелдеи түсті. ... ... мен ... ... шешу үшін ... теориялық
және практикалық маңызының зор екендігін көрсетеді. Ол үшін ... ... ... ... ... ... Ә.Қоңыратбаев,
Р.Бердібаев, М.Жолдасбеков және басқа қорқыттанушылардың ... ... ... ... ... де ... ... аңыздарға тиісті дәрежеде көңіл бөліп отырды. Әсіресе. М. Әуезов, Ә.
Марғұлан, Е. Ысмайылов, Б. ... Ә. ... А. ... ... ... ... ... халқының да Қорқыты өз адамынан
санайтынын, оның тарихта болғандығын ... ... орай Сыр ... ... жанынан 1980 жылы үкіметіміз ескерткіш орнатты. Еңді
жоғарыда сөз ... ... ата ... сюжеттік ұқсастықтарына тоқтала
кетелік. Он екі жырдан туратын ... ... ... ... ... ... келетін жайларды қазак, жырлары мен аңыз-ертегілерінен көптеп
кездестіреміз. Сондай-ак, ... ... ... ... т. б.
халыктардың жыр-аңыздарында да ұқсас сюжеттердің ... ... ... ... жырларының ішінде „Қобыланды", „Алпамыс" сияқты
жырлардың көптеген оқиғасы ... ата ... ... жататыннын 1947 жылы
жазған бір ... Ә. ... ... көрсетеді. Біздіңше „Ер
Таргын", „Ер Сайын", „Қырымның қырық, батыры", т. б. жырлардан да ... ... ... болады. Аталған жырлардың жалпы әуені өте
жақын екенін атап көрсеткен орынды. Оғыз ... мен ... ... де, ... ... әр ... түсінік әрекеттерімен де ... ... ... ... ... келеді, алыптарша жыл санап емес,
күн санап ... ерте ер ... ... бөрідей тиеді. Тәңірі
қолданғандықтан, қандай қиындықты да жеңеді. Олар ер, бірақ аңғал. Аты ... ... сай. ... ... түс ... аян беру, қоштасу, жоқтау,
үйленуге байланысты салт, ата ... ... ... ... ... Батырлар әрқашан үстемдікке, зұлымдыққа ... ... ... ... т, б. ... ... ... қадыр-
қасиеттерімен көрінеді. Дерсеханның Тоқтарбай мен Бозмұнайлар ... ... ... сол үшін бар ... сарп етіп ел ... ... ... оның ұл көру мотиві мүлде ұқсас. Қазанның өзі жорыққа
кеткенде елінің шабылуы, оның түс ... ... ... ... ... баласы Ораздың тұтқындалуы, елдегі жауыздық әке-шешенің жоқтауы, зар
жылаған ... ... ... батырдың жарасын емдеудегі анасының
әдістері, қойшылар ісі, ... ... ... ... ... ... Құртқа мен Қарлыға бейнелеріне де ұқсас көріністер көп. Баласыз
Байбөрі, ... бала ... ... бәрі ... ... .,Ат ... ... ақын тілі қақсар", Отыз екі
тістен шыққан сөз, рулы елге тарар", „Жалғыз шауып жауды ... т. ... ... азақта әлі де кездеседі.
Жырдағы Қазанның елін жау шапқанын түсінде көріп, Қара көне ... ... ... бір ... келтірелік:
Қара көне аға мыз.
Бүгін мен бір түс кердім,
Түсімде қара күш көрдім.
Қолымдағы сұңқарым, ұшып кетті,
Ақ түндікті үйіме найзағай түсті,
Ордамды қалын. ... ... ... ... ... шапты,
Қара түйем бұқама тап берді,
Қара қарғайдай шашым көзімді жапты.
Он саусағым канға ... түс көру ... ... аруақтарымен тілдесуі ескі
түсініктегі ел ұғымына сай баяндалады. Бұл сияқты халық жыр-аңыздарында жиі
ұшырайтын үғымдар өте көп, ... ... ... ... ... білуі —
Алпамыс, т. б. қазақ батырлары әрекетіне сай. Мысалы: Қазанды көріп, ... ... ... сөзі ... ме ... өлі ме ... Қазан хан.
Қайда жүрдін әкем Қазан хан?
Кеше емес, үш күн бұрын өтті.
Үйнің. шабылған осы ... ... ... ... ... нардың мойнына іліпті,
Әйелін. Бурыла қат\ын енселі,
Қырық қьгзы сындарлы,
Қатар түзеп қасында,
Жылай кетіп барады.
Қырық жігіті касында,
Жалаң аяқ, жалаң бас,
Балаң Ораз о ... боп ... ... ... жылқынды
Тәуірлер айдап барады.
Алтын, күміс қазынанды,
Тәуірлер алып барады.
Қорқыт кітабында халыққа тән ерлік, өз еліне ... ... ... ... ... ... ... бұған айғақ.
Әсіресе Қарақойшының жауға қарсы айтқан ерлік сөздері бғған айқын дәлел. Ол
бес ... сай, көп ... ... ... тізе ... ... еткенде,
қайсарлықпен мына сөзді айтады:
Бос сөйлеме ит тәуір,
Итіммен бірге ас ішерсің,
Бұрылды ... деп ... да бір ... ... тең ... ... деп ... дағы тері бөркіме тең кедмес.
Алпыс тұтам найзаңды мақтама,
О дағы қызыл шоқпарыма тең келмес.
Қылышым бар деп махтааба,
О дағы ... ... тең ... ... -он оққа ... дағы ... сапты пышағыма тен келмес,
Жігіттерім қуатын байқап қара
Жалқы ... ... ит ... ... ... ... жас батыр Ораз дарға тартылмақ болады.
Осы жағдайдың өзінде соңғы сұрап, өз ... дар ... ... ... ... ағаш десем ұялма,
Меке менен Мединеге қақпа болған сен ағаш!
Аллаға өзі тілдескен ... аса ... ... өзендерге көпір болран бұл агаш.
Қара теңізге кеме болған сол ағаш.
Әли патша ... ер ... да бүл ... ... тұтқа, қынап та болған сол ағаш.
ХҰсайын, Хасан патшаға бесік ... бұл ... ... ерлерді қорқытқан да сол ағаш.
Жоғарыға карасам, мәуең сенің көрінбес.
Төменге қарасам, ... ... ... егер көз ... ... ... ... асқаңда шыдармысың, сен ағаш?
Егер шыдап сынбасаң, жас өмірін қиылса.
Жазаңды да тартарсың сен, кара ағаш,
Кес деп әмір берер ем, кара ... ... ... сен ... ... қазақ ақындарының кейбір шығамаларын еске
салады. ... ... ... ... ... ... домбыраның
„Қуағаш" емес екенін түсіндіруі әуендес сияқты,
Жас, кінәсіз бала батыр Ораздың сөздері оқушыға ... ... зары ... ... ... ... жырлары сюжетімен әуендес:
Тағы да Ораз сөйледі, сейлегенде ханым не деді?
Ағайынды жақтасан жалдастарын қымбат болмаса,
Шұрқырасып кісінеген жылқыларым қымбат ... ... ... ... ... бола ... бос ... өмірім қымбат болмаса,
Жастықтың кызығын көре алмай орманда
Қыршын қиылып жаным қымбат болмаса...—
деп Ораз дар ... ... ... Бұл сияқты зарды Жәдгердің
басынан да кездестіреміз ғой.
Ер ... ... ... ... ... ... да күн
санап тез өседі. Он бес жасында-ак, өзі тұстас балалардаы ... ... ... боп ... ... ... ... алғашқы ерлігі аңшылықта,
қауіпті жыртқыштарға қарсы күресте көрінеді. ... ... ... жекпе-жек арпалысып, оны жеңеді. Жалғыз көзді ... Жас ...... жауы — ... айлакер, қатыгез,
қатал. Бұқашханның анасы түс көріп, 6а-ласының ... ... ... Ол қырық қыз ертіп, баласын іздеп жолға шығады. Өлім халінде жатқан
ұлын тауып оны өзі ... ... ... Бұл ... ... ... ... мен Ерсайынды емдеп жазған ана, жар әрекеттерімен
үндес.
«Қорқыт ата кітабынадағы» Қазан мен ... елін ... ... азат ... де ұқсас. Қобыланды Қызылбастарға, ... ... ... елін ... ... ... жеңіспен оралған батыр
елінің жұртын көріп зарлайды. Сондай-ак, Қазан да шүйкелі гәуір келіп елін
шапқанда алыста жорықта, аң ... ... О да ... ... көріп зар
шегеді. Есін жиып, жауын қуып, өш алады. Қырық қыз, қырық ... ... жеті күн, жеті түн ... ... да ... ... қазақ аңыз
жырларындағыдай ұғымдас. Мысалы, Қазанның ... ... ... бірі ... әсірелене суреттеледі. Бұл сияқты көріністерді қазақтың XVI ... ... ... ... ... ... ... сезінеміз.
Қорқыт кітабындағы Бейректі тұтқыннаң босату эпизоды да „Қобыланды"
жырыңдағы батырлардың Көбікті тұтқынынан босанғаңдары сияқты. Екеуінде де
гәуірдің қыздары ... ... ... сол ... сезімдері үшіп іс
қылады. Бұл қыздардың бәрі де батыр. Өздері жеке ерлік көрсете алады.
„Қорқыт" эпосының ... ... ... ... алып ... Оның бойы—60 аршын, 60 пұтты өзі ғана ... ... Б9л ... ... ... ... да ... „Қобыланды" жырының
бір нұсқасында Қырық құлаш Қызыл Ер ... бәр. ... сиқы сол ... ... ... Үйсін қожа Секрек өзінің ағасы Әкіректің
жау қолына түсіп қанауда ұзақ жатып қалғанын балалармен ойнап жүргенде, ... одан өш алу ... ... сөзі ... ... ... үйіне келіп
шешесінен анық-қанығына көз жеткізеді. Бұл сияқты ... ... ... да жиі ... ... ... боп ... Секрек ұзақ
журіп, арып-талып жау қамалына жетеді. Бірақ, жаудан сақталу орнына, ... ... ... ... тәулік ұйықтап, аңғалдық
жасайды. Бұл мотивтің де батырлық ... тән ... ... ... анық жай.
Қазақ жырларында кездесетін бел құда, бесік құда салты Қорқыт атада
да ұшырайды. Бамсы мен Вану-шешекке (Гулбану) аналарының беліңде ... Бұл да ... ... Баян сұлу" жырындағы Сарыбай ... ... ... еске ... ... ... жыры).
„Қорқыт ата" кітабында нақылдар да көп кезігеді. Олардың мазмұны
жалпы адамгершілікке тәрбиелейді. ... ... ... әйел көрікті.
Ақсақалы жарасқан — шал көрікті, сүйікті (сыйлас) болса — ағайын көрікті.
Үлкен шаңырақтың ... отау ... ... ... жібі ... ... бала ... Дүние-мал шашылмай, Мырза деген атақ жоқ. Тәкаппарлықты
тәңірі ... ... ... бедеуге қорқак, жігіт міне адмас. Ананың хақы
(парызы) — құдайдың хақы. Куйеу бала — ұл ... Ұл — ... ері, ... ... Қыз ... ... — ана үлгісін ... ұл ... ... — әке ... ... ... сөйле де, тыныш отыр. Қыз анадан
үйренбей өнеге ... ұл ... ... ... ... ... ... сүйегі бүтін — өседі. Жалғыз жігіт қол (әскер) болмас, бос
ыдыстың түбі ... ... ... ақысы — құдай ақысы. Қонақ келмеген үйдің
құлағаны артық. Көп қорқытады, терең ... ... ... өлсе ... жұрттың бәрі де өледі. Сауыт күші — қылышпен қылшылдатып ... ... күші — ... ... алып ... ... Шіріген
мақтадан мата шықпайды, нағыз жаудан дос ... Қиып ... ... ... ... Ат жемейтін ащы шөптің өспегені игі, ... ащы ... ... ... игі. Атасының атын шығармаған жігерсіз
ұлдың туғанынан тумағаны игі, ... ... ... ... ... сөз өрге баспас. Ат арытпай жол бітпейді. Ұра білген жігітке оқ пен
қылыштан гөрі ... өзі ... Қара ... ... ... жиса ... ... ешкім ештеңе жей алмайды. Ұлдың күні күн емес, атадан мал
қалмаса, ата малы пайдасыз, баста дәулет болмаса. ... ұл — ... ... ұл ... көрі (адамның қоры). Жердің соны (шүйгін) шөбін
киік білер, жайылымның шалғынын құлан ... Әр ... ... түйе ... ... ... түлкі білер, керуеннің түнгі жүрісін торғай білер,
ердің батқанын ат білер, ауыр жүктің ... ... ... саз ... ... ... ... ауырғанын ми білер, ер жомартын, кісі бақылап
жырау білер?! Отыз тістен шыққан сөз барлық ордаға ... Ескі ... биті ащы, ... ... тілі ащы. Ат тұяғы ақсауық, ақын тілі
қақсауық- Топырақ төбе болмайды. ... ... ... өзен суы ... (тасыта) алмайды, қанша қалың жауғанмен қар көктемнен қалмайды. Гүл
жайнаған шалғын да қара күзге ... қара ... ... ... ... ... Әр ... отын буғы біледі, тегістік отын құлан біледі. Ат
шапса, ер мақтанады. Ажал жетпей к-мек жоқ. Өлген қайтып ... ... кері ... ... ... ... келетін жайлар мен нақылдар өте жиі
ұшырасады. Қазақтың өткен дәуір алулндары жырларына сай келетін көрінстерді
де ... ... қиын ... Ең бір таңырқарлық жай, Қорқыт ата
кітабының тілі қазіргі қазак. тіліне аудармасыз-ақ түсінікті. Біз Анкара
(Түркия) қаласында 1964 жылы басылған „Қорқыт ата ... ... ... ... ... түсініксіз сөздерді ол кітаптан өте сирек
ұшыратқанымызды батыл айта аламыз. Киіз үй ... мал ... ... ... малдың әрекеттері, айғырдың кісінеуі, құлынның қуануы,
қымыз пісіліп, қанып ішіп қызған бектердің дау-далабаларды, т, б.
көріністер ... ... ... ... ... 1970 ... ... жырларының көркемдік сырын ашуға жас зертгеуші Ш. Ыбыраев
назар аударып, осы жырдың ... ... тән ... ... жазды. Асылы, „Қорқыт ата кітабы" қазаққа жат емес. Оның
әдебиетіміз тарихыңда сөз ... ... - ... ... эпос ... ... ... Тұңғыш
қобыз сырының тудырған адам, ауыз әдебиетінің үкен өклі.Қоркыт ежелгі түркі
тайпаларының ІХ-Хғасырдә Сыр бойыңда ғұмыр кешкен, ... ... ... өмір ... ... ислам
діні, феодализм бұлты келе бастағанда Қоркыт соның екеуіи де сынап, көшпелі
тайпалардың еркіндігін жақтаған ислам ... ... ... ... ... ... ... болған. Ол сыр бойындағы оғыз ... ... ... ... кезеңдерін басынан өткерген адам.
Қорқыт күй мен жырдың алыбы, ауыз әдебиетінің үлкен өкіл) болған.
"Қорқыт" - сөзінің этимологиясы бізде жете ... жүр. ... ... ... аңызға сүйеніп бұл атауды "Қорқыту" етістігінем
тудырғаны бар. Тарихи лингвистикадан қол ... ... ... ғылыми
негізі олқы.
Дырысы "Қорыт" атауында "Хор" және Хұт" ... екі сөз ... ... "Хор" - ... ... жақындау ("Хойхар" -тайпаларының аты). Сөздің
екінші ... "Хұт" ... - ... жазушыларыңда билік" атауында кездеседі,
Хұт, сөзі сібір тайпаларының атауыңда сақталған. Оған ("Жақұт") якут,
жерқұт ... ... ... ... ... ... (воркута) сияқты толып
жатқан атаулар айғақ сұрқұт - сілу тұрғын (мекен) жерқұт - жер құты" ... ... ... ... ... ... ойшылы сауегейі деген ұғым
береді. Қорқыт (хор-хұт) ... ... ... ... ... ... адам ... ұғым береді. Өйткені бұл атаудың алғашқы буыны тайпа
атын ғана біддірмейді. Сонымен қатар "адам" деген ғым да ... ата VIII ... ... ... ... жылы белгісіз. Қазіргі
Қызылорда облысы Қармақшы ауданында дуниеге келген. Қорқыт - асқан ақын,
атақты күйші, аңыз ... ... ... мән ... ... бойынша,
Қорқыттың анасы қыпшақ тайпасының, әкесі қара қожа оғыз бен ... ... ... ел ағасы болып өлген. Ватикан архивиндее Қорқыт
туралы рәсул пайғамбар заманына" жанын ... ... ... (Сырдария)
бойында Қорқыт ата атты ер болған. Оғыз ішіңдө барлық уәлиатты ауылды) ... ... неше ... ... ... ... еді. Қорқыт ата оғыз
қауымының мүшкіл қалын сөйлер еді. ... ол ... бары ... алдына келіп
кеңес сұрап, ол не бұйырса, соны қабыл етер еді деген дерек бар.
Жазба ескерткіштердегі деректер бойынша 95 (кей ... 195) ... карт ... ... өз өмірінде 3 хан тұсында уәзірлік еткен.
Қорқыт ... ... ... ... ... қожа ... хән
аттары.аталады. Б*Л хандар Кетіет, Талас, Сайрам, Қазығұрт, Қаратау, Сыр
бойы, Орталық Қазақстан ( ... ... ... Нрә, ... ... батысы мен Сарысу, Таразда әкімшілік қарған. Қорқыг осы тұста
әлеуметтік Жоба (заң) негізін жасап, оны ата-баба ... ұйық деп ... ... жау ... ... дау - жанжалды ақылмен шашу, кінәлі
болған адамды жазалау сияқты салалар бөлінді.
Ел аузында ... ... ... ... жиі ... ... ... беэ болмас" ."Өлген кәйтып тірілмес", "Шәлді жөрдің отыи киік
билер", "Ұзәқ жолдың сырын түйе білер" т.б. Қорқыт кгйші ғана өмес, цаэәқ
музыкәсыныц ... ... ... Оның шын ... ... ел ... ... "Қорқыт кгйшГ, "Қорқыг
сәрыны" атты музыкалыц шығармалары ... ... ... ... бақсы, Найман бала жырләрында Қоркыт ата
оләрдын ұстаэы ретіндө жиі ... ... ... пірі ... батэ ... ... ... ата алдында бәрі тәнті т*рады екен.
Қобыэбен 'Қорқыт ата күй ... - ... жыр ... ... Қорқыттың атын халық ғасырләр бойы жадында қастерлел көлген.
Қорқытгың здеби-музыкалық мұрасы тек ... ... ғана ... ... ... халықтарга ортац асыл қазыма. Оиыц мәзары соңкы кеэге
дейін Сырдария өзенінің жағасында сақталып келген. Қорқыт өл ауэындә
таралған әңыздәрда өлімге ... ... өлім ... білмейтін, мәңгі
жасайтын өмір іздеуші ретінде с/реттеледі. Аңыэдз Қорқыт желмәяға мініп
алып апмейтін жер іздеу ушін дгниеніч тврт бсрь/шын тггел аралайды. ... ... ... көк ... ... ... дел, ... іілдескен
асқар тау "б*рын сәулетті едім. Мыжырайып біттік" деп мігңаяды. ... «эра ... ... ... шайцәйды. Оп қайда барса да көр қаэып
жәтқаңаарға кездеседі. Қорқыт өлімге қарсы ем іздейді, бірақ онысынан
ештеме шықпайды, Соңыңда өлмөйгік нэрсе жоқ екен деп ... ... ... ... ... ... іздейді. Негізінде елімгө қәрсы кгрес
ислам Дінінің жораларымен сыйыспайды. Сондықтан ацыз Қорқыт атына
байланысты айтылғанмен, оның шығуын. таралуын тэрих гуркі ... ... ... ... ... ... ата ... кгңірөнте тартып, қайғымен көп күй шыгарған.
"Қорқыт қобызының қияғы да ... - ... ... болған. Қорқыт ата
эуеэін қаэаққә аяғаш сәралаған Әбу Нәсыр бабадан ... ... ... әуендері әдам жыләтады, 4жуйкө-жтйеңді босатпай і қоймәйды. Бата
берейін хан м, туып ... ... ... ... қәра ... ... боз атың болдырмасын, шәпқанда қара болат өз ікылышың
кесілмей Алла | берген үмітің үзілмесін, ақ жүзіңе уэйым ... - ... ... ... күйлеріне осындай *ғымдар жатады. Жастарды
тәрбиелілікке, имандылыққә, адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ... сақтауғэ, корғай білуге өз күйлерімен
үндейді, Адам жаныныц өң асыл сыры ... ... ... да вз ... ... ... сипатын жұртқа жария ету ісінде еп ішіндегі
бақсылар қобыз сарынын ... ... ... саз ... ... ... ... ұйытып,
жүрегін елжіреткен. Қобыздың сиқырлы қасиеті жалынды жырмен бейнеленген:
куңіренте күй шерте отырып Қорқыт ата жарық дүииеге ... ... *лы ... ... ... ... - ел жгрегін, ой-санәсын
тербейді, жаныңды елжіретеді. Саркәғак ... үні ... ... ... әтә кгмбезі шамамен ІХ-ХІ ғасырда т*рғызылған. ... ... ... ... жол стансэсынан үш щақырым жерде. Қорқыт
мазарының көрінісі - ... ... /6-8/ ... ... XIX ... ... пен МА.Костенье эерттеді. Қ»рылыс
материалы сәз кірпіш. Ішкі еңсесі уық саләсына ұқсас. Ал. ... ... ... ... ... ... ... аяқ жәғы
мэзардан сыртқа шыеып жатқан. Диваевтің жаэуынә ... XIX ... ... ... басқә жерге көшірілген. Сырдария арнасының
ауытқуынәк Қорқьіт ... ... 1960 жылы ... ... ... ... бейіті Сырдәрия жағалауында N»2 форттан онша алыс емес жерде
жатқан.
Қорқыт ата Перовск пен ... уезі ... ... ... ... әулиелерінің бірі ретінде мәлім.
Көбіне алыс жерлерден келген қаэақтар мен ... ... ... бір ... сауығуды тілейді. Түнді көз жасына
бөлел, д*ға оқыл өткізеді. Бейіт аса «ын ... ... ... ата ... ... мәні зор. Ұл ... ... берілмес. Оп втаның екі көэінің бірі. Дәулегті ұл - ... ... еліп мал ... *л не істейді. Баба малынән не пайда, бастә дәупет
болмәса, Атасыч жаратпаған - қарэң *л. Ата атын ... ... ұл ... ... ата ... ... менің жырлағән ерлерім,
Дгние менікі дегенде,
Ажәл алды жер ... ... ... кім ... ... соңы өлімді дүние.
Сыр елі — ежелден Оғыз бен ... ... ... ... ... ... Күллі түркі дуниесінің рухани көсемі Қор-қыт
бабаның туған жері.
Сырдың жағәсында бас-тау алғән «Қорқыт ата және ұлы дала ... өнер ... ... ... ... ... Тува, Хакасия мен Якутияның енерпаздары мен құрметті
азаматтары, ғалымдар, бак-сы-шамандар, жалпы саны ... ... ... ... ... ... өнерін
дәріптей отырып, өзара мәдени қарым-қаты-нас пен байланыстарды ны-ғайту,
тілі бір, діні бір ... ... ... ... ... ... өнерін насихаттау аса маңызды іс. Дәстүрлі музыка-нын улттық
нақыштарының сақталуы, қалыптасуы, да-муы, турлі әлем әуенінің бүгіні ... ... ... және ... ... пікір алмасуы
арқылы халықтык, өнердің қазіргі даму мумкіндіктері мен келөшөк тур-сипатын
бағалау да кажет. Қәзақстанда ... рет ... ... ... және Ұлы дала ... ... өнер фестивалінің
Қызылорда жеріндө ... жаюы ... ... ... ... ... күнге дейін взінің әде-би, тарихи, этнографиялық мәнін жоймаған аса
қүнды мәдени-рухани байлығымыз-дыдәріптеп, ... мура етіп ... ... енөр ... — Сыр елі үшін ... абырой.
Халық шежіресі бойынша Қорқыт сөгізінші ғасырда Сыр бойында өнір
сүрген. Қорқыт ... мен осы ... ... ... ... ... екі жаққа бірдей ел ағасы атан-ған. Данышпан қарт ... ... ... ... Өз ... үш хан тусын-да уәзірлік ... ... ... ... бар. Ал ... болғанын
халық есінде сақта-ған «Қорқыт ата куйі», "Қор-қыт сәрыны» музыкалық ... ... ... ... ... атаны пір түтқан.
Қорқытқа бас ию сонау оғыэ-қыпшақ замәнынан бастау алған. Міне, ... ... өнер ... ... ... ... ... Көздің қарашығындай
сақталуға тиіс әндерімізді, күйлөріміэді, асыл мүрамызды дәріптеуге
шетелдік ... ... ... ... ... ... ата көң ... дарытқан үлы мүраны жо-ғалтуға
қақымыз жок. Түркі тілдес өлдердің ... ... өнер ... сазы ... созылды. "Өмірдің мәңгілік мұрасы» санамызға саз болып сіңген
«Қорк.ыт ба-баның рухын аскак,татқан кундер» болды. ... алты ... ... Сыр ... ... толы күндерді бастан өткізді. Фес-тивальға
келген конақтар ал-ғашқы сапарын Туркістан қаласына ... ... ... ... ... бай ... таныс-қән шөтелдіктер
келесі күні Қыэылорда қаласыкыңкөрікті жерлерін ... ... және 1939 жылы ... облыстық та-кунге созылды. «Өмірдің
мәңгілік мурасы» санамызға саэ ... ... ... ... ... ... ... Өнеріміз алты Алаштың алдына жайылды. Сыр халқы
әуөэге толы кундерді бастан өткізді. Фес-тивальға ... ... ... ... ... ... ... бастады. Қазақ елінің тарих-қа
бәй мураларымен ... ... ... күні ... қаласының
көрікті жерлерін аралады. «Акмөшіт» мұражайымен және 1939 жылы күрылған
облыстық та-рихи-өлкетану мұрәжәйын-дағы он төрт ... ... ... өнер ... мен суреттер, қүжаттар, си-рек
кеэдесетіи қолжазбалар, кітаптәр, ... мен ... ... ... ... бірі — алты ... ... жасау-
жиһаэдары-мен танысты. Ғ.Муратбаев-тың 100 жылдық ... ... гул ... ... сарайында Сыр елі коленер шебер-лерінің -Тұран жәнө
туркі ... атты ... ... ... ... дәстүрлі музы-касының бугіні мен келешегі» атты халықаралық
ғылыми-тәжірибөлік конфервнция болды.
Сонымөн ... ... ата ... 1300 ... арналған
ескерткіш кеше-ніңде «Сыр елі — жыр елі» әтты Қызылорда облысы ... ... ... ... Бүдан соң Қызылорда облыстық
Н.Бекежанов атындағы каэак иузыкалық драма театрында "Улы ... ... ... ақындар айтысы өтіп, көпшілік »Ұлы дала саэы» тақырыбында
көрсетілгөн өнерді тамашалады. Қонақ-тар «Қорқыт - ... ... ... үшін ... қала-сына барды. Фестивальға келгөн
конактар муражайға барып, өзге де тарихи орын-дарментанысболды. Қорқыт ... ... ... ... ... салынған. 1980 жылы күйшіге
ғажайып әдемі өскерткіш ор-натылған. Ол бір нүкте, бір ... ... төрт биік ... ... ... ... желмен төрт вдбыздан
әсерлі үн, кобыз-дың ... ... ... ... ... үш жыл ... жыл сайын толғата-тын болған. Дүниөге ... ... ... ... ... ... басқан көрінөді. Халық катты қор-кып, дүние
есігін осылай аш-кан ... ... ... ... ат ... ... ата ... тіліне келетін болсақ, оғыз тілімеіг қатар
қыпшақ тілінің де ықпалы ... ... ... ... ... ... ... мал аттарын көрсетуде жиірек кездеседі. Мәселен, қулын,
айғыр, бозайғыр, буқа, ... ... т. ... кітабында үй турмысы мен көшіп-к,оііуға, тағам атауларына
қатысты сөздерде көбіне қазақ тілінщ элементтері болып келеді: турақ, орда,
юрт (журт), ... уй, юк ... ... ... ... ... ет, т. ... музыка өиеріне қатысты — қобыз, сарьш, дау-ылпаз (Мәселен,
Ораз дауылпаз ұрды), сайрамак,, түлен (тарту) ... ... ... қан ... ... ... ... 'густарда қаэақтың
ежелгі әскери сөэдерін (ұран, ер, алып, жарақ, қосын, қалқан, т. б.) еркін
пайдаланады,
Мундай мысалдарды „Қорқыт ата ... ... ... ... қазақ қауымыныд ежелгі тұрмыс-салтынә, әдот-ғурпына
қатысты жеке сөздер ғана емес, сонымен бірге, ондағы теңеулер, өлең
қурылысы, жалііы ... ... ... дэ ... ... ... ... төмсндегі мысалдардан кйруі'е болады:
Қайтабаиьщ майнасын жуклу қадум,
Нар ма дур майа ма да дур аны ... ілум ... ... ... дүр қойынмы дур аньг білсам.
Ала көзлу көріклу халалым жуклу қадум,
Экрамыдур қызымы дүр аны білсам (240, 97),
Мазмұны:
Үйде туйем буәз куйінде қалып еді, Нар ... ма, мая ... ма, ... Қорамда қойьгм да буаз қалып еді, Қошқар ма, саулық туды ма, соны
білсем. Қэра квзді сұлу жарым жукті болып қәльгп еді, ¥л туды ма, қыз ... соны ... ... адам аттары мен кітаптың топо-нимиясы да бул
шығармаиың ежелгі қазақ дәласьгнда ту-ылғанына дәлел. Қорқыт ... ... ...... ... Қазықүрт, Қазылык, тауы, Көкше
теңіз (Балқаш көлі), Арк,а белі сияқты жер-су атты. ... бәрі ... ... ... ... байырғы қазақ даласында болғанын
көрсетеді.
Оның, үстіие, ой атасы Қорқыт айтқаң мақал-мәтелдер, қанатты
сөздер, утымды фразеологиялық ... ... ... онша ... сол ... ... ... арасында ауызша да сак,талып келген.
Қорқыт дастанында ақыл-ойдың алыбы Қорқыт ата айтты деген ... ... ... ... фразеологиялық сөз тіркестері, өсиет-
нақыл сөздер көп. Бүлардың бәрі дерлік сан ... бойы ... ... ... ... ... ... бүгінгі күнге дейін рухани
қазына ретінде ... ... ... ... бірнеше мысал
келтірейік: „Жер ... ел ... ел ... ер біледі', „Қулаи қудыққа
түссе, құрбақа қүлағында ойнайды'', „Көп қорқытады, терең батырады", ... ... улгі ... ул ... ... улгі алмас', „Ежелгі жау
ел болмас, ескі мата жіп балмас", т. ... ... ... ата ... ... ... ... композицнялық желісі, өлең қүрылысы, көріктеу құралдары —
к,азақтың „Алпа-мыс", „БозжІгіт", „Қозы Көрпеш — Баян ... тағы ... ... жыр-дастандарына жақын түр.
„Қорқыт ата кітабында" автордың ой-пікірін ... ... ... сөздер, өсиет-нақылдар, қанатты сөз тіркестері жиі
уыіырайды. Қорқыт ата есімімен ... ... ... сөздер ел
аузында да көп сақталған. Енді Қорқыт атанын өсиет-нақыл сөздерінен мысал
келтірейік.
„Қорк,ыт ата ... ... ... жетпейінше, ешкім де өлмес.
Өлген адам тірілмес, шыққан жан кері ... Ер ... қара ... ... ... ... талөп етер, бірақ несібесінен артығын жемес.
Гүрілдей-шубыра сулар тасыса, теңіз ... ... ... сүймес.
Көңілі пасық ерде дәулет болмас. Жат баланы қанша сақтасаь; да үл болмас.
Ол ішіп-жер, киер де ... ... ... ... Қар ... қалың
жауганымен — жазға бармас. Гүлденіп өскен бәйшешек — күзге бармас. Тозған
мақта бөз болмас, ежелгі жау ел (дос) ... Ат ... жол ... қара ... жау ... ... мал жиғанмен, адам жомарт
атанбас. Анадан өнеге көрмеген қыз жаман, ... ... ... ұл ... бала ел ... к,үрап, үйінен дәм беруге де жарамайды. Ананың көңілі
балада болар. Жак,сы ана үшін бала — екі ... ... Үлың өсіп ... ... мерейі, бас-көзі. Атадан қалған малы болмаса, баланың күні
кдраң.
Ақылсыз ... ата ... ... жоқ. Уә, хан ием, ... ... ... сәті түспегендерден сақтасын".
Қорқыт ата өзінің ел-журтына тағы мынадай өсиет ... ... ... жабы ... жігітке, Кавказ арғымағын мінгізудеи келер
пайда жок,. Қолына ... ... ... соны ... ... ... сер-
меп, күшіңді сарп етпе. Батыр туған жігіттіц ... оғы да ... ... К,онағы жок, қараіпа уйден құлазыған туз артық. Ат жемейтін
ащы шөптің гүлденіп өспегені жақсы. Адам ... ащы ... ... ... ... ... атын ... ақылсыз бала-ның, әке омыртк,асынан
жаралып, ана к,ұрсағыида шырла-нып, тумағаны жақсы. Ата даңқын шығарып,
өзінің ... ... ... ... ... ... сөз өрге баспайды.
Өтірікші болғаннан ... ... өмір ... көп ар-тық. Сөзіне берік,
шыншб^л адамға бул дүниеде отыз жыл-ды үшке көбейтіп, өмір ... де ... ием, ... ... узак, ғүмьф тілеймін. Тәңірі сізді ... ... арта ... будан басқа не айтқан екен соған келелік: „Хан ием ... ... ... ... ... ... білер. Күн меи ... ... ... ... ... ... ана ... Иесінің иісін ат білер.
Жүктің ауыр-жеңілін есек білер. Беліне қай ... ... ... тең ... ... ... улан елден елге, бектен бекке ... ... ... ... екенін жырау білер. Қобызын сарнатқан жырауға думан керек. ... ием, ... ... ... ... (сіз бен бізді) адастырып, жарты жолда
к,алдырмасын" (164, ... ... ... ... ... ... фразеологиялық тіркестер К,орк,ыт ата ... ... ... ... ... ... бастаған. Ол кезде тайпа
көсемдері, хандар, ел ... ... ... белгілі бір мәселе
жөніндегі шешімін, яки болашак, жайындағы болжамын қарапайым қауымға бірден
түсінікті болатын-дай ... ... ... түйіндеп, сомдап, қысқаша
айтатын болған.
Ал Қорқыт ата ойшыл дакышпан адам ... сол ... ... ... ... ... ... ой-түиіндерін оғыз-қыпшак,
дәуірінің талап-тілектеріне ... ... етіп ... гудырған.
Қорқыт ата вйтты деген осындай шешендік ой толғамдары XV—XVIII
ғасырларда өмір ... ... Асан ... ... ... ... сияқты
көркем сөз зергерлері паэзиясынан өз жалғасын тапты. Бұл хәқында ... раз ... ... ата ... Көк ... ... сан ... көріністерін салт-санасын, діни сенімін, әдет-гұрпын,
көркем сөз үлгілерін, ертегі аңыэдарын ... ... ... ғажайып
туын-ды болып табылады.
Л, Н. Гумилевтыц сөзімен айтқанда, „Көк түріктердің өэдері ... ... ... ... ... ... ... жырлары
және „Қорқыт ата кітабьі" жөніндегі ойымызды жннәқтай келіп төмен-дегідей
қорытынды ... ... і р і и ш і д е н, ... ... ... ... ... қаған" және „Тоиыкөк" жырлары — одан сән ғасырлар бұрын, яғни ғұндар
мемлекеті гулденіп ... ... ... ... ... Ер ... „Оғыз
қаған", „Атилла", „Шу батыр", „Көк бөрі", „Ергенекон" да-стаыдары ... ... жаңа ... ... ... ... көркемдік,
қисынды жалғасы болып табылады.
Екіншіден, „Күлтегін", „Білге қаған " және ... ... ... ... ... ... ... өмірін, түрлі туркі
тайпаларының әдет-(үрпын, наным-сенімін, өзіндік поэзиясын, тілін ... ... ... ... ... ... ... жәие „То-ныкөк" жырлары Қазак,
хандығы қурылғаннан кейінгі ке-зеңде ... ... ... ... ... ... ... ерлік эпо-стары
ретінде қалыптасуына негіз болып қаланды.
Төртіншіден, „Қорқыт ата ... ... ... ... ... көне ... эдебиет улгілерін, ақындық дәстүрін,
к,анатты сөз-дерін, наным-сенімін, салт-санасын, тәғы басқаларын біз-дің
замаиымызға жеткізген к,аһармандық ... ... ... ... көңе ... сан қилы ... сыр ... қашап жазылған дастандар мен „Қорқыт ата кітабы" бертін келе ... ... ... ... көркемдік жалғастығьпі тапты.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне Түркі жазба ескерткіштеріндегі және «Қорқыт ата кітабындағы» халықтық педагогика7 бет
Түркі халықтарының алтындай таза мұрасы болған «Қорқыт ата» және оның кітабындағы негізгі тәрбие беретін әңгіме, өлең, мақалдардың мазмұны, оның халықты тәрбиелеудегі орыны32 бет
Қорқыт ата кітабы. Әбу Насыр әл-Фараби. Махмұт Қашқари «Диуани лұғат ат түрік»12 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
Көне түрік жазбаларындағы алғы философиялық ойлар9 бет
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары9 бет
Қорқыт ата жырларының тәрбиелік маңызы57 бет
Қорқыт ата энциклопедиялық жинағы4 бет
Қорқыт Атаның философиялық көзқарастары8 бет
Қорқыт- қылқобыз өнерінің негізін қалаушы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь