Тірі табиғат объектілерінде қордаланған адамдардың қажетіне керекті биологиялық ресурстарға өсімдіктер және жануарлар ресурстары

Алғы сөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1. Қазақстандағы биологиялық алуантүрлілік жағдайын қысқаша талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
2. Өсімдіктер әлемінің биоресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
3. Қазақстанда өсімдіктер ресурстарын тиімді пайдалану және бұл саладағы ғылыми.зерттеу жұмыстарының бағыттары, этаптары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
4. Қазақстандағы әртүрлі пайдалы өсімдіктерді зерттеу және игеру тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... .23
5 Қазақстан өсімдіктері ресурстарын зерттеудің негізін қалаған ғалымдар және ресурстанулық зерттеу жұмыстарының болашағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
6. Дәрілік өсімдіктер және оларды денсаулық сақтау практикасына енгізу ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
7. Дәрілік өсімдік шикізатын дайындау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36
8. Дәрілік өсімдіктердің химиялық құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42
9. Құрамында алкалойдтары бар дәрілік өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
10. Шыны майлы өсімдіктер және эфир майлы өсімдіктер. Олардың шаруашылықтағы маңызы ... ..65
11. Балды өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...80
12. Қазақстандағы ресурстанулық аудандастыру және Қазақстандағы зерттеу жұмыстарының болашағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...88
13. Жануарлар және олардың ресурстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..94
14. Қазақстандағы негізгі кәсіптік ауланатын және сирек кездесетін жануарларын есепке алу қажеттілігі туралы және оның тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...106
15. Қазақстан балықтары.Құстар әлемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 115
Пайдаланыған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
        
        Р.А.Дайрабаев, А.Б.Алпамысова
«Қазақстан биоресурстары»
пәнінің лабораториялық сабақтарының жинағы
оқу құралы
Түркістан 2010
УДК 378 (075,8): 631,4
ББК 40,3 Я7
Т 49
А.Ясауи атындағы ХҚТУ оқу-әдістемелік ... № , 12 ... 2010 ... ... ... ХҚТУ ... сенаттың ұсыныспен « » қараша 2010ж. №
хаттамада ... ... ... - ... ... ... ... – биология ғылымдарының докторы, профессор
М.Т.Ерденов – ауылшаруашылық ғылымдарының кандидаты
Құрастырғандар: Биология кафедрасының доцент, а.ш.ғ.к.Дайрабаев Р.Ә.
магистр – оқытушы ... ... 49 ... биоресурстары» пәнінің лабораториялық сабақтарының жинағы
Қазақстан биоресурстары пәніне арналған оқу-құралы ... 2010ж. ... ... ... 378 (075,8): ... 40,3 ... 370204000
00(05)-010
ISBN 9965-525-42-0
МАЗМҰНЫ
Алғы
сөз.........................................................................
............................................................................
.......3
Кіріспе…………………………………………………………………………………………………...........4
1. Қазақстандағы биологиялық алуантүрлілік ... ... ... ... биоресурстары………………………………………………………………….....17
3. Қазақстанда өсімдіктер ресурстарын тиімді пайдалану және бұл саладағы
ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... зерттеу және игеру
тарихы………………………......23
5 Қазақстан өсімдіктері ресурстарын зерттеудің негізін ... ... ... ... ... ... ... және оларды денсаулық сақтау практикасына
енгізу………………………........31
7. Дәрілік өсімдік шикізатын дайындау……………………………………………………………….......36
8. Дәрілік өсімдіктердің химиялық құрамы………………………………………………………….........42
9. ... ... бар ... Шыны майлы өсімдіктер және эфир ... ... ... ... Балды өсімдіктер………………………………………………………………………………………80
12. Қазақстандағы ресурстанулық аудандастыру және Қазақстандағы ... ... ... және ... ... ... ... кәсіптік ауланатын және сирек ... ... алу ... ... және ... ... ... әлемі………………………………………………………………… 115
Пайдаланыған әдебиеттер тізімі………………………………………………………………………….....
Алғы сөз
Қазақстан биоресурстары курсының басты мақсаты студенттерді ... ... ... ... әр ... туралы білімге
баулап басқа ғылым салаларымен байланысын ашып ... ... ... ... ... оқып-үйрену нәтижесінде студенттер қоршаған
ортаның негізгі экожүйелерінің сипаттамаларын анықтау мен бірге оларға
байланысты қасиеттеріне керекті ... ... ... ... пәні ...... бағыты бойынша
мұғалімдер үшін жаратылыстану ғылымдармен танысудың негізгі бір бөлігі. Бұл
пән көптеген ғылымдар мен ... ... ... ... үшін қазақстан биоресурстарын оқып білу ... ... ... ... қажетті білімдермен қаруландырады.
Тәжірибелік мәні бар ғылыми ... ... ... ... ... және ... жазылған. Бұл кітапша келешек
мамандарға ботаникалық және зоологиялық ... ... ... ... көмек бере алады.
Экологиямен табиғаттың тұрақты даму проблеманың алдында тұрған басты
міндеттердің ... әр ... ... ... ... еске ала
отырып, флорамен фаунаның көп түрлігін және ... ... ... ... ... ... ... көбейту қоршаған ортаны
қорғаудың құқықтық негіздеріне қажетті ... ... ... табиғаттың
байлықтарын молайту болып табылады.
Сондықтан ұсынылып отырған оқу-әдістемелік құралдың биология
саласының ... ... ... және ... маңызы зор.
Мазмұны қысқа, ... ... ... ... ... ... әдістемелері теориялық мәліметтермен қамтылған.
Биология агроэкология, геоэкология ... ... ... ... ... баулап, ой өрісін кеңейтуге ... ... ... ашып ... жәрдем бере алады.
КІРІСПЕ
Тірі табиғат объектілерінде қордаланған адамдардың қажетіне керекті
биологиялық ресурстарға өсімдіктер және жануарлар ресурстары жатады.
Ол ... ... ... ... ... ... және ... табиғаттағы алуантүрлілігін сақтай білу
керек. Ол үшін әртүрлі қорықтарды ашу жеткіліксіз екендігі белгілі ... ... ... ол мәселелер шешуге болмайтындығы
айқындалды. Негізгі мәселе кез келген өсімдік ... ... ... ... үшін ол ... ... ең аз саны ... болу керек екендігін
анықтау басты ең маңызды ... ... ... (Яблоков, 1989). Осыған
байланысты ғылымда «Ең аз тіршілікке қабілетті популяция» деген мәселе
пайда болды. Бұл ... ... ... ... ... ... қабілеттілігі экожүйелердің тіршілікке қабілеттілігімен өзара
байланысты болғанымен оларды бір-бірінен бөлек ... ... ... ... барлық мамандар табиғи жүйелерді - экожүйелер, ... және ... ... ... қорғауға тырысып ұмтылады.
Соңғы уақытқа дейін экожүйені толық қорғап сақтауға ... ... ... ... ... осы мақсатқа жету үшін ерекше облыстар, региондар
бөліне бастады. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... (табиғат байлығы, жануарлар мен өсімдіктер үкіметтің айрықша
қорғауында ... ... ... ... ... қиын және ... ... қиыншылықтар биологтардың алдына шешуін керек жаңа талаптар,
мәселелер ... ... ... ол ... ... қабілеттілігін
камтамасыз ету үшін қандай жағдайлар жасалуы ... ... ... ... ... Бұл ... ... табу үшін 2 бағытта жұмыстар жасалынды:
1) ... ... ... жүйелерінің тіршілікке
қабілеттілігін қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... Бұл ... шешуде аралдардың биогеография
саласындағы жетістіктері үлкен рөл атқарады, (Diamond, 1975; Terbordh
1975).
2) ... ... ... ... ... қорғауды
қажет ететін түрлердің ең аз санын aнықтауға (мысалы, Franklin (1980).
Frankel, Sole (1981), Shaffer (1981)) ... ... ... ... ... ... ... кезде бұл екі бағыт тұтасып кетті.
Мамандар бірте-бірте табиғи ... ... ... ... ... индикаторлық немесе негізгі маңызды кілттік түрлердің
популяцияларының тіршілікке қабілеттілігімен ... ең ... ... екендігін түсіне бастады.
Популяцияның тіршілікке қабілеттілігін анықтау жолында алғашқы ... ... ... ... ... немесе басқаша айтқанда особьтардан
жаңа ұрпақ пайда болу және өлу процестері алынды (Feller 1939, ... 1972). Бұл ... ... ... ... бағалау күшейе
түсті. Бұл факторлар - қоршаған орта жағдайының ... (Leigh ... 1983), ... (Shaffer 1981) жеке ... ... ... структура (Shaffer, 1985). Биологияның табиғатты қорғау
саласында «Минимальная жизнеспособная ... ... ... ... ... яғни популяцияның тіршілікке қабілеті ең аз мөлшері. ... ... ... ... белгілі бір түрдің популяциясын сақтап
қалу үшін ең аз дегенде олардың саны немесе ареалы қанша және ... ... ... ... ... Soule және ... (1985) ойынша өте
қиын жағдайдағы немесе кілттік түрлердің тіршілікке қабілеттілігіне талдау
жасау ... ... ... ... ... ... ... қадам бола алады. Мұндай ... ... ... ең аз территориясы мөлшерін анықтаудағы ең қолайлы тәсіл. ... осы ... ... қорықтар территориясының тіршілікке қабілетті ең ... ... ... ... ... қатысты ешқандай тәсілдері
ұсынылған жоқ. Өйткені кейбір ... ... және ... ... ... ... ... қабілеттілігін индикаторлық немесе
кілттік түрлердің жауапкершілігіне жүктеу өте қарапайым экологиялық ... деп ... ... әзірге басқа жолы жоқ. Сонымен бірге экологияның
ескі принциптерінің бірі - ол ... ... ... Ол заң ... ... ... ... мұқтаждығы ең аз ... ... ... L.E. Gilber (1980) ... (1986) ... кілттік түрлер экологиялық жүйелерде шектеуші
факторлар рөлін атқарады. Демек, ... ... ... ең ... ... ... ... қамтамасыз етуге әрекет жасау -
нағыз экологиялық тәсіл. Тіршілікке қабілетті популяцияның ең аз ... алға ... ... талдауға мүмкіншілік береді.
Жоғарыда популяцияның тіршілікке қабілеттілігіне талдау жасау үшін
индикаторлық немесе кілттік ... рөлі ... ... Сол ... категорияларын Майкл Е. Сулей (1989) бойынша атап көрсетейік:
1. Басқа түрлерге жататын организмдерге өздерінің тіршілік ... ... ... ... ... Басқа түрлердің ұрпақ шығаруына немесе таралуына өздерінің тіршілік
әрекетімен мүмкіншілік туғызатын түрлер - мутуалистер.
3. Басқа түрлер ... ... ... тіршілік әрекетінде
реттейтін жыртқыштар немесе паразиттер.
Әртүрлі мекен-жайлардың кейде бүкіл экожүйелердің аудандары бірте-бірте
азаюда, соның нәтижесінде ... ... ... кету ... ... ... ... зообақтарда, ботаникалық бақтарда, кейде табиғи
қауымдарда ... ... ... ... ... ... бірі - ол ... (қорықтар) ұйымдастыру.
Бірақ қорғауды қажет ететін түрлердің бұрынғы ... ... ... ... ... өте аз. ... ... арқылы тек кейбір аз санды реликтік ... ... ... ... ... экологтарға осындай аз санды түрлер
популяцияларының тіршілікке қабілеттілігін бағалап, оларды ... ... ... ... екендігін айқындау керек. Оған қосымша ... ... ... ... ... ұйымдастырылған резерваттарға
қысым ... ... ... ... ... ... ең аз мөлшері қандай болу ... ... шешу ... ... ... ... ... мөлшерін популяция
санымен көрсету керек. Популяцияның тіршілікке қабілетті ең аз ... мәні ... ... ең ... дәрежеде демографиялық түсінікпен
тұжырымдауға болады, тиісті демографиялық ... ... ... ... ... ... ... және популяцияның
генетикалық құрамы) бағынышты (Shaffer, 1981; Soule, 1980). Кез келген
түрдің ... оның ... ... ... ... ... кұрып бітеді.
Популяцияның құрып бітуінің себебі әртүрлі.
Популяцияның осындай ... ... ... не алып ... ... ... не? Бұл ... математикалық сипаттауға бола ма? Ол үшін
Д. Гудман (1989) бойынша популяция саны ... ... ... жасау керек. Сол үлгі көмегімен популяция тіршілігінің қабілетін
және ұзақтығын бағалауға болады. Бұл ... ... ... «туу және өлу» ... үлгісінің маңызы зор. Мұндай үлгіні W
Feller (1939) ұсынған. Бұл үлгі популяцияны дарақтар ... ... ... ... және ... өлу көрсеткіштерімен сипаттайды және
популяция тіршілігінің күтілетін мүмкін ... ... ... Бұл үлгінің формуласы:
Мұндағы b(z) - популяцияның орташа туу ... ... саны ... d(z) - ... сол ... ... ... көрсеткіші; Nm-
популяция санының жоғарғы шегі.
Егерде туудың және өлудің орташа көрсеткіштерін тұрақты деп санасақ
(популяция ... ... ... ... онда Nm күтілетін
тіршілігінің артуы №1 формула бойынша өте тез ... ... ... ... ... үлгіні (№1 формула) популяцияға ... ... ... ... айқындалды, оның ... үлгі ... ... ... және ... ... ... популяциядағы туудың және өлудің демографиялық
көрсеткіштерімен бірдей емес (Gudman (1987)). Бұл ... шығу ... (№1 ... ... ... ... ... сәйкестендіру керек. Ол үшін екі көрсеткіш жеткілікті
(Goodman, 1987). Ол - сапа ... ... ... және ... ... ... былайша көрсетуге болады:
Мұндағы r(z) - популяциядағы дарақтар (особь) саны z болғанда популяция
санының орташа меншікті өсу ... v(z) - ... сол ... өсу ... ... Е. Беловски (1989) Гудман ... ... ... ... ... тексерді. Оған қосымша Е Беловски анықталған
аллометриялық арақатынасты пайдаланып әртүрлі экологиялық және ... ... ... Беловски Goodman үлгісін пайдалана
отырып, оған кейбір ... ... сол үлгі ... ... ... ... және қырылып кетуі үлгісін ұсынды.
Бұл ұсынылған үлгіні популяциялардың қырылып кету ... деп ... Е. ... ол ... шамалы өзгерістер енгізіп, өз вариантын
ұсынған. (Е.Беловски, 1989). ... ... ... ... ... ... (1989) мақаласының соңында келтірілген қосымша бағдарлама
жәрдемімен есептеп шығаруға болады. Ол ... ... ... ... келтірілген үлгі (жоғалу үлгісі) популяциядан күтілетін (яғни
орташа) тіршілік ету ... ... ... ... (Е. ... ... ... жануарлардың белгілі бір тобына пайдалану
арқылы алынған мәліметтер нақты болмаса да популяциялар ... және ... ... үшін ... қажетті мекендейтін территориясын бағалауға
болады. Ал бұл мәліметтерді ... және ... бара ... ... сақтауға пайдалануға болады (Shaffer 198I). ... ... МЖП ... ... оптимистік сенім
туғызбайды. Сондықтан бұл салада биологтар және экологтар әлі көп ... ... ... ... ... ҚЫСҚАША ТАЛДАУ
• Қазақстандағы өсімдіктер мен жануарлардын алуантүрлілігі
• Әкімшілік бұйрық жүйесі жағдайындағы экожүйелердің ... ... ... ... 30-40 ... ... өсімдіктер
және жануарлар түрлері
2724,9 мың шаршы км алып ... ... ... ... Евразия орталығында Батыс-Сібір тегістігінен және Оңтүстік
Оралдан ыстық, құрғақ Орталық Азия ... және ... тау ... 1600 км, ... ... ... Волга өзенінің төменгі бөлігі және
Каспийден ... ... 2925 км ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Қазақстан территориясында жер шарының
барлық ландшафтарының типтері ... ... және ... ... ... ... биік тау ... және мұздарына дейін
кездеседі. Осындай әртүрлі ландшафтардың, оған қосымша ... ... ... Алакөл сияқты континентішілік теңіздердің және көлдердің
болуы Қазақстан биоталарының бай және әртүрлі ... ... ... ерекше белгісі - ол оның ... ... ... оның ... ... жағдайын және үлкен тегістігінде дала және
шөл ландшафтарының дамуы. Қазақстан ... ... аса ... және 55% ... ... алып жатыр, экожүйелер антропогендік әсерге
әлсіз оңай тұрақсызданады және кайтадан қалпына келу қабілеттілігі ... ... ... аздығы кең-байтақ территорияларда қорғаныс
базаларын және ... ... ... жер қойнауының байлығын қазып
шығаратын өнеркәсіптің дамуына, ал солтүстікте құнарлы ... ... ... ... ... ... алып ... Әкімшілік бұйрық жүйесі
жағдайында экономика табиғат байлығын барынша мол ... алу ... ... ... ... ... жер ... байлықтарын алуды
мақсат еткен шаруашылық қызмет жағдайында ол процестің кейіннен экологияға
әсері ... жоқ. ... ... ... ... кең көлемді
бұзылды, көп жерлер шөлге айналды және биологиялық алуантүрлілікке үлкен
зиян келді. Флораның биологиялық ... және ... ... шекті.
Қазақстанның өсімдіктер жабынын 6000 түрден астам 128 тұқымдасқа
жататын жоғары ... ... ... ... 14%-ы - эндемдер
флоралық әртүрлілік деңгейі Қазақстанның әртүрлі бөліктерінде бірдей емес.
Қазақстанның тегістік ... ... мен ... ... және өзіндік ерекшелігі батыстан шығысқа қарай ұлғаяды. Ал тау
жүйелерінде флораның әртүрлілігі және өзіндік ерекшелігі солтүстік-шығыстан
(Алтай) ... ... ... ... ... ... 10 ... эндемикалық туысты ерекше атауға болады:
Physandra (физандра), Rhaphydophyton ... ... - ... ... ... ... ... шандра - жалған шандра), Cankriniella
(канкриниелла), ... ... - ... ... ... ... ... 1981 жылы баспадан шыққан Қызыл кітабына жоғары ... 279 түрі ... ... ... ... ... ... кітаптын екінші басылымына өсімдіктердін 400 сирек кездесетін түрі
енгізілген.
Қазақстан территориясында ... 10 ... ... ... ... Ол ... ... кетті деген болжамдар бар. Ол
түрлердің Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... - ... мыңжылқы), Stroganovia
robusta (строгановия коренастая - шымыр ... Prangos ... Dorema ... ... ... - Қаратау сасыққурайы),
Acantholimon minshelkense (аконтолимон минжелкенский - мыңжылқы кемпіршөп),
Eremostashys pectinata (пустынноколосник-гребенчатый - ... ... ... ... ... - ... ... Centawea
kultiassovi (василек культисова - Культисов гүл кекіресі).
Орталық Қазақстанда: Adiantum capillus-veneris ... ... ... каркаралинский - Қарқаралы бөріқарақаты), Betula
kirghisorum-береза киргизская - қызыл кайын), Paris quadrifolia ... ...... ... көз). Alnus qlutinosa (ольха клейкая ... ... ... conopsea ... комариный - масалы
көкекшөп), Dactylornisa fuhsii (пальчатокоренник) ... ... ... - таспажапырак күймесгүлі).
Шығыс Қазақстанда: (Rubia rezniczenciana - марена резниченковская -
Резниченко рияны), Arenata Potaninii ... ... - ... ... ... ... ... адвентивтік (қосымша)
түрлердің таралуы нәтижесінде өсімдіктер жабынында адамдар арқылы таралатын
өсімдіктер көбейеді. Яғни, синантронпизация процесі басталады.
Адвентивтік түрлердің ... ... ... ... флораның табиғи даму процесімен қарама-қайшылыққа келеді.
Адвентивтік өсімдіктер ... ... ... ... ... ... бәсекелес болады, өте жиі ... ... ... будандар (гибридтер) пайда болады.
Жоғары сатыдағы өсімдіктер флорасының құрамында пайдалы илік ... ... ... ... және ... да ... бар.
Илік өсімдіктер - шикізаттық өсімдіктер ішіндегі толығырақ зерттелгені.
Көпжылдық зерттеулер нәтижесінде Қазақстанда практикада бағалы құрамында
таниндер бар 20-дан ... ... ... ... ... ең ... ... (горец дубильный - илік таран), ... ... ... - ... ... Rumex tianschanicus (щавель Тянь-
шаньский - Тянь-шань қымыздығы), Rumex paulsenianus (щавель Паульсена ... ... Rheum ... (ревень татарский - түйе жапырақ татар
рауғашы), Rheum maximowozii (ревень Максимовича - Максимович рауғашы). Бұл
өсімдіктердің құрғақ ... қоры 200 мың ... ... ... ... өсімдіктер
Ең белгілі, маңызды комплексті пайдаланылатын техникалық ... ... ... - ... және Achnatherum splendens (чий
блестящий - ақ ший) жатқызуға болады.
Қамыстың қалың болып өсетін аудан мөлшері соңғы ... 7 есе ... және ... ... оның ... құрғақ шикізаты шамамен 2352 мың
тонна. Ал ақ ... ... ... ... 23735 ... ... өсімдіктер
Тағамдық өсімдіктер ішінде ең маңыздылары Malus ... ... - ... ... ... vulgaris (абрикос обыкновенный -
кәдімгі өрік), Crataegus (боярышник - долана), Berberis ... ... жыл ... ... ... ... 300 тонна шамасында алма,
өрік және долана жемістерін дайындайды.
Malus sieversii ... ... ... ... ... 450 ... түрінен 70 шақты түрлері құрамындағы майларының
құрамына байланысты маңызды және болашағы бар деп айтуға болады. ... ... ... - ... Hyssopus (иссоп - сайсағыз), Mentha
(мята - жалбыз), Achillea (тысячелистник - мыңжапырақ) және т.б. ... ... ... ... ... (80%) Іле ... Кетмен,
Күнгей, Теріскей Алатауы, Жоңғар Алатауы, Қырғыз Боралдайтауы, Алтай және
Тарбағатай ... ... ... ... ... Қазақстан
экспортқа шығара алады. Мысалы, Ephedra equisetina (эфедра хвощевая ... ... - ... ... glabra (солодка голая -жалаң
мия), Glycyrrhiza uralensis (солодка уральская - Орал миясы) ... ... ... 75 мың ... шамасында, сондықтан жоғарыда
аталған өсімдіктер шикізатын шетелдерге шығаруға толық болады.
Республикамыздағы ... ... ... өте үлкен. Бұл ... 21,6 млн ... ... алып ... ... 10,9 млн гектары тұтас
ормандар. Ол ормандар 69 ағаш 700 бұта және ... ... ... ... Қазақстанда орманды алқаптың еншісінде 3,2 % жер, ... ... ... үлкен рөл атқарады.
Өсімдіктердің биологиялық алуантүрлілігі
Биологиялық алуантүрлілік ... және ... ... ... ... ... түсінік айту үшін өсімдіктер жабынының
алуантүрлілігі туралы білу керек.
Өсімдіктер жабынын өсімдіктер қауымы деңгейінде ... ... және ... алуантүрлілігіне байланысты
өте күрделі.
Өсімдіктердің алуан түрлілігінің жағдайы зоналық ... ... ... ... ... ... атап өтуге болады
(дала, шөлдер, орман, шалғындық, ... ... биік ... және т.б).
Дала
Дала зонасының жалпы мөлшері - 128,8 млн гектар немесе бүкіл ... 40%-ын алып ... Бұл зона ... зона тармақтарына
бөлінеді:
1) шалғынды дала және майда жапырақты ормандар ауданы - 0,6 млн ... ... мол ... ... ... далалар - 8,5 млн гектар;
3) әртүрлі шөпті қаулы далалар - 13,6 млн ... ... ... ... - 52 млн ... және Орталық Қазақстанның өсімдіктер картасында далалық
қауымдардың әртүрлі ... 250 ... ... ... ... кең ... 10 формация анықталған. Далалық аймақта
200-ге жуық ... ... ... қауымдар деңгейінде
инвентаризация жүргізу жұмыстары әлі толық біткен жоқ.
Қазақстанда адам тіршігінің ... ... ... - ол ... тың жерлерді игеру барысында (1954-1960 жж.) жерлерді кең масштабты
жырту нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... шалғындық далалар және мол әртүрлі шөпті қаулы далалардың 90%-
ы жыртылды, ... ... 30%-ы ... Тегістіктегі
территориялардағы құрғақ далалардың 50-60%-ы, ал майда ... ... ... ... ... далалық учаскелер (тасты далалар, тұзды
топырақтардағы комплексті далалар) ... ... ... ... ... Бұл ... қаулы далалары бетегелі Австрия жусанды әртүрлі
арамшөпті қауымға айналған және оларда алуантүрлілік айтарлықтай азайған.
Шөлдер
Шөлдер аймағының өте ... ... ... ... ... ... ... солтүстік далаланған, астықтұқымдасты,
жартылай бұталы (ауданы 57,3 млн гектар) ортадағы нағыз жартылай ... ... ... ... және ... ... 61,8 млн гектар).
Таулар массивтерінің шеттерінде өсімдіктер жабындарының ерекше бірегей
типтерін ... ... ... ... жартылай-
бұташалы, мол эфемеройдты-астықтұқымдасты, ... ... ... ... ... ... Тянь-Шань және Қаратаудың
оңтүстігін қоршаған жазықтықта ерекше қуаңшылық типті өсімдіктер жабыны ... ... - ... қауымы таралған. Олардың әдебиеттегі аттары
жартылай саванна, саванна және т.б. барлық тау ... ... ... ауданы - 12,7 млн гектар.
Өсімдіктердің шөлдердегі типтерінде 120 формация бар ... ... бар. ... ... ... 300 ... ... қауымдары
сипатталған соңғы мәліметтер бойынша шөлдерде ... ... ... жуық ... бар екендігі туралы айтылады.
Өсімдіктердің ... ... және ... ... ... ... әртүрлі тармақтарында бір деңгейде
жүрмейді. Негізінен жусанды солтүстік шөлдері өте жақсы ... ... ... ... ... ... тыс
мал жайылуы байқалады.
Қазақстанда, әсіресе Оңтүстік шөлдерде шектен тыс мал жаюға қосымша
өсімдік жабындарының бұзылуы ... ... ... газ ... ... және т.б.) ... ... етектеріндегі өсімдіктер жабындарының бұзылуы айтарлықтай ... ... ... ... бар ... ... ... жойылып кетті деуге болады. Бұл, негізінен, суарылатын ... және ... тыс мал ... ... ... халықтар
көбірек шоғырланған.
Ормандар
Ормандар массиві, негізінен, Алтай Тянь-Шань тауларында және ... ... ... ... ... және ұсақ ... ормандардың жалпы ауданы - 24568,2 мың гектар. Орманмен
толық жабылған территория - 10503,6 мың ... ... ... ... ... ... (Haloxylon-саксаул) - 5 млн гектар, қарағай
(Pimis-сосна) - 963 мың ... ... ... - 900 мың ... ... - 384 мың ... көктерек (Populus tremula-осина) -
296,8 мын гектар, балқарағай (лиственница) - 175 мың ... ... - 168,2 мың ... Сібір қарағайы (Picea sibirica - Сосна-
кедровая) - 43,3 мың ... ... 13337,4 мын ... ұзақ ... ... дала ... ... түзушілер, негізінен, қотыр қайың
(Betula pendula Roth, - ... ... ... ... (Betula pubescens
Ehrh. - береза пушистая), көктерек (Populus tremula L. - ... тал ... ива) ... ... ормандары жер рельефінің сай жерлерінде - қайың және
көктерек, ал ... ... ... ... ... ... L. - ... обыкновенная) өседі.
Шөл аймағының ормандарын құрайтын - негізінен қара сексеуіл {Haloxylon
appyllum - саксаул безлистный) және ақ ... ... persicum ... Boiss. et Buhse - ... ... Ол ... құралған
ормандар ауданы 10 млн гектардан 5 млн гектарға ... ... ... ... ... ... (Populus diversifolia -
тополь разнолистный)), тораңғылдан (Populus pruinosa - тополь ... ... кот- ... ... жидеден (Elaeagnus angustifolia)
құралған тоғайлы ормандар өзендер бойында тар алқапта өседі. Олардың ... ... ... (нашарлаған).
Қазақстан тауларындағы ормандарға келетін болсақ, Алтай, Солтүстік Тянь-
Шань, Жоңғар Алатауы ормандары едәуір ... ... ... ... ... алқаптарында жапырақты ормандар (Betula
- қайың, Populus tremulu L. - көктерек ... ... ... ... sibirica Ledeb - ... ... молырақ таралған. Жеке учаскелерде
самырсын қарағайы (Pinus sibirica Dutour - ... ... ... (Larix sibirica Ledeb - ... ... ... аз да болса Сібір шыршасы да (Picea obovata Lеdeb - Ель ... ... және ... ... ... ... ерекшеленеді. Бұл таулардың төменгі белдеулерінде Семенов
үйеңкісінің (Acer Semenovi Regel et Herd - клен ... ... ... Жоғарырақ Сиверс алмасы (Mains sieversii (Ledeb) М. Roem -
яблоня Сиверса), Жоңғар доланасы (Crataegus songorica С. Koch - ... және ... (Populus tremula L - ... ... ... белдеулерінде Шренка шыршасы (Рісеае schrenkiana
Fisch. et С.А. Меу. - ель ... ... және ... ... ... арша – Juniperus pseudosabina - Сібір аршасы, J. ... ... ... ... ... ормандардың шекаралары өзгеріп ауысады.
Батыс Тянь-Шаньның ... ... ... ... - можжевельник туркестанский), сауыр аршасы (Juniperus semig -
lobosa Regel - ... ... ... аршасы (J
Seravschanica Кот - можжевельник зеравшанский) кеңінен таралған.
Бұл, ... ... ... ... ... жағдай
нашар. Соған байланысты Солтүстік жағында жылу ... ... ... ... - орех, бадан - Amygdalus - миндаль) және т.б. кездеспейді. Жаңғақ
(Juglans), ... ... және ... (Betula) ... ... ... ... ауданы шамамен 6 млн гектар дай. ... ... - 2,2 млн ... оның ... су ... жерлер мөлшері -
1,3 млн гектар. Жер астындағы су ... ... ... ... ... ... ... деградациясының (агроботаникалық
құрамының нашарлауы) ... ... ... ... алқаптың
жайылымдыққа ауысуына және биологиялық алуантүрліліктің әлсіреуіне әкеледі.
Шабындықтардың ерекше өзгерістерін Іле, Сырдария, Шу ... ... және ... ... ... Бұл ... жоғары
өнімді қамыстар деградацияға ұшырады.
Өзен суларының тартылуына байланысты көп жерлерде ... ... ... ... ... биологиялық алуантүрлілігі
Қазақстанда тіршілік ететін жануарлар - ... ... ... ... қорғау, тиімді пайдалану - біздің
борышымыз, жануарлардың ... ... ет, май, сүт, ... тері ... ауыл және ... ... ... жануарлар әлемінде 835 омыртқалылар түрі, оның ішінде 178
сүтқоректілер түрі, оның 48 түрі (27%) ... ... ... ... 12 түрінің 7 түрі ақбөкен, киік - сайгак, бұлан - ... елік ... ... ... ... марал кәсіптік ауланатындар.
Республикамыз терісі үшін ауланатын аңдарға бай. Мысалы, ... - ... - ... ... суыр - ... ... - ... және т.б. Соңғы
жылдары экологиялық ... ... ... ... ... ... жаңарып қайта құрылуда деуге болады. Олардың саны да ... ... ... саны азайды, ал кейбіреулері көбейді. 1996 жылғы
мәліметтер бойынша (Байтулин, 1996), ақбөкендер саны - 850-900 мың, елік -
30 мың, ... - 10 мың, ... - 20 мың, ... - 15 мың ... мен ... саны ... ... - 100 мың, ал шибөрілер
- 50 мың шамасында. Бұл ... ... ... ... мал
шаруашылығын дамытып, кәсіптік аңдарды сақтауда маңызы зор.
Қазақстанда кездесетін әртүрлі ... ... ... ... 140
түрі кәсіптік ауланатындар қатарына жатады. Олардың ішіндегі ең маңызды
топтар - ол суда жүзгіш жабайы ... (43 ... ... ... ... ... ... қасқалдақтар (лысухи). Олардың қоры ... су ... 7-8 мың құс ұя ... ал ... миграция
кезінде 8-10 млн құс. Қазақстан территориясы арқылы ұшып өтеді.
Қазақстанның байырғы (абориген) ... ... ... ... 96-97 түр ... ... ... Қазақстан ихтиофаунасы 23 жаңа түрмен толықты. ... су ... ... жасанды құрылған. Мысалы, Балқаш
су қоймасында 13 байырғы түріне 24 жаңа түр қосылған. Талас су қоймаларының
6-7 жергілікті ... 13 жаңа түр ... ... ... ... ... ... Арал, Ертіс, Балқаш және т.б көлдер ... ... ... су ... оның ... ... құру туралы жұмыстар
жүргізілген, нәтижесінде олардағы түрлердің құрамы өзгерген.
Каспий ... Ембі және ... ... ... ... 63 ... Каспий су қоймасына қатысты ерекше көңіл аударуды қажет ететін
балықтар, ол ... ... ... 5 ... ... ... ... бекіре (осетр);
3) шоқыр (севрюга);
4) сүйрік (стерлядь);
5) пілмай мекіре (шип).
Бұл ... ... қоры ... ... ... ... азайып кетті.
Арал бассейні
Арал бассейнінің ихтиофаунасы ... ... ... ... түрлі
ихтиофаунасы Әмудария және Сырдария ... ... ... ... ... бөлігінде балықтың 59 түрі
кездеседі, оның 11-12 түрі ... және 24 түрі ... ... ... зерттелмегендіктен балықтардың кейбір түрлері анықталды, ал
кейбір түрлері жоғалды деп ... ... айту ... ... Арал ... ... шортан тәрізді акмарка және т.б туралы. Теңіздегі
өткінші 10 ... ... ... яғни ... ... ... ... балықтардың Аралдағы қоры түгел жойылды
деуге болады. Бұрын 20 мың тоннадай балық ауланатын болса қазіргі ... және Шу су ... ... ... ... ... ... толтыра алмайды. Қазіргі кезде кіші Арал қалпына
келтіріліп, балықтар өсірілуде. Бәрі ... ... ... деп айтуға
болады.
Ертіс бассейні
Ертіс су ... ... 32 түрі ... оның ... сырттан ендірілген балықтар саны іс ... ... ... ... ... ... экспансиясын байқауға
болады, бірақ ол туралы арнайы ... ... ... азаю ... бар, ... өздерінің белгілі ареалдары бар,
бірақта популяция саны Қазақстанда азайып бара ... ... ... ... ... bueri - ... осетр), сылан (нельма) және
т.б. олардың саны кәсіптік аулаудың салдарынан азаюда.
Балқаш-Алакөл көлдері бассейні
Бұл бассейннің жергілікті ... 13 ... ... ... ... - эндем, алабұға (Perca Schrenki -окунь балхашский).
Биологиялық алуантүрлілігі жоғалып бара ... ... ... ... ... ... ... әлі толық зерттелмеген. Балқаш және Іле өзені
ихтиофаунасында сырттан ендірілген 24 ... бар ... ... саны ... ... ... ... тұрақты көбеюде.
Балық және балық тәрізділердің 16 түрінен сирек және жоғалып бара
жатқандар ... 7 ... ... ... ... ... Арал пілмайы (шип аральский), Арал және Каспий албырты
(лосось), Шу ... ... ... Іле ... ... Арал албырты (аральский лосось) Қазақстан су қоймаларынан жойылып
кетті деген болжамдар бар. Саны күрт ... бара ... ... ... және түр ... ... ... болады: Каспий
тілтістілері ... ... ... ... ... сельдь: Таймень. сылан (нельма), ... Арал және ... ... (усачи), Балқаш алабұғасы
(балхашский окунь) және ... ... ... ... және түр тармақтарының апатты жағдайының
негізгі себептері - су қоймаларының гидрологиялық режимінің бұзылуы және
химиялық ластануы ... ... ... ихтиофаунаға жат түрлерді
бақылаусыз жерсіндіру.
Қазақстанда омыртқасыздардың 100 мыңнан ... ... ... саны ... олар ... 100 есе ... ... омыртқалылардан анағұрлым артық, олар ... ... ... рөл ... ... омыртқасыздардың негізгі
маңызды типтері:
1) былқылдақденелілер (моллюски) - 300 шамасында түрлер кездеседі;
2) буынаяқтылар (членистоногие) - 60 ... ... ... - 50 ... өрмекші тәрізділер (паукообразные) -10 мыңдай;
5) буылтық құрттар (кольчатые червы) — 100 түрдей;
6) ... ... ... ... - ... астам;
7) қарапайымдылар (простейшие) типі топтарының құрамасы -10 мыңнан
астам түрлер.
Тың ... ... ... ... эрозиясының, табиғаттың
техногенді және ауыл шаруашылық ластануының нәтижесінде далалардағы ... ... ... ... ... ... ... Көптеген
жәндіктер (насекомдар) - фитофагтар, өсімдіктерді тозаңдандыратын аралар,
жыртқыш және арамтамақ буынаяқтылар және ... да ... ... немесе тіптен жойылып кетті. Зооценоздар құрылымы ... ... ... кұрамы кедейленіп, олардың сандары азайып қана
қоймай, кейбір зиянды омыртқасыздар ... ... ... ауыл ... ... зиянкестері - эвриобионттар көбейді. Екінші жағынан тар
маманданған түрлер, оның ішінде сирек кездесетін, көнеден қалған ... ... ... ... ... күрт ... кейбір жерлерде тіпті
жойылып кетті.
Омыртқасыздар фаунасындағы үлкен өзгерістер, әсіресе олардың сандарының
азаюы ірі өндіріс орталықтары маңайында, ... ... ... ... ... ... ... байқалады. Еліміздің
фаунасындағы қолайсыз, теріс өзгерістерді Қазақстанның «Қызыл кітабынан»
көруге болады. «Қызыл ... ... ... - 96 ... - 6 ... буылтық құрттардан (кольчатные червы) - 2
түр, шаян тәрізділерден (ракообразные) -1 түр, омыртқалылардың 125 ... ... ... ... оның ... ... - 56, ... 16. Бауырмен жорғалаушылар (пресмыкающиеся) - 10, қосмекенділер
(земноводные) - 3, ... ... ... ... 40 ... 9 ... ... кету қаупі төніп тұр. Ол 9 түрдің ішінде 4 түрі
(қызыл қасқыр, Европа су күзені - ... ... - ... ... құм ... ... территориясынан әлдеқашан жоғалып кеткен.
Сандары азайып бара жатқан топқа немесе категорияға ... ... ... ... тянь-шаньдық түршесі, Орта Азиялық
су құндызы (выдра), Батыс Тянь-Шань ... ... ... ... ... ... бара жатқан түрлерге жататын құстардың 15 түрінің ішінде мрамор
шүрегейін ... ... ... территориясында 20 жылдан бері ешкім
кездестірген жоқ. Ақ ... ... ... ... кету алдында тұр.
Сұңқардың (сокол) жоғалып кету алдында үш түрі ... ... ... жағдайда тұр. Әсіресе, Балабан сұңқары - арабтардың ... ... ... өте ... ... ... оларға үлкен
зиян келуде. Бірінші категорияға енген ... ... ... ... болады: қызғылт бірқазан (розовый пеликан), дуадақ (дрофа),
тарғақ (кречетка), мойнақ шағала ... ... ... ... ... ... ... ұзынқұйрық орлан (орлан долгохвост).
Құстардың 15 түрінің сандары азаюда. Бұйра бірқазан ... ... ... ... ... (кара-вайка), қоқиқаз (фламинго),
жалбығай (колпица), қызылжемсау ... ... ... сұңқылдақ
аққу (лебедь кликун), ... ... ... су ... ... Алтай ұлары (алтайский улар), көкмаңдай (султанка), безгелдек
(стрепет), жек дуадақ ... ... өгіз ... ... черноголовый),
үкі (филин). Жоғарыда келтірілген түрлерден, негізінен ауланатын құстар
түрлері немесе ерекше ... бары - ... және үкі (бас ... үшін ... ... және т.б. ... ... бара
жатқанын байқауға болады. Қосмекенділерден ең сирек кездесетіндері қызыл
аяқ бақа ... ... ... ... - сұр кесел (варон
серый).
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ:
1. Қазақстанның қызыл ... ... ... ... туралы түсінік
3. Популяцияның тіршілікке қабілеті ең аз мөлшерінің мәні
4. Экологиялық минимум және максимум заңы
5. Қазақстанның шөл, дала, ... т.б. ... ... ... ... тән ... ... Қазақстан территориясында жоғалған өсімдіктер және ... ... ... ... түрлілігі
9. Ресурстардың биология жүйесіндегі орны
10. Жануарлар әлемінің алуантүрлілігі
ӨСІМДІКТЕР ӘЛЕМІНІҢ ... ... ... ... ... ... өсімдіктер классификациясы
• Ботаникалық ресурстану ғылымының зерттеулерінің деңгейлері
Қазақстан флорасында 6 мыңнан астам жоғары сатыдағы өсімдіктер ... ... ... ... өсімдіктер өте мол.
Адамзаттың даму тарихы қоршаған әлемді ... және ... ... ... ... тығыз байланысты.
Адамдар өзінің күнделікті шаруашылығында өсімдіктер әлемі байлығын ерте
заманнан бері пайдаланады. Адамдар өздерінің дамуының алғашқы ... ... ... өсімдіктерді сипаттап, олардың пайдалы жақтарына
көңіл ... Бұл ... ... бір ... келтіріліп,
практикалық тұрғыдан ерекшеліктеріне байланысты топтастырыла бастады.
Сондықтан өсімдіктер туралы ... ... ... ... ... ... туралы да мәліметтер жинала басталды.
Кейіннен пайдалы өсімдіктер туралы ғылыми тұрғыдан маңызды еңбектер ... ... бұл ... ... ... ... экономикалық
ботаника деп аталды. Тек XX ғасырдың бірінші ... ... ... М.М. ... А. Федоров және Н.В. Павлов ботаникалық ресурстану
ғылымына ғылым саласы ретінде ғылыми теоретикалық ... ... ... яғни 1948 жылы ... осы сатасында алғашқы іргелі ... ... ... ... растении» деген өте құнды еңбек
жарияланды.
Қазақстан ... ... Н.Б. ... ... ... ... ... аталған саласында Қазақстан
алғашқы ғылыми орталықтардың ... ... ... ... ... қарқынды дамуына биология ғылымдарының докторы В.Т. Михайлованың
бастамасы бойынша 1965 жылы Қазақстан ... ... ... ... ... ... «Өсімдіктер ресурстары» бөлімінің
ашылуы үлкен әсер етті. Академиктер Н.В. Павлов, Б.А. ... және ... ... еңбектері нәтижесінде ... ... ... ... ... XX ... ... жылдарында ол мектептің
танылған жетекшісі биология ғылымдарының ... ... ... ... ... М.Қ. ... ... М.Қ. Кукенов пайдалы өсімдіктерді зерттеу нәтижелерін
жариялады және оның жазған «Ботаническое ... ... ... (1999) ... ... ... дамуындағы маңызды жетістік
деп атауға болады. Өсімдіктерді және олардан алынған өнімдерді практикалық
пайдалануға қатысты ботаниканың бөлігі XX ... ... ... деп атала бастады. Шаруашылық немесе экономикалық ... ... ... шикізатын пайдаланудың әртүрлі әдістері және
формалары туралы мәліметтер жинаумен шектелді.
Пайдалы өсімдіктер классификациясы
Бірте-бірте жиналған мәліметтерге талдау ... ... ... ... ... Сол ... нәтижесінде 1966 жылы профессор А.
Федоров осы ... ... ... негізгі әдістерін ұсынды.
Шикізаттық өсімдіктер дегеніміз не?
Профессор М.М. Ильин бойынша (1948), ... ... деп ... ауыл ... ... ... қайта өңделіп пайдалануға
болатын шикізат ... ... ... ... ... ендірілетін
табиғи флора өкілдерін айтамыз».
Егер біз профессор М.К. Ильин анықтамасын қабылдайтын болсақ, онда
өсімдіктер ресурстары ... 1935 жылы ... ... ... ... өте зор.
Бұл конференцияда өсімдіктер ресурстары мынадай 3 топқа бөлінеді:
1 Өндірістік өсімдіктер ресурсы
1.1. Тағамдық өсімдіктер тобы бес топ тармақтарымен.
1.2.Құрамында ... ... ... бар ... тобы 12 ... ... өсімдіктер тобы 2 топ тармақтарымен.
1.4. Қағаз-целлюзалы өсімдіктер тобы.
1.5. Құрылыс және бұйымдық өсімдіктер тобы 3 топ тармағымен.
1.6. Отындық және орман-химиялық ... тобы 2 топ ... Ауыл ... өсімдіктер ресурсы
2.1. Тағамдық өсімдіктер тобы 3 топ тармақтарымен.
2.2. Малазықтық өсімдіктер тобы 5 топ тармақтарымен.
3 Көгалдандыру, астық және ... ... ... ... ... Мелкоративтік өсімдіктер тобы.
Сонымен, 1935 жылы Өзбекстанда, Ташкент ... ... ... ... өсімдіктер классификациясы жабайы өсетін және мәдени
өсімдіктерді қамтиды. Бұл үшін топтар ... ... ... ... Топтар тармақтарынын жалпы саны 1942 жылы акад. Н.В.
Павлов «Дикие полезные и ... ... ... деп ... ... ... жаңа классификациясын ұсынды. Н.В. Павловтың
классификациясында барлық ... және ... ... 22 ... Дәрілік өсімдіктер
II Көксағызды (каучук) өсімдіктер
III Құрамында гуттаперча бар өсімдіктер
IV Шипалы ... ... Эфир ... ... ... өсімдіктер
VII Щеткалық өсімдіктер
VIII Ірі-талшықты өсімдіктер
IX Қағаз-целлюзалы өсімдіктер
X Тағамдық өсімдіктер
XI ... ... ... ... Сергітуші ынталандырушы өсімдіктер
XIV Витаминді өсімдіктер
XV Балды өсімдіктер
XVI Илік затты өсімдіктер
XVII Сабынды ... ... ... ... ... ... бар ... Мал азықтық өсімдіктер
XXI Уландырғыш заты бар өсімдіктер
XXII Сәндік немесе гүлдік ... ... (1973) ... жүзі ... ... өсімдіктер туралы
мәлімет берді. Бұл мәліметте 118 тұқымдасқа жататын 1000 өсімдік ... ... А.А. ... классификациясында барлық пайдалы
өсімдіктер19 топқа біріктірілген.
Жоғарыда келтірілген барлық классификациялардың ... ... ... ... бір ... ... ... ... ... ... ... құрамына, ал басқа
топтары олардың практика-жүзінде пайдалануына негізделген.
Сонымен, өсімдіктер әлемі ... ... ... өсімдіктердің жеке түрлері және өсімдіктер қауымы болып
табылады.
Өсімдіктер ... ... ... ... ... өсімдіктер және ... ... ... ... ... ... ... комплекстік зерттеледі. Ресурстанулық зерттеу ... ... ... ресурстану зерттеу жұмыстары жалпы
өсімдіктер жабыны емес, тек қажетті ... ... ... ... ... пайдалы өсімдіктер ресурстарын бағалауда картографиялық
әдістің перспективасы мол. Өйткені бұл әдіс ... ... ... және ... бағалауға мүмкіншілік береді. Көптеген
пайдалы өсімдіктердің топтарын зерттегенде оларға қосымша биохимиялық
анализ ... ... ... ... ... ... ботаникалық
әдістерімен қатар ерекшеліктері бар, ресурстану ... ... - ... ... флораны, геоботаниканы, экологияны,
өсімдіктер химиясын, интродукцияның ғылыми ... ... ... ... ... болуы керек. Шынын айтқанда, ботаник - ресурстанушы
шектес ғылым салаларында ... ... ... ... ... зерттеулерді жүргізе алатын әмбебап ғалым болуы керек.
Пайдалы өсімдіктер ресурстарын зерттеудің деңгейлері
Пайдалы ... ... ... ... ерте ... Қытай, Египет,
Рим, Греция және Шығыс Арабия тарихына, ... ... ... ... ... ... туралы алғашқы мәліметтер дәрілік және
хош иісті өсімдіктерге байланысты екендігіне әдебиеттегі мәліметтер айқын
көрсетеді.
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ретте дәрілік өсімдіктер пайдалану Шығыс және Батыс елдерінің
медицина ... ... ... ... ... ... ... Иран, Ауғанстан, Үндістан сияқты елдердің әсері бар.
Оған қосымша ... ... ... ... ... шипалық қасиеті
бар заттар да қолданылады. ... ... ... ... ... ... осы ... нәтижесінде Қазақстан флорасында
көксағызды (каучук) илік заттары бар шырышты ... ... ... ... ... кеңінен белгілі шипалық
қасиеті бар ... ... ... ... өт айдайтын, ісікке
қарсы қолданылатын өсімдіктерді іздеуге үлкен көңіл бөлінді.
Сонымен, ресурстануды өз алдына дербес ... ... ... деп ... ... ... ... деген терминді
А.Федоров (1966) былайша түсіну ... деп ... ... ... - ... ... және жер шарындағы өсімдіктер жамылғысында бар
потенциалдық байлық».
Д.С. Ивашиннін (1969) ... ... ... ... ... ... зерттеу объектісі, ол объект ... ... яғни ... ... және өсімдіктер жамылғысындағы бар
байлықты қамтиды.
Әрине, А. Федоровтың (1966) өсімдіктер ресурсына берген анықтамасы Д.Р.
Ивашиннің (1969) ... ... ... ... және ... ... ... деген терминді (өсімдіктер ресурстары
емес) пайдалы өсімдіктердің жеке топтарына қатысты ... ... ... ... ... ... ... терминді «Қоры»
деген түсінікпен шатастыруға болмайды. Яғни, «Ресурс», ... ... ... ... ... ... ол ... өсімдіктердің сандық
және сапалық сипаттамаларын қамтиды.
Ал Федоров (1968) ботаникалық ресурстану ғылымына кеңірек сипаттама
береді. Ботаникалық ресурстану:
1) ... ... және ... ... бар ... айкындайды;
2) өсімдік құрамындағы әртүрлі заттарды, қосылыстарды зерттейді;
3) пайдалы өсімдіктердің табиғаттағы алабын (массивті) зерттейді;
4) мәденилендірудің ... ... ... ... - өзінің зерттеулерін әртүрлі деңгейде жүргізеді. ... ... ... ... популяциялық, түрлік,
ценотикалық, биогеографиялық. Молекула деңгейінде ботаникалық ... ... және ... ... шешіледі.
Клетка және ұлпа деңгейінде анатомия, гистохимия және эмбриология
көмегімен шешіледі.
Мүшелер деңгейінде - ... ... ... ... -
физиологиялық және өсімдік шаруашылығы туралы ғылымдар көмегімен, популяция
деңгейінде – ... ... ... ... деңгейде -
систематика және филогения көмегімен, ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылғаңдардан «Ботаникалық ресурстануда» өте кең спектрде
өте нәзік химиялық анализден жер шары өсімдіктері ... ... ... әдістер және тәсілдер пайдаланатынын айкын көруге болады.
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ:
1. ... ... ... ... ... Н.В.Павлов, М.М.Ильин, ... ... ... ... ... ... өсімдіктер классификациясы
4. А.А.Пристуна бойынша жіктелген шикізаттың маңызы бар өсімдіктердің
топтары
5. Өсімдіктер әлемінің биология жүйесіндегі ... ... ... ... Өсімдік шаруашылығының бүгінгі бейнесі
8. Жасыл революция туралы түсінік
9. Ботаникалық ресурстардың зерттеу әдістерінің ... ... ... ... ... өсімдіктер ресурстарын тиімді пайдалану және бұл саладағы
ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыттары, этаптары
• Өсімдіктер ресурстарын зерттеу ... ... ... ... ... ... жолдары
• Жаңа дәрілік өсімдіктерді жүйелі зерттеуге қажетті ... - ... ... жас бір ... 1917 жылға дейін
Қазақстанда өсімдіктер ресурстарын зерттеу жұмыстары жүргізілген жоқ деп
айтуға болады.
Қазақстанда ботаника ... ... ... екі ... ... ... кезеңге Ресейдің Европа бөлігінен келген (Петербург, Мәскеу
жэне т.б.) ғалымдардың ұйымдастырып жүргізген жұмыстарын жатқызуға болады;
2) Екінші кезең 1920 ... ... ... ... Бұл ... Орта ... және ... ғылыми мекемелерінің. әсіресе
КСРО Ғылым академиясының Қазақстандағы ашылған филиалының ... ... ... дейін Ресейде өсімдіктер байлығы өте аз және тиімсіз
пайдаланылды. Ол ... ... ... ... тек ... ... ... табиғи шалғындықтар және жайылымдықтар кеңінен зерттелді ... ... ... Мысалы, бұл саладағы іргелі еңбектерден
«Шабындық және ... ... ... ... ... ғана жарияланды.
Авторлары - И.В. Ларин. И.В. Цаценкин, Т.А ... ... ... ... аз зерттелді және пайдаланылды. Дәрілік өсімдіктер
аз зерттелгенімен жиналды, тіпті кейбір түрлері екпе жағдайда өсіріледі.
1920-1930 жылдардан бастап өсімдіктер ресурстарын ... және ... ... ... ... ... 1921-1962 жылдары химия-
технология анықтамасының 12 томы ... ... 1934 жылы КСРО ... ... институтында (Ленинград) алғаш peт «Өсімдіктер
ресурстары» деген ... ... Ол ... Б.Н.Кропотов басқарды. Алғашқы
кезде бұл бөлім талшықты өсімдіктерді іздеумен ... ол үшін ... ... ... ... бұл ... ... ресурстармен
айналысатын болып одақтық республикаларда осы салада жұмыс жасайтын топтар,
содан ... ... ... Мысалы, Әзірбайжанда А.А. Гросгеим және
т.б., Түрікменстанда О.А. Эндем, В.Н. Минервин, Л. В. ... және ... ... Ф.И. ... және 7.6., ... И.В. ... ... Е.В. Аикитина, Қазақстанда Н.В. ... В.П. ... В.В. ... және т.б., ... М.И. ... және т.б. ғылыми
жұмыстарға жетекшілік етеді. Сол ғалымдардың еңбектерінің ... ... ... ... алға ... ... ... саласында әртүлі мектептер, коллективтер және жаңа ... ... ... жылы Ташкент қаласында ғылыми - зерттеу конференциясы өткізілді.
Бұл конференцияда ... ... ... ... ... айтылды.
1938 жылдан бастан КСРО Ғылым академиясының (Ботаника институтының)
өсімдіктер шикізаты бөлімі ... ... ... ... ... ... ... бастады.
1917-1941 жылдар арасында зерттеушілер, негізінен пайдалы өсімдіктердің
келесі ... ... ... ... ... эфир ... шипалы-майлы,
талшықты, бояулы, целлюлоза-қағазды, сүректі, дәрілік,-инсектицидті және
т.б. барлығы 19 топ. Осы бағыттарда ... ... ... ... ... ... анықталды. Ресурстанушы мамандардың жаңа
ұрпағы ... ... ... ... Н.И. ... П.М. Жуковский. М.Г. Попов
басшылық еткен Бүкілодақтық өсімдік шаруашылығы институты ... үлес ... ... ... және бағыты алға қойған міндеттерге тікелей
байланысты.
Соғыс жылдары жабайы өсетін тағамдық және дәрілік өсімдіктерді іздеуге
көбірек ... ... ... ... ... ... ... бұрынғыдан жандана түсті. Бірнеше ірі ... ... ... ... 1948 жылы КСРО Ғылым академиясының
Ботаника институтында «Өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... деген әдістемелік
құралды баспадан шығарды. Бұл еңбекте ... ... ... ... келтірілген.
1950 жылы КСРО-да бірнеше рет ірі - ірі экспедициялар ұйымдастырылды.
Экспедициялар ... ... ... илік ... ... айналысты. Бұл
жұмыстарды, мысалы Өзбекстанда -В.П. ... X. ... ... -В.П. ... және т.б., ... ... С.С.Харкович, Белоруссияда - Н.В.Смолзско, ... ... ... ... ... өсімдіктерді зерттеу ауқымы кеңейді. Әсіресе, шипалық
қасиеттері бар табиғи ... ... ... ... ... ... ... лактондарды
және т.б. Бұл жұмыстар, негізінен, Бүкілодақтық дәрілік ... ... ... ... А.И. Шретер,
М.Г.Пименов және т.б., ... ... ... М.А. ... Хаджай, Д.Г.Колесников, И.Г.Зоз, И.Ф. Комиссаренко және ... ... ... ... ... ... ... Ю.Юнусов және т.б., КСРО ... ... ... Г. В. ... Н.П. Кирьяков, И.С. Катина және т.б.
Армения ... ... ... ... ... ... ... Ғылым академиясының Ботаника
институтында Л.К. ... А.С. ... және т.б. ... ... институтында А.Ф.Гаммерман жүргізді. ... ... ... ... ... оқу ... ... көптеген жұмыстар мияның ... ... ... арналады. Мысалы, Т.П. Надеждина ... ... ... М.М. ... ... ... институты), А.И. Исембаев,
Э.В. Кузьмин, Б.Н. ... Д.К. ... ... ... К.З. Закиров, С.Х. Нугманов, А.Б. Бахиев, О.А. Ашурметов
(Өзбекстан ботаника институты).
4) ... ... эфир ... ... табу ... ... жұмыстары жалғасын тапты. Мысалы: 1) М.И. Горяев 1952 жылы ... ... ... ... ... ... (Алматы, 312 бет); 2)Н.Л. Гурвич
1960 жылы «Опыт ... ... ... ... ... ... ... малазықтық және сүрлемдік өсімдіктерге көп көңіл бөлінді. 3958 жылы
Ленинградта ... ... ... ... жасалған жұмыстардын
қорытындылары талқыланды. Одан кейін кеңестерде жаңа ... ... ... мәселелер талқыланды.
Шикізаттық өсімдіктерді зерттеудің негізгі жолдары
Шикізаттық өсімдіктерді зерттеудің негізгі 2 жолын көрсетуге болады:
1) шетелдерден сатып алынатын ... ... ... ... ... тек басқа өсімдіктер құрамында белгілі жаңа
заттарды ашу.
Бірінші жағдайда ғылыми жұмыстардың алғашқы кезеңдері ... ... ол ... химияны қолданып шетелден алынатын
өнімдердің құрамын анықтау және ... ... ... ... өсімдіктерден де табуға ... Бұл ... ... ... мысалы, КСРО-да, оның ішінде Қазақстанда көк
сағызды және илік затты ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы кезінде шетелдер КСРО-ға көксағыз және илік заттары
бар өнімдерді сатудан бас тартты. Соған ... ... ... тез ... ... табу керек болды. Қазақстанда көксағызы бар
өсімдік Scorzonera ... ... ... ... ... іздеуде өз нәтижесін берді, табиғи флорадағы өсімдіктер
ішінен қажетті өсімдіктер түрлері табылды. Олар ... ... илік ... ... ... жағдайда медицина және ауыл шаруашылығына қажеттілігін ескере
отырып, флораға инвентаризация жасалып, ... ... ... ... ... ... мысалы:
1) этноботаникалық мәліметтерге анализ жасауды жатқызуға болады. Яғни
жергілікті халық ... ... ... үшін ... ... ... ... жасау;
2) ресми қабылданған дәрілік өсімдіктерге жақын өсімдіктер түрлерін
зерттеу. ... ол ... ... биологиялық белсенді заттарды
синтездеуі мүмкін.
Кез-келген жаңа ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен дәрілік өсімдік туралы және оның ... ... ... мысалы әртүрлі әдебиеттерден оның таксаномиясы
анықталады.
2) өсімдік түрінің ... оған ... ... химиялық құрамы,
фармакологиясы туралы мәліметтер жиналады;
3) ... ... ... ... ... туралы мәліметтер жиналады;
4) табиғатта өсімдік немесе оның жеке мүшелерінің үлгілері алынып
олардың құрамындағы ... ... бар ... ... ... ... ... өткізіп, препарат өндірудің технологиясы
жасалады;
6) ... ... ... ... биологиялық ерекшеліктері
жан-жақты зерттеледі, ... ... ... ... ... ... ... қажетті өсімдіктің доминант екендігі
анықталып, фитоценоздарға және ... ... ... ... ... Экологиялық және ... ... ... және ... ... ... ... қоры тиісті категорияға жатқызылады. Негізгі ... ... ... ... жер ... жабу ... 20% ... сор3
(пайдалануға ыңғайлы жерде); 2) 5-14 % болса сор2 (пайдалануға №1 ... 3) 1-4 % ... сор1 ( ... өте қиын ... жиі ... ... ауыл шаруашылығында пайдалануға перспективалы
кейбір өсімдік түрлері табиғатта қалың болып өспейді, яғни әр жерде ... ... ... ... ... ... ол өсімдіктерді екпе
жағдайда өсірумен айналысу керек. Екпе жағдайда өсіру де оңай ... ол ... себу ... ... және ... ... ... білу
керек. Бірнеше жыл осы өсімдіктің өсу және даму ерекшеліктерін зерттегеннен
кейін, оның ... және ... ... ... ... және екпе жағдайында салыстырмалы зерттеліп, оның таза
жағдайда бейімдеушілік мүмкіншіліктері анықталады. Тек ... ... ... ... ... плантациялар жасауға, көшуге болады. Сонымен,
өндірістік ... ... - ... ... ... ... ететін
процесс.
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ:
1. Ресурстану пәнінің биология жүйесіндегі орны.
2. Ботаникалық ресурстанудың негізгі бағыттары.
3. Қазақстандағы ботаника саласының даму кезеңдері
4. Ресурстанушы мамандардың жаңа ... ... ... ... ... екі ... ... өсімдіктерді зерттеу барысында қамтылатын мәлімет
7. Этноботаникалық мәліметтер туралы түсінік
8. Дәрілік өсімдіктер қорының категориялары.
9. Өндірістік плантация және оның келешегі.
10. Фитоценотикалық оптимумдары ... ... ... пайдалы өсімдіктерді зерттеу және меңгеру тарихы
• Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... және ... еңбектері
• Академик Н.И. Павловтың өзінің құндылығын осы уакытқа дейін жоғалтпаған
негізгі еңбектері
• Қазақстанда алғашқы ... ... ... ... таниндер бар
өсімдік түрлері және олардың ерекшеліктері
... ... ... зерттеудің кезеңдері (профессор
М.Қ. Кукенов)
Қазақстанда табиғи-климаттық жағдай әртүрлі шығыстан батысқа дейін,
яғни Алтайдан ... ... және ... ... ... ... (Петропавловск) дейінгі аралықтарды көз алдарыңа елестетсеңдер,
Қазақстанның табиғаты, топырағы, климаты әртүрлі екендігін түсіну ... ... және ... ... ... Қазақстан пайдалы өсімдіктерге
өте бай. Оларды зерттеу және игеру тарихы ... ... ... пайдалы өсімдіктер топтарының өзектілігі қазір бұрынғыдай емес.
Өйткені олардың орнына синтетикалық жолмен алынған заттар ... ... ... ... ... бағасын жоғалтты. Ал
дәрілік, хош иісті, тағамдық және ... ... да ... топтары өздерінің
бағасын жоғалтқан жоқ. Керісінше олардың, әсіресе дәрілік ... ... ... арта ... Академик Н.В. Павловтың (1942)
ұсынған пайдалы өсімдіктердің 22 тобының ... ... ... ... ... ... Бұл әрине химия ғылымының жетістіктеріне байланысты және
өсімдіктер шикізатын өндеу технологиясының ... ... ... ... ... ... пайдаланылып жүрген
кейбір өсімдіктер экономикалық жағынан тиімсіз болғандығына байланысты
қазір пайдаланылмайды.
Халық шаруашылығы талабына ... ... ... ... республикадағы алуан түрлі ... ... және ... ... ... ... дер кезінде шешуге тиісті еңбек
етуде.
Шикізаттық өсімдіктердің бір ... ... ... ал
екіншілерін зерттеу жалғасуда және солармен бірге ... бір ... ... ... шешу ... ... жиі ... зерттелген пайдалы қасиеттері белгілі өсімдіктердің
басқа пайдалы қасиеттері ашылуда. Мысалы, құрамында глициризин ... ... ... (Glycyrrhiza) өсімдіктерінің медицинада пайдалануға болатын жаңа
мүмкіншіліктері ашылуда. Қазір мия туысы өсімдіктері өзінің шипалық ... ... ... тұр деп ... ... ... ... шетелдік
ғалымдардың мәліметтері бойынша миядан алынған кейбір препараттарды СПИД-ке
қарсы пайдалануға болады екен. ... ... ... ... әлі
ашылмаған потенциалдық мүмкіншіліктері өте мол, ... ... ашу ... ... ... ... ресурстарын жоспарлы түрде
зерттеуді 1920 жылдары П.С. ... ... ... ... ... іздеді. 1921 жылы Массагетов Алтайдан Жетісу ... ... ... және улық қасиеттері бар өсімдіктерді іздестірді.
Массагетов 1926 жылы дермене жусанының (Artemisia cina) және бұйырғының
(Anabasis) ... ... ... ... ... ... анабазин, эфедрин, поликардин,
элатин және т.б. ... ... бар ... ... ... ... ... еңбектер жазып қалдырды. Мысалы, 1947 жылы ... ... 1975 жылы ... ... ерте ... жүргізген жұмыстардың тағы бір бағыты - ол
илік өсімдіктерді жан-жақты ... ... ... ... ... 1917 жылы В.П. ... ... Марковтың зерттеген илік
өсімдіктерінің ішіндегі ең ... ... ... бадан (Bergenta),
тасжарғандар (Saxifragaceae - камнеломковые) тұқымдасынан. Құрамында илік
заттар бар өсімдіктер туралы алғашқы ғылыми еңбек ... ... В Л. (1923) ... ... ... центрального
Алтая. - Т. 43. Выл 1. Изв. Томского технологического института. - С.40-56.
2) ... А.С. ... ... ... ... 1932.-47с.
Кейінірек 1950-1970 жылдары илік затты өсімдіктерді зерттеу ботаникалық
ресурстану саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыттарының бірі болды.
1930 жылдары отанымызда көксағызды (каучук) ... өте ... ... ... 1930 жылы С.С. Зарецкий күрделі гүлділер тұқымдасынан
жергілікті жердің тұрғыны Дайрбеков Тұрғанның көмегімен таусағыз ... ... ... ... ... (Сырдария Қаратауында) тауып
ұсынды.
1930 жылдары талшықты ... ... ... ... туысы
өсімдіктері кеңінен зерттеліне бастады. ... ... бұл ... жүрек гликозидтері алынатын болды.
Кендір өсімдіктері туралы жазылып, жарық ... Ф.Н. ... ... ... Ф.Н. Русановтың (1934) мақалаларын атауға болады.
Қазақстанда өсімдіктер ресурстары жүргізілген алғашқы ... ... ... (1934) жұмысы саналады. Ол жұмыстың аты – ... ... ... ... ... Казахстана».
1938 жылы В.С.Корпилова Шығыс Қазақстанның дәрілік өсімдіктерін
зерттеуді бастады.
Жалпы, КСРО Ғылым ... ... ... ... ... бастамасы бойынша 1932 жылы Республиканың пайдалы
өсімдіктерін жоспарлы зерттеу ... ... Сол ... Н.В. Павлов 1942 ж. «Дикие ... и ... ... ... 640 ... ... ... шығарды, ал одан кейін 1947 ... ... ... ... ... ... сол
жылы «Растительное сырье Казахстана» деген 550 ... ... ... ... ... Н.П. ... ... бұл
монографияларда өте бағалы өзінің құндылығын осы уақытқа ... ... ... ... «Растительное сырье Казахстана» деген 1947 жылы шыққан
монографиясы үшін мемлекеттік сыйлық алды.
Академик ... ... ... ... ... ... ... ғылымының ары қарай қарқынды дамуына негіз болды.
Соның ... 1956 жылы ... ... ... ... ... ... бөлім ашылып, оның ұйымдастырушысы және 20 жылдай басшысы
Н.В. Павловтың шәкірттерінің бірі проф. Михайлова болды. Осы ... ... ... кеңінен зерттейтін құрамында 15%-дан ... ... ... 95 түрі ... ... ... - таран (Polygonum
- борец), рауғаш (Rheum - ревень), қымыздық (Rumex - ... ... ... ... ... және ... ... популяцияларының болуын есептеп, ең бағалы иліктер - таран
(Polygonium ... Gridu - ... ... ... тараны (Polygonium
bucharifum Gridu -Горец бухарский), Тянь-Шань қымыздығы (Rumex tianchanicus
A.Los - щавель тянь-шаньский), татар ... (Reum ... L. - ... 3 түрдің өндірістік өсірілуі мүмкін екендігі ... ... жер асты ... ... ... ... ... заттардың мөлшері жоғары болады.
Polygonaceae тұқымдасы өкілдерінің тамырларында болатын илік заттардың
химиялық құрамы кеңінен зерттелді ... және т.б. 1962, ... 1962, ... 1968, ... 1968). ... ... қатар Қазақстан флорасында ... илік ... ... ... бар. ... ... қазтамақ (Geeranium collinum Steph -
герань холмовая). Құрамында танинді заттары бар ... ... ... В.П. ... (1968) және А.С. ... ... ... қамыс (Phragmites communis Trin - тростник обыкновенный) бағалы
шикізаттық өсімдіктер ... ... Оның жер ... ... ... бар, ... материалы ретінде пайдаланылады және қағаз
шығару үшін целлюлоза алу үшінде ... Оның ... ... ... ... оны зерттеу жұмыстары Сырдария, Шу өзендері
аңғарларында және Алакөл, Сасықкөл ... ... ... ... ... қамыс Сырдария өзенінің аңғарларында
зерттелді. Оның ... ... ... көбею тәсілдері
және түсімділігінің ... ... Осы ... жұмыстардың
нәтижесінде шаруашылық мекемелерінде кәдімгі қамыстың ... ... ... ... ... ұсыныстар берілді. Мысалы, Исамбаевтың
докторлық диссертациясы(1994).
1960 жылдан бастап дәрілік өсімдіктерді ... ... ... ... ... өсімдіктер қатарына, мысалы, қырықбуын қылшаны
(Ephedra equisetina - хвойник -хвощевой), тегеурінгүлді ... ... ... ... (Peganum narmala - ... обыкновенная)
және коянжапырақты (Lagochillis - заяцегуб) жатқызуға болады.
1966-1972 жылдары Алматы облысының таулы және ... дала ... ... ... ... ... ... бар-
жоқтығын зерттеудің нәтижесінде болашағы бар алкалойдты, ... ... ... ол ... 1972 жылы ... ... ... жарияланды.
1958 жылдан бастап мия туысының ... және ... ... ... ... зерттеле бастады. Мия тамырына ... ... ... территориясындағы мия тамырларының қоры ашылды. Мия
популяцияларының жалпы ауданы сол ... ... 52 мың ... ... ... өндірістік қоры 140 мың тонна екендігі анықталды
(Худайбергенов, Кузьмин, Исамбаев, Кошкарова, 1976). Мия ... ... ... Орал және Сырдария өзендері жайылмалыларында екендігі дәлелденді.
1980 жылдардағы қайта зерттеу жұмыстары мия популяцияларының ауданы екі
есе азайып кеткендігін көрсетті. Соған ... ... ... түрлерін
мәденилендіру жұмыстары жүргізіле бастады. Бұл жұмыстардың ... ... ... ... Э.В. ... ... и культура солодки в
долине р. Урал / Автореферат дисс. канд. биол. наук. -Алма-Ата, 1979. - ... ... Э.П. ... ... Алма-Ата, 1979. - 127 с.
3. Солодки в Казахстане и ее использование. Алма-Ата, 1986 ж. және т.б.
мақалаларда.
1991 жылы Қазақстан ... ... ... ... ... ... қызметкерлері мияға байланысты ІҮ
Бүкілодақтық симпозиум өткізді. Ол ... ... ... Ашхабадтан, Бакуден, Уфадан және бұрынғы ... ... ... ... ... ... баяндама жасады.
1972 жылы Қазақстанда техникалық өсімдік шииді (Achnatherum-ши) кешенді
зерттеу ... ... Шии ... ... ... ... ... өсімдігі ретінде және жиһаз толтыруға пайдаланады.
Алматы, Шығыс Қазақстан, Талдықорған және ... ... ... популяцияларының аудандары, шикізаттық қоры, түсімділігі анықталған.
Одан кейінгі жылдары ресурстық жұмыстардың бағыты өзгерді. Жеке ... ... мен ... ... ... бола бастады. Бұл ... ... ... ... топтары, ең алдымен дәрілік, тағамдық, хош иісті және
т.б. өсімдіктерге ерекше ... ... ... ... ... ... ... ресми қабылданғандарына
көңіл аударылып, белгіленіп отырды. Сол ресми ... ... туыс ... сол ... ... түрлеріне анализ жасалып,
олардың биологиялық белсенді заттарының құрамы ... ... ... ... - жаңа ... өсімдіктер түрлерін табу.
Соңғы жылдары зерттелген региондардың ресурстық потенциалы жан-жақты
бағаланады. Мысалы, М.Қ. Кукенов (1999) бойынша соңғы ... ... ... ... ... ... ... 1986), Ілe Алатауы (Гемеджиева 1994),
Қазақстанның ... ... ... ... 1989), ... ... 1996), ... (Мусаев, 1988). Басқа ғылыми жұмыстарда жеке
кейбір дәрілік және техникалық ... ... ... жургізілді. Олармен бірге өсімдіктер әлемінде ісікке, СПИД-ке және
жүрек-қан тамырлары ауруларына шипалық әсері бар препараттар алу ... ... ... ... ... ... оларды тиімді пайдалану жолында өзекті мәселелермен айналысуда.
Жалпы, ... ... ... ... ... ... (1999) мәліметтері бойынша 5 кезеңге бөлуге болады:
1 -кезең (1920-1950 жылдары).
2-кезең ( 1950-1970 жылдары).
3-кезең (1960-1980 жылдары).
Оңтүстік - ... ... ... ... ... ... зерттеудің басталуы. Құрамында флавоноидтар,
алкалойдтар, эфир ... бар ... ... Перспективалы
өсімдіктерді интродукциялау.
4-кезең (1980-1990 жылдары).
Жеке ботаника-географиялық ... ... ... ... ... хош ... тағамдық ресми
қабылданған өсімдіктерді фитохимиялық зерттеулер.
5-кезең (1990-2000 жылдары).
Флорадағы дәрілік өсімдіктердің әралуандылығын, әртүрлілігін ... ... ... ... ... ... ... өте бағалы түрлерді егіп, онтоморфогенездік тұрғыдан
сипаттап, технологиясын жасау, структуралық ... ... ... ... ... өсімдіктер туралы далалық,
эксперименталдық және этноботаникалық мәліметтерді талдап ... ... ... ресурстық популяцияларына жан-жақты баға беру.
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ:
1. Ресурстану саласының алғашқы бағыттары
2. ...... ... ... ... ретінде
3. А.П.Марковтың еңбектері
4. Павловтың илік затты өсімдіктерді зерттеуге қосқан үлесі
5. Мия популяцияның дәрілік және техникалық түрлері
6. Талшықты өсімдіктердің шикізаттық маңызы
7. ...... ... маңызы
8. 15 % жоғары таниндері бар өсімдік түрлері
9. Қазақстандағы шикізаттық өсімдіктерді зерттеу кезеңдері
10. ... ... ... ... анықтауға қосқан
үлесі
Қазақстан өсімдіктері ресурстарын зерттеудің негізін қалаған ғалымдар
және ресурстанулық зерттеу жұмыстарынын болашағы
• Акад. Н.П. ... ... ... және профессор М.Қ.
Кукеновтың ғылымдағы орны және негізгі еңбектері
• Пайдалы өсімдіктерді тиімді пайдаланып, қорғап және ... ... ... ... ... алдында тұрған міндеттер
1) Академик Николай Васильевич Павлов - ... ... ... ... және ... ... Ғылым академиясыньың
Ботаника институтының бірінші директоры.
Студент кезінен ... ... ... ... ... жұмысына қатысты. 1917 жылдан бастап Павлов ... ... ... 32 ... ... қатысты
немесе басшылық етті. Ол экспедициялар Кавказда, Камчаткада, Байкалда,
Қазақстанда болды. 1923 жылы ... В. ... ... Н.В ... ... А.К. Козлов басшылық жасаған Монғолия экспедициясының
мүшесі ... ... ... ... ... ... ... 1929 жылы «Введение в растительный покров Хангорский Горной
Страны» деген және 1928 жылы «По ... ... ... ... жазылып
баспадан шықты. Мәскеу Университетінің доценті болып жүргеңде «Гүлді
өсімдіктер систематикасы» және ... ... ... ... ... ... ... региондарды зерттеуге арналған жұмысына қатысты.
Н.В. Павлов өзінің ... ... көп ... ... арнады.
1920 жылдары Павлов Торғай, Ақмола, ... және ... ... ... Балқаш өңірін зерттеді.
Бұл зерттеу жұмыстарының нәтижесінде бірнеше іргелі жұмыстар ... өте ... ... мықты ботаник-географ және білімді
ресурстанушы еді. Қазақстанға келгеннен кейін зерттеу Н.В.Павлов жабайы
өсетін ... ... ... ... жалғартыруда. Соның
нәтижесінде үлкен «Растительные ресурсы Южного Казахстана» (1947) деген
монография жазып жариялады.
Н.В.Павлов құрамында илік ... бар ... өте көп ... ... ... ... ... бірге 13 экспедицияға шығып,
Қазақстанның ... ... илік ... өсімдіктердің құрамын,
таралуын және қорын ... Сол ... ... 1947 жылы
«Растительные сырье Казахстана» деген монография жазып жариялады. ... 1100 ... ... ... мәліметтер берілген. Академик
Н.В. Павлов жетекшілігімен және редакциялық басшылығымен мәңгілік ... 9 ... ... ... ... жж.) ... ... үлкен білімдарлығының, ботаникалық әдебиетті өте жақсы
білуінің және ... ... ... ... барлығына
байланысты іргелі өте үлкен 700 беттік «Ботаническое ... ... ... ... шығарды. Ол кітапта бүкіл одақтың флорасы және өсімдіктер
жабыны қамтылған. Кейінірек демалысқа, яғни ... ... ... 1965
жылы Н.В. Павлов «Ботаническая география зарубежных стран» деген кітабын
жазып шығарды.
Н.В.Павловтың көптеген флористикалық ресурстанулық ... - ол оның ... ... ... ... ол ғылымда бірінші рет екі
жаңа туысты ... ... және 150-ге жуық жаңа ... ... ... ... 160-тан астам ғылыми еңбек жазды, оның ішінде 20-сы
монография.
Павлов Бүкілодақтық ботаникалық қоғамның Қазақстандық бөлімінің негізін
салып, өзі басқарды. Павлов - ... ... ... негізін
салушылардың және алғашқы академиктерінің бірі.
2) Биология ғылымдарының докторы Михайлова ... ... ... ... өте жақын шәкірттерінің бірі. В.П. Михайлова 1912 ... ... ... 1931 жылы ол ... университетінің биология
факультетіне түседі. ММУ-ды 1935 жылы бітіріп, Қазақстанға акад. Павловтың
қарамағына жұмысқа ... ... ... ... ... ... оның жұмысын алға бастырған - осы
Михайлованың ... В.П. ... 20 жыл ... сол ... ... ... жасады.
В.П. Михайлова Қазақстанның ... ... ... жұмыстарына белсенді қатысты. Ұлы Отан ... ... илік ... ... ... үшін Іле Алатауына, Кетментауға,
Қаратауға және Балқаш өңіріне ... ... ... ... жүргізді. Экспедициялық жоспарлы зерттеу жұмыстарымен шектелмей,
Михайлова өзінің қарамағындағы қызметкермен басқа да пайдалы өсімдіктерді
зерттеп, ... ... ... екпе ... да ... 1944 жылы В.П. ... ... дубильные растения
Заилийского Алатау» деген тақырыпта кандидаттық ... ... ... ... В.П. ... ... институтының директорының ғылыми
жұмыс жөніндегі орынбасары ... ... ... Ал 1956 жылы ВЛ Михайлова
Институттың құрамында өсімдіктер ресурстары бөлімін ашып, өзі сол ... ... 1976 ... ... ... ... ... ресурстары»
бөлімінің қызметкерлері Михайлованың жетекшілігімен іргелі ғылыми-зерттеу
жұмыстарын жүргізді. Мысалы, жабайы өсетін илік ... ... ... ... жан-жақты зерттеу жұмыстары жүргізілді. Бұл
жүргізілген жұмыстардың нәтижесінде алынған ... ... ... ... ... ... илік ... өсімдіктерді зерттеу жұмыстарының
нәтижесін «Дубильные растения флоры Казахстана и их освоение» ... 1968 жылы ... Осы ... ... ... ... ... Михайлова Қазақстанда мияны жан-жақты зерттеудің бастаушысы болды.
Михайлова өзінің ... ... ... академиялық және салалық ғылыми
институттарының және жоғары оқу ... ... ... ... ... өсімдіктерді зерттеуді ҚазМУ-дың проф. ТХ Чумбалов
басқаратын химия кафедрасымен және ... ... ... (жетекші - проф. Л.К. Клышев) тығыз байланыста жүргізеді.
Эфир-майлы өсімдіктерді зерттеу жұмыстары ... ... ... (академик М.И. Горяев) бірге жүргізді. Барлық шикізаттық
өсімдіктерді зерттеу сол шикізатты тұтынушы мекемелермен тығыз ... ... ... ... ... өнеркәсіп
министрлігімен және т.б. В.П. Михайлова бөлімнің жүргізетін ғылыми-зерттеу
жұмыстарын ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, КСРО Ғылым академиясы ... ... ... (А. ... В.А. ... және ... ... ботаника институтының ғалымдарымен (КЗ Закиров және т.б.)
және Түрікменстан ғалымдарымен (Б.К. Кебабаев, К.М. ... ... В.П. ... ... ғылыми және әкімшілік жұмыстарын мамандар
дайындаумен бірлестіре жүргізді. 1976 жылы В.П. Михайлованың ұсынысымен
өсімдіктер ресурстары ... ... ... М.Қ. ... сайланды.
М.Қ. Кукенов В.П. Михайлованың көптеген шәкірттерінің бірі еді. ... 1940 жылы ... ... ... ... ... корреспондент-мүшесі болып бірінші сайланған ғалым - М.Қ.
Кукенов биология ... ... ... 1997 жылы кайтыс болғанға
дейін сол бөлімнің меңгерушісі болды.
Биология ғылымдарының докторы, профессор Кукенов Мәдениет ... ... ... ... ... ... бірі
болды, ол ғылымның ғылыми негізін жасап, пайдалы өсімдіктерді ... ... ... үлес қосты. М.Қ. Кукенов жетекшілігімен және
тікелей қатысуымен ... ... ... ... ... ... М.Қ. ... шикізаттық өсімдіктерді зерттеудің ғылыми-теориялық
негізін, шаруашылықтағы игерудің негізін және Республика ... ... ... көпжылдық бағдарламасын жасады.
М.Қ. Кукенов 180-нен астам ғылыми еңбек жазды, оның ... ... ... ... Казахстана» (1984) 2) «Ресурсы
лекарственных ... ... ... (1989) деген
монографиялары және ... ... ... (1999) ... бар.
Қазақстанда әртүрлі табиғи аймақтар және белдеулер бар және ... және ... ... өте бай екендігін ерекше айтуға болады.
Қазақстан тәуелсіздік алғанға дейінгі халық ... ... ... ... ... өзінің үлкен зиянын тигізді. Көмір,
қара және түсті металл, фосфорит және т.б. ... ... ... Қазақстанның көптеген облыс орталықтарында экологиялық ортаны ... ... тың және ... ... ... ... жырту топырақ
қабаттарының бұзылуын апатты жағдайға алып келді. Қазір Қазақстаңда бұрынғы
кезде кең тараған бетегелі-жусанды ... ... табу ... ... ... ... көп ... бойы қызмет
жасауы Қазақстанның көптеген территориясына, әсіресе Орталық ... ... ... жағдайына үлкен зиянын тигізді.
Жоғарыда аталған технопогендік экологиялық факторлардың зардабы әлі көп
жылдар бойы халықтың денсаулығына кері әсер етеді.
Бұл айтылғандарға ... ... және ... ... қосатын болсақ,
онда Қазақстанда әртүрлі сынақтар өткізілгенін, табиғатты пайдаланудың ең
сорақы, қиратқыш әдістері қолданғандығын көреміз.
Солардың салдарынан Қазақстанның ... ... ... ... ... ... және тез ... келтіруді қажет
ететіндігі - бүгінгі заман талабы.
Өсімдіктер және ... ... ... ... ... өзінен-өзі түсінікті.
Бұл процестің бір көрінісі - ол Қазақстан Қызыл кітабына ... және ... ... ... өсуі.
Мысалы, 1980 жылы шыққан Қазақстан Қызыл кітабына 190 шамасында өсімдік
түрлері кірген болса, 2009 жылы шығатын ... ... ... ... ... ... Бұл, ... тірі табиғат үшін апатты жағдай.
Ғалымдардың мәліметтерінде ... ... 60%-ы ... ұшырап және шөлге айналып бара жатқандығы айтылады.
Қазақстан Республикасы үшін ... ... ең ... ... - ... ... олардын ресурстық потенциалын қалпына келтіру және
олардың алуантүрлілігін сақтау.
Пайдалы өсімдіктерді ... ... ... ... ... екі
жолы бар:
1) Өндірістік популяциялары бар жоғары ... ... ... ... тұрақты бақылауда болуы керек.
2) Шикізаттық өсімдіктерді мәденилендіру. ... ... ... ... өте ұзақ және ... көп, яғни ... ... Өйткені оларға (өсімдіктерге) суарылатын, құнарлы ... ... ... ... мұндай жерлер өте аз. Мұндай жерлердің көп
бөлігіне ауыл шаруашылық дақылдары, ... ... ... өте ... ... ... орнына әлі тиімділігі толық
дәлелденбеген дәрілік өсімдіктерді eгугe халықтың, ... ... ... өте қиын ... ... ... ... сақтаудың логикаға сиятын, халық
қолдайтын тәсілі - ол сол ... бар ... ... қорын өте
ұқыптылықпен ғылыми тұрғыдан дұрыс пайдалана білу.
Республикамызда бірнеше ірі ... ... ... ... ... мия ... ... Алматыдағы фармацевтикалық
фабрика және т.б.) бар ... ... ... және
фармацевтикалық өндірістен мықты ғылым потенциалын әлі құра ... ... ... ... бұл ... ... қадамдар жасалды. Мысалы, Қарағанды
қаласыңда фитохимия ғылыми-зерттеу институты ашылды, алғашқы ... ... ... М.Қ. Кукеновтің (1999) ойынша, Қазақстанның ботаник-
ресурстанушыларының алдында болашақта мынадай міндеттер тұр.
1. ... және оның жеке ... ... ... биологиялық алуантурлілігін зерттеуді жалғастыра беру.
2. Әрбір жеке ... ... ... ... ... ішінде міндетті түрде болуы керек. 1) экологиялық-фитоценотикалық; 2)
фитохимиялық ерекшеліктері; 3) ресурстық ... 4) ... 5) ... тиімділігі және т.б.
3. Жоғарыда келтірілген көрсеткіштердің бәріне талдау ... ... бар ... ресурстарын тиімді пайдаланудың
жүйесін жасау.
4. Республикада бар шикізаттар негізінде ұзақ ... ... ... Ол ... республиканың әр регионы үшін ... және ... ... қажет екеңдігін көрсету.
5. Бірыңғай ғылыми-өндірістік орталық құру. Ол орталық өсімдіктер
шикізатын жинаудан ... ... өнім ... ... ... ... ... Шикізатты жинау, кептіру және сапасына қойылатын талаптар туралы
жасалған барлық инструкциялардың ... ... ... бақылауда ұстау
керек.
7. Жергілікті халық пайдаланатын жеке өсімдіктердің пайдалы қасиеттері
туралы мәліметтер жинау (этноботаникалық ... және ... ... сын ... ... ... ... үшін бағалы қасиеттері және белгілері бар перспективті
өсімдіктерді тереңірек зерттеу.
9. Шикізат ресурстары ... ... ... ... толық
айырбастай алатын жаңа шикізат көздерін іздеу.
10. Ресурс сақтайтын зерттеу тәсілдерін, жинау ... ... ... ... ... ... жасау.
11. Табиғатта тапшы және сирек кездесетін пайдалы өсімдіктерді терең
жерсіндіру жұмыстарын күшейту.
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ:
1. Н.П.Павловтың Қазақстан ресурстануына қосқан үлесі
2. ...... ... ... ... ... ретінде
3. М.Қ.Кукеновтың ресурстанудағы орны
4. Пайдалы өсімдіктерді тиімді пайдалану жолдары
5. Шикізаттық маңызы бар ... ... ... Қазақстан ботаниктерінің алдында тұрған міндеттері
7. А.А.Пристуна бойынша пайдалы өсімдіктердің жіктелуі
8. ... және ... ... ... ... Тибет, Қытай халықтық медицинасында қолданылатын өсімдіктер
тізімі
10. ... ... ... өсімдіктерді табудағы рөлі
Дәрілік өсімдіктер және оларды денсаулық сақтау ... ... ... ... зерттеудің мақсаты және міндеттері
• Ерте заманғы елдердің (Қытай, Грекия және т.б) дәрілік өсімдіктерді
пайдалануы және олар ... ... Жаңа ... ... айқындап әшкерелеудің жолдары мен әдістері
Мыңдаған жылдар бойы адамзат адамның әртүрлі ауруларымен күресуге
дәрілік өсімдіктерді ... ... ол ... елдерде әрқалай, әртүрлі
дәрежеде пайдаланылды. Өркениетті елдерде дәрілік өсімдіктерді пайдаланудың
өте бай тәжірибесі жинақталды. XX ... ... мен ... дамуы
нәтижесінде фармакологияда синтетикалық химияның дамуы көптеген ... үшін ... ... ... препараттар өмірге келді. Соның
нәтижесінде көптеген елдерде - сол синтетикалық ... ... ... ... деген көзқарас өзгеріп, яғни қызығушылық
төмендеді. Соңғы 20-30 жылдың аумағында дәрілік өсімдіктерге деген көзқарас
өзгеріп, ... ... ... ... денсаулық сақтау ұйымы өсімдіктерден алынған дәрілерге өте
үлкен мән береді. Өйткені көптеген ... ... ... дәрілер сатып алуға шамалары жоқ. Сондықтан олар ... ... ... ... ДДС ... бағасы бойынша дүние
жүзі халқының 80%-ы ... ... ... Азия мемлекеттерінде, мысалы
Қытай, Жапония, Үндістан бұрынғыша қазіргі заманғы медицина ... ... ... емдері кеңінен пайдаланылады.
Соңғы жылдары дамыған елдерде ауырған адамдардың көбі табиғи ... ... ... көре ... ... Жапонияда 1974 жылдан 1989
жылға дейінгі 15 жылдың ішінде синтетикалық жолмен ... ... aлy 2,6 есе ... ... ... ... ... пайдалану 15 есе
өсті. Қытайда 1993 жылы өсімдіктерден алынған дәрілер ... ... ... ... ... болды.
Америка Құрама Штаттарында дәрігерлердің жазған нұсқауларының 25%-ы -
өсімдік препараттары. Халықтың арасында сұрау ... сол ... ... ... және Белгияда - 60%-ы, Англияда - ... ... ... ... ... болуы керек деген.
Қазақстан дәріханаларында сатылатын ... ... 90%-ы ... әкелінген. Өз елімізде фармацевтикалық өндірістерді дамыту үшін,
әрине көп ... және өте көп ... ... ... мұңдай жағдайда
біздің еліміз үшін дәрілік өсімдіктерден ... ... ... ... ... ... ... өздерін кеңірек
пайдалану қажет.
Экономикалық тиімді болу үшін халық саны 50 млн шамасында, шығарылған
өнім жоғары сапалы ... ... ... ... ... ... осы ... өзектілігін ескере отырып, Қазақстан
үкіметі ... ... ... ... ... ... ... акционерлік қоғамдардың және жеке кәсіпкерлердің
белсенділігі нәтижесінде соңғы жылдары дәрілік өсімдіктен алынған шикізат
мөлшері айтарлықтай артты. ... ... ... ... ... ... ауқымы кеңеюде. Әрине, бұл бағыттағы
жұмыстардың, ... ... ... ... ... ... үшін ... да жоқ емес. Осыған байланысты Дүние жүзілік денсаулық сақтау ұйымы
(ДДС) дәрілік өсімдіктермен алынатын ... ... ... Ол ... ... азаматтары үшін бұлжытпай орындалатын ереже болуы ... ДДС ... ... ... ... жеткізіп түсіндіру үшін
академик Н.Д. Беклемишевтің басшылығымен біраз маман-ғалымдар К.Д. Рахимов,
Ж.А. Сатыбалдиева, Г.Н. ... С.М. ... К.А. ... ... ... Мемлекеттік комитетінің ұсынысымен және
мақұлдауымен 1999 жылы «Дәрілік ... мен ... ... ... ... ... шығарылдырылды. Бұл жинақта дәрілік өсімдіктерді
зерттеуге байланысты халықаралық талаптар келтірілген.
Жинақ негізгі 4 бөлімнен ... ... ... ... ... ДДС ұйымы ұсынған нұсқауы.
2 .Өсімдіктен алынған дәрілердің ... және ДДС ... ... ... ... ... ... Жақсы өндірістік практика: дәрілік өсімдіктерден өнім ... ... ... ... ... өсімдіктерге қатысты халықаралық
талаптардың ішіндегі біздің пәнімізге қатыстысы - ол ДДС ... ... ... Ол ... дәрілік өсімдіктерді қорғап, ... ... ... ... жасап жағдай туғызу.
Дәрілік өсімдіктерді зерттеу мақсаты мен міндеттеріне ... ... - ... ... ... ... ... замандағы жағдайын
көрсету. Негізгі дәрілік өсімдіктермен, олардың таралу ерекшеліктерімен,
медицинада пайдалануымен таныстыру. Бұл ... ... ... ... ... ... болуларыңыз керек.
1. Әртүрлі систематикалық топтардың негізгі дәрілік өсімдіктері және
олардың биологиялық белсенді заттары туралы.
2. Арнайы танылған-мойындалған дәрілік өсімдіктер ... ... ... ... ... ... туралы.
4. Дәрілік өсімдіктерді сақтаудың принциптері туралы.
5. Дәрілік өсімдіктерді пайдалану туралы.
Ерте заманғы жабайы адамдар жергілікті флорамен ... ... ... ... ... таба ... оның ішінде, әрине шипалық
қасиеті бар өсімдіктер де ... Ол ... ... мәліметтер
жеткілікті. Мысалы, халықтың ауруға, аштыққа төзімділігін ... ... Азия ... - шай ... ... ... ... -какао ішкен,
Оңтүстік Америка халықтары - мате ... ... ... гуарапуданы пайдаланған. Осы алынған өсімдіктердің бәрінде жалпы
бір дәрілік зат - кофеин алкалоиды бар екендігі кейіннен анықталған.
Гельминттермен (паразит ... ... үшін ... тұрғындары куссо
гүлін, Азия тұрғындары ... ... ... ал Солтүстік халықтары
папоротниктің тамыр сабағын қолданған. Бұл ... ... ... ... бір ... ... табиғи қосылыстар екендігі анықталған.
Көпжылдық байқау практика жүзінде қат-қабат тексерілген және ұрпақтан-
ұрпаққа көп ғасырлар бойы берілген ... ... ... ... ... бір саласы өмірге келді. Фармакогнозия
(гректің pharmakon - ... және gnosis - ... ... - ... ... ... бар шығу тегі ... байланысты шикізатты
және шығу тегі өсімдік пен ... ... ... ... ... ... ... эрамызға дейін Таяу Шығыс халықтары (шумерлер,
ассириялықтар, ... ... ... ... ... ... өсімдіктер туралы молырақ ... ... ... ... ... тек өз білімдерін ғана емес, сонымен
қатар Египет, Таяу ... ... ... ... ... ... ... дәрігер Гиппократ (460-377 жж. б.д.д.) медициналық
шығарма құрастырды. Емдеу үшін ол, ... ... және ... ... ... оның ... 230 дәрілік өсімдіктің
сипаттамасы берілген. Өсімдіктерге көбірек көңіл бөлген ерте грек ... ... ... ... ... (372-267 жж. ... болды. Теофраст
«Өсімдіктерді зерттеу» трактатының авторы.
Ертедегі Рим фармациясының және ... ... ... (131-201
жж.) өсімдіктерді дәрілік шикізат ретінде өте ... ... ... ... ... ... ұсынып, іске асырды. Ол осы
уақытқа дейін ... ... ... ... ... Азия халықтарында көптеген дәрілік өсімдіктер белгілі
болды. Олардың ішінде ең ерте ... ... ... ... ... ... біздің дәуірімізден 3000 жыл бұрын
Қытайда дәрілік өсімдіктердің 230 түрі ... ... ... ... зат ... минерал болған. Қытайда жазу пайда болғаннан кейін
ол мәліметтердің бәрі «Книга о травах» деген (Бень-Цао) кітапта ... ... ... ... туралы «Травникті» ... ... Ол XVI ... ... ... ... 1892 объект,
соның ішінде 900 дәрілік өсімдік жазылған.
Үндістан медицинасының да Қытайдікі ... ... орны бар. ... ... ... - ол ... («Наука о жизни» - өмір туралы ғылым). Ол
еңбек бірнеше рет қайта өнделген. Олардың ... ең ... - ол ... ... (IV ... ... ... Ол еңбекте дәрілік
өсімдіктердің 700 түрі келтірілген.
Тибет медицинасы Үндістан медицинасы ... ... ... Ол ... ... ... Тибет медицинасындағы белгілі еңбектердің бірі - ... ... ... - ... ... ол ... негізінде жазылған.
Медицина және фармацияның даму тарихына араб ғалымдары үлкен ... ... және ... ... медициналық мектептер
гүлденіп дами ... Бұл ... ... және ... ... ... араб тіліне аударылды. Тарихта көптеген араб
дәрігерлерінің ... ... ... бар. Олардың ішінде, атап
айтатын ... Абу ... ... ... ... Ол 977 жылы
фармакогнозия туралы кітап жазды. Ол кітапта 466 ... ... ... бар. Бұл ... ең ... ... жүзіне атағы жайылған тәжік
халқының Ұлы Абу Али Ибн-Сина ... ... ... Ол ... өмір сүрді. Абу Али Ибн-Синаның дүние жүзіне әйгілі ... ... ... ... Ол еңбек латын тіліне аударылған. Содан кейін
көптеген тілдерге ... Орыс ... 1954 жылы ... Ол ... ұзақ ... үлкен кұрметпен пайдаланылды. Сол еңбектің 2 және ... ... ... ... қамтылған. Ибн-Сина шығу тегі
өсімдік, жануар және ... ... ... заттарды, әсіресе
өсімдіктен алынған дәрілік заттарды кеңінен пайдаланды.
Ибн-Синаның замандасы өзбек ... ... ... ... Абу
Райхан Бируни болды (973-1048). Бирунидің негізгі еңбегі — «Фармакогнозия ... ... ... Фит-т-Тибо). Европа ғылымына бұл еңбек 1902
жылға дейін белгісіз ... 1932 ... ... еңбек басқа тілдерге
аударыла бастады. І973 жылы У.И Каримов бұл ... ... рет орыс ... Бұл ... ... ... атпен белгілі. «Сайданада» 1116 тарау
бар, соның 880-тарауында дәрілік ... ... ... ... орта ... ... білім төмен болды. XII ғасырдан
бастап Европаға Испания, Сицилия ... ... ... ене бастады.
Арабтардың жоба-нұсқасы бойынша ауруханалар және ... ... ... ... араб ... латын тілдеріне аудара
бастады.
Орта ғасырдың соңғы кезеңдерінде дәрілік өсімдіктер ... ... ... (қазіргі заманғы фармацевтикалық химияның бастамасы) көп
ықпал етті. Ятрохимияның негізін салушылардың бірі - Теофраст фан ... Ол ... ... ... ... Бұл дәуірден Сигнатура деген
ілім қалды. Сигнатураның мәні ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қарай ұсыныс жасау (лат. Signa naturae
- знаки природы). Осы түсініктерге байланысты:
1) шайқурай (зверобой - Hypericum), мысалы ... ... ... ... ... бар);
2) сары ауруға қарсы - айқын сары гүлдері бар салаубас (бессмертник -
Helichrysum) ұсынылды;
3) тікенекті өсімдік-түйетікен (чертополох - Cardus) ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктер формасы адам фигурасына
ұқсастығына байланысты барлық ауруға ем ретінде қолданылды.
Бұл ... ... ... және өтірік көзқарастар екендігіне
қарамастан ... ... ... ... мәліметтер
жиналуына себепші болды.
Парацельстің өсімдіктерде бір әсер ... ... ... ... ... түсініктері XVII-XVIII ғасырларда өсімдіктердің химиялық
құрамын зерттеудің ... ... алып ... Ол өз ... ... фитохимияның ашылуына алып келді.
Фармацевтер өсімдіктерден әртүрлі әсер ететін ... ... ... Ең ... алкалойдты морфиннен француз фармацевті Серпорнер бөліп
алды.
Патшалық Ресейде фармакогнозияның және фармацияның дамуына I Петр ... ... Петр ... ... ... дәріханалар және дәріханалық
бақшалар ұйымдастырылып салына бастады. Бұл ... ... 1724 ... ... Академиясының да әсері мол болды. КСРО-да отандық
дәрілік өсімдіктер каталогын ... және ... ... ... ... ретінде пайдалану фармакогнозияның алдына бірқатар ... ... ... ... тауартанушылық салаларында. Бұл өз
кезегінде фармакогнозия бағдарламасында ... ... ... ... ал практикалық тұрғыдан морфологиялық-анатомиялық практикумнан
басқа дәрілік өсімдіктерге химиялық анализ ... ... ... және ... ... ендірілді.
Методикалық тұрғыдан әртүрлі жүйелер, классификациялар сыналды. ... ... ... ... ... мамандар бір
тұжырымға келді. Ол бір ... яғни ... ... ... ... шешім қабылданды. Яғни, шикізаттағы әсер ететін
биологиялық белсенді ... ... ... фармакогнозияның қалыптасып дамуы - ол бүкіл ... ... ... ... ... бұл ... еңбек
сіңірген профессорлар А.Ф. Гаммерман, Д.М. Щербачев, А.Я. Томингас және
т.б.
Әсіресе Гаммерман Адел ... ... ... ... Ол ... ... уақыт Ленинград химия-фармацевтикалық институтында
фармакогнозия ... ... Ол кісі ... ... ... ... ... шығарды. Сонымен қатар ол кісі ... ... және ... ... ... ... ... мектебінен профессорлар К.Ф. Блинова, Г.П. Яковлева,
Л.И. Эристива, Д.А. Муравьева және т.б. шықты. ... ... ДМ. ... үлкен үлес қосты. Щербачев - КСРОдағы ең ... ... ... (1930). Ол ... химиялық классификация
негізінде жасалған. Ол көп жылдар Мәскеу фарма-цевтикалық институтында
фармакогнозия кафедрасын ... Ол ... ... ... ... ... көп үлес ... университетінде А.Я. Томингас дәрілік өсімдіктер химиясын және
олардың филогенетикалық байланыстарын зерттеумен айналысты. ... ... И.К. ... ... жалғастырды. Украинада фармакогнозияны
дамытуға Харьков фармацевтикалық институтының профессоры Ю.Г. Борисюк еңбек
сіңірді. ... ... ... Тбилиси медицина институтының
профессорлары Э.Я. Аболяға және В.Е.Шотадзеге ... ... ... ... И.А. ... ... профессор Р.Л.
Хазанович және ... Х.Х. ... ... ... Л.Н.
Березнеговский еңбектеріне тікелей байланысты.
Қазіргі кезде Қазақстанда фитохимиялық зерттеу жұмыстары Қарағандыдағы
фитохимия (проф. СМ. Адекенов), Шымкент химфарм заводында, ... ... ... ... ... ... кеңінен жүргізілуде.
Мамандардың мәліметі бойынша, біздің планетамызда гүлді өсімдіктердің
250-300 мың түрі кездеседі. Қазақстанның өзінде 6000 түрі бар. Оның ... ... ... ... ... ... Бірақ осы уақытқа
дейін бұл мәселе әлі толық зерттелген жоқ. Сол 6000 өсімдіктің ішінен жаңа
дәрілік ... ... ... ... ... ... Халықтық медицина тәжірибесін зерттеу. Өйткені осы кездегі
қолданылып жүрген ... ... ... сол ... ... ... медицинамен танысудың бастапқы этапы ол:
а) арнайы экспедициялар ұйымдастырып, ... ... ... ... сөйлесіп мәліметтер жинау.
б)жиналған мәліметтерді бір жүйеге келтіріп, әдебиеттермен танысып,
олардың ... ... ... медицинада пайдаланып жүрген дәрілік өсімдіктерді тереңірек
зерттеу. Қазіргі материалдарды, ... ... ... ... ... ... ... медицинадағы мәліметтермен салыстыру.
Мұндай жұмыстың нәтижесінде кейбір дәрілік ... ... ... ... мүмкін.
3. Филогенетикалық әдіс. Ботаникалық тұрғыдан туыс өсімдіктердің
химиялық ... ... ... ... ол ... фармакологиялық
әсері де ұқсас болуы мүмкін. Олардың мұндай биологиялық заңдылықтарын білу
арқылы бұл бағыттағы жұмысты белгілі бір ... ... ... ... - ... Орта ... Қазақстанда өте өзекті мәселе. Өйткені біздің
Қазақстанда Европада, Ресейде дәрілік қасиеті ... ... ... ... ... ... өте ... түрлер сол туыстың
өкілдері кездеседі. Соларды тереңірек зерттеп, қажетті түрлерді ... ... ... әдісі. Бұл әдіс жаппай далалық негізгі биологиялық белсенді
заттарға фитохимиялық анализ жасағанда қолданылады. Белгілі бір ... ... ... сол ... ... ... өсімдіктерге
фитохимиялық анализ жасалады. Бұл ... ... ... ... ... бір ... қажетті алкалойдтар, жүрек гликозидтері,
сапониндер, эфир майлары және басқа да белсенді заттары бар ... бар ... ... ау ... ... ... ... бұл
әдіс өте қымбат, көп күш ... ... ... ... кездерде
экспедициялар белгілі бір мақсатпен алдын ала әдебиеттегі ... ... ... ... ... тізімі
жасалып, сол өсімдіктер ғана жиналып, оларға фитохимиялық анализ жасалады.
Халық медицинасымен танысқанда тек өз халқымыздың ғана емес ... ... ... ... ... медициналарымен танысқан дұрыс. Орта Азияда,
Қазақстанда бүкіл дүние жүзіне әйгілі Шығыс медицинасының, ... ... ... ... ... ... ... Соларды тауып
толық таныс үлкен маңызды мәліметтер береді. Өсімдіктерден ... ... ... ... ... кең ... ... СҰРАҚТАРЫ:
1. Дәрілік өсімдіктерді зерттеудің мақсаты және міндеттері
2. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының фитотерапияға көзқарасы
3. Ерте ... ... ... ... ... ...... келе жатқан емдеу тәсілі ретінде
5. Ежелгі ойшылдардың шина өсімдіктер туралы ... ... ... айқындау жолдары
7. Үндістанның дәстүрлі емес медицинадағы орны
8. Емдеу саласындағы ... және ... ... Дәрілік өсімдіктерді айқындауда «Елек» әдісі туралы түсінік
10. Дәрілік препараттарды табиғи және синтетикалық жолдармен өндіру
Дәрілік өсімдік шикізатын дайындау
• Дәрілік өсімдіктерді жинау, ... ... ... ... ... ... ... шикізатын шетке шығару және шеттен алып келу
Дәрілік ... ... ... және уақыты ол өсімдіктердегі
шипалық әсері бар заттардың ерекшеліктеріне тікелей байланысты. ... ... (ББЗ) ... ... түлерінде немесе тек бір
мүшесінде жинақталуы мүмкін. Сондықтан ... ... ... ... шипалық қасиеті бар деп айтуға болмайды. ББЗ белгілі бір
өсімдік түрінің қай ... ... ... ... ... ... ғана
нақты қажетті мүшелерін жинау керек. Қазақстандағы кейбір ... ... ... ... ... мәлімет (Егеубаева, Аверина,
1999) №1 кестеде келтірілген. Жалпы, дәрілік өсімдіктің жер үсті мүшелері
тек ауа райы ... ... ғана ... ... шаң ... ... насекомдармен жарақаттанған немесе
тақ саңырауқұлақтарымен ауырған дәрілік өсімдіктерді жинауға болмайды.
Бүршіктерді ерте көктемде, яғни наурыз-сәуір айларында әлі таралмаған
ісінген кезінде ... ... ... ... ... тек жас ... алған
дұрыс.
Шөптесін өсімдіктерді гүлдеген кезінде жинайды, оларды төменгі жапырақ
деңгейде алады. Жапырақтарды гүлдеу алдында және ... ... ... ... ... ... өліп ... үшін жапырақтардың көбісін
жинамай қалдырады.
Гүлдерді ... енді ... ... ... ... және құрғақ жемістерді пайдаланады. ... ... ... ғана ... дұрыс. Шырынды жемістерді таңертең ерте немесе
кешке жинайды. ... ... ... сақтықпен езіп алмай жинап, ішінде
тартып-көріп ... ... ... қабы бар ... ... Тез ... шашылып
қалатын жемістері бар өсімдіктердің ... ... ... ... алып бауға (сноп) байлап, көлеңке жерге жемістері ... іліп қою ... ... ... кептірілген бауларды өңдеп
жемістерін алады.
Тұқымдарды піскеннен кейін жинайды, қыста зең (плесень) пайда ... ... ... ... тазартады, таза ауада кептіреді. Тамырлар
және тамырсабақтарды күзде өсімдіктің жер үсті мүшелері сола ... жыл ... ... ... ... мөлшері
(квота-нормасы)
|№ |Өсімдіктер түрі ... түрі ... |
| | ... ... |
| | ... | |
|1 ... ... айр ... calamus L.- Аир ... |3,5 |
|2 ... ... – Aconitum leucostomum –борец |Шөп |100,0 |
| ... | | |
|3 ... ... – Althaea ...... |2,0 |
| |алтей ... | | |
|4 ... ... – Bergenia ... – бадан |Тамырсабақ |5,0 |
| ... | | |
|5 ... ...... niger – ... |Жапырақтар |35,0 |
| ... | | |
|6 ... – Betula – ... ... жас|2,5 |
| | ... | |
|7 ... ... ... және т.б.) - ... |20,5 |
| ...... | | |
|8 ... салаубасы – Helichrysum maracandicum |Гүлдер |5,0 |
| ... ... | | |
|9 ... ...... ... ... |1,5 |
| ... ... | | ... ... – Alhagi – ... колючка |Шөп |9,0 ... ... ... – Peganum harmala – ... |Шөп |9,0 |
| ... | | ... ... мойын таран – Polygonum bistorta - горец |Тамырсабақ |1.0 |
| ... | | ... ... ... - ... ... – горец |Шөп |3,0 |
| ... | | ... ... ...... aviculare – горец |Шөп |4,0 |
| ... | | ... ... ...... ...... |Шөп |2,0 |
| ... | | ... ... аңыз – Inula helenium – ... ... |Тамырсабақ |9,0 |
|17 |Дәрі түйежоңышқа – ... ... – |Шөп |4,0 |
| ... ... | | ... ... емен – Qercus robur – дуб обыкновенный |Қабық |1,0 ... ... ... ... – Origanum vulgare – |Шөп |12,0 |
| ... ... | | ... |Тор жеміс тегеурінгүл – Delphinium dictyocarpum|Шөп |2,0 |
| |– ... ... | | ... ... ... - ... ... –|Шөп |12,0 |
| ... ... | | ... ... ...... bungeana – зизифора |Шөп |3 |
| ... | | ... ... аюқұлақ Verbascum thapsus – коровяк ... |1,0 |
| ... | | ... |Қосүйлі қалақай – Urtica dioica – крапива |Жапырақтар |12,5 |
| ... | | ... ... ... – Sanguisorba officinalis – |Тамырсабақ |1,0 |
| ... ... | | ... ... рапонтикум – Rhaponticum carthamoides |Тамырсабақ |0,2 |
| ... ... | | ... ... ағаш – Tilia – липа ... |3,5 ... |Шоңайна – Arctium –лопух ... |4,0 ... ... – Rubus – ... ... |2,0 ... |Кәдімгі өгейшөп – Tussilago farfara –мать – и –|Жапырақтар |3,0 |
| ... ... | | ... ... ... – Mentha asiatica – мята ... |4,0 ... |Итшомырт шырғанақ – Hippophae rhamnoides – ... |50,0 |
| ... ... | | ... ... ... – Taraxacum officinale – |Тамырлар |2,0 |
| ... ... | | ... ... жұмыршақ – Capsella bursapastoris – |Шөп |2,1 |
| ... ... | | ... |Кәдімгі түймешетен – Tanacetum vulgare – ... ... |17,0 |
| ... | | ... ... – Patnia – пион |Шөп және |3,0 |
| | ... | ... ... ... Plantago maior – ... ... |3,2 |
| ... | | ... |Ащы ...... absinthium – полынь |Шөп |5,5 |
| ... | | ... ... ... – Leonurus ... – |Шөп |3,0 |
| ... туркестанский | | ... ... ... – Rhodiola rosea – ... |Гүлдер |1,0 |
| ... | | ... ... ...... recutita – ... |1,0 |
| ... | | ... ... ... – Sorbus sibirica – ... ... |1,0 |
| ... | | ... ... мия - Gelycyrrhiza glabra – солодка |Тамыр |40,0 |
| ... | | ... ... ...... uralensis – солодка |Тамыр |40,0 |
| ... | | ... ... ... – Thymus marschallianus – тимян |Шөп |4,1 |
| ... | | ... ... тмин – Carum carvi – тмин ... ... |1,0 ... ... мыңжапырақ – Achillea millefolium – |Шөп |19,0 |
| ... ... | | ... ... ...... intybus – ... |Тамыр және шөп|2,0 |
| ... | | ... ... тамырдәрі – Veratrum Lobelianum – |Тамырсабақ |2,0 |
| ... ... | | ... ... итошаған – Bidens tripartite – череда |Шөп |4,5 |
| ... | | ... ... – Vaccinium – черника ... |1,0 ... ... ...... majus –чистотел | | |
| ... | | ... ... қырықбуыны – Eguisetum arvense – хвощ |Шөп |2,2 |
| ... | | ... ... ... – Humulus lupulus – ... ... ... |0,9 |
| |обыкновенный | | ... ... – Rosa alberti, ... ... |33,0 |
| ... – шиповники | | ... ... ... – Rumex ... – шавель |Тамырлар |2,5 |
| ... | | ... ... қылша – Ephedra equisetina – хвойник |Өркендер |800,0 |
| ... | | ... ... ... – Malus ...... ... |1000,0 |
| ... | | ... ... қазып алынған тамырларды және тамырсабақтарды сілкіп-
сілкіп, тазалап жуып қағазға, матаға немесе таза жерге жайып ... ... ... ... 4 ... ... Табиғи, бұл жағдайда шикізатты қағаздың немесе матаның бетіне жайып
қойып жиі-жиі аударып ... ... ... бұл ... ... желденетін жабық ғимараттың
ішінде кептіреді. Табиғи ... ... Күн ... ... ... бұл ... ... қабығы, тамырлары,
тамырсабақтары. тұқымдары және жидектері кептіріледі.
4. Жылулықта кептіру (қолдан жылыту арқылы), бұл жағдайда температураны
реттеп тұруға болады, шикізат тезірек кебеді.
Дәрілік өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... болатындығын көрсететін күнтізбесі болады. Сол
күнтізбесіне байланысты жинау керек. Мысалы, кәдімгі еменнің (Quercus ... дуб ... ... (Salix caprea - ива ... ... ... бөліктерін қабығын наурыз айында жинайды. Ал қотыр қайыңның (Betula
pendula) және қара теректің (Populus nigra - ... ... ... ... ... ... Қара андыздың (Inula helenium - девясил высокий)
тамырларын, тамырсабақтарын; сасықтамырдың (Ferula foetida - ... ... ... кәдімгі бақбақтың (Taraxacum officinale. -
одуванчик ... ... ... ... ... Ал дәрілік
қырмызыгүлдің (Calendula officinalis -календула ... ... (Malva ... - ... ... ... шілде айында
жинау керек. Ал ... ... ... крушиновая)
жемісін қарашада кәдімгі аршаның (Juniperus communis -можжевельник
обыкновенный) бүрін-жидегін желтоқсанда ... ... ... шипалы қасиеті
бар ББЗ өсімдіктің қай мүшесінде жинақталады, олар қай кезеңде жақсы күйде
болады, соған байланысты жылдың әр ... ... ... ... ... ... ... қайсы түрлерін қай мезгілде
жинауға болатындығы туралы біздің ... ... ... ... Паршина, 2002) 288-301 беттерінде келтірілген.
Дәрілік өсімдіктер шикізаты құрғақ, қараңғы, таза, температурасы 180°С
дейін болатын ... ... ... Әрине, дәрілік өсімдіктерді сақтау
қағидасы техникалық талаптарға сәйкес болуы керек.
Өсімдік өркендерін, жапырақтарын, гүлдерін, ... ... 2 ... ... ал тамырларды, тамырсабақтарды және қабығын сақтау - 3 жылдан
аспауы керек. Көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... Жалпы. орташа алғанда шикізат шамамен 2 жыл
сақталуы керек. Кейбір жағдайларда ол ... ... ... ... ... Улы және әсері күшті шикізаттар.
• Эфир-майлы шикізаттар.
• Жемістер және тұқымдар.
Бір-бірінен бөлек жеке жайларда сақталуы ... ... ... қатарларда (штабель) сақталады. Сөрелер мен еденнің арасы 25 ... кем ... ... ... арасы 80 см-ден аз болмауы керек.
Қатарларға ... ... ... ... айын ... ... жабыстырып
қою керек. Жайдың ішін және сөрелерді жыл ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктерді жинау күнтізбесін
биологиялық тұрғыдан дұрыс түсінген жөн. Дәрілік өсімдіктердің шикі заттық
бөліктерін жинау олардың вегетациялық өсіп-дамуының ... ... ... ... ... жинау - ол ББЗ қай кезеңде мол
жиналатынына байланысты. Өсімдіктерді ... ... ... дәрілік өсімдіктердің әрбір түрінің ең тиімді жинау кезеңдері
анықталады. Әрине өсімдікті жинаудың ... ... ... ... ... ... бағынышты. Мысалы, зире
(Carum -тмин) және жемістері оңай шашылатын ... ... ... ... ... ... ерте жинайды, ал жер үсті
мүшелерін, керісінше ... ... ... ... ... байланысты
дәрілік өсімдіктің әрбір түріне байланысты олардың шикізатын жинау ережесі
бар.
Шөптер.
Табиғат жағдайында шикізат жинаушылар, ... ... ... ... оны пышақпен, ал егерде өсімдік көп, жиі ... ... ... ... ... ... Егер өсімдік көпжылдық
болса, оны жер асты ... қоса ... ... алуға болмайды.
Жапырақтар.
Сағақтарымен, сағақсыз шикізаттың сипатына байланысты қолмен кыршып
жинайды.
Егерде шикізаты сабақсыз өсімдіктердің жапырақтарында ... онда ... ... ... ... келтірмей кесіп алады. Ірі
шөптесін өсімдіктердің қос жапырақтарының тек ірі ... ... ... жинау техникасы ол гүлдің мүшелеріне орналасуына байланысты
(жеке ме, жоқ әлде гүл шоғы ... ме). ... ... - ... жай ... ... алуға болады; ақбадамның (Sambucus - бузина)
гүлдерін қалқан сияқты кесіп алуға болады; дәрілік түймедағының (Matricaria
recutita - ... ... ... (корзинка) қыршып жинауға
болады. Дәрілік ағаш өсімдіктерінің гүлдерін, мысалы, жөке ағашының ... ... ... ... ... гүлдері бар өркендерін қайшымен кесіп алу
керек.
Жемістер және тұқымдар.
Шөптесін өсімдіктердің ... ... және ... жер ... ... ... ... Жидектерді қолмен жинап алады. ... ... – Sorbus - ... ... – Padus - черемуха) ... ... ... ... ... ... ... түйнектер.
Жер асты мүшелерін жинау үшін күрек, қайла (кирка), кетпен, шот
(матыга) ... ... ... ... ... таңдау өсімдіктің өскен
жерінің топырақ ерекшеліктеріне байланысты. Мемлекеттік немесе жеке меншік
шаруашылықтарда өсімдіктердің ... ... ... ... ... мия тамырдың (Gelycyrrhisa uralensis - солодка
уральская) тамырын ол ... ... ... ... ... соқаларды
пайдаланып, трактордың көмегімен қазып алады.
Қабық.
Өсімдікті шырыны қозғалысқа келген кезеңде жинайды. ... бұл ... ... оңай ... алуға болады.
Жас ағаштар және бұталардың бұтақтарынан, діңдерінен бақша пышағымен
жартылай шар ... шар ... ... бірінен-бірі 20-25 см қашықтықта
кесіп-тіліктер жасайды. Сосын ең ... ... ... ... ... 2-3 ... ... Соның нәтижесінде пайда болған қабық жолақтарын
төменгі кесікке қарай тартады, бірақ оған ... Сол ... ... ... ... ... Шамалы солып, кебіңкірегеннен кейін
сыпырып ... ... ... (Pinus) ... ... ... ... жинайды;
-қайың (Betula) бүршіктерін, әдетте сыпырғы ... ... ... ... ... бүршіктерін бұтақтардан ақырын ... ... басу ... ... алады.
Осылайша шикізат ретінде жиналған өсімдіктің мүшелерін алғашқы өңдеуден
өткізу қажет. Олардың ... ... ... ... Содан кейін
кептіруге дайындалады.
Қалай кептіру керек екендігі туралы жоғарыда айтылды.
Кептірілгеннен кейін дәрілік шикізаттар ... ... ... ... ... ... ФС, ВФС ... талабына сай болуы
керек. Дәрілік өсімдік шикізаттарының сапасы ... ... ... талабына міндетті түрде сәйкес болуы керек.
-ГОСТ дегеніміз - бұл КСРО ... ... ... ... ... - фармакопеялық статья.
-ВФС дегеніміз - временная фармакопейная статья.
Бұл жоғарыда келтірілген талаптар біздің Қазақстанда күшін жойған жоқ.
Өйткені дәрілік шикізат дегеніміз - ол ... ... ... бар ... оған ... ... өте ... болуы керек. Яғни, Халықаралық
деңгейдегі ... ... ... керек. Дәрілік өсімдік шикізаты туралы
фармакопеялық мақала жазылғаннан кейін оның ішіндегі шипалық қасиеті жоғары
болады. ... ... ... ... ... ... шикізатына қатысты жасалған ФС және ВФС белгілі бір
талаптарға сәйкес жасалуы ... және ... ... өсімдіктер шикізатына қатысты былайша хаттау
керек. Мақаланың (ФС) басында ... аты ... ... ... Одан кейін сол шикізатты беретін өсімдікке және оның ... ... ... ... латынша) беріледі, ... ... ... ... ... ... Одан ... белгілі
бір тәртіппен жазылады:
Шикізатты кесу - шикізаттың бөлшектеу мөлшері және оның сипаттамасы;
Микроскопиясы - шикізаттың ... ... ... - ... ... хромаграфиялық сынағы;
Сандық көрсеткіштері - ББЗ-дың пайыздық мөлшері, ... ... ... ... ... ... және оның ауытқу
мүмкіндігінің шегі, органикалық және ... ... ... ... ... буып-түю немесе орау;.
- таңбалау, тасымалдау, сақтау;
- жарамдылық мерзімі;
- негізгі фармакологиялық әсері (медицинада қолданылатын өсімдік
шикізаты үшін).
ФС және ВФС ... ... ... ... ... ... ... ол меншіктікте министрлік индексі,
тіркелген нөмірі және бекітілген жылдың ... екі саны ... ... ... ... мұнда 52 - министрлік индексі, 208 - тіркеуге алынған
нөмірі, 99 - құжаттың бекітілген ... ... ... ... ... – өте жауапты мәселе. Өйткені
шикізат - дүниежүзілік сұранысты қажет ... ... ... ... тұрақты болатын нәрсе. Шикізат - табиғаттың бізге тегін ... ... ... ... ... ... шикізатын шетке шығарғанда
еліміздің экономикасына зиян келтірмей, керісінше ... ... ... ... Жас, ... аяғынан тұрып келе жатқан біздің елімізде бұл
мәселе әлі заңды түрде бір жақсы жүйеге келіп үлгермей ... ... КСРО ... бұл ... ... ... еді соған кысқаша тоқталып
өтейік.
Дәрілік ... ... ... КСРО-да 1922 жылдан басталды. Жеке
меншік фирмалардың орнына кеңестік әртүрлі ... ... ... Юготрава, Центросоюз және т.б.
Көптеген дәрілік өсімдік шикізаттарын шетке шығару бұрынғыдай ... ... ... ... ... жөке ... (липа) гүлдері,
мия (солодка) және т.б.
Бұл бағыттағы жұмыстар 1929 жылы түбегейлі жақсарды. ... ... ... бір ғана «Лектехсырье» пайда ... Осы ұжым ... ... ... және ... ... айналысатын болды.
«Лектехсырье» КСРО-да бірнеше (Ленинградта, Одесса да, Новосибирскіде ... ... ... ... ... Осы базаларға КСРО-
ның әртүрлі региондарынан тауарлық ... ... осы ... ... ... ... жасалып, шикізаттар қосымша жөнделіп
экспорттық кемелге жеткізілді. Бұл ... ... ... ... ... болды.
1937 жылы «Лектехсырье» ұжымы «Разноэкспорт» ұйымының бір конторасы
болып өзгерді. Ал 1960 жылы ... ... ... ... ... ... құрылды. Сол 1960 жылдан бастап барлық дәрілік
шикізаттарды, медикаменттерді ... ... және ... ... операцияларын
осы «Медэкспорт» бірлестігі жүргізді.
XX ғасырдың екінші жартысында дәрілік шикізатты шетке шығарудың ... ... ... онша қажеттігі жоқ ... ... ... ... ... бар ... ... шығаруға бірте-бірте
тыйым салынды. Мысалы, мияны (солодка) ішкі мұқтаждыққа пайдалана бастады.
Оны ішкі өндірісте фармацевтикалық тамақ және ... ... ... ... ... Сонымен қатар дәрілік эфир-майлы шикізаттар
(Жалбыз; ... ... ... ... бар ... және т.б. ... ... Өндірістің мүмкіншіліктері
қазіргі кезде тек шикізат қана емес, сонымен қатар шығу тегі ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде
ТМД мемлекеттерінде ендірілген фитопрепараттарды көптеген мемлекеттердің
дәріханаларынан көруге болады.
Патшалық Ресейде фармаюпеяны басып ... ... ... ... ... дәріханалардың қожайындарының шетел азаматтары әсіресе немістер
болуына байланысты. Бұл дәріханалар XIX ... ... ... ... ... тәуелді болды. Дәріханалар Ресейде көптеген дәрілік
өсімдіктердің бар екендігіне ... ... ... ... ... ... Ол ... көбі Ресейде өсетін,
өсімдіктерден алынғанына қарамастан, олардан алынған препараттар ... ... ... ... ... сантонин алынатын шикізат тек Ресейде
өсетін өсімдіктен алынады.
1925 жылы КСРО-да мемлекеттік фармоюпеяның (МФ) VII ... ... ... еді ал 1946 жылы ... VIII ... ... ... дәрілік өсімдіктерді регламенттеуге дұрыс өзгеріс жасады.
VIII МФ-ден бастап фармакопеяға ендірілген өсімдік шикізатының ... тегі ... ... Тек ... ... ... ... ғана
шеттен келетін болды. Мысалы, Чиебухи, Строфанты тұқымдары, хнаның ... ... ... ... ... ... тәсілдері
2. Өсімдік шикізатын жинау күнтізбесі
3. Дәрілік өсімдіктерді сақтау жолдары
4. Дәрілік шикізатты шетке шығару тәртібі
5. Қазақстанда дәрілік шикізат дайындау ... ... ... ... әдістері
7. Дәрілік өсімдіктердің шикізаттық мәні бар мүшелері
8. Фитотерапия саласындағы мемлекеттік стандарттары
9. фармотерапиялық статья туралы түсінік
10. ... ... жер үсті және жер асты ... ... әдістері
Дәрілік өсімдіктердің химиялық құрамы
•Алғашқы және екінші биосинтез заттары
•Әрекеттегі бірлесіп еріп жүретін және балластық заттар
•Өсімдіктердегі табиғи ... ... ... ... ... өзінің химиялық құрамы және атқаратын қызметі жағынан
өте күрделі. ... тек ... ғана ... емес ... ... түзе ... ал оларсыз адамдардың және жануарлардың
тіршілік етуі мүмкін емес. Өсімдіктер ... ... зат ... және ... ... судан және органикалық емес ... ... ... ... ... қабілетті.
Қорыта айтқанда, барлық өсімдіктер ... және ... ... ... мөлшері жалпы салмағының 70 % шамасында болуы мүмкін. Су ... ... ал ол ... барлық биохимиялық процестер жүреді.
Құрғақ заттарды былайша бөлуге (Мамонов, Музычкина, Корулькин, 2008)
болады.
Әр өсімдік организмінде ... ... ... және ... ... ... ... ортаға, жасына, тіршілік ... ... ... процесс жоғарыға аталған факторларға
және басқа жағдайларға байланысты өзгереді. Оған ... ... ... ... ... ... гүлдену, жемістену және тыныштық
фазаларынан өтеді. Онтогенез барысында өсімдіктердегі заттар мөлшері оның
әртүрлі ... ... ... ... ... 21 ... ... табылған (Муравьева. 1991).
Олардың 16 элементі (Н, С, J, Р, S, Na, К, CI, Mn, Fe, Со, Сu. Zn) ... ... ал 5 ... (В, Al, V, Mo, J) тек ... ... кездеседі. Сандық құрамына байланысты оларды макро (К, Са, Ms, Na, CI,
P, Si) және микро (Си, Zn. J. Co, Mn, Mo, AL, S, Fe) ... ... ... емес ... (Со2, H2O, NOз, S04 -2 және ... 6 негізгі элементті береді: С, Н, О, N, S, Р, ал ... ... ... ... ... нуклеин қышқылдары,
көмірсулар, липидтер және т.б ... ... ... ... ... ... ... фенолды қосылыстар,
терпенойдтар және т.б.). Өсімдіктер құрамында болатын ... ... 2008) ... таза ... - суда ... және әдеттегі
еріткіштерде ерімейді. Қабықта, тамырда, сүйектерде ағаштанған клетчатка
болады. Өсімдік клетчаткасы ... ... ... ... - ... клеткалары қабырғаларының сүйегі, сүйеніші.
Пектинді заттар - өсімдіктер мүшелерінің ... ... ... ... ... суға ... ... суда ерімейді.
Салқындатқанда мөлшеріне байланысты сілікпе немесе қою ... ... ... ... - ... полисахаридті зат.
Крахмал - полисахарид, дән тәрізді клеткадағы ... өте ... ... тамыржемісте, кейбір тұқымдарда болады. Салқын
суда ерімейді. 60°С-тан жоғары болғанда жабысқан ... ... ... ... ... - ... ... және полисахаридтер. Өсімдіктердің
бәрінде, барлық мүшелерінде ... ... ... суда оңай ... заттар барлық өсімдіктерде, өте мол тұқымдарда болады.
Шыны майлар - қорлық және қаптап орап алатын заттар. ... ... ... ... барлық басқа мүшелеріне ауысады. Қорлық зат ретінде
тұқымдарда ... ... - ... ... ... ... жасыл бөліктерінде -
хлорофилл, қызыл, қызыл-қоңыр, сары ... ... ... ... ең көп ... ... жемістерде
жинақталады. Көмірсулармен, органикалық қышкылдармен және белоктармен қатар
органикалық қышқылдар өсімдіктер мүшелерінде ең көп ... ... ... олар көп ... ... ... ... азырақ
мөлшерде өсімдіктердің басқа мүшелерінде кездеседі.
Өсімдіктердегі минералды заттар екі топқа бөлінеді: 1) макроэлементтер;
2) микроэлементтер, олар ... ... ... ... ... элементтердің болуы олардың күліне байланысты болады. Шикізаттың
түріне байланысты күлінің мөлшері 3%-дан 25%-ға ... ... ... ... - ... май ... және ... немесе басқа
көпатомды (жоғары молекулалық) спирттердің ... ... ... барлық ұлпаларда болады, әсіресе көп мөлшерде тұқымдарда және
жемістерде.
Балауыз ... - май ... және бір ... ... ... ... эфирлері.
Глиюкозидтер және көмірсулар фрагменттерінің табиғатымен С-О-С, С-С
және C-S ... ... ... белсенді заттарына, негізінен, ... ... ... ... ... ... флаванойдтар
және т.б) сонымен қатар кейбір бірінші ... ... да ... көмірсулар) жатқызуға болады.
Өсімдіктердегі барлық заттарды әрекеттегі бірлесіп еріп жүретін және
балластық деп ... ... ... ... ... жеке
бөлшектерінде фармакологиялық белсенді заттардың көптеген түрлері, яғни
кешені ... ... ... бір ... бірнеше өсімдіктің медициналық
қажеттігін анықтайтын негізгі фармакологиялық белсенді заттарды ажырату
қажет. Осындай негізгі ... ... ... ... ... деп атайды.
Осындай әрекеттесуші заттардан басқа заттардың барлығын «бірлесіп еріп
жүретін» (сопутствующие) заттар деп атайды. ... ... еріп ... рөлі және ... ... ... мүмкін. Ол заттардың кейбіреуі
организмге пайдалы болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... және т.б. Кейбір бірлесіп еріп жүретін ... ... ... ... ... тиімді әсер етуі
мүмкін. ... ... ... ... ... құрамында
кездесетін жүрек гликозидтерінің тезірек еріп сіңірілуіне және олардың
әсерін ... ... ... жасайды. Ал еритін немесе ісінетін
полисахаридтер, илік (дубильные) заттар, керісінше, әрекеттегі ... ... ... ... ұзартуына алып келуі мүмкін.
Пайдалы әрекеттегі заттармен қатар кейбір дәрілік өсімдіктерде зиянды
заттар да болуы мүмкін. Мысалы, жаңа ... ... ... - ... ... ... ... - токсильбумин
және т.б. кездеседі.
Сондықтан пайдалы және зиянды бірлесіп еріп ... ... ... ... өсімдіктер құрамында негізгі әрекеттегі заттардың сапасына әсер
етпейтін фармакологиялық бейтарап заттар да ... ... ... деп ... Бірақ та «балластық заттар» деген ат тек шартты түрде
ғана. Өйткені қазіргі заманда әрбір ... ... ... ... ... ... Яғни, өсімдік шикізатының барлық пайдалы заттарын
пайдалана білу керек. Мысалы, кейбір дәрілік ... ... ... ... ... ол ... құрамындағы ағаштанып кеткен
клетчатканы қағаз, кардон алуға пайдалану ... ... ... ... ... ... Олардың құрамында
көптеген биологиялық (фармакологиялық) белсенді, индиферентті (бейтарап)
және балласты заттар ... ... ... адам организмі үшін абсолютті бейтарап
өсімдік жоқ. Мәселе олардың әсер ету күйінде сипатында мөлшерінде. ... ... ... ... дәрілік өсімдіктер қатарына
жатқызылады. Бірақ көптеген дәрілік өсімдіктерге жатпайтын, дегенмен ... ... ... ... өсімдіктер де жеткілікті. ТМД
елдерінде, соның ішінде, әсіресе Ресейде бұрыннан белгілі 2000 ... ... 500 ... ... ғана осы ... ... ... анализ жасалды. Қалған дәрілік ... ... ... яғни оларда қандай әсер ететін заттар бар екендігі ... ... бар. ... ... ... бөліп алғанымен, олардың химиялық
құрылымына толық анализ жасалмаған.
Дәрілік өсімдіктердің биологиялық ... ... ... ... ... ... жататын заттардың болуына байланысты,
мысалы эфир майларының, флавоноидтардың, полифенолдардың, полисахаридтердің
және т.б.
Дәрілік ... ... ... саны ... ... ... ... мүмкін. Өсімдіктің фармакологиялық әрекеттілігі сол нақты өсімдіктің
нақты химиялық кұрамына тікелей байланысты.
Сонымен, заттардың, дәрілік өсімдіктің ... ... ... ... ... ... әлі ... анықталмаған фармакологиялық
әсері бар заттардың болуына (антрогликозидтер, ... ... және т.б.) ... ... заттар тек кейбір дәрілік
өсімдіктер түрлерінің құрамында ғана кездеседі, ол ... бұл ... өте тар ... ... ... ... ... нейротроптық, адаптогендік және т.б.). Мұндай заттардың
белсенділік дәрежесі мен сипатына байланысты ... ... ... ... ... ... өсімдіктерді ББЗ-ға топтастыруға болады. Яғни, әртүрлі химиялық
кластарға жатқызуға болады: терпенойдтар, фенолды ... ... ... және ... және т.б. ... болу ... тұрғыдан
дұрыс, бірақ практикаға берері шамалы. Сондықтан әрбір кластар химиялық
топтарға және топтар тармақтарға ... - ... ... ... өте ... ... Енді өсімдік
химиясының негізгі зерттеу объектілері болып саналатын ... ... ... ... ... ... ... Музычкина,
Корулькин, 2008).
Алкалойдтар және гликоалкалойдтар. Алкалойдтарға белгілі физиологиялық
белсенділігі, құрамында азоты бар органикалық ... ... ... ... ... Alkaly ... ... латын сөзінен алады. Бірақ барлық
алкалойдтардың бірдей сілтілік сипаты болмайды.
Өсімдіктерден әртүрлі мәліметтер бойынша ... ... ... ... ... ... ... ББЗ-мен
салыстырғанда алкалойдтар өздерінің өте улы ... ... ... алкалойдтары бар өсімдіктерді өте үлкен сақтықпен аз
мөлшерде пайдалану керек.
Гликоалкалойдтар - бұл ... ... ... ... стереойдты. Кеңінен және молынан алкалойдтар
қосжарнақтылар: өкілдерінде болады. Қосжарнақтылар арасында алкалойдтарға
өте бай тұқымдастар: ... ... Juss). ... Juss), ... ... ... ... алқалар (Solanaceae), кендірлер (Apocynaceae Juss) және т.б.
Аминқышқылдары, белокты кешендер, бетаниндер.
Бұл алғашқы синтез ... олар ... ... мүшелерінде
болады. Амин және ... ... ... ... ... а, b, γ және т.б ... ажыратады. Олардың ішінде кең
таралғандары - a, b және γ. ... ... ... және сілті
ерітінділерде ериді, нәтижесінде спиртте - су ... ... ... ... суда және ... ерітінділерінде жақсы ... ... ... ... ... ... ... Сілті
және қышқыл ерітінділерде ериді.
Белоктар - барлық өсімдіктер құрамында болатын компоненттер белоктар,
биополимерлер. Белоктар - химиялық элементтер: көміртегі, ... ... ... ... және т.б. бірқатар элементтерден құралған күрделі
органикалық қосылыс. Белоктар ... ... ... ... ... және ... түрінде белоктар табиғаты белок ... ... ... қышқылдарымен ... ... ... ... (хромопротейдтер), металл иондарымен (металопротейндер),
фосфор қышқылының қалдықарымен (фосфопротейдтер) және т.б.
Нуклеин қышқылдары - бүкіл тірі ... ... және ... ... ... өте көп ... ... бөлімшелер,
өсімдіктер нуклеин қышқылы медицинада емдеу үшін қолданылмайды.
Ферменттер - биохимиялық ... ... ... ... және ... ... (коферменттерден немесе
коэнзимнен) тұрады.
Антроценді заттар - үш ... ... бар ... ... жалпы формуласы - С6- С2- С6.
Антрахинондардын әртүрлі - ... ... ... ... Juss, ... Juss, Fabaceae Lidl, ... ... ... ... кездеседі.
Витаминдер - әртүрлі химиялық құрылымды, организмнің дұрыс тіршілік
етуіне өте қажетті төменгі молекулалық органикалық қосылыстар ... ... ... ... ... көбі жануарлар және адамдар
организмінде синтезделмеді. Олардың ... ... ... ... ... ... витаминдер немесе провитаминдер түрінде, көп
жағдайда, олар коферменттер. Витаминдерге ұқсас қосылыстар да бар: ... ... және т.б), ... ... ... липоев, никотин
оотов және пангамов қышқылдары және т.б.
Өсімдіктер түріне витаминдер мен витаминдерге ұқсас қосылыстар ... ... ... ... ... ... мол ... мүмкін.
Тағамдық өсімдіктер және олардан алынатын препараттар авитаминоздан сақтану
үшін пайдаланылады. Мысалы, раушан (Rosa - ... ... (Urtica ... ... ... цитрустар.
Гликозидтер - кұрамында әртүрлі агликондар және көмірсулар фрагменттері
бар көптеген биологиялық белсенді ... ... ... ... ... ... ... жақсы
ериді. Гликозидтердің агликондары алкалойдтар, фенолдар, фенолқышқылдары,
бензофенолдар, стильбендер, хромондар, кумариндер, ксантондар, флавондар,
антроцендер және ... да ... бола ... ең көп ... ... ... антрацендер,
кумариндер, жүрек гликозидтері, сапониндер, фенолдар, фурастанолдар,
флаванойдтар.
Гликозидтер физика-химиялық қасиеттеріне байланысты екіге бөлінеді: ... 2) ... ... терпенді сапониндер, ал ... ... ... деп атайды.
Сапониндер - бір молекулада гидрофильді және гидрофобты қалдықтар
болуына байланысты зор беттік белсенділігі бар ... екі ... ... ... ... тип) суда ... және ... (трипенді) суда қиын ериді, сілтілер ерітіндісінде оңай
ериді.
Сапониндер сулы ерітінділерде ... ... ... ... ... 70%-ға, ал қайнатқанда 90%-ға дейін салқындатқанда тұнбаға
түседі.
Жүрек гликозидтері - жүрек бұлшық еттеріне ... ... ... табиғи биологиялық белсенді заттар тобы. Бұл қосылыстардың
агликоны циклопентан-пергидрофенан болып саналады. Кәдімгі қанттардан басқа
глюкоза, ... ... ... гликозидтерінде ерекше дезоксиқанттар
(дигитоксоза және цимороза) болады. Көптеген ... этил ... ... эфирінде және суда аз ериді, ал метил және ... ... ... - ... немесе пиронның моно, ди, үш және т.б
туындылары. Аз зерттелген табиғи қосылыстар мол мөлшерде усасыр (Dryopteris
щитовник) туысы ... ... ... ... ... ... бұл ... жатады. Иридойдтар, негізінен, «қышқыл» өсімдік ... Олар суда және ... ... және ... оңай ... ... (бензол, хлороформ) нашар ериді.
Илік заттар дегеніміз - бұл ерекше «илегіш» қасиеті бар органикалық
заттар, табиғаты ... ... ... ... өсімдіктерде
гидролизденетін, конденсацияланған немесе аралас илік заттар болады. Илік
заттар ... ... ... ... өте жиі ... тамырсабағында, сирегірек жапырақтарында, сабақтарында,
жемістерінің қабығында. Өсімдіктер ұлпаларында илік заттар ... ... - ... ... ... ... табиғи
қосылыстар. Изопренойдтарға ... ... ... туындылары
терпенойдтар және стереойдтар жатады.
Эфир майлары - алифатикалық, моноциклдік бицклдік терпен қосылыстарының
жиынтығы. Өсімдіктер гүлдерінің, ... және ... ... - осы эфир майлары, сондықтан олар тек ... ғана ... ... парфюмерияда, кондитер өндірісінде, әртүрлі ішімдіктер ... - сары және ... сары ... ... ... ... табиғаты бойынша олар - ... ... ... ... ... жер асты ... ... Каротиндер
және каратинойдтар, «А» витаминінің провитаминдері А ... ие, ... ... ... қолданылады, поливитаминдер
жинағына кіреді.
Стереоидтар - молекуласында циклопенганпертидрофенантрен қаңқасы бар
қосылыстар класы. ... ... ... - ... ... ... Д ... витаминдері, өт қышқылдары, стереойдты
сапониндер, кардиотоникалық стереойдтар, ... ... ... гормондар болып бөлінеді.
Өсімдіктер стериндері немесе фитостериндер құрамында 28 -30 көмірсу
атомы болады. Олардың кейбіреулері ... ... Таза ... ... ... ... ... - стереойдтық гормондарды, Д
витаминін және т.б. алуға пайдаланылады.
Стереойдты ... ... 27 ... ... ... Құрамында
стереойдты сапониндер бар өсімдіктер антискелеротикалық заттар ретінде
пайдаланылады, өйткені олардан ... ... алу үшін таза ... заттар бөліп алады.
Кардиотоникалық стереойдтар, кардиотоникалық немесе жүрек гликозидтері,
Олар медицинада миокардтың қысқаруын ынталандыру үшін қолданылады. Барлық
стереойдтар биологиялық белсенді.
Карбон ... ... тән ... - ол ... карбоксил
тобының (СООН) болуы. Сондай топтардың санына байланысты бір, екі және
көпөсті ... деп ... - ... ... ... сипаттамасы берілген.
Көмірсулар - көмірсулардың сипаттамасы жоғарыда берілген.
Инулин - суда ... ... ... ... негізінен жер асты
мүшелерінде жинақталады (бақбақ - Taraxacum -одуванчик, цикори - Cichorium,
андыз - Inula - ... және ... ... (слизи) химиялық табиғаты жағынан камедилерге ұқсас,
бірақ айырмашылығы құрамында пектозандар көп және суда ... ... ... гетересахаридтерден тұрады. Суда еруіне байланысты жақсы
еритін және нашар еритін болып бөлінеді, бірақ суда ... Олар ... ... және тағы ... да ... ... ... Кейбір камедилер тамақ өндірісінде және медицинада пайдаланылады.
Полисахаридтер зат ... ... рөл ... ... ... ... бар. Сахароза, крахмал, пектиндер тамақ өндірісінде целлюлоза
- қағаз, тоқыма, химия өндірісінде ... ... - ... ... ... хош ... ... тобы. Өсімдіктерде фенолды қосылыстар мономер, димер,
олигомер және полимер түрлерінде ... ... ... зат алмасу
процесіне белсенді қатысады. Ал полимер әдетте клетка қабырғаларында
қалады, ... ... ... ... ... ал бос ... ... болады.
Әрине, жоғарыда келтірілген классификация және биологиялық ... ... ... ... емес, тек біз дәрілік өсімдіктерге
қатысты кейбір жиі кездесетін заттарды ғана ... ... ... және ... биосинтез заты
2. Сіңімді және балластық заттар
3. Өсімдіктегі заттардың химиялық құрамына орта факторлардың әсері
4. Өсімдіктегі құрғақ заттың үлес ... ... ... ... түсінік
6. Өсімдіктегі минералды заттардың 2 тобы
7. Фармакологиялық белсенді ... ... ... Гликозидтердің алуантүрлілігі және атқаратын қызметі
9. Өсімдік – күрделі органикалық қосылыстардан құралған жүйе
10. Гликозиттер –биологиялық ... ... ... ... бар ... ... ... әлемінде және өсімдіктердегі алкалойдтардың таралуы
• Өсімдіктердің дамуындағы алкалойдтардың пайда болуының динамикасы
• Өсімдіктердегі алкалойдтардың ... ... орта ... ... Өсімдіктердегі алкалойдтардың рөлі
• Алкалойдтардың классификациясы
• Құрамында алкалойдтар бар кейбір өсімдіктердің ... ... ... дәрілік шикізаты, пайдаланылуы
Алкалойд дегеніміз - табиғи күрделі органикалық азотты зат. Әдебиеттегі
мәліметтер бойынша, дүние жүзі флорасының 10% ... ... ... ... ... ... ... қорытып, құрамында алкалойдтары бар ... ... ... ... үш ... бөлді:
I класқа B.C.Соколов өсімдіктер туыстарының құрамында 20%-дан кем ... бар ... ... ... ... ... құрамында алкойдтары мол класс деп атауды ұсынды.
II ... ... 10-20% ... алкалойдтары бар тұқымдастарды
жатқызуды ұсынды. Мұндай тұқымдастарды құрамында алкалойдтар мөлшері орташа
тұқымдастар деп атауды ұсынды.
III класқа құрамындағы ... бар ... ... ... ... жатқызды. Мұндай тұқымдастар алкалойдтары аз деп
аталады.
Құрамында алкалойдтар мөлшері көп туыстар және түрлер бар ... ... ... ... ... ... Papa-veraceae, Fabaceae, Rutaceae, Cactaceae, Loganiaceae,
Apocynaceae, Boraginaceae, Solanaceae, ... ... ... көзі ретінде маңыздылығын оған
жататын туыстардың пайыздылығымен өлшеуге ... ... ... ... ... ... бар, ал ... алкалойдтары бар
туыстар бар болғаны - 10 (1%) туыс, бірақ ол 10 туыстың ішінде ... өте мол Senecio ... туыс бар. ... ... ... ... ... жағынан жақын алкалойдтар болады. Олар табиғи
топтар құрады, Мысалы, Solanaceae тұқымдасының бір-біріне жақын ... ... ... ... ... ... өкілдерінде құрамында шектелген топқа жататын
тропан алкалойдтары болады. Табиғатта басқаша да ... ... екі ... ... ... ... ... біреуінде алкалойдтар мол,
ал екіншісінде алкалойдтар ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Сол Solanaceae тұқымдасынан Capsicum туысында
алкалойд капсайцин болады, ол тропаннан мүлдем ... бір ... тек қана ... бір ... ... ... ғана ... басқаларда болмайды деген ұғым көп
уақыт ... ... ... ... бұл ... ... ... да
кездеседі. Мысалы, алкалойд кофеин ботаникалық ... ... ... әртүрлі тұқымдастардың өкілдерінде табылды: шәйда (Тһеа-сеае), кофеде
(Rubiaceae), ... ... ... ... гуарапеде
(Sapindaceae). эродиумде (Geraniaceae).
Эфедрин туралы да солай айтуға болады, филогенетикалық ... ... алыс ... өсімдіктерде бар екендігі ... ... ... ... ... қызылтаңдайда (Roemeria-
ремерия) - Рараveraceae; сидеде (Malvaceae), самшитте (Тахасеае), катеде
(Celastraceae).
Алкалойдтар өсімдіктердің барлық мүшелерінде немесе тек ... ... ғана ... ... ... өсімдік денесіндегі ауысып,
жылжып отыру заңдылығын анықтау өте қиын, ал әдебиеттердегі бар материалдар
тек қана ... ... ... ... ... анықталғаны
туралы ғана.
Алкалойдтардың пайда болуы, негізінен, ... және жер ... ... ... ... олар жапырақтардан және тамырлардан
басқа мүшелерге, мысалы, тұқымдарға ауысады деп толық ... айту ... тек ... ... ... ... болжамы бойынша (Муравьева, 1991)
тұқымдарда ... ... ... жапырақтардағы алкалойдтар
бұзылуының нәтижесінде түзілуі мүмкін.
А.А. Шмук (1886-1945) алкалойдтардың тамыр системасында ... ... мән ... Оның ... ... ... физиологиялық рөлі
өсімдікті топырақтан тек су және минералды заттар арқылы ... ... ... қатар оларда әртүрлі заттар өндіріледі, ал ол
заттарсыз ... ... ... және т.б. ... ... ... әдетте бір емес бірнеше алкалойдтар болады. ... ... саны 20 ... одан да көп ... ... ... somniferum-апиын, көкнәр-мак снотворный, хинное дерево, спорынья
және т.б.). Бұл жағдайда алкалойдтар жиынтығында, әдетте 1-3 ... ... ... әртүрлі мүшелерінде бір алкалойд немесе әртүрлі
алкалойдтар болуы мүмкін. Алкалойдтардың мөлшері өсімдіктің түрлік ... ... ... ... ... ... ... мүмкін,
олар өте бағалы болады, ... олар ... ... ... мендуана (Hyoscyamus - белена) жапырақтарында алкалойд мөлшері 0,5%
шамасында болады. Зиягүл (Senecio -крестовник) тамырсабағында - 4%, ... ... 15%-ға ... ... ... ... еріген күйінде органикалық және минералды
қышқыл тұздары түрінде негізгі паренхиманың ... ... ... ... да ұлпалар клеткаларында болады. Өте жиі алкалойдтар алма,
лимон, янтарь, ... ... ... ... ... қышқылдарынан
алкалойдтар тұздарының құрамында жиі кездесетіндері - күкірт және ... жеке ... ... ... олардағы алкалойдтар
сапалық және сандық өзгерістерге ұшырайды. Бұл жағдайда өсімдіктің ... ... ... бар. Бұл ... немесе заңдылықтарын
білу өте маңызды, әсіресе ол шикізатты дайындау мерзімін білуге ... ... ... оның әртүрлі мүшелеріндегі
алкалойдтардың мөлшері өзгеріп ... ... ... ... ... ... да ... отырады. Мысалы, шеркезде (Salsola
richteri - ... ... жер үсті ... ... ... ... ... бастап (0,22-0,28%), жеміс салғанға дейін (0,91-
1,31%) бірте-бірте жүйелілікпен артып отырады. ... жиі, ... ... ... көп ... будандану және
гүлдеу фазаларында көп болып, ... ... ... асты ... ... ... ... күрделірек.
мысалы, зиягүл (Senecio - крестовник ромболистный) тамырсабақтарында гүлдеу
фазасында алкалойдтар мөлшері - ... ... ... ... жер ... сола ... ... дейін көбейеді.
Кейбір өсімдіктерде алкалойдтар мөлшері бір фазанын өзінде өзгеруі
мүмкін. Мысалы, красавка (Қазақстанда ... ... ... өсімдіктің гүлдеуі басталғанда, толық гүлдеумен салыстырғанда,
аз болады.
Әдебиеттердегі мәліметтер бойынша. ... ... ... бойында
да өзгеріп отырады. Г.К. Крейер мәліметі бойынша лобелии (Қазақстанда
кездеспейді) ... ... ... күндізгімен салыстырғанда
түнде 40%-дан артық екендігі анықталды.
Өсімдіктердегі ... ... ... ... процесінде
өзгеретіндігі анықталды. Мысалы, апиын көкнәрі (Papaver somniferum - ... ... ... өніп өсе ... ... тек ... айда ғана
бар екендігі белгілі бола бастайды, бірақ ол алкалоид тұқым өнгеннен бастап
пайда болады.
Өсімдіктердегі ... ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге өсімдіктің өскен
жерінің географиялық жағдайына және ... ... ... ... ... алкалойдтары бар өсімдіктер, әсіресе алкалойдтары мол
өсімдіктер, негізінен, ... ... ... ... әртүрлі құрамы белгілі бір ендіктерге байланысты.
Бірыңғай, орташа аймақта ең көп ... ... - ол ... тобының
алкалойдтары. Әртүрлі географиялық аймақтарда алкалойдтардың ... ... ... ... ... өсетін өсімдіктердің
алкалойдтарының балқу температурасы 200-250°С болса, орташа бірыңғай
(умеренный) ... - ... ... ... ... бірыңғай, орташа аймаққа қарай азаяды.
Өте жиі кездесетін жағдай, мысалы ... ... ... ... өте аз немесе тіпті болмайды, ал ... ... ... олар -улы ... Яғни, құрамында алкалойдтар
мол деген сөз. Европаның батысындағы қылшада ... ... ал Орта ... ... ... құрамында өте мол алкалойдтар
болады.
Solanaceae (пасленовые) тұқымдасына жататын өсімдіктер түрлерін алып
қарасақ, олардың ... ... ... ... байланысты
өзгереді. Мысалы, тропикада Datura arborea L. (дурман) және D.fastuosa ... ... ... ... ал ... ... ... stramonium L. түрінде болатын негізгі алкалойд -гиосциамин. Жалпы
өсімдіктердегі алкалойдтар құрамына үлкен әсер ететін ... - ... ... ... ... ... ал суық ... азаюына алып
келеді.
Үндістан ғалымдарының мәліметі бойынша, қылшаның (Ephedra) жергілікті
сорттарында жаңбырлы кезеңде (мамыр-тамыз) алкалойдтар мөлшері ... ... ... ... ... ал ... суық ... тағы да
азаяды.
Ауаның және топырақтың температурасына өсімдіктің вегетациялық
кезеңдері және ... ... яғни ... ... ... оның ... күннің ұзақтығы өсімдіктегі барлық
тіршілікке қажетті биохимиялық процестерде әсері зор.
Өсімдіктерді салыстырмалы түрде күнде және ... ... ... ... ... ... азаятындығы анықталған.
Мысалы, оны красавка деген өсімдік жапырақтарындағы алкалойдтар мөлшерінен
көруге болады. Бірақ әдебиетте басқа да, яғни ... ... ... ... ... жарайтын сорттарында көлеңкеде алкалойдтар
мөлшері ... ... ... мөлшеріне теңіз бетінен биіктік деңгей ... ... ... түр үшін ... ... ... ... қына ағашы,
зиягул (Senecio-крестовник), красавка ... үшін ең ... ... - ол ... ... ... м ... ал одан
биіктегенде алкалойд мөлшері төмендейді.
Жоғарыда ... ... ... ... ... жеке
факторларының алкалойдтар мөлшеріне ... ... ... ... әсері деп айтқан дұрыс, өйткені бір факторды екіншісінен бөліп алу
өте қиын. Мысалы, орографиялық ... - бұл тек ... ... ... ... ... күн сәулесі, ауаның температурасы, топырақ құрамы және
оның су режимі.
Алкалойдтар құрылысы жағынан әртүрлі. сондықтан олардың ... ... ... ... ... ... теория ұсыну - өте күрделі
нәрсе. Осыған байланысты құрылыстары әртүрлі алкалойдтар өсімдіктерде жалпы
бір биологиялық рөл ... деп айту ... ... рөлі ... ... көзқарастар бар.
Олардың негізгілері мыналар:
1.Алкалойдтар - өсімдіктердің тіршілік әрекеттерінің ... ... ... ... ... зат алмасудың соңғы
өнімдері - азот қосылыс-тарының ыдырауы нәтижесінде ... ... ... Егер ... ... ... онда олар ... шығарылуы керек. Мұндай факторлар жоқ. Сосын алкалойдтар
өсімдіктерде әртүрлі органикалық ... ... және ... ... қалады.
2.Алкалойдтар - қорлық заттар. Алкалойдтар өсімдіктерде бар, бірақ
тұқымдарында, қорлық заттар құрамында жоқ, олар кейін ... ... ... ... ... құрамында
болады.
3.Алкалойдтар - қорғаушы заттар. Кейбір өсімдіктерде алкалойдтың болуы
оларды жануарлардың жеуінен қорғайды. ... ... ... жапырағын
жейді, қояндар красавка өсімдігінің жапырақтарын жейді, ал ... ... ... ... ... ... құрамында алкалойды бар
өсімдіктердің көп массасын жұтып қояды.
4.Алкалойдтар - өсімдіктерде жүретін ... ... ... ... Алкалойдтар туралы осы көзқарасты анық, нақты деп санауға
болады. Әдебиеттерде алкалойдтар мен ... ... ... бар
екендігін көрсететін көптеген фактілер бар.
Алкалойдтар өсімдіктер клеткаларының және ... күн ... ... ... ... ... болып саналады. Күн
сәулесінің қажетті бөлігінің сіңірілуіне әсер ету арқылы ... ... ... ... мен ... дамуын тездетеді. Колхицин
алкалойды өсімдіктердің полиплоидты формаларын алуға ... ... ... және ... ... ... синтезделуінің негізгі материалдары ролін ... ... ... ... ... Ол процесс алкалойдтардың
N-оксидті формалары арқылы жүреді.
Сонымен, алкалойдтардың өсімдіктердегі рөлі туралы әр ... ... да ... бар, ... біз ... бүгін организм деп
қарайтын болсақ. Бұл жағдайда алкалойдтар «қалдық» немесе ... ... және ... ... ... ... ... мүмкін.
5.Алкалойдтар саны - 5000-нан астам. Алкалойдтардың құрылыстары толық
зерттеліп бітпегендіктен, олардың нақты дұрыс ... ... ... ... ... ... классификациясын жасауға ғалымдар
әртүрлі әрекеттер жасады.
1.Көптеген ғалымдар классификация негізіне алкалойдтар молекуласы
құрамына кіретін ... ... ... ... ғалымдар бұл принципті қабылдамады. Бұл топтағы
ғалымдар ... ... ... туыстар (мысалы, амариллистер
алкалойдтары. спорынья алкалойдтары және с.с.) алкалойдтарын жеке ... А.П. ... ... ... ... ... осы А.П. ... классификациясын келтіреді. Сондықтан бізде осы
классификацияға тоқталып өтейік.
Академик А.П. Орехов ұсынған алкалойдтар классификациясы:
1.Ациклді алкалойдтар және бүйір тізбектерінде ... бар ... және ... ... және ... алкалойдтар.
4.Пиролидин және пиперидин сақиналарымен конденсацияланған (қоюланған)
алкалойдтар.
5.Хинолизидинді алкалойдтар.
6.Хинолинді алкалойдтар.
7.Изохинолинді алкалойдтар.
8.Индольді алкалойдтар.
9.Хинозолинді алкалойдтар.
10.Пуринді алкалойдтар.
11.Дитерпенді алкалойдтар.
12.Стереойдты алкалойдтар ... ... ... бар өсімдіктер фармацияда әртүрлі мақсат ... ... бір ... ... ... ... ... пайдаланылады (мысалы, тұнба, қайнатпа). Құрамында алкалойдтары бар
өсімдіктердің көпшілігі өндірісте препараттар алу үшін ... ... ... бар ... көбі ... ... ... алып, әртүрлі дәрілік заттар алуға ... ... ... және т.б. ... ... ... бар кейбір өсімдіктерге кысқаша тоқталып
өтейік:
1.Ациклді алкалойдтар және ... ... ... бар ... бұл ... Sphaertophysa salsula (Pali.) DC, Ephedra
equisetina Bunge; Capsicum annuum L, ... ... Stev. ... ... Осылардың ішінен біз толығырақ Ephedra equisetina-ға
тоқталып өтейік.
Қырықбуын қылша (Ephedra equisetina - хвойник хвощевый).
Ксерофитті бұта ... - 1-1,5 м, ... ... ... бірінші
реттегі бұталары діңінен (ствол) тік бағытта өседі, олардан өз кезегінде
екінші реттегі бұталар, т.с.с. ... 1-2 ... әлі ... көк ... сосын олар сүректеніп, сүр қабықпен жабылады.
Қырықбуын қылша, негізінен, Орта Азия және ... ... ... Іле Алатауы, Орталық және Батыс Тянь-Шань, Памир-Алтай) кездеседі.
Таулардың ашық ұсақ тасты беткейлерінде ... ... ... ... м
биіктікке дейін көтеріледі. Өндірістік дайындау Алматы, Жамбыл облыстарында
жүргізіледі. Олар өскен жерлер ауданы ондаған және жүздеген ... ... ... ... ... мүшелерінде алкалойдтар: L-эфедрин, D-
псевдоэфедрин және L-N-метилэфедрин болады. ... ... ... ... ... ... — фенилалкиламиннің туындысы, ол
фенилаланиннен пайда болады. Ал енді қырықбуын қылшасын жеке алып ... ... ... ... ... ... алкалойдын алуға
пайдаланылады. Өркендерінде 11%- ға дейін илік заттар,
жемістерінде мол аскорбин қышқылы болады.
Медицинада сүректенбеген жасыл-көк өркендерін ... ... ... ... ... ... дейін, сосын шілденің басынан ... ... ... ... ... тек ... жасыл-көк өркендерін ғана кесіп
алады, өздігінен қалпына келу мүмкіншілігі сақталуы үшін жиналған шикізатты
ұзын маялап үйіп күнге ... ... жиі ... ... ... пайдаланылуы.
Эфедра препараттарын бронхы астмасында, рахит болғанда. қабыну ауруына
шалдыққанда, безгек ... ... ... ... ... ... және наркотиктермен уланғанда ішеді.
Эфедринді қантамырларын кеңейту үшін және ... ... ... үшін ... ... ... асқазанның жарасын, малерияны және
т.б. ауруларды емдеуге пайдаланады.
2.Пиролидинді және пирролизидинді алкалойдтар.
Бұл алкалойдтардың ... ... ... ... саналады. Біраз
өсімдік түрлерінде осы алкалойд олардың негізгі шипалық қасиетін анықтайды.
Страхидриннен басқа пиролизин алкалойдтары қатарына гигрин және ... Бұл ... ... Solanaceae тұқымдасы өкілдерінде
кездеседі.
Пиролизидинді алкалойдтар Asteraceae тұқымдасына жататын Senecio ... ... ... қатар ол алкалойдтар Fabaceae және
Boraginaceae тұқымдастары өкілдерінде де кездеседі. Бұл ... ... ... Олар өз ... ... кейін алифатты моно және
дикарбон кышқылдарына (нецин кышқылдары), және аминоспирттерге (нециндер)
ыдырайды.
Өте жиі ... ... -- ол ... және ... алкалойдтар Stachys Betonicaeflora Rupr, Senecio platyphylloides
Somm et Lev, Senecio rhombifolius (Wild) Sch Bip; ... asperum ... ... ... Senecio ... ... ... тоқталып
өтейік.
Зиягүл (Senecio - крестовник).
Senecio platyphylloides Қазақстанда кездеспейді, көпжылдық шөптесін
өсімдік, жуан көлденең дамыған тамырсабағынан ... ... ... ... ... 150 см-ге дейін) жеке, жоғарғы жағы бұтақтанған,
кысқа қатты түктері бар.
Senecio platyphylloides өсімдігі Кавказ тауларында бұталардың арасында,
аралас қарағайлы-қайыңды-шамшат (бук) ... ... ... Өте мол ... және Оңтүстік Закавказьеде кездеседі.
Химиялық құрамы.
Өсімдіктің барлық ... ... ... ... ... Плантифиллин дегеніміз - платинециннің және сенецион
қышқылының күрделі эфирлері. Бұл екі алкалойд та көп ... ... ... ... ... 2-ден 5%-ға ... ал ... 0,6-
3% болады. Олардың 30%-ы плантифиллин, ал қалғаны сенецифиллин болады.
Дәрілік шикізаты.
Бұл өсімдікті, негізінен Грузияда жинап дайындайды. ... ... ... ... ... жоғары. Көп уакыт бойы
тамырсабақтары тамырларымен ... ... ... та ... ... жинау
өсімдіктің тіршілігіне ғана әсер етіп қоймай, ол өсімдік өскен жерлердің
экологиялық жағдайы ... ... ... ... Қазіргі
уақытта тамырсабағының орнына тек жер үсті ... ... ... кезінде сабақтарын жер бетінен 10-15 см биіктікте
кесіп алып, тамырсабақтарына зиян ... ... ... ... кем ... ... және ішек жедел түйілгенде, жара ауруларын
емдегенде, холецистит ... ... ... ... стенокардия
болғанда, ми және шет қанайналыстары бұзылғанда кеңінен пайдаланылады.
Плантифиллин көздің қарасын кеңейту, ... үшін де ... ... ... ... ... әсері аз.
Бұл өсімдіктің екінші маңызды алкалойды - сенецифиллин өте маңызды
препарат диплациннің синтезделуі үшін алғашқы ... зат ... ... Пиридинді және пиперидинді алкалойдтар.
Пиридиннің туындылары ... ... ... Оған ... жатқызады. Пиридиннің өзі көптеген дәрілік препараттарды
синтездеуге пайдаланылады.
Пиридинге және пиперидинге жататын алкалойдтар:
1. Кониин - Conium ... L ... ... ... ... ... ... - Punica granatum L (Punicaceae тұқымдасы)
өсімдігінің ... ... ... ішек құртына (противоглистное) қарсы қолданылады.
Никотин - темекі өндірісі қалдықтарынан алады.
Анабазин -Anabasis aphylla L. (Chenopodiaceae).
Лобелин - Lobelia inflata L. (Lobeliaceae).
Мимозин - Mimosa pudisa L. ... ... ... ... ... ... ... таралғаны -
Anabasis aphylla L. - итсигек (ежовник безлистый), жартылай бұта биіктігі -
20-70 см, ұзын кіндік ... бар. ... ... ... ... ... ... жағында өсімдік жасыл-көк, шөптесін,
күзде түбіне дейін өліп қалады. Дамыған жапырақтары жоқ, ... ... ... бар. ... майда, қосжынысты, олар жеке-жеке гүл
жапырақтарының қойнауларында орналасқан, масақ тәрізді гүлшоғын ... ... ... ... ... үш сыртқы және екі ішкі
жапырақшалардан тұрады. Сол ... гүл ... ... ... ... ... ... қызғылттау қанаттары дамиды. Жемістері - жидек
тәрізді, қанатты. Шөптесін өркендері бұталарда сәуір ... ... ... ... ... бастайды. Итсигектің жинап алғаннан кейін жер ... ... ... ... ... ... ... негізгі өндірістік дайындалуы Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл,
Қызылорда облыстарында жүргізіледі.
Химиялық құрамы.
Өсімдікте 2-3% алкалойдтар ... ... ... ... ... - бұл сұйық алкалойд. Алкалойдтар жиынтығында анабазиннің үлесі ... ... ... ... молынан кездеседі.
Дәрілік шикізаты.
Бұтаның жасыл-көк бөліктерін - біржылдық өркендерін жемістерінде қанат
тәрізді өскіншелер пайда болғанша бүкіл жаз бойы ... ... ... ... ... шөмелелер жасап, шамалы кептіреді, сосын ... ... ... ... туралайды. Осылай өңделген шикізат ұзындығы – 2 - 4 см, жуандығы 3 мм
шамасында болады. ... түрі ... көк, иісі бар, ... көруге
болмайды, өйткені улы.
Пайдаланылуы.
Итсигек шикізатынан екі препарат:
1. Анабазин гидрохлориді ... ... ... түрінде
0,003 г темекіден бас тартып қою үшін ішеді.
2 ... ... ... ... анабазиннен тотықтыру арқылы
никотин қышқылын алады.
4. Конденсацияланған пирролидинді және ... ... ... ... ... ... -белена),
сасықмеңдуана (Datura - дурман), красавка (Қазақстанда ... ... Ол ... ... ... пиперидин және
пирролидин тізбектерінен тұратын конденсацияланған жүйе жатады, ол ... ... ... ... тропан алкалойдтары екі ... және ... ... ... ... тұқымдасының әртүрлі мөлшері 0,04-3% аралығында болады. Бір
өсімдіктің әртүрлі мүшелерінде алкалойдтар ... ... ... ... ... ... және өскен ортасының жағдайына байланысты.
Solanaceae тұқымдасы өкілдерінің бәрінің құрамында екі негізгі алкалойд
(гиосциамин және скополамин) ... ... та ... ... ... ... Сондықтан өсімдіктердің жеке түрлері әртүрлі пайдаланылады.
Құрамында екі ... ... бар. Atropa ... L, ... Jacq, ... niger L, Datura stramonium L өсімдіктері ішінен
Hyoscyamus niger L ... ... ... ... ... ... (Hyoscyamus niger L. - белена черная). Екіжылдық шөптесін
өсімдік, жұмсақ ... ... ... иісі бар, ... 80 ... Бірінші жылғы жапырақтары ірі, ... ... ... ... ... формасы бар. Сабақтағы жапырақтары сағақсыз,
жұмыртқа тәрізді ланцетті формасы бар, ойық қиықшалы ... ... және ... ... ... ... кейін ұзарып
кетеді. Тостағанша ұзындығы 20 ... ... ... сияқты, 5
тісшелі, түпкі жағы қалың түктенген, жеміс түзілгенде құмыра тәрізді болып
кетеді. Күлтесінің ұзындығы - 20-30 мм, ... ... ... ... бөлікті, сатпақ-сары, қоңыр-күлгін жүйкелері бар. Жемісі - 2 ... ... ... ... жалпиған, кесе-көлденеңі - 1,5 мм.
ТМД елдерінің Европалық бөлігінде кеңінен таралған, Кавказда көп
кездеседі. ... ... ... ... Үйлердің жандарында, жолдардың
бойларында, арамшөп ретінде бақшаларда, Қазақстанның барлық ... ... ... ... ... алкалойдтар бар, олардың
ішіндегі негізгілері: гиосциамин және ... ... ... - ... ... сол мөлшерде, тұқымдарында, тамырларында
көбірек. Қара меңдуанадан негізінен азаптанатын - жас ... ... ... ... тұқымдарын көкнәр (Papaver) тұқымдарымен шатастырып жеп қояды.
Ал меңдуананың етті тамырын көкөністің (овощи)
тамырларымен шатастырады.
Дәрілік шикізаты.
Жапырақтарын екі рет жинауға ... ... ... 30 ... болады. Жапырақтарының түрі - сұрлау-жасыл және бас жүйкесі - жалпақ.
Иісі сүйкімсіз, есеңгірететіндей. Алкалойдтар мөлшері 0,05%-дан кем ... ... ... ... ... ... болады. Тек кептірер
алдында оларды мөлшерін 4 см етіп кеседі.
Пайдаланылуы.
Меңдуана жапырақтарының ұнтағы Астматол ... ... ... ... ... бронхы астмасы ауруына карсы ... ... (Oleum ... - ... ... ... буын ауырғанда ауруын
басу үшін сіңіре жағады.
5. Хинолизидинді алкалойдтар.
Құрамында хинолизидин сақиналары бар алкалойдтарға ... ... ... бар ... алкалойдтары жатады.
Өсімдіктерде лупин алкалойдтарының жол салушысы (предшественник) -
лизин ... ... ... екі ... алдымен
диальдегид, ал одан кейін ол қалпына ... ... ... ... ... ... ... тағы бір молекуласы қосылып тетрациклді
қосылыс пайда болады. Ол қосылысты спартеин алкалойды деп ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктерде лупинин және спартеин алкалойдтары, ал басқаларында
олардан да күрделірек құрылысты ... ... ... ... ... Sorhora ... С.А (Fabaceae), ... R. Br. ... ... ... (Pall) ... Nuphar luteum L (Nymphaeceae); Huperzia Selago ... Selago L ... ... ... ... ... ... жататын Thermopsis Lanceolata-ғa толығырақ тоқталып
өтейік.
Тhermopsis Lanceolata R. Br. - Fabaceae ... ... - улы ... шөптесін өсімдік биіктігі 30 см-ге дейін. Сабақтары ... ... ... ... ... ... жабысқан,
гүлдегеннен кейін түктері көтерілген ақшыл түсті.
Жапырақтары кезек-кезек орналасқан, қысқа сағақты, үшқұлақ күрделі екі
ірі ланцет сияқты ... ... ... ... сияқты
немесе жалпақ кері жұмыртқа тәрізді, ұзындығы - 3-6см, шеттері бүтін,
төменгі жағы қалың ... ... сары екі ... ... - ірі ... ... ... Жемістері -ұзын, жалпақ
қысылған, ашық-қоңыр түсті бобтар (бұршақтар).
Маусым-шілде айларында гүлдейді. Шілде-тамыз айларында жеміс ... және ... ... ... және ... ... ... Солтүстік-Шығыс Қазақстанда далалық аймақта ірі-ірі
массивтерде кездеседі.
Химиялық кұрамы.
Улы жыланбұршақта алкалойдтар ... ... 2,5%, оның ... гомотермопсин, метилцитизин, пахикарпин, апагирин. Термопсин
және апагирин - изомерлер.
Гомотермопсин термопсинге қарағанда сутектендірілген қосылыс.
Алкалойдтардан басқа улы ... ... илік ... ... ... ... заттар (слизь), эфир майларының іздері және 300
мг/100 г дейін аскорбин қышқылы болады.
Дәрілік ... ... ... ... ... ... дейін
жинайды. Шикізаттың сапасы алкалойдтардың ... ... ... ... кем ... керек.
Өсімдікті піскен жемістерімен жинауға болмайды, өйткені жемістерінде
және тұқымдарында цитазин деген ... ... ... дәрі ... улы ... ... алу ... (трахеид, бронхит, өкпеге суық тигенде) пайдаланылады.
Өндірісте ... ... ... ... ... ... құрамында 0,01-0,05 г белсенді заттар болады.
6. Хинолинді ... - ... ... ... ... және ... тұрады. Таскөмір қарамайынан бөлінген, өте жоғары улылығымен
сипатталады (жүйке уы). Хинолин көптеген дәрілік препараттарды синтездеуге
(хинозол, совкаин, ... ... ... және т.б.) пайдаланылады.
Көп уақыт бойы хинолин тек қана қына ағашында ... деп ... ... хинолин ТМД елдері флорасынан лакса (Echinops - ... ... және ... ... ... болатындығы анықталды.
Хинолин алкалойдтарының биогенезі әлі толық ашылмаған. Болжамдар
бойынша, олар триптофан және монотерпеннен ... ... ... ... sp.) ... түрінде тек Онтүстік Америкада: Перу,
Боливия, Эквадор, ... және ... ... Перу және ... ... монополиялық рөлін жоғалтпау үшін басқа елдерге бұл
ағаштың тұқымдарын және басқа да отырғызатын ... ... ... бір ... ... ... бір ... саудагері хинаның (Cinchona)
тұқымын алып Ява аралында егіп, бірте-бірте цинхона (қына ... ... ... ... ... ... плантациялары Оңтүстік-Шығыс
Азияда, Үндістанда, Шри-Ланкада және Африкада бар. Бұл өсімдік Қазақстанда
жоқ болғандықтан, толығырақ Echinops ritro L. және Е. ... ... ... ... ... ritro L. - ... ... Asteraceae тұқымдасынан,
қазақша аты - Аққурай.
Аққурай (Echinops ritro ... ... ... жуан ... ... бар. ... - біреу
кейде бірнешеу, биіктігі - 20-60 см.
Жапырақтары кезектесіп орналасқан, сопайған, қауырсын ... ... ... беті ... ... ал төменгі беті ... ... шар ... ... бас гүлшоғына жинақталған. Гүлдердің барлығы
түтікше тәрізді, тостағаншасы айдарша тәрізді, күлтесі көк. ... ... ... ... ... далалық шалғындықтарда, далада, тасты беткейлерде, өзен
арналарында кездеседі.
Химиялық құрамы.
Echinops ritro ... ... ... - ... оның мөлшері
шикізатта 1 %-дан кем болмауы керек.
Эхинопсин тірі өсімдікке тән алғашқы алкалойдтан пайда ... ал ... ... амин және ... ... ... ... басқа Echinops ritro жемістерінде 26-28% майлар болады.
Дәрілік шикізаты.
Жемістерінің піскен шоқпар бастарын бастырып жинайды. ... кері ... ... ... - 7-9 мм, ... ... ені 2 ... түктенген түктері қоңыр жатыңқы. Жинаған кезде пісіп-жетілмеген
жемістерінің мөлшері 10%-дан аспауы керек.
Пайдаланылуы.
Echinops ritro ... ... ... ... ... (Echinopsini nitrus) стрихнин сияқты жалынның рефлекторлық қозуын
және қаңқа бұлшық еттері жұмысын ... ... ... формасында изохинолинді сақина көптеген алкалойдтардың
негізі болып саналады.
Изохинолинді алкалойдтар тобы ... ... ... ... ... ... және басқа да ерекшеліктеріне байланысты
изохинолинді алкалойдтар бірнеше топ тармақтарына бөлінеді:
- ... ... ... ... протопинді;
- протоберберинді;
- бензофенантридинді;
- амариллисті;
- эметинді.
Изохинолинді алкалойдтардың ерекшеліктері бір өсімдіктің өзінде әртүрлі
типті кұрылымы бар алкалойдтар кездесуі мүмкін.
Изохинолинді алкалойдтар ... ... ... ... ... ... 1) Glaucium flavum (Papaveraceae),
Thalictrum minus L., T. foetidum L. ... Berberis vulgaris ... ... majus L. ... Macleaya microcarpa
(Papaveraceae), Stephania glabra (Menispermaceae), Ungernia victoris Vved,
U. sewertzwii (Amaryllidaceae), Cephaelis jpecacuanha Willd ... ... ... ... ... majus L. ... ... өтейік.
Chelidonium majus L. - Papaveraceae тұқымдасынан. ... ... аты - ... ... - ... ... өсімдік, биіктігі -30-100 см.
Өсімдіктің барлық мүшелерінде қызыл-коңыр түсті сүтті ... ... ... ... ... жағы көкшіл-сүр, төменгі
жапырақтары - сағақты, сабақтағы жапырақтар - ... ... ... ... ... шатыр тәрізді гүлшоғына жиналған. Тостағанша екі жапырақшадан,
күлте 4 ашық сары жапырақтан ... ... өте көп, ... ... бір
ұялы жатыннан ұзындығы 5 см шамасында бұршаққынға ұқсаған қорапшада дамиды.
ТМД елдерінің Европалық бөлігінде ... ... ... сирек Сібірде және Алыс Шығыста кеңінен таралған.
Қазақстанда арамшөп ретінде шөл және жартылай шөл ... ... ... ... ... барлық мүшелерінде алкалойдтар ... ... ... 2% шамасында, ал тамырларында 4%-ға дейін болуы мүмкін.
Алкалойдтардың құрамы өте күрделі, өздерінің структурасына ... ... ... ... тип тармақтарына жатады.
1) протоберберин алкалойды (берберин, контизин және т.б.):
2) протопин ... ... ... ... ... ... ... сангвикарин
және т.б.).
Алкалойдтар сүйелшөпте бос күйінде және байланысқан күйінде хелидон
қышқылымен болуы мүмкін. Сүйелшөпте ... ... ... ... ... (170 мг/100 г), ... (20 мг/100 ... органикалық қышқылдар - алма, лимон және янтарь болады.
Дәрілік шикізаты.
Толық піспеген жемістері бар гүлдеген өсімдіктер.
Пайдаланылуы.
Сүйелшөп ... ... ... ... үшін ... ... - папилломаның бүкіл денеге жайылуы, ал ... - тері мен оның ... ... ... сүйелше ісік.
Сүйелшөп жоғарыдағыларға қосымша қызыл тері ... ... ... ... ... ... және өт қабын емдеуге де
пайдаланады.
Сүйелшөптің сүтті шырыны халық медицинасында сүйелдерді ... ... ... ... ... ... ... және бактериястатикалық әсер етеді,
қатерлі ісіктің өсуін тоқтатады.
8. Индольді алкалойдтар.
Индол алкалойдтар ... ... ... ... ... β-карболин туындылары.
3. Физостигмин туындылары.
4. Эрголин туындылары.
5. Монотерпенойдты ... ... ... ... 2 азот атомы болады, олардың біреуі
- индол азоты, ал екіншісі ... ... ... ... β-жағдайынан екі
көмірсулы тізбекпен бөлінген. Индол ... ... ... ... ... ... Индол алкалойдтары Passiflora incarnata ... - ... Carex ... DC (Cyperaceae);
Claviceps purpurea Tulasne ... ... ... ... ... ... ... Benth
(Apocynaceae); Strychnos nux vomica L. (Loganiaceae); ... ... Don ... сияқты өсімдіктер құрамында кездеседі. ... ... ... кездеспейді. Сондықтан сол спорыньяға
қысқаша тоқталып өтейік.
Спорынья - ... purpurea Tulasne - ... ... ... ... ... аты - қастауыш. Қастауыш - астық
тұқымдас өсімдікте қалталы саңырауқұлақтан болатын ауру, бұл ... ... ... ... ... ... пайда болады. Қастауыш
астық тұқымдастарда, ... ... қара ... ... ... ... бар екендігі XIX ғасырдың екінші жартысынан
белгілі. XX ғасырда ғана ғалымдар оларды бөліп, ... ... ... 1906 жылы ... ... ... ... Сосын 1918 жылы эрготамин
және эрготаминин ... суда ... ... алынды. 1935 жылы
қастауыштан бірінші суда еритін ... - ... ... кезде қастауышта стереоизомерлі индол алкалойдтарының жеті жұбы
бар екендігі анықталды ... ... ... ... ... ... жоғарғы белсенді алкалойд) оңға ... ... ... сәйкес келеді. Солға айналатын физиологиялық белсенді
изомерлер лизергин қышқылдарының туындылары, ал белсенділігі төмен ... ... - ... ... туындылары.
2 кесте
Қастауыштың эргоалкалойдтарының негізгі топтары
|Топ ... ... ... ... ... ... |
|Эрготамин ... ... ... ... ... ... Эргокрипстин |Эргоснинин, Эргокристинин ... ... ... ... ... ... |Эргометрин ... ... ... ... қара ... ... ауданына байланысты өзгеріп отырады.
Алкалойдтардан басқа қастауышта әртүрлі аминдер (тирамин, гистамин және
т.б.), алкиламиндер (триметиламин, метиламин және т.б.), амин ... ... және т.б.) және ... ... бар (холин, бетанин,
ацетилхолин және т.б.). Қастауыш қосылыстарда май өте мол ... ... ... ... ... ... (0,1%), сары және қызыл пигменттер
болады.
Дәрілік шикізаты.
Қастауышты әдетте астық тұқымдарын бастырғаннан кейін сорттайтын машина
көмегімен ... ... ... оны тез ... өте жұқа ... шамамен 40-50°С жағдайында кептіргіште кептіреді.
Қастауыштың склероциі (саңырауқұлак гифінің тығыздалып өрілген ... 3 ... ... - 1-3 см, ... - 3-5 мм, ... қоныр-
күлгін. Склероцилер құрғақ майысып, иілмей, сынатын болуы ... ... ... керек.
Қастауыш сақтауға тұрақсыз. Дұрыс кептірілмеген немесе ылғалды жерде
сақтағанда, ол тез бүлінеді, майы ашып, жағымсыз триметиламиннің ... ... ... ... ... ... сондықтан
қастауышты алу үшін арнайы шаруашылықтарда қара бидайдың ... ... Ол үшін қара ... ... ... ... кодиоспораларды су суспензиялары арқылы жұқтырады. Осылайша
қастауышты жасанды жолмен ... алу ... ... олардағы
эргоалкалойдтардың мөлшерін көбейтіп алуға мүмкіншілік ... ... ... жатырдың тартылуын
күшейтіп, жатырдан қан ... ... үшін ... - ... экстракт, жаңа Гален препараты эрготал (алкалойдтар
фосфаттарының жиынтығы) және кейбір алкалойдтардың тұздары.
Қастауыш ... ... ... еттеріне әсер етіп қана қоймайды.
Олардың седативтік және гипотензиялық қасиеттері бар. Сондықтан ... ... ... ... ... және т.б. ауруларды
емдеуге қолданылады. Қастауыш алкалойдтарының осы қасиеттеріне байланысты
олардан әртүрлі ... ... ... ... 1) ... секабревин 3) беллоид-эрготоксин красавка (өсімдік) ... ... ... 4) ... ... ... ... және теобромин және т.о. құралған тіркестер.
Қастауыш және одан жасалған препараттар улы. Астық дәндерін тартқанда
ұнға қастауыш араласып кетсе, адам ... ... ... ... ... ... туындылары алкалойдтардың кішкентай тобын құрайды. Олар мәңгі
жасыл улы бұта Dichroa ... Lour - ... ... бар ... анықталған. Ол өсімдік Оңтүстік-Шығыс Азияда тауда
кездеседі.- Қытайда ол өсімдікті ... ... үшін ... ... ... ішінде ол алкалойдтар Peganum harmala
L. деген өсімдікте ... harmala L. - ... ... обыкновенная). Адыраспан -
Peganaceae тұқымдасынан.
Көпжылдық, көпсабақты ... ... ... тән ерекше иісі ... ... - 40-50 (70) см. ... ... ... дамыған,
топыраққа тереңірек енеді. Сабақтары бұтақтанған, иірленген, жалаңаш, қалың
жапырақтанған. Жапырақтары - сағақсыз, кезек орналасқан, ұзындығы - 4-5 ... көп, ... ... ... ... ... ... дейін 5 тостағанша жапырақшаға бөлінген. Күлтесі 5 сары
күлте жапырақшадан тұрады. Аталығы - 12-15. Жемісі - ... 3 ... ... 1 ... ... ... 100-ге ... майда қара-
қоңыр үш қырлы тұқымдары болады.
Орта Азия Республикаларында, Оңтүстік Қазақстанда, Кавказда ... ... ... ... және ... ... ... өседі, кейде тауға да көтеріледі. Арам шөп ретінде ... ... ... ... ... 1,5-3% ... алкалойдтар, оның ішінде 60%-ы
пеганин (вазицин) және вазицинон болады. Тамыры және ... ... бай ... ... ... ... - гаргмин және гармалин.
Дәрілік шикізаты.
Шөбін ерте көктемде бутондану кезінде жинайды. Жинау сүректеніп кеткен
төменгі ... ... ... зиян ... ... ... ірі
өсімдіктерде сабақтарының саны 100-ге дейін болуы мүмкін. Кептіру көлеңкеде
жүргізіледі. Иісі және дәмі ... ... ... шөбінен гидрохлорид түрінде алкалойд пеганин алынады (Peganum
hydrochloridum). Ол таблеткалар немесе ... ... ... ... және іш ... ... ... қарсы
антихолинэстераз дәрі есебінде қолданылады.
Адыраспанның тұқымдарындағы алкалойдтар эпидемиялық энцефалитке,
қалтырауық салмен (паралич) ауырғанда ... ... ... ... өсімдіктер әлемінде кеңінен таралған. Құрылысы жағынан
оған зәр қышқылы өте жақын. ... ... - ... және ... ... жүйесі. Пуриннің өзі табиғатта ... ... өте ... зат, оның ... ... - ... Ксантин
дегеніміз - 2,6-диоксипурин. Кофеин, теобромин және теофиллин сияқты
алкалойдтар пуриннің ... ... ... ... Тһеа sinensis
L (чай китайский - қытай шәйі), Coffea arabica L ... ... - ... ... өсімдіктерде болады. Бұл аталған ... ... ... ... ... ең көп қолданатынымыз шәй
болғандықтан, сол шәй ... ... ... ... sinensis L - Тһеасеае тұқымдасынан. Өндірістік плантацияларда шәй
бұтасына 1 м-ден биік ... ... ... оларды жүйелі түрде кесіп
отырады, олар формасы жарты шар ... ... ... Тұрақты кесіп отырудың
нәтижесінде олардың бұталары өте мол, ... да өте көп ... ... ... ... ... ... шеттері тісшелі. Гүлдері
дұрыс, ақ, хош иісті, 1-3-тен жапырақ қолтықтарында орналасқан. Жемісі - 3
ұялы қорапша, 3 ірі шар ... ... ... жапырақтарын жинау сәуір айында басталып, қазан айында аяқталады.
Қолмен немесе арнайы шәй жинайтын ... ... жас ... ... 2-
3 ... ... ... 4-ші жапырақ қойнау бүршігімен бұлақта
қалады, сол бүршіктерден жаңа өркен өсіп шығады.
Жұмыстың ... ... - ... ... (скручивание). Ол арнайы
машиналар көмегімен жүргізіледі. Бұрау кезінде жапырақтардың клеткалары
езіліп, ауа жапырақтар шырынына ... жете ... ... ... ... ... және полифенолоксидаза) клетканың құрамындағы
заттармен тығыз байланыста бола алады. Шәйдің жапырақтарын ... 3-4 ... Әр жолы 45 ... ... ... кейін іріктеу жұмыстары
жүргізіледі.
Жұмыстың келесі этапы ол - ... ... ... ... 3-5 ... бойы ... ... бөлме температурасында
ылғалды ауа (98%) жағдайында ... ... ... Галла қышқылдарынан суда ... ... ... ... тотыққанда мыс-қызыл ... ... ... ... сол ... және тотықпаған илік заттардың арақатынасына
байланысты болады. Тотықпаған заттар көп ... онда шәй ауыз ... ... ... ... ... мен илік заттардан басқа да
фракциялары хинонға дейін тотығады, ал хинондардың өзі белсенді тотықтырғыш
сияқты әсер етеді, ... ... ... хош ... ... ... болады.
Мысалы, амин қышқылдарын (лейцин, ... және т.б.) ... ... ... иісі бар ... ... болады.
Шәйдің көк жапырақтарында болатын спирт гексенол және ... ... ... ... ал ол ... иісі ... ... лимон
сияқты болады.
Шәйді өндірудің келесі кезеңі - кептіру. ... ... ... ... ... тоқтатып, шәйдің қажетті сапасын
сақтаудың маңызы өте зор. ... ... ... ... ... жүргізіледі. Кептірілген шәй массасы біркелкі болмайды. Сондықтан
шәй өндірудің соңғы кезеңі ол - ... ... ... ... сорттарға ең нәзік фракциялар (өркеннің жоғарғы бөліктері) алынады.
Бұл ... ... ... ... ... ... қалғандарынан
және ұнтақтарынан нығыздау арқылы қара тақта шәйлар алынады. Көк шәйді
дайындағанда ... ... ... ... ... ... шәйді өндіруде барлық фенолды қосылыстар ... ... ... құрамы.
Шәй бұтасының жапырақтарында 1,5-3,5% кофеин теофилин іздері, 20-24%
илік заттар («шәй танині»), флавонойдтар, эфир ... ... және ... В2 витаминдер, никотин және пантоген қышқылдары болады.
Пайдаланылуы.
Қайнаған, бөктірілген қою ... ... ... және ... ... қасиеті бар. Шәйдің адам уланғанда ең алғашқы және ... әсер ... ... қасиеті мол. Шәй бұталарын ... ... ірі ... ... алу үшін шикізат ретінде ... ... ... ... ... орталық жүйке жүйесіне ... ... ... ... әсер етеді.
Шәй бұтасының отаны - Оңтүстік-Батыс Қытайдың және Бирманың, Вьетнамның
шекаралас райондары. Шәй сусынының отаны - Қытайдағы Юньнань ... ... шәй өте ерте ... ... IV ғасырдың ортасында қытайлықтар
шәй бұтасын дақылдар қатарына енгізді. Шәйдің сорттары өте көп, ... ... да көп. Оның ... «Ча» деген буыннан басталады. «Ча»
деген «Жас жапырақ» деген мағына береді.
«Чай» деген орыс сөзі ... ... ... ... шыққан. Шәйді өз
еліне португалдықтар 1517 жылы, ал голландықтар 1610 ... ... ... алып ... ... кезде шәйді ең көп өндіретін елдер - Үндістан, Шри-
Ланка, Пәкістан, Вьетнам, Иран және Түркия. Ресейде шәй 1638 ... ... XIX ... ... Ресейде арнайы экспедициялар ұйымдастырылды
(проф. В.А.Тихомиров және ... А.Н. ... ... ... ... Үндістанда. Цейлонда болып, көптеген тұқымдар, көшеттер
алып келді. Ол тұқымдар және көшеттер 1898 жылы ... ... ... ... орыс азаматы Батумиде алғашқы шәй фабрикасын салды. Қазіргі
кезде ... ... шәй ... ... ... Әзірбайжанда
бар. Махарадзе деген қалада шәй және субтропикалық дақылдар ғылыми-зерттеу
институты бар.
11. Дитерпен алкалойдтары.
Дитерпен ... өте жиі ... ... ... деп ... Delphinium және Garrya туыстарына жататын өсімдіктерде
жинақталады.
Аконит алкалойдтарын екі ... ... ... ... 1) ... 2)
атизиндер.
Аконитиндер - көміртегі каркасы 19 ... ... ... ... ... ... - 20 ... атомынан тұратын көміртегі каркасы болады және
пергидрофенантрен каркасы болады.
Аконитин алкалойдтары жоғары физиологиялық белсенділігімен сипатталады.
Дитерпен алкалойдтары Delphinium ... DC ... M.Pop; Aconitum ... Stapf (Ranunculaceae) ... ... ... ішінде Aconitum soongoricum ... ... ... ... Stapf. - ... джунгарский) Ranunculaceae Juss
тұқымдасынан.
Ыстықкөл утамыры – көпжылдық шөптесін өсімдік, ... ... ... түйнектері болады. Ол түйнектердің ұзындығы - 2-2,5 см,
жуандығы - 0,7-1 см. ... ... ... - 70-130 см. ... сағақты, дөңгелек-жүрек тәрізді, ұзындығы - 5-9 см және ені - 8-12 ... ... 5 сына ... ... ... тілгіленген. Гүлшоғы - 5 ірі
зигоморфты ... ... ... ... 5 ... ... бар,
олардың күлгін тостағаншалары бар. Гүлдің томағасы (шлем) доға сияқты
иілген ұзын ... бар, ... ... екі көк ... (нектарник)
болады. Шырындықтың ұзын тегеуріні (шпорец) бар. Жемісі ... ... биік ... - ... ... ... ... Алатауында, Оңтүстік Алтайда кездеседі. Шөптесін ылғалды беткейлерде
және тау ... ... ... ... және ... теңіз деңгейінен 1000-3000 м биіктікке дейін кездеседі.
Химиялық құрамы.
Өсімдіктің барлық мүшелері алкалойдтарға өте бай. Жер үсті мүшелерінде
алкалойдтар мөлшері ... ... ... ... ... ... ... түйнектерінде алкалойдтар мөлшері 2%-га жетеді. ... ... ... ... Ал ... ... зонгорин және
ацетилзонгорин жатады.
Дәрілік шикізаты.
Көк майса шөбін, ұзындығы 30 см ... ... бар ... ... ... ... жинайды. Дәмі және иісі анықталмайды, өйткені
өсімдік өте улы. Ылғалдылығы 70%-дан кем емес. Алкалойдтар мөлшері 0,2%-дан
кем емес.
Пайдаланылуы.
Қайнатпаларын ... ... ... ауырғанда
қолданады. Сонымен қатар бұл өсімдіктің құрамындағы алкалойдтар ... ... ... ... ... ... түрде қайнатпалар түйнектерден дайындалған.
Бірақ оның өте улы екендігіне ... және ол ... ... ... ... ол ... тек ... ғана жинауға болатындығы туралы
мемлекеттік реестрде көрсетілді.
Ыстықкөл утамырына (Aconitum soongoricum) уқорғасын ... өте ... ... ... ... оны, яғни ... ... («Иссыккульский корешок») деп атайды. Ол екеуінің
ареалдары бірдей, сондықтан ол екеуін ... ... ... ... ... ... ... Стереойд алкалойдтары.
Стереойд алкалойдтары табиғатта гликозидтер формасында кездеседі.
Стереойд алкалойдтарының екі типін ажыратады:
- соласодин типі;
- ... ... ... Solanum (Solanaceae) және ... ... ... түрлерге тән.
Стереойд алкалойдтарының биосинтезделу механизмі толық ... Solanum ... ... ... ... ... көміртегі каркасы холестериндікіндей (С сақинасы - 5
мүшелі ал D сақинасы - 5 мүшелі) және ... ... ... ... ... жол ... бірдей. Жоғарыда айтылған екі Solanum және ... ... ... түрлердің ішінде Қазақстанда кездесетіні
Veratrum Lobelianum Bernh. ... осы Veratrum ... ... ... өтейік.
Veratrum Lobelianum Bernh - Маралқурай (гамерица лобеля) ... Batsch ... - ... ... өсімдік, жуан тік немесе қиғаш өскен
қоңыр-сұр тамырсабағы болады. Тамырсабағынан көптеген ұзын ақшыл тамырлар
өседі. ... - ... ... -140 см. Жапырақтары кезектесіп орналасқан,
дөңгелек, жалпақ эллипс тәрізді, шеттері бүтін, жүйкелері доға ... - ұзын ... ... ... жасыл-көктеу, қарапайым түбіне
дейін 6-ға бөлінген гүл серіктерімен. Жемісі - 3 ұялы ... ... ... - ... өте кең. ТМД ... барлық региондарында кездеседі (далалық
райондарынан және Орта ... ... ... өзен ... ... ... тау ... субальпі белдеулеріне
дейін, Алтайдан Солтүстік Тянь-Шаньға дейін таралған.
Химиялық құрамы.
Өсімдіктің барлық мүшелерінде ... бар: ... - ... ... - ... ... шөбінде -0,55% шамасында.
Алкалойдтар құрамы өте күрделі, олар әлі ... ... ... ... ... ... ... рубииервин.
изорубииервин және т.б.). Негізгі алкалойды болып иервин саналады. Иервин
бос ... ... ... ... бір молекуласымен байланыста болады.
Дәрілік шикізаты.
Тамырсабағын тамырымен күзде қазып алады. Оларды сілкіп тазалап, жуан
ірі тамырсабақтарын ... бойы ... жылы ... ... - ... ... - 8 см, ... - 3 см, тамырлары -
сарғыш-қоңыр, ұзындығы 20 см-ге дейін, жуан (4 мм) өте көп ... ... ... ... ... ... ... қарай
бағалайды (1%-дан кем емес).
Пайдаланылуы.
Маралқурайды Гален препараттары (қайнатпа, маралқурай суы) терідегі
әртүрлі паразиттермен ... ... ... ... ірі қара малдың гиподерматозына қарсы ... ... Veratrum ... ... ... тамырсабақтарынан эфир
түрінде алкалойдтар препараттары алынады. Медицинада Veratrum алкалойдтарын
кеңінен қолдануына шек ... ... олар өте ... ... ... алкалойдтардың таралуы
2. Алкалойдтардың пайда болуының динамикасы
3. Сыртқы орта факторлары туралы түсінік
4. Алкалойдтардың болуына сыртқы факторлардың әсері
5. ... ... ... ... ... Алкалойдты өсімдіктердің морфологиялық ерекшеліктері
8. Алкалойдты өсімдіктердің дәрілік шикізаты ретінде пайдалану
9. Ациклді алкалойдтар туралы түсінік
10. Алкалойдтары бар ... ... ... ... ... және эфир майлы өсімдіктер және олардың
шаруашылықтағы маңызы
* Өсімдіктер майларының типтері
• Шыны майлы өсімдіктерді пайдалану
• Эфир майларының өсімдіктер ... ... Эфир ... ... ... ... өсетін эфир майлы өсімдіктер
Өсімдік түрлерінің 90%-ға жуығының тұқымдарында ... ... ... басқа мүшелерінде де жинақталуы мүмкін. Қорға жиналған майлардың
негізгі рөлі - ол ... ... ... ... ... ... өніп өскенде, ұрық дамығанда, оларға қосымша майлар өсімдіктің
табиғатына ... ... ... ... ... ... ... өте төмендеп кеткенде. ... ... ... ... күн ... ... үсіп ... сақтайды.
Бірқалыпты климат жағдайында ... ... ... күйіне көшкенде
олардың сүректеріндегі крахмал майға айналып, ... ... ... ... май ... ... ... яғни глицериннің
эфирлерінен және жоғары молекулалы май қышқылдарынан ... ... ... – О – СО – R1
|
CH – O- CO – R2
|
CH2 – O – CO – ... R, R2,R3,- май ... ... майларда 200-ден астам әртүрлі май қышқылдары бар. ... ... ... 8-ден 24-ке ... ... ... ... және жинақталуы организмдердің
тіршілігімен тығыз байланысты ... Ол ... ... түрінің
тұқымқуалаушылық ерекшеліктеріне, онтогенезінің кезеңдеріне және қоршаған
ортаға, ... ... ... ... ... ... пісіп - жетілу процесінде, майдың мөлшері және оның ... ... емес ... ... ... ... ... толық
піскенше көбейеді. Бұл процесте майлардың сапалық құрамы (қаныққан немесе
қанықпаған) азды - көпті тұрақты ... ... ... жылу және ... ... ... ... немесе пайда болуына елеулі әсер етеді.
Оңтүстік ендіктерден Солтүстікке жылжыған сайын өсімдіктегі ... ... және ... ... ... ... ... ендіктердегі өсімдіктер мүшелерінде май мөлшерінің көп болуы
және қанықпаған май қышқылдарының мөлшерінің артуы өсімдіктерге ... ... ... ендікке байланысты зығыр майындағы (Linum-Лен) йодтың саны
(қышқылдың болуын сипаттайды) былайша өзгеретіндігі анықталды.
Қазіргі заманғы көзқарас ... ... ... оның ... ... ... қарауға болмайды және өсімдіктің табиғи
фитоценоздар жағдайында немесе екпе ... ... де ... алу
керек.
Жарық және жылу – климаттың өсімдік ... ... әсер ... ... ... Ол ... өз кезегінде өсімдік
мүшелерінде майдың түзілуіне әсер етеді.
Климаттың тағы бір ... ... – ол, ... су. Су ... келген органикалық заттың құрамында негізгі материал болып саналады.
Судың ... ... ... ... ... ... май ... және триглицериндердің де түзілуін нашарлатады.
Майлардың түзілуіне топырақ құрамы және екпе ... ... әсер ... ... қасиеті май - қышқылдарының сапасымен,
олардың сандық ара ... ... ... бос ... ... және ... үшглицериндердің ара қатынасымен
анықталады.
Майлардың ... ... ... сабындану, ащылану, кебу және
гидрогенизацияға ... ... ... ... ... болады:
1) Сұйық майлар.
- кеуіп қалмайтын: зәйтүн (оливка), ... ... жер ... ... ... ... ... күнбағыс (подсолничьник майы, мақта (хлопок) майы,
жүгері (кукуруза) майы.
2) Қатты майлар ... ... (Oleum Olivarum - ... ... ... ... Olea
europaeca - маслина европейская. Европа зәйтүні - oleaceae ... ... ... ... Мәңгі жасыл ағаш биіктігі - 3-7 м.
Зәйтүннің отаны – Жерорта ... ... ... ... ... ... және көршілес аралдар). Ерте заманнан Жерорта теңізі елдерінің
бәрінде мәденилендірілуде. КСРО (қазіргі ТМД) ... Қара ... ... ... ... және Оңтүстік Батыс Түркменияда
кеңес ғалымдары селекционерлері шығарған сорттар егіледі.
Дәрілік шикізаты.
Зәйтүннің жаңа жиналған ... ... өнім және ... және ... ... ... алу үшін ... құрамы.
Жеміс жұмсағында шыны майдың (жирное масло) мөлшері -50-70%, ал
тұқымдарында - ... шыны ... ... таза ... ... ... сорттары «ағаш» майы деген атпен белгілі, ол май сабын қайнатуда
пайдаланылады.
Пайдалануы.
Зәйтүн майы камфараның ... ... ... еріткіш
ретінде және жыныс гормондарының препараттарын дайындағанда пайдаланылады.
Бадам (Amygdalus - ... ... ... communis - миндаль обыкновенный) - ... ... ... ағаш ... - 2-6 м. ... бұл ... ... Азияда, Иранда, Балканда, Кіші Азияда, Палестинада, Алжирде кездеседі.
Оңтүстік Қазақстанда ауылдық жерлерде екпе ... ... ... ... піскен жемістерін жинайды. Тұқымдары дәрілік
шикізаты болып саналады.
Химиялық құрамы.
Тұқымында 20-60% эмульсин ... 2-3% ... В2 ... ... ... майы 85% олеин қышқылының бір қышқылды ... ... ... 3% ... қышқылдардан құралған.
Пайдалануы.
Камфора және жыныс гормондары препараттарын дайындауда инъекция түрінде
пайдалануға ... ... ... ... ... май ... ... тұқымынан тұқым эмульсиясы алынады.
Шабдалы майы - Oleum persicorum.
Шыны майы шабдалының және өріктің тұқымынан алынады. Кәдімгі шабдалы -
Persica vulgaris Mill - ... ... және ... өрік (Агmenіса
vulgaris - абрикос обыкновенный) Rosaceae тұқымдасынан.
Бұлар жалпыға белгілі жеміс ағаштары, шабдалы - тек екпе ... ... Өрік ... ... ... Орталық Азияда, Тянь-Шаньда
кездеседі және екпе жағдайда ... ... ... - тұқымы.
Сырт көрінісі бойынша шабдалының және өріктің тұқымдарын ... ... ... ... ... 55%, ал ... тұқымдарында 30-50% шыны майы
болады.
Екеуінің тұқымдарында да эмульсин ... және ... ... және өрік тұқымдарынан алынатын шыны майлары «Шабдалы майы»
деген атпен белгілі. Олар құрамы бойынша бір-біріне ғана емес ... ... өте ... ... пайдалануына ұқсас.
Арахис майы.
Өсімдік аты - жер жаңғағы (арахис - Arachis hypogaea L.).
Fabaceae тұқымдасынан. Бір ... ... ... Жер астында жеміс-
боб дамиды.
Дәрілік шикізаты.
Ашылмаған цилиндр тәрізді топтары. Боб немесе бұршақтарында 2 тұқымы
болады. Жер жаңғақтың ... - ... Өте ерте ... бері белгілі
майлы өсімдік. Оңтүстік Америкада, Үндістанда, Қытайда, ... ... ... екпе жағдайында-өсіріледі. Бұрынғы KCPО-да. Кавказда,
Украинаның Оңтүстігінде, Орта Азияда өсіріледі. ... ... ... ... облыстарында суарылатын жерлерде екпе ... Жер ... жер ... ең жақсылар қатарындағы тағамдық шыны-
майлы өсімдік.
Химиялық құрамы.
Жер жаңғағы тұқымында 40-50% шыны май, 20-30% ... ... ... ... Е витамині болады.
Арахис майы триолеинге (70%) өте бай. Құрамында 15 % ... ... және 20% ... ... ... ... қышқылдары
болады.
Пайдалануы.
Суық пресс жолымен алынған майы әртүрлі дәрілік қосылыстар дайындауға
(денеге) қолданылады. Гидрогенизация жолымен ... ... майы ... ... ... ... пайдаланылады.
Кастор майы - Oleum Ricina.
Өсімдік аты - Ricinus communis L. - ... кене дәні (май ... - ... ... - ... КСРО ... екпе ... ірі біржылдық өсімдік биіктігі 2
м-ге дейін (кейде 3 м-ге).
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... Өткен жылы егілген учаскелердің айналасында кейде ... ... ... ... ... облысы), Батыс Тянь-Шаньда
(Шымкент қаласының төңірегінде) ... ... ... ... ... ... елдерінде кездеседі деуге болады. Кәдімгі кенедәнінің отаны
- тропикалық ... Ол ... ... ... ... ... 10 м-
ге дейін КСРО елдерінде Солтүстік Кавказда, Орта Азияда, ... екпе ... ... ... ... КСРО ... ... кеңес ғалымдары шығарған сорттары егіледі. Ол сорттар екі топқа
бөлінеді:
1) жарылатын қорапшаларымен және ... ... (1000 ... 200-300 ... ... ... және ірі ... (1000 данасының
салмағы 700-800гр).
Дәрілік шикізаты - тұқымдары.
Химиялық құрамы.
Тұқымдарында шыны майы 40-60% және ... ... 17% ... ... және ... ... заттар ішінде улы зат - ... ... ... ... және ... 2-3 % шамасында
жинақталады. Кәдімгі кенедәні тұқымында 0,1-1% ... ... ...... дәрі ... ... ... өндірісте авиациялық
және техникалық кенеден майын шығарады. Моторларды майлайтын ... ... ... ... қайнатқанда, олиф дайындағанда
пайдаланады. Күнжарасы улы зат болғандықтан азоттық тыңайтқыш ретінде ... алу үшін ... ... өте ерте ... ... ... ретінде белгілі. Ол
өсімдіктің белгілері ертедегі египеттіктерден табылған.
Күнбағыс майы
Өсімдік аты - біржылдық күнбағыс -подсолнечник однолетнии.
Біржылдық, шөптесін өсімдік биіктігі - 2,5 м. ... ... ... ... ... КСРО ... ... негізгі майлы өсімдік
ретінде Ресейде - Воронеж облысында, Солтүстік Кавказда, ... ... ... ... ... ... ... қарай тұқымшалардың мөлшері
және салмағы 1000 тұқымшасын ... 40 ... 200 ... ... ... ... ... 35 %-ға дейін шыны майы болады, ... ... %, ... ... - 13-20%, ... - 2 %, хлороген қышқылы - 2%, ... ... илік ... және ... ... ... Жапырақтарының 100
грамында 11 мг каротин болады.
Күнбағыс шыны майында май - 39 %, ... ... - 47%, ... ... ... ... тұрады.
Пайдалануы.
Майын денеге жағуға пайдаланылатын дәрілік заттардың (майдың) еріткіші
ретінде қолданылады.
Мақта майы.
Өсімдік аты - ... ... - ... ... ... ... тұқымдасынан.
Химиялық құрамы.
Мақта майының негізгі компоненттері - трилинолин (45% шамасында),
триолейн (35%) және ... ... және ... қышқылдары бар
үшглицеридтер. Мақтаның шыны майы олардың қабықтарынан және қылшықтарынан
тазалағаннан кейін ... ... ... Тұқымдағы майдың мөлшері 30%
шамасында болады. Мақтаны жаңа сығып алғанда ... 2% ... ... ... және ... ... майы - тағамдық өнім. Фармацияда мақта майының гидрогенизаторлары
пайдаланады.
Жүгері майы.
Өсімдік аты - ... (Zea mays L - ... ... ... - 80-300см. Жүгерінің отаны ... ... ... ... ... екпе ... өсіріледі.
Дәрілік шикізаты.
Жүгері дәндерінің ұрықтары. Жүгері дәндерін тартып ұн алғанда оның
ұрықтары қалдық ретінде қалады.
Химиялық ... ... 49-57 % шыны майы ... 13-18 % белокты заттар,
5 % фитин, токоферолдар және басқа заттар болады.
Жүгерінің ұнын өндіргенде ... ... ... қалады және май
шамамен 18-20% болады. Жүгері майында олейн (45%-ға дейін), линолев ... және ... ... ... дейін) болады. Жүгері майында Е витамин
және фитостериндер болады.
Пайдалануы.
Жүгері майының шипалық қасиеті ... ... ... ... ... ... липидтердің бөлініп, организмнен шығарылуын тездетеді.
Фитостерин ішек асқазанда және стериннің сіңірілуіне кедергі келтіреді.
Е витаминінің әсері әр ... ... ... ... капиллярлардың
күйрегіштігін, морттығын, жүйке клеткаларының азғындауын ескертеді. Осыған
байланысты жүгері ... ... ... және ... ... ішеді.
Зығыр майы.
Өсімдік аты - кәдімгі зығыр (лен обыкновенный).
Дәрілік шикізаты және оның химиялық құрамы.
Кәдімгі зығырдың ыстық қыспаққа алу ... ... ... ... ... ... негізінен олейн, линолев және ленелен
қышқылдарының екі, үшқышқылды үшглицеридтерден ... ... ... ... ... қай ... өскен регионының ... ... 20-40% ... ... ... бойы ... майы медицинада тек күйікке жағатын линименттік
алумен шектеліп келеді. ... ... ... май ... ... ... ... қабілеттілігі бар екендігі
белгілі болғаннан ... ... ... ... құндылығы арта түсті. Сонымен
қатар жартылай қаныққан май қышқылдары адам және жануарлар ... ... ... ... ... ... ... майынан линетол препаратын алады. Линетол атресклерозды, күйікті,
радиация сәулелерінің әсерінен пайда ... ... және ... да ... ... пайдаланылады.
Какао майы.
Өсімдік аты - Theobzoma саеа - ... ... ... Мәңгі жасыл ағаш, биіктігі – 10-15м. ... ... ... ... ...... ... Америка және
Мексика шығанақтары. Какаоның ... ... өтe ... XII ... ... ... плантацияларда алғаш Оңтүстік
Америкада, әсіресе ... ... ... Қазіргі кезде какаоның
плантацияларын Батыс Африкада ... Гана және ... және т.б ... ... ... Какаоны қазіргі кезде Шри-Ланкада және
Индонезияда өсіреді. Какао ағашы ... жылы ... бере ... тек ... ... ғана мол өнім ... шикізат - оның піскен жемістері. Бір ағаш жылына 1-4 кг ... ... ... ... ... (2%-ға ... және ... aл тұқымның өзінде шыны майы (50 %-ға дейін) болады.
Пайдалы өсімдіктердің ішінде эфир майлы ... ... орын ... олар ... ... ... және ... яғни медицинада кеңінен пайдаланылады.
Эфир майлы өсімдіктер шикізатына сұраныс ... ... ... бойынша егер, мысалы 1984 жылы 226,5 мың ... эфир ... ... ... 1990 жылы 350 мың ... 2002 жылы 700 мың
тонна шамасында қажет болды. Осылайша сұраныс жылдан - жылға өсуде. ... ... ... ... ... ... жиналатын
болғандықтан, ең жақсы деген дүниежүзілік генефондты пайдаланып, әртүрлі
сорттар және ... ... ... өте зор. Қазіргі кезде, әрине үлкен
перспективасы бар деп биотехнологиялық ... ... ... ... ... клетка, ұлпа және мүше культурасын пайдаланып
жаңа шикізаттар алу.
Орта Азия ... эфир ... ... әлі ... Алғашқы ірі зерттеу жұмыстарын Орта Азия ... ... ... ... ... жылдары
жүргізді. Олар өз жұмыстарын Гиссар жотасында ... және ... ... ... ... жүргізеді.
Экспедициялық жағдайда эфир майлы 75 өсімдіктің сипаттамасы берілді.
1938 жылы Шатқал экспедициясында эфир майлы өсімдіктерді сипаттауға
қосымша өсімдіктердің ... ... ... ... эфир ... ... Ортa Азияның жабайы өсетін хош иісті өсімдіктері ішінде
Artemezia absinthium L (ащы жусан - полынь ... ... аnnuа ... ... - ... ... ... cina L Beng ex. ... ... - ... ... ... ... ... (1968, 1970) Сібірде өсетін жусан түрлеріндегі ... ... ... зерттеді. Сібір территориясында ... ... ... ... ... ... Таулы-Алтайда өсетін жусанның
екі түрінің эфир майларын зерттеген. Т.П.Березовская (1976) эфир майларында
6,5% азулен болатындығын анықтады. Эфир ... ... ... ... ... ... ... Чумбалов, Фадеева (1967, 1970) Чумбалов,
Мухамедьярова (1970) шыралжын жусанын (А. Dracunculus - ... ... ... (A. ... -п. ... ... ... (A.serotina -
полынь осеним ) зерттеп, оларда флаванойдтар бар екендігін анықтады.
Л.С.Атюкина (1977) Қазақстандағы ... ... ... ... оксикумариндер бар екендігін ... ... ... ... ... ... ... дейін өзгеретіндігін
анықтады.
Мысалы, ... ... ... marschalliana - полынь
маршалловская) - 0,25; құм ... (А. ... - ... ... - 0,66;
бөлшекті жусанда (A. QuinqueloB - полынь ... - 0,97; ... ... - ... ... - ... ... А.И.Шретер (1976) КСРО флорасынан құрамында
кумариндер бар жусанның 20 түрін тауып көрсетті.
М.И.Горяев (1952) өзінің ... КСРО ... ... ... бар ... ... оның ... Қазақстанда өсетін
жусанның түрлері де келтірілген.
Қазақстанда кеңінен таралған тамыр жусан (Artemisin terrae albae - п.
белоземеяьная) өсімдігінің ... ... ... ... (Бетпақ даладан
жинаған) Л.П.Данилевский (1935) жүргізді.
Л.П.Данилевский тамыр жусанда 0,79% эфир майы болатынын ... ... ... ... ... ... - 8%, камфор - 37%, кумин
альдегиді - 6%, борнеол ... ... ... ... ... ... ... эфир майының
мөлшері 0,87% болды. Жамбыл облысы Шу ауданынан жиналған тамыр жусанда ... ... 0,56% ... ... ... ... ... шығарған «Химический
состав Польшей» деген кітабында жусан ... туыс ... ... өкілдерінің химиялық құрамдары келтірілген. Мұндай
мәліметтер ... үшін өте ... ... ... ... ... ... биология - химиялық тұрғыдан филогениясын түсінуге мүмкіншілік
береді. Сонымен қатар пайдалы ... ... ... ... тұрғыдан табуға мүмкіншілік береді.
Орта Азия жағдайында эфир майлы өсімдіктер туралы алғашқы мәліметтерді
И.К.Озолин (1931) мен С.Н. ... (1935) ... ... Азия ботаникалық бағында олар біржылдық жусанды (Artemizia annua -
п. однолетняя) зерттеді. Алынған эфир майының мөлшері - 0,08%.
Дәрмене жусанның (A. сіna – п ... ... ... ... үшін
сол Орта Азия ботаника бағынан жинады. Ол ... эфир майы ... % ... Л.А.Михольсон (1937) мәліметері бойынша екпе жағдайда эфир
майларының мөлшері шыралжында (A.dracunculus - п. эстрагон) - 1,018%.
A.nutans өсімдігінде -0,972% A.maritima ... -0,985% ... ... (1956) ... ... ... жасау үшін екпе жағдайда Бадқыз жусаны - A.feadhysii (полынь
бадхызская) өсімдігінің биологиялық ерекшеліктерін зерттеп, сор ... егіп ... ... ... ... туралы алғашқы мәліметтерді
В.Н.Ворошилов (1941) жариялады. Екпе жағдайда ақшыл ... ... өте ... өйткені оның эфир майларында 73-96%-да камфора бар.
Қазақстан Ғылым академиясының бас ботаник ... Іле ... - п. ... жерсіндіру туралы тәжірибелерді Е.А.Белова
(1950, 1961) жүргізді. Тәжірибелік ... ол ... ... ... ... оны өсірудің тиімді агротехникасы
жасалды.
Кейбір дәрілік және эфир майлы ... ... ... ... ... ... ережелері ұсынылды.
Қазақстанның ботаник - ресурстанушылары эфир майлы өсімдіктерді
зерттеуде үлкен жетістіктерге жетті. Эфир ... ... ... ... саны - 456, оның ... эфир ... бай 100 түрінің толық
сипаттамасы ... Олар 23 ... ... эфир ... ... 1%-дан жоғары 38 өсімдік түрі анықталды.
Олар:
1. Сібір қарағайы - ... ... ... - ... ... арша - можжевельник казачьии.
4.Түркістан аршасы - можжевельник туркестанский.
5.Сібір аршасы - можжевельник сибирский.
6.Бұқтырма либонотисі - порезник бухтарминский.
7.Ақшыл либонотис - ... ... ... –ферула акчикенкая
9.Жоңғар сасыры - ферула джунгарская.
10.Салалы сасыры - ... ... ... - ... ... ... - тимьян сибирский.
13.Маршалл жебірі - тимьян маршаловский.
14.Ірігүлді сайсасық - ... ... ... - мята ... ... - ... кустарничковое.
17.Сантолин жапырақ жусан - полынь санталинояиста».
18.Мұз жусан - полынь холодная.
Осы жоғарыда келтірілген 18 және қалған 20 ... ... ... ... ... және олардан алынған эфир майларының
шаруашылықтың ... ... ... өте зор. Олар өте ... ... өндірісте, медицинада пайдаланылады. Мысалы, иіс
сулар, кремдер және тағы ... ... ... ... эфир
майларының 90%-ы сол парфюмерия - косметология өндірісінде пайдаланылады.
Микробтарға қарсы инсектицидті, фунгицидті қасиетеріне байланысты эфир
майлы өсімдіктер және ... ... ... және ... медицинада
кеңінен пайдаланылады.
Эфир майларымен емдеу өте тиімді болғандықтан, оларды ғалымдар ерекше
терапия, ароматотерапия деп ... ... 1942, ... 1943 және ... ... ... өндірісте дәрілік препараттарды
өңдіруде маңызы зор. Мысалы, «Энатин» препараты құрамыңда андыз ... ... calamus - айр, ... ... және жалбыздың (Menta - мята) ... ... ... ... ... ... және ... болады. Аталған препараттың спазмаға зәр ... өт ... ... ... (Menta piperita - м. перечная) эфир майлары және оның
кейбір компаненттері дәрілердің дәмін ... үшін және ауыз ... тіс ... иіс ... ... ... олардың сапасын
жақсарту үшін , өтті айдауды күшейту үшін ішіледі.
Ол әртүрлі жүрек-қан жүйелеріне әсер ететін ... ... ... ... валдол, зеленин тамшылары). Мигренге қарсы
қолданылатын майлардың және ... ... ... ... құрамында болады.
Медициналық практикада раушан эфир майлары кеңінен қолданылады, ... ... ... ... май ауыз ... ... емдеуге
пайдаланады.
Халық медицинасында мускат, шалфейдің эфир майлары ревматизмді, асқазан
ауруларын, бүйрек ауруларын және жараларды емдеуге пайдаланылады. Жусаның
кейбір ... ... ... дәрілік шикізат болып саналады;.
Жусандардан (Сиверс жусанынан - A.Sieversiana.) ... ... ... ... ревматизмді, экземаны, күйікті емдеуге қолданылады.
Ермен жусан (Artemisia vulgaris - ... ... ) ... ... ауруларын емдеуге, эпилепсия ... ... ... қолданады.
Австрия жусаны (A. Austriacea - полынь ... ... ... ... (А. Сіяа - ... ... алынған эфир майында
(дәрмене құрамында) цинолдың ... ... ... ... бар. Ревматизмді және жүйке ауруларын емдеуге және қан ... ... ... ... ... ... және одан алынатын
сантонин гельминттерді өлтіретін дәрі ретінде ішіледі.
Қазіргі медициналық практикада құрамында эфир майлары бар ... ... ... ... ... ... және т.б
Б.Д.Алексеев, Г.П.Березовская (1968) және т.б. және ... ... ... ... қарсы белсенділігін зерттеді. ... эфир ... ... және ... ... ... бар ... ... ... ... ғылыми-зерттеу институтының микробқа қарсы
дәрілер лабораториясында жұқпалы ауруларды емдеу үшін эфир ... ... ... ... өте ... ... (1968) зерттеулері нәтижесінде 122 эфир майының 10-ы 43
компонентімен микробтарды ... ... бар ... ... ... ... ... шіруден және зеңнің (плесень) пайда
болуынан үлкен шығынға ... Ал эфир ... ... ол
процестерге тосқауыл қоюға болады.
Дермотофиттер (дерма-кожа-қабық) мен зеңдер теріні және ішкі ... ... ... Бұл ... ... ... ... шектеулі.
Т.П.Березовская және т.б. (1968) гмелин және мұз ... ... A.fngida ... ... ... қасиеті бар екендігін
анықтады.
Кейбір эфир майлы өсімдіктер және ... ... ... ретінде
пайдаланылмағанымен тамаққа қосса оған ерекше дәм ... ... хош ... ... деп атайды. Ол өсімдіктердің хош иісті
болатыны олардың құрамында эфир майы, гликозидтердің және ... да ... ... ... ... ... хош ... қасиет беретін
заттар әртүрлі вариантта пайдаланылуы мүмкін.
Ет және еттен жасалынған өнімдерге хош иісті ... эфир ... ... және ... тұздығының жиынтығы ретінде
пайдаланылады.
Көптеген эфир ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланылады. Мысалы: саз қызанақ (ledum
palustre - багульник болотный), көкбас жұпаргүл ... ... ... мелкоцветковая).
Құйып жасайтын ет консервілерінде, колбаса, кулинарялық өнімдерді
жасағанда өсімдіктерді түгел немесе ... ... ... ... шатыргүлділер жемістері, ерінгүлділер жапырақтары.
Жемістен жасалған хош иісті препараттарға эфир ... ... ... ... ... ... эфир ... мысалы,
раушан, қалампыр, кардамон, жалбыз, лимон ,апельсин, шалфей және т.б.
өсімдіктердің эфир ... ... ... ... әртүрлі хош иісті өсімдіктер пайдаланылады:
Мысалы: кәдімгі анис (Aпis vulgare – анис ... ... - ... тмин (Carum - ... ... ... ... - хмель обыкновеный), көкнәр (Papaver - Мак), бәйшешек (Crocus-
шафран).
Парфюмерияда және сабын өндіретін ... ... (Pinus - ... ... - ель), арша ... -можжевельник), айыр (Aeoras - аир),
қайың (Betula- береза) раушан (Rosa - ... ... (Mеnta - ... кеңінен
пайдаланылады.
Сонымен, эфир майлы ... ... және ... ... жылдан-жылға эфир ... ... ... ... эфир ... өсімдіктері өте көп және жақсы зерттелген. ... ... - ... Қазақстан облысы.
Қазақстанның территориясында, әсіресе Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс және
Шығыс аудандарында ... ... ... өте мол эфир ... ... ... 500 эфир майлы өсімдік зерттелген. Ғылыми
әдебиеттерде құрамында эфир майының ... 0,5мг 100гр ... ... ... сипаттама берілген. Эфир майлы өсімдіктер, ... ... - ... ... (Cupressaceae - кипарисовые),
астралар (Asteraceae - астровые), селдерейлер (Аріасеае - селдерейные),
тауқалақайлар (Lamiaceae - яснотковые) ... ... ... ... ... жататын ең манызды саналатын кейбір түрлеріне қысқаша
сипаттама беріп өтейік.
I. Pinaceae (қарағайлар - ... ... ... ... (Abies sibirica - ... ... көпжылдық ағаш
биіктігі 30 м-ге дейін. Кронасының формасы енсіз, қисық пирамида тәрізді.
Қазақстанда тек ... ... ... ... ... ... 2000 м
биіктікке дейін таралады.
Самырсында эфир майларының мөлшері қылқандарында тіршілік ... ... ... шамасында болады.
Бұл өсімдіктің бүршіктері, қылқандары және қабығы ... ... ... Эфир ... ... бориеол және
борнилацетаттан медицинада қолданылатын камфара алынады.
Бұл тұқымдастан Шренк шыршасы (Рісеа ... - ель ... ... (Pinus sibirica - ... ... ... эфир майлы
өсімдіктерге жатады.
ІІ. Cupressaceae (кипаристер - кипарисовые) тұқымдасы.
Бұл тұқымдастан 5 түр ... эфир ... ... ... ... (қара арша - м. ложноказачий), J. Sibirica (дәрі арша - ... J. ... ... ... ... аршасы - м.
туркестанский), J. Semiglobosa (сауыр арша - м. ... Осы ... ... ... Sabina - ... арша ... ... тоқталып
өтейік.
Көпжылдық төселіп өсетін өсімдік, биіктігі - 1-2м бұта. Қабығы қызыл-
сұр, көлеңке жағындағы жапырақтары ине тәрізді. Бүршікжемістілер. Өте ... ... ... ... ... тұқымдары екіден. Екі үйлі өсімдік.
Негізінен құмда, таулы ... ... ... ... ... Жалпы таралуы Оңтүстік, Батыс Европада, КСРО-да, Қырымда, Кавказда,
Батыс және ... ... ... Көк ... дәрілік зат ретінде
пайдаланылады, оларда эфир ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облыстарында популяциялары молырақ
таралған. М.Қ.Кукенов (1990) және т.б мәліметтері бойынша ... бұл ... 100 гр ... ... 2,473-4,72 мл эфир майы
болатындығы анықталған. Ал Жоңғар Алатауында 1,600-2,420 мл алынған. ... эфир ... ... ... ... сабинола - 10-17%,
сабинолацетат - 50%, цитронилол, гераниол, ... ... ... ... ... эфир ... басқа биологиялық белсенді заттар: рутин,
апитенин, катехиндер бөлініп алынған.
ІІІ. Аріасеае - сельдерейлер (селъдерейное) тұқымдасы. Бұл тұқымдаста:
1. Angelica ... ... ...... ... Seseli ... - (Бұқтырма либанотусы - порезник
бухтарминский).
3. Seseli schrenkianaum - ... ... - ... ... Seseli incanum - ... ... – порезник седоватый)
5. Seseli glabratum - (тегіс тырнашөп - жабрица гладкая).
6. Ferula ovina - (бағаншалы ... - ... ... ... Ferula dissecta - ... ... - ... рассечанная).
8. Ferula kitschkensis - (ақышкен сасыр – ферула ... Ferula ... - ... ...... метельчатая)
10. Ferula soongarica - (жоңғар сасыры - ферула джунгарская).
11. Ferula karatavіensis - (Қаратау ... - ... ... Ferula ... - ... ... - ферула разнокальцевая).
13. Ferula kelleri - (келлер сасыры - ферула келлера).
14. Ferula ... - ... ... - ... ... Ferula ... - (жіңішке сасыр - ферула тонкорассеченная).
16. Tallasia transiliencis - (Іле ... - ... ... ... ... - ... ... - шренка обернутая).
18. Athamantha macrophylla - (іріжапырақты ... ... ... ... - ... ... - борщевик рассеченный).
20. Cuminum setifolium - (тікежапырақты құмшөп - песколюб
щетинолистый).
Енді осы жоғарыда аталған ... ... ... 20 ... ... ... ... маңыздыларына толығырақ сипаттама ... Seseli ... ... либанотусы - порезник бухтарминский).
Көпжылдық, кіндік тамырлы, сабағы жуан, жапырақтары ... ... ... ... онша ұзын ... үш ... сағақтары бар.
Негізінен ашық тасты жоталарда және Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс және Шығыс
ормандарының белдеулерінде таралған.
Алматы облысында жүргізген зерттеу жұмыстары (Кукенов және т.б., ... майы бұл ... ... ... ... ... Оның
мөлшері өсімдік фазасына, өскен ортасына байланысты ... ... ... ... өсімдіктердегі эфир майының мөлшері 0,71 мл
шамасында екендігін көрсетті.
Бұл ... ... ... және ... ... ... кездеседі.
2. Ferula akitscҺkensis (ақышкен сасыр - ферула акичкенская).
Көпжылдық. Тамыры жуан, өлген жапырақтардың талшықтарымен қапталған.
Сабақтары - 1-2 ... ... ... ... ... ... ... төменгі белдеулерінде, шөптесін баурайында көбірек таралған.
Негізінен Ілe Алатауы, Жоңғар Алатауы, Күнгей ... ... ... және ... ассоциацияларда жиірек кездеседі.
Іле Алатауының Медеу шатқалынан жиналған ақышкен сасырда эфир майы
мөлшері 2-2,3% ... ... Эфир ... ... ... бұл ... мал азықтық өсімдік ретінде пайдаланылады.
3. Heracleum dissectum - (тілік балдырған - ... ... ... ұршық тәрізді, сабағы дара жұмыр, түкті.
Ылғал жерлерде, өзен аңғарларында және ... ... ... таралған. Эфир майы тамырларында жер бетіндегі массаларында
және аз да болса жемістерінде болады. ... ... ... ... ... 0,780 ... ... массаларында) болады.
Бұл дәрілік өсімдік тамырлары биологиялық белсенділігімен ерекшеленеді.
Lamiaceae (ерінгүлділер – губоцветные):
l. Nepeta sibirica - (Сібір көкжалбызы - котовник сибирский).
2. Nepeta ... - ... ... - ... ... Nepeta mariae - ... ... - котовник Марии).
4. Salvia sclarea - (мускат шалфейі - шалфей мускатный).
5. Hyssopus ambiguus - (күмәнді сайсағыз - ... ... Hyssopus ... - ... ... - ... крупноцветный)
7. Thymus marchallianus - (Маршалл жебірі - тимьян маршаллиевский).
8. Thymus mongolicus - (монғол ... - ... ... Thymus ... - ... ... - ... сибирский).
10. Thymus altaicus - (Алтай жебірі - тимьян алтайский).
11. Mentha arvensis - (дала жалбызы - мята ... Mentha spicata - ... ... (+).
13. Mentha longifolia - (нарпос жалбызы - м. длинолистая).
14. ... annua - ... ... ... ... multifida - (жырық схизонепета -схизонепета
многонадрезная).
Енді осы жоғарыда келтірілген 15 ерінгүлділер тұқымдасының ... әр ... ... түрге қысқаша тоқталып өтейік.
1. Nepeta sibirica (Сібір көкжалбызы - котовник Сибирский).
Көпжылдық. ... ... ... ... жіңішке биіктігі 38-100 см
жапырақтары ланцеттәрізді тау ... ... ... дала ... ... Шығыс Қазақстан ... ... ... ... осы ... мол ... ... т/га екендігі анықталған. Гүлдеп тұрған кезінде бұл өсімдікте 0,820 мл
(100 г құрғақ массасында болатындығы анықталған).
2. Salvia sclarea ... ... - ... ... ... тік, ... 20-100 см, ... түктелген. Таудың ұсақ
тасты, тасты бөктерлерінде, шатқалдарда, аңғарларда өседі. Мысалы, Іле
Алатауының ... ... ... тауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-
Шаньда кездеседі. Мускат шалфейі ... ... эфир майы ... (1935) Румыния жағдайында бұл өсімдіктің мүшелерінде (сабағы,
гүлшоқтары, т.б) эфир ... ... ... болатындығын анықтады.
Бұл өсімдіктің эфир майының құрамында: линалоол -10-15%, липалилацетат
- 70%, склереол - 42% және гераниол, ... ... ... ... (1973) және т.б ... бойынша табиғи
фитоценоздар жағдайында және екпе ... ... ... ... эфир майларының сапалық құрамы ... ... ... ... ... ... екендігін көрсетті.
Мускат шалфейі және оның эфир майлары медицинада, кулинарияда, шарап
жасауда, парфюмерияда фиксаторларды ... ... ... Hyssopus ... - (ірігулді сайсағыз - иссоп крупноцветный)
Жартылай бұта, биіктігі 10-40 см, сабақтары өте көп ... ... ... ... ... ... тәрізді.
Сортаңдау шығанақтық шалғындықтарда, шоқылардың майда тасты, тасты
баурайларында өседі. Бұл өсімдік негізінен эндем. Шығыс Қазақстан ... ірі ... ... ... 100гр ... массасынан 1,651 мл
эфир майы алынды.
Жалпы, сайсағыздың басқа түрлерін алып ... ... ... ... эфир ... мөлшері - 1,453 мл, оның құрамында 8,21% цинеол,
22% ... 12,6% ... ... ... камфен және альдегидтер
болатындығы анықталған.
4. Thymus marchallianus - (Маршалл жебірі - тимьян маршаллиевский).
Жартылай бүтін ... ... ... жағы сүректенген: жапырақтары
сағақсыз. Қазақстанда тау белдеулерінің ... ... ... ... өседі. Жалпы таралуы туралы айтатын болсақ, Кавказда, Батыс
Сібірде, Орта Азияда, Балқанда таралған.
Әдебиеттегі мәліметтер ... ... ... 1932, ... ... т.б) Маршалл сібірінде эфир майларының мөлшері құрғақ массасында -
0,22-1,60%.
Маршалл жебірі ... ... бар: эфир майы ... ... дәрілік өсімдік ретінде пайдаланылады. Бұл өсімдік балды
өсімдіктерге ... ... ... байланысты Маршалл жебірі құрамындағы
компоненттер мөлшері өзгеріп отырады. Мысалы, Р-цимол - 8-53%, карвалол - ... ... - 10,7%, ... -3,6%, сабинен - 9,9%, ундекан қышқылы - 0,2%,
борнеол - 30%, амил ... - 2%. ... - 5,5%. ... - 17%,
қарамай - 1,8 %.
5. Mentha arvensis (дала жалбызы - мята полевая).
Көпжылдық биіктігі - 15-60 (110 см). ... ... ... ... ... ... Дала жалбызы өзендердің,
көлдердің жағалауларында суарылатын жерлерде және ... 2000 м ... ... майы ... ... мүшелерінде жиналады. М.В.Бодругтың (1981)
мәліметтері бойынша дала жалбызының сабағында эфир ... ... - ... ... - 0,20%, гүлшоғында - 1,11%.
Дала жалбызының эфир майының негізгі компоненттері: ... ... ... ... ментолдар және олардың ... ... ... ... пинеритон 1,6-19,8 %; пиперитенон 4,6-14,5 %.
Дала жалбызының эфир майы үсікті емдеу үшін қолданылады. Өсімдіктің өзі
асқазанды емдеуге және ауруды ... дәрі ... ... ... - ... тұқымдасынан негізгі эфир майлы өсімдіктер мыналар:
1. Achillea millefolium (кәдімгі мыңжапырақ - ... Achillea setaceae ... ... - тысячелистник щетинистый).
3. Chamomilla recutita (дәрілік ромашка - ромашка обыкновенная).
4. Tanacetum vulgare (кәдімгі түймешөп - ... ... ... ... ... ... түймешөбі - пижма
ложнотасячелетни-ковая).
6. Ajania fastigiata (қалқан аяния - ... ... Ajania ... ... - ... ... ... proceraeformis (бұта жусан - полынь кустарниковая).
9. Artemisia ... ... ...... ... ... ... santoliniflora (Сантолин жапырақ жусан - полынь
сантолиолистая).
11. ... ... ... ...... ... Artemisia frigida (мұз жусан - полынь холодная).
13. Artemisia sericea (жібек жусан - полынь шелковистая).
14. Artemisia rutifolia (рутожапырақты жусан - ... ... ... ... (Сиверс жусаны – полынь сиверская)
16. Artemisia dracunlus (шыралжып жусан - ... ... ... ... ... ... - ... шренкоская).
18. Artemisia saissanica (Зайсан жусаны - полынь зайсанская).
19. Artemisa semiarida (құрғақ ...... ... ... ... ... ... - полынь тонковатая).
21. Artemisia lessingiana (Лессинг жусаны - полынь лессинговская).
22. Artemisia albida (ақшыл жусан – ... ... ... Artemisia scoparia (шашақты жусан - полынь метельчатая).
Енді осы астраларға жататын 23 эфир ... ... ... ... ... беріп өтейік.
1. Achillea millefolium (кәдімгі мыңжапырақ - ... ... 20-60 см, ... ... ... ... көп ... кейде дара. Қазақстанның орманды, орманды дала және ... және ... ... ... ... ... жалпы
алғанда Кавказда, Батыс және Шығыс Сібірде, Орта Азияда, Орталық Европада,
Жерорта аймағында, Балқанда, Кіші Азияда, Иранда, Батыс Қытайда, ... эфир ... ... өсімдіктің фазасына және тіршілік
ететін ортасына байланысты өзгереді 0,25-0,46 % және эфир майының ... ... 30% ... 10-13% ... ... тунон және тағы
басқа қосымша заттар болатындығы анықталған (Горяев, 1952, ... ... ... ғылыми және халықтық медицинада пайдаланылады. Бұл
өсімдіктің эфир ... ... ... ... бар. Косметикада
бастың терісінің саңырауқұлақ жұқтырған ауруын емдеуге, күйікті емдеуге
пайдаланылады.
Сабақтың гүлдеп тұрған жоғарғы ... сүт және ... ... Chamonillа recutita (дәрілік ромашка - ромашка обыкновенная).
Біржылдық биіктігі - 10-35см. Сабағы түбінен бастап бұтақтанған, тамыр
мойнындағы ... ... ... ... екі рет ... ... айналасында, бау-бақшаларда, қоқыс тастарда жерлерде өседі.
Бұл өсімдіктегі эфир майының мөлшері 0,5 -0,660мк шамасында (І00 гр ... ... vulgare ... ... - ... ... ... - 30-150см, түктенген. Сабақтары дара немесе көп,
жоғарғы үш жағында тармақталған тамыр ... ... тез ... ... ... жағындағылары ұзын сағақты, ал жоғарғы жапырақтары
сағақсыз. Орман және дала ... ... ... ... ... ... жер бетіндегі мүшелері эфир майлы 0,34-0,70%
шамасында. Эфир ... ... ... ... туион, изотуион,
кадинин, фелогдрен, азулендер, кариофиллен, изоболен болады.
Кәдімгі түймешөп эфир майлары ... орта ... ... ... бұл ... ... ... қасиеті бар.
Бұл өсімдік тамақ және химиялық фармацевтика өндірісінде пайдаланылады.
Өсімдіктің жапырақтары ет өнімдерін ... және ... хош ... үшін ... Ajania ... (калқан аяния - аяния щитковая).
Көпжылдық, биіктігі - 30-90см, қалың түктенгенген содан түсі ... ... ... ... ... ортаңғы және жоғарғы
жапырақтары қанатты сағақты.
Тасты ... және ... ... ... ... ... ... шатқалында өскен қалқан аянияда эфир майының
мөлшері ... ... ... ... santolinifolia (Сантолин жапырақ жусан - ... бұта ...... ... ... ... төменгі
бөлігінде күшті бұтақтанған.
Жапырақтары жұмыртқа тәрізді, қысқа сағақты. Қазақстанда таулардың
субальпі белдеуінің тасты, ... ... тау ... шалғындық-дала
баурайларында өседі. Жалпы таралуы - Оңтүстік Орал, Орта ... ... ... Сібір, Монғолия, Қытай, Тибет.
Сантолин жапырақ жусаннан алғаш рет эфир майын алған О.А.Прохорова және
И.М.Лебедев (1932) жаңа ылғал өсімдіктен 1%, ал ... 0,46%. ... эфир ... ... ... - 16%, ... - 14%, спирт
- 20%, борнеол - 2,3%, крезол - 9%, ... ... - 8% ... ... Өсімдіктер құрамындағы эфир майлар
2. Эфир майларының шаруашылық маңызы
3. Аромотерапия – ежелгі емдік тәсілі ретінде
4. ... эфир ... ... ... ... Эфир ... ... қасиеті
6. Қылқанжапырақтылар – эфир майлы өсімдіктердің негізгі өкілдері
7. Орта Азия флорасындағы эфир майлы өсімдіктер
8. Қазақстанда жусанды ... ... Эфир ... бар медициналық препараттар түрлері
10. Бұрыш жалбыздың емдік қасиеттері
11. Өсімдік майларының типтері
12. Климат факторлардың майдың ... ... ... ... қасиеті
14. Сұйық майлар туралы түсінік
15. Қатты майларды түзетін өсімдік түрлері
16. Зәйтүн майлардың ... ... ... ... ... ... майының адам өміріндегі рөлі
19. Кастор майының емдік қасиеті
20. Арахис майының тағамдық маңызы
Балды өсімдіктер
• Ара ... ... ... маңызы
• Тозандану, тозаң, нектар және прополис туралы түсінік
• Тозаңдардың химиялық құрамы
• Eгiс даласының, ... ... ... ... бағалы балды өсімдіктері
Ара шаруашылығы ауыл шаруашылығының маңызды қосымша шаруашылығы болып
саналады. Ара шаруашылығы көптеген ауыл шаруашылық дақылдарының ... және ... ... ... ... шаруашылығында дамытуда
бағалы тағам өнімдерін өндіруде ... ... ... ... ... және де ... медициналық препарат өндіруде өте
маңызды рөл атқарады.
Азық қорын ... ... ара ... дұрыс ұйымдастыру
шаруашылыққа үлкен табыс әкеледі. Мысалы, кеңес үкіметі ... ... ... ... ... 35-50 %-ын ара шаруашылығы
беретін еді. Одан басқа насекомдармен тозаңданатын ... ... оған ... ... ... агротехниканы қолдану өнімділікті
20-30 пайызға көтереді. Жоғары өнімді ара ... ... және ... балды өсімдіктерді тиімді, ебін тауып дұрыс пайдалануға
негізделген. Сондықтан ара ... ... ... ... ... табу ... ... флорасындағы балды өсімдіктерді зерттеп, олардың биологиялық
ерекшеліктерін білудің ... ... ... ... ... өсімдіктер өте көп болғанымен, ... мол ... өте аз. ... өсімдіктердің көп не аз болуы ол ... ... ... өсімдіктеріне байланысты. Орманды жерде, ... ... көп ... ал ... жерлерде балды өсімдіктер аз
болады.
Аралардың ... ... ... ... байланысты, гүлді
өсімдіктердің тұқымдары гүл ... ... ... және ... ... ... гүлдері қосжынысты, бірақ жиі гүлде біздер ... ... тек ... ... ... гүлдер біржыныстық деп
аталады. Егерде аталық және ... ... ... бір ... оларды бір үйлі, ал әртүрлі индивидтерге орналасса, екі үйлі ... ... ... ... асқабақ (Cucurbita - тыква), емен
(Querсus - дуб), қияр (Cucumis - ... ... ... ... екі үйлі өсімдіктерге тал (Salix - ива), терек (Populus -тополь),
кенешөп ... - ... ... (Humulus ... ... ... ... гүлдерімен қатар бір-жынысты гүлдері
бар. Ол гүлдердің екі типі де әртүрлі ... ... ... көп үйлі ... көп ... деп ... ... гүл тобына
үйеңкінің (Acer - клен) түрлері, шаған (Ғraxinus - ясень), ... - ... ... (Мelо - ... ... (Нelianthus -
подсолнечник) және т.б. жатады.
Жеміс тек гүлдерде пайда болады, ... ... ... ... ... үшін ... тозаңдар пісіп-жетіліп әртүрлі жолдармен
аналықтың аузына барып түсуі керек.
Бұл процесс тозаңдану деп аталады. ... ... ... ... ... ... Бұл процесті ұрықтану деп атайды. Табиғатта тозаңдану
өздігінен және айқас ... деп ... ... ... ... ... ... биологиялық маңызы жоғары, айқас ... ... ... ... ... ... іске ... желдің көмегімен ... ... ... ал
насекомдармен тозаңданғандар энтомофильдік өсімдіктер деп аталады.
Тозаңдану және ұрықтану ... ... ... айқас тозаңданудың
маңыздырақ екендігін көрсетті. Өйткені өздігінен тозаңдануға жол бермей
тозаңданудың айқас ... ... ... бар екендігін көруге
болады. ... 1) ... - ... пен ... әртүрлі уақытта пісіп-
жетілуі.
Егерде аталық ерте пісіп-жетілсе, ал аналық әлі ... ... ... деп атайды, ал егер керісінше болса протерогиния деп атайды.
Мысалы, күнбағыс (Heliantһus - подсолнечник) және сылдыршөпте ... ... ... ерте пісіп-жетіледі, ал бақажапырақта (Plantago -
подорожник), шалғындық ... ... - ... - ... ... бұрын жетіледі. Табиғатта протерандрия жиірек
кездеседі;
2) гетеростилия - ... және ... ... ... ... ... және ... бірдей уақытта пісіп-
жетілгенімен бір гүлдің өзінде аталықтың тозаңы аналықтың аузына барып ... ... ... ... - гречиха).
Өсімдіктерден шырынды және тозаңды жинап аралар оны ... ... ... ... ... ... ал тозаңдарды пергаға ... ... ... Бал және ... - ересек аралардың қорегі,
олармен аралардың личинкалары да қоректенеді. Бал және перганы ... воск - ... ... Бір жылда араның семьясы 90 кг бал
пайдаланады. Сол 90 кг-нан қалған бал және ... ... ... ... ... ... шаруашылығының маңызы тек өнім, яғни бал алуда ғана ... ... ... бал ... ... бақшалардың, егістіктердің, баулардың
өнімділігін арттырады. Өсімдіктер аралармен тозаңданғанда өнімнің мөлшері
ғана емес сапасы да артады. ... ара ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша арамен тозаңданған күнбағыста
толық пісіп - жетілген ... - 85,3%, ал ... ... жауып қойған
күнбағыста толық пісіп - ... ... ... ... ал ... дәкемен жауып қоршап қойғанда 14,2% ғана болған.
Мәскеу жанындағы бірінші көкөніс фабрикасында қолмен тозаңдандыруды
арамен тозаңдандырумен салыстырғанда арамен ... 1 ... ... ... ... өсімдік гүлдерінен негізгі жинайтындары:
1) нектар; 2) тозаң; 3) клей ... ... ... өздерінің ұяларында өңдеп балға айналдырады. Ол
бал араларға қыс бойы тамақ ... ... ... тек қыс ... ... екі түрі ... 1) гүлдік; 2) гүлден тыс пайда
болатын нектарлар.
Гүлдік нектарлар гүлдің ... ... ... ... ... ... және аналықтарында.
Гүлден тыс пайда болған нектарлар: жапырақтарда, жапырақ сағақтарында,
сабақтарда және гүл ... ... ... өте ... түрде таңертенгі 900 шамасында және түнде сағат
24-те бөлінетіндігі анықталған.
Нектардың дұрыс бөлінуі үшін өсімдіктің барлық ... ... ... ... ... тіршілікке қабілетті күйінде болуы керек және жеткілікті
мөлшерде сулы ... ... ... ... ... ... тоқтайды. Гүл өзінің
күлтелерінің түсін өзгертеді, қанттар жемістерді қоректендіруге жұмсалады.
Бөлінетін нектар мөлшері өсімдіктер түріне байланысты өзгереді. Мысалы,
кәдімгі жөке ... ... ... бір гүлі ... ... ... ал ... жөке ағашы 0,50-11,54 мг бөледі. Таңқурай (Rubus -
малина) гүлі орташа 14мг ... ... бір ... ... ... онша көп ... ... бір гүлінде 0,16% мг нектар бар, ал өсімдіктің бір
индивидінде ... саны 1 ... 1,77 млн, ... бал өндіру
түйежоңышқадан 1 гектарға шаққанда 216кг, ал Salvia ... ... бал ... ... ... ... құрамына келетін болсақ
көптеген өсімдіктердің клеткаларында тек бір инвертацияланған қант ... ... және ... ... ... ... өсімдіктердің нектарлары
құрамында инвертацияланған қантпен бірге қамыс қанты да болады. Қанттан
басқа нектар ... аз да ... ... ... ... ... ... және минералды қосылыстар (минералды заттардың ... ... ... ... ... қанттың концентрациясы өсімдіктің
табиғатына және қоршаған орта факторларына байланысты. ... ... - 25%, ... - 44,6%, ал ... (каштан конский) 74,5%
шамасында болады.
Нектар қалайша балға айналады?
Бұл процесс, әрине араның асқазанында басталады. ... ... ... және ... ... ферменттерінің әсерінен нектардың құрамы
өзгереді. Ара ... алып ... ... ... орналастырады. Кәрездегі
нектардың құрамы басқаша. Бірақ бұл ... әлі бал деп ... ... оның ... әлі 60% су болады. Кәріздің ұяларында бал пісіп-
жетіледі. ... ... ... 18-20% шамасында болады, қамыс қанты
(тростниковый сахар) түгелімен глюкозаға және жеміс қантына ... ... ... ... ... Сол жаңа ферменттердің әсерімен бал толық
пісіп-жетіледі. Кәріздің ұялары толық балға ... ол ... ара ... ... ... ... айырмашылығы химиялық құрамында судың
мөлшері 18-20% ғана болады, ... ... ... болады, 18-20% судан
басқаның бәрі қанттар.
В.Г.Чудаков (1963) мәліметтері бойынша балдағы қарапайым ... ... - 68-73%. Ал ... ... ... % ... ... (Fagopyrum - гречиха) балында орташа қарапайым қанттар мөлшері
- 71,4%, жөке ... ... - ... балында -74,7%, түйежоңышқа (Mellilotus
- донник) балында 74,4% болады.
Балдың құрамы нектардың құрамына ... ... ... ... ... көп ... ... құрамында жүзім қанты көп болады. Балдың
кристалдануы нектардың құрамындағы ... ... ... ... қанты көп болған сайын бал тезірек отырады (кристалданады).
Мысалы, жөке ағашы (Тіlіа), қарамық (Fagoulum), ақ беде ... тез ... Ал ақ ... ... ... қанты көп болады,
сондықтан бірнеше ай бойы ... ... ... айналуының
биологиялық мәнісі мынада: 1) бал қанттардың қою ерітіндісі және ... ... 2) ... ... ... ... ... семьясының қыстан қиналмай шығуы үшін маңызы үлкен.
Тозаң (пыльца).
Аралардың дұрыс тіршілік етуі үшін қанттан басқа оларға ... және ... ... майды және қажетті витаминдер мен минералды тұздарды аралар
тозаңнан алады. Аралар гүлдерден нектар алғанда тозаңдарды ... ... ... алып ... нектар мен тозаңдарды кезек орналастырады да,
сілекеймен ылғандандырады. ... бір ... ... бір ... 60 ... алып ... ал оларға қажеттісі - 30 кг.
Тозаңдары мол өсімдіктер қатарына тал (Salіх - ива), бақбақ ... ... ақ беде ... repens - белый клевер), эспарцет
(Onobruchis - эспартет), көк гүлкекіре (Centaurea - cyans - ... ... ... көптеген өсімдіктер жатады.
Нектар бермей тек қана тозаң беретін өсімдіктер түрлері бұрынғы КСРО
территориясында 1000-нан асады. Бұл өсімдіктерді екі ... ... ... ... тозаңданатындар; 2) насекомдармен тозаңданатындар. Бірінші топқа
екіншімен салыстырғанда көбірек өсімдіктер түрлері ... ... ... ... (Alnus - ... қоға ... -широлистный рогоз),
қияқөлең (Саrex – осока), өлеңшөп (Scirpus - ... және тағы да ... ... ... Бұл ... ... ... кәдімгі
арамшөптер, мысалы, көкпек ... - ... ... ... ... ... (Urtica - крапива), қымыздық (Rumех - шавель) сияқты
өсімдіктер де жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... өте көп болады. Аталықтары және аналықтары ... ... (қос ... Бұл ... барлығы, яғни
бірінші топқа жататын өсімдіктер желмен тозаңданады және өте көп тозаң
береді. ... ол ... ... ара ... үшін өте
пайдалы.
Нектар бермейтін өсімдіктердің екінші тобы насекомдармен тозаңданатын
айқын ашық гүлділер. ... ... өте ірі, ... ... (Rosa ... ... ... (Papaver - мак), желайдар (Anemone - ветреница),
жібілген (Clematis - ... ... ... - бузина), аюқұлақ
(Verbascum - коровяк).және ... ... ... ... құрамы (3
кесте) келтірілген Коморовтың (Глухов, 1974 бойынша) мәліметтері бойынша.
Кесте 3
Тозаңдардың химиялық құрамы
|Өсімдік ... |
| |Су ... |Май ... |Күлдер |
|Кәдімгі қарағай (Pinus silvestris) |7,7 |13,1 |1,2 |- |2,1 ... (Alnus - ... |26,4 |- |3,0 |- |- ... (Salix – ива) |12,3 |22,3 |4,1 |32,2 |2,6 ... жаңғағы (Juglans regia) |7,2 |23,9 |2,3 |- |3,8 ... (Betula – ... |5,0 |21,9 |2,7 |- |2,8 ... (Zea - ... |- |3,8 |1,4 |30,3 |3,1 ... ... |9,9 |25,3 |9,6 |24,7 |2,8 ... (Pyrus – груша) |9,8 |28,6 |3,1 |28,3 |2,6 ... ... repens – ... |11,5 |23,7 |3,4 |26,9 |3,1 ... | | | | | ... ...... |10,9 |11,1 |14,4 |34,9 |0,9 ... ... ... (3 кесте) өсімдік тозаңдарының құрамында
көмірсулар, май, белок және минералды тұздар болатындығын көреміз.
Өсімдік тозаңдарының құрамында ... ... 1974) ... ... ... де ... (4 кесте)
4 кесте
Әртүрлі өсімдіктер тозаңындағы витаминдер мөлшері
(мг – 1г құрғақ тозаңда)
|Өсімдік ... ... |
| | |-бин ... |н |қышқылы|
| | | | ... ... ... |10,8 |19,2 |132,0 |16,0 |152,0 |- ... (Pyrus) |6,3 |16,3 |197,0 |22,6 |76,0 |- ... ... |9,3 |18,5 |200,0 |27,6 |161,0 |- ... (Helianthus) |4,6 |- |- |- |- |- ... (Zea) |7,7 |- |- |- |- |- ... ... аминқышқылдарының құрамы И.Е.Перельсон (1962)
бойынша келтірілген (5-кесте)
Өсімдіктер тозаңдарында минералды заттар болады. Тозаңға толық анализді
Я.Свобода (1940) ... Сол ... ... ... өсімдік
тозаңдарында әртүрлі элементтердің мөлшері орташа мынадай:
Натрий - 5,83-18,68 %, кремний - ... %, ... ... ... - ... %, ... - 1,08-8,69, хлор -0,44-2,90, калий - 24,19-
44,57%, кальций - ... ... ... ... - 0,4-3,78 және мыс
- 0,06-9,70.
5 кесте
Кейбір өсімдіктердің тозаңдарының аминқышқылдарыны құрамы
(құрғақ заттағы %)
|Өсімдік ... ... ... ... ... ... |
| | | | ... |қышқылы | |
| | | | ... | |
| | | | |ин | | ... |34,8 |21,74 |1,58 |2,43 |3,06 |4,3 ... |18,50 |24,06 |3,33 |2,55 |0,56 |6,3 ... ... 50-60 % ... ... 8-10 % эфир ... 30
% ... (воск) болады.
Прополистің екі типінде антисептикалық ... бар, ... ... ... ... ... ... институтында туберкулезді және өкпеге суық тигенде
емдеуге прополис майын пайдаланған. Көп ... ... ... ... ... ... үшін сол регаондағы ... ... ... ол ... ... ... білу керек.
Осы мәліметтердің негізінде балды өсімдіктер үзіліссіз гүлдейтіндей жағдай
жасауға болады. Ол үшін ... ... ... ... ... ... егістік алқабын жасауға болады. Соның нәтижесінде ара
шаруашылығын ... ... ... ... Ара ұшуының
оптимальды радиусы 2км-ге дейін деуге болады. Дегенмен, омарта (аралардың
ұялары тұратын жер) ... ... ... 3км радиусында зерттеу
керек, мұндай шеңбердің көлемі 28 шаршы км болады.
Тек осы мәліметтерге сүйене ... осы ... және ... ... ... келе ... ... болады. Ол үшін омартаның айналасында
радиус 3 км шеңбер ... ... ... ... ... ... ... Осы екі шеңбердің бірін-бірі кесіп өткен жерлеріне көрші омартаның
аралары келе алады. Мысалы, ауданы 20 га жөке ... ... 70 ... бар ... ... 1 ... жөке ағашы учаскесінде 3,5 ... бар ... ... ... 70 ... 20 га=3,5 с. Бұл ... гектар жөке ағашы 3,5 ара семьясын толық ... ... ... жөке ағашы учаскесінің 1 гектарының нектар өндіру мөлшері 500-1000
кг шамасында. ... ара ... бұл ... ... ... сенімді бола алады.
Белгілі бір жердегі бал қорын ... үшін ... ... ... ... табиғи балды өсімдіктер
өскен жерлерде әр 100-200 метр сайын параллельді жүріп отырып, көлемі 1
шаршы метр ... ... ... ... ... ... ... балды өсімдіктер жалпы өсімдіктер жабынында қанша пайыз
екендігін анықтайды. 7-кестеде белгілі бір ... ... ... ... келтірілген.
Eric даласының балды өсімдіктері:
Ауыл шаруашылық дақылдарының ішінде егістік далаларында мынадай негізгі
балды өсімдіктер егіледі:
1) Жармалық мәдени дақылдан - қарамық ... ... ... ... - эспарцет (Onobrychis)
3) Майлы өсімдіктерден - күнбағыс (Helianthus- подсолнечник).
4) Иіретін өсімдіктерден - мақта (Cossypіum - ... Эфир ... және ... ... – анис ... ... кориандр (Coriandrum).
7 кесте
Белгілі бір жердегі бал қорын анықтау
|Балды өсімдіктер ... |Бал ... |
| ... ... |ауданнан |
| |(га) |(1 ... | ... |ін бал |
| | | |(кг) ... ... ... (Acer ... – клен |20 |200 |4000 ... 200 гектар жердегі мөлшері 10% | | | ... ... (Tilia ... ... ... |10 |500 |5000 ... 10% | | | ... ... repens – ... белый) 500 |40 |50 |2000 ... ... ... 8% | | | ... ... өсімдіктер:
1) Жеміс ағаштар және жидек бұталар.
2) Субтропикалық аймақтың және басқа да бағалы балды өсімдіктері.
3) ... және ... ... ... осы үш ... ... өсімдіктерге қысқаша тоқталып өтейік.
1) Балды жемісті ағаштар және жидекті бұталары.
Бұл топқа жататындар:
1. Таңқурай (Rubus - малина).
2. Қарлыған (Grossularia - ... Шие (Cerasus - ... ... (Prinus - ... Алма (Malus - ... ... (Pyrus - ... Қарақат (Ribes - смородина).
2) Негізінен субтропикалық аймақта өсетін балды өсімдітеp.
1. Құрма (Diospyros).
2. Маслина (Olea Curopaca - оливковые масло).
3. Шабдалы (Persica ... ... ... communul)
5. Өрік (Primus armeniaca).
6. Аива (Cydonia).
7. Кизильник (Cotoneaster).
8. Акация дубильное (Acacia dealbata).
3) Бақшадағы және көкөністік балды өсімдіктер:
1. Асқабақ (Cucurbita - ... Қияр ... sativus - ... Қауын (Cucumis melo - дыня).
4. Қарбыз (Citrullus vulgaris - арбуз) .
5. Пастернак ... ... ... үшін ... ... отырғызылған және
ормандағы балды өсімдіктер.
А. Орман алқабының балды өсімдіктері.
Ағаш түрлері:
1. Жөке ағашы (Тіlіа - ... ... (Acer - ... ... (Ulmus - ... ... ... Тал (Salix - ива).
5. Шетен (Sorbus - рябина).
6. Терек (Populus - тополь).
7. Емен (Quercus - ... ... (Betula - ... ... (Padus - ... және ... ... Қаражеміс (Rhamnus - крушина).
2. Ұшқат (Lonicera - жимолость).
3. Шәугіш (Viburnum - калина).
4. Қаражидек (Vaccinium Vitis idaea - ... V. ... ... ... ... ... - ... Таңқурай (Rubus - малина, ежовика).
Шөптесін өсімдіктер:
1. Күреңат (Epilobium - ... ... ... - ... ... (Trollius - купальница).
4. Сарыраушан (Solidago - золотарник).
Б. Егістіктерді қорғайтын, көгалдандыру мақсатында отырғызылатын балды
өсімдіктер:
1. Ақ ... (Robinia - ... ... (Gleditscһia - гледичия).
3. Кәдімгі аткаштан (Аescucus hyppocastanum - ... ... ... (Berberis - барбарис).
5. Жиде (Elaegnus - лох).
6. Сирень (Syringa - сирень).
7. Долана (Crataegus - бояришник).
8. Айва (Cydonia - ... ... ... жағдайда шалғындарда жақсы бал жинайтын өсімдіктер мол болады.
Жалпы шалғындықтар жылына 1 гектардан 20-80 кг-ға ... бал бере ... ... ... ... ... деңгейінен 2000м
биіктікте) үлкен қызығушылық ... ... ол ... ... ... Іле ... орталық аймағында субальпі белдеулерінде
жуалар түрлері (Allium - лук), Алтай шырышы (Eremurus altaica - ... бoз ... ... (Sedum hidridum ... ... alberti, R. ... кездеседі.
Гүлден аралар нектар жинайды. Жалпы шалғындықтарда негізгі бал жинауға
жарайтын өсімдіктер мыналар:
1. Беде ( Trigolium - клевер).
2. ... ( Salvia - ... ... ... - ... Сиыр ... (Vicia - вика-горошек).
5. Гүлкекіре (Centaurea - василек).
6. Бозкілем ( Sedum - очиток).
7. Қайызғақ шөп (Stachys - ... ... ... - козлеобразник).
9. Қазтабан ( Potentilla - лапчатка).
10. Кәді (Crepis - скерда).
11. Шелна (Sanguisosba - кровохлебка).
12. ... (Comarum - ... ... ... - ... ... (Herachleum - борщевик).
15. Сныть (Aegopodium - сныть).
16. Мия ( Gelycyrrhiza - солодка).
17. Астра (Aster - ... ... ( Ledum - ... ... (Geum - гравилат).
Әртүрлі жерлерде өсетін балды өсімдіктер.
Бұл жерде жоғарыда ... ... ... та балды өсімдіктер ретінде
өтe бағалы ... ... ғана ... өтеміз.
Келтірілетін өсімдіктер өте маңызды балды өсімдіктер, бірақ та ... ... ... керек. Өйткені бұл өсімдіктер арамшөптер қатарына
жатады.
1. Лакса (Echinops - мордавник).
2. Жантақ (Alhagi - верблюжья ключка).
3. Жұпаргүл (Origanum - душица).
4. ... (Barbara - ... ... ... ... - татарник) .
6. Сиякөк (Linaria - льняка).
7. Шандра (Marrubium - шандра).
8. Ақбасқурай (Erysimum - желтушник).
9. ... (Cirsium - ... ... (Sonchus - ... ... (Lamium - яснотка).
12. Шытырша (Berteroa - икотник).
13. Есекшөп (Onagra - ... ... ... - ... ... ... - ... Бойдана (Trigonella - пажитник).
17. Қайызғақ шөп (Stachys - ... ... ... - ... ... ... (Leonuruz - пустырник).
20. Өгейшөп (Tussilago - мать и мачеха).
21. Көкжалбыз (Nepeta - ... ... ... - ... ... ... - ... Хатьма (Lavatera - хатьма).
Аралар жайылымдарын жақсартудың және бал жинаудың өнімділігін
арттырудың ... ... ... ... ... ... себу.
2) Омартаның айналасында араларға қосымша жайылатын учаскелер жасау
(негізгі учаскелердегі нектарлар азайғанда).
3) Шалғындықтарда балды ... ... ... Өсімдіктерді пайдаланып қоршау жасағанда балды бұталарды егу.
5) Далалық және орманды далалық аудандарда өсімдіктерді қорғау
мақсатында қоршаған-да, негізінен балды бұталарды, ағаштарды ... Бос ... ... және жыра сайларға балды өсімдіктерді егу.
7) Поселоктарды, ауылдарды көкөгалдандыруда балды ағаштарды жол бойына,
саябақтарда, ... ... ... ... Ара шаруашылығының адам өміріндегі рөлі
2. Балды өсімдіктердің фармакологиялық қасиеттері
3. Нектар және прополис туралы түсінік
4. Балды өсімдіктердің ... және ... ... Тозаңдардың химиялық құрамы
6. Егіс алқаптардың дәрілік өсімдіктері
7. Бау бақшалардың ... ... ... алқаптардың балды өсімдіктері
9. Белгілі бір алқаптың бал қорын анықтау
Қазақстандағы ресурстанулық ... және ... ... ... Қазақстан өсімдіктерінің ресурстық потенциалын территориялық
белгілері ... ... ... ... ... ... Қазақстан, Орталық Қазақстан, Оңтүстік
Қазақстан және Шығыс Қазақстан регаондарының ... ... ... ... ... ... ... ресурстық потенциалын территориялық белгілері бойынша
мынадай аудандарға бөлуге болады (Кукенов, 1999): 1) ... ... ... ... 3) ... ... 4) Оңтүстік Қазақстан, 5) Шығыс
Қазақстан.
Енді осы ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан. Бұл аудан өте үлкен территорияны алып жатыр.
Бұл ... ... ... ... ... Қостанай облыстары,
территориялары жатады. Бұл аудан, бір жағынан, Батыс-Сібір ... ... ал ... ... Орталық Қазақстан ұсақ шоқыларының және
Торғай үстіртінің ... шеті ... ... ... аудандастыруда бұл
район екі аймақта орманды ... және дала ... ... ... теңіз денгейінен оңтүстігінде 160-180м, ал солтүстігінде 120-130м
биіктікте орналасқан. Батыс-Сібір ... ... - ... шығысында - Баянауыл таулары, батысында - Торғай үстірті. Бұл
ауданның территориясында Есіл, Тобыл, Ертіс сияқты үлкен ... ... ... ... құрғақ дала және жартылай шөл аймақтарында қарқынды
жер жырту жұмыстары іске асырылды. Соның ... ... ... ... ... ... кетті.
Тың және тыңайған жерлердің негізгі массивтері Солтүстік Қазақстанның
дала аймақтарында орналасты. Бұл дала ... ... ... ... ... басым өсетін еді.
Бұл далаларда пайдалы өсімдіктердің көптеген түрлері кездесетін. Мысалы,
шілтер жапырақ ... ... ... кәдімгі мыңжапырақ, ... ... ... және т.б. ... 20 шамасында дәрілік
өсімдіктер.
Солтүстік Қазақстан территориясында XX ... ... 10 жыл ... ... 1600 түрі ... Олар 67 тұқымдас және 284 туыс
өкілі. Бұл зерттелген өсімдіктердің 263 дәрілік өсімдік түрі ... ... 86 ... ... ... ... анықталып, картаға түсірілген.
Солтүстік Қазақстан регионында ... ... ... ... ... millefolium -тысячелистник обыкновенный), ... ... ... - ... обыкновенный), кәдімгі түймешетен
(Tanacetum vulgare - пижма обыкновенная), ащы жусан (Artemisia ... ... ... ... ... ... - ... эстрагон),
жұқажапырақ көкбас (Eryngium planum - синеголовник), Алқалар (Solanum -
паслен), ... ... (Urtica dioica - ... двудомная), раушан (Rosa
- шиповник), жалаң мия (Glycyrrhiza glabra – ... ... ... (Capsella bursa-pastоris - пастушья сумка обыкновенная) және т.б.
Зоркинаның (1994) мәліметі ... ... ... ... ... ... ... перспективасы бар өсімдіктерге оносма
(Оnosma), жалаң жарықдәрі (Неrnіагіа glabra - ... ... ... - ... сораңдар (Salsola - солянка), кәдімгі маралоты
(Thalictrum simplex - ... ... улы ... ... - термопсис ланцеeный), томар бояу кермек (Limonium gmelinii
–кермек гмелина) және т.б. ... ... ... ... ... ... яғни ... аз пайдаланатын аудандарға бұл регионның батысында Мұғалжар және
Орталық ... ұсақ ... ... және ... ... жатады.
2. Батыс Қазақстан.
Батыс Қазақстан регионына Атырау, Батыс Қазақстан, ... ... ... ... ... енеді. Бұл регионның территориясы Европа
және Азияның ... ... ... ... ... Бұл регионға
жеткілсіз жауынның, аз қардың өзін жел ... кету ... және ... ... ... ... бүкіл вегетациялык, кезеңде күн
сәулесінің мол болуы тән. Қысы ... және өте ... ... ... ... жазы ... ыстық және құрғақ. Жылында жауын-шашынның
екі максимумы бар, ... - ... ... ... - ... ... ... негізгі өзендері Орал, Ембі, Оp, Қобда, Ойыл, Ырғыз, ... және ... ... ... ... қар ... басталады.
Батыс Қазақстан регионы үш табиғи аймақ - құрғақ дала, жартылай шөл
және шөл шеңберінде орналасқан. ... ... ... ... ... кезектесіп кездеседі.
Өсімдіктердің шөлдік типі бүкіл регион бойынша басым. ... ... ... ... жусандар және жусанды сораңдар ценоздары
құрайды, олар ... ... ... ... жотасында және жартылай арал
Маңғыстауда кеңінен таралған.
Бұл регионда пайдалы өсімдіктер ресурсын зерттеп игеру үшін ... ... - Орал ... ... және ... таулары.
Орал өзені аңғарында өте бағалы пайдалы өсімдіктер кездеседі. Мысалы,
М.Қ.Кукеновтің (1990) мәліметтері ... бұл ... ... ... ... - боярышник кровавокрасный), жалынгүлдер ... ... (Rosa - ... ... ... ... (Hypericum
perforatum L - зверобой продырявлиный), жалаң мия ... glabra ... ... ... ... ... salsula - сферофиза
солонцовая). Өкініштісі жоғарыда көрсетілген өсімдіктердің көбісі ... Бұл ... ... ... ... нағыз байлық -әрине
жалаң мия (Glycyrrhiza glabra - солодка голая). Ол өзен ... ... ... шөлдерде өседі. Өзен аңғарларында жалаң мия
шабындықтардың әртүрді типтерінде, мысалы мезофильді, ... ... ... ... Жалаң мияның формациялары
болады және басқа ... да ... мия ... Орал облысында 32,4 мың гектар жерді ... ал ... ... ... ... ... - 44,7 мың ... облысында миялы шабындықтардың көлемі - 0,8 мың гектар, ал қоры ... ... ... ... болады.
Мия түрлерінің табиғаттағы қорын анықтаумен қатар оларды мәдилендіру
бағытында жұмыстар жүргізілді. Бұл жұмыстар Чапаев ... тұзы ... ал ... ... ... ... жүргізілді.
Эксперименттік жұмыстың нәтижесінде бұл топырақтардың екеуінде де миялар
өсіруге болатындығы ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, құмаршық (Agriophyllum - кумарчик),
қойжелкек (Tragopogon - ... пияз (Allium - ... ... - ... ... ... - водяной орех), Шобер ақтікені
(Nitruria schoberi - селитрянка шобера), ... (Rheum tatricum ... ... және т.б. ... ... ... өсімдіктер
қатарына бұл регионда кең тараған ақ ший (Acһnаterum splendens - ... және ... ... (Phragmites commonis - тростник обыкновенный)
жатады.
Бұл регионда жусанның көптеген ... тек ... қана ... ... ... ... эфир майларының көзі ... ... зор. ... ... отын ... итсигек бұйырғын (Anabasis
аphillа – Ежовник базлистный), Көкпек (Atriflex - ... ... - ... ... (Halochnemum - сарсазан), қарабарық
(Holostachys) өсімдіктерін ... ... ... ... - ... ... ... halodendron - шенгил серебристый), қызыл жүзгін (Calligonium
aphyillum - жузгун безлистый) және ... ... (С. ... - ... тікенді түйесіңір (Atraphaxis spinosa - ... ... ... ... ... - ... ... сияқты өте
бағалы балды өсімдіктер таралған.
Шикізат қоры ретінде екінші қызықты және маңызды район - ол ... ... ... ... ... түрлерінің саны - 272.
Олардың ішіндегі ең ... ... ... ... және ... ... ... Қазақстан.
Бұл регионға Қарағанды облысы және бұрынғы Жезқазған облысы ... ... ... ... ... ... ... флорасының әртүрлілігі жалпы ұсақ шоқының ... ... ... Кент және т.б. биік емес ... ... Бұл ... көп ... бұталы-астықтұқымдасты құрғақ
далалар кездеседі.
Орталық Қазақстан ... ... ... деп ... ... КСРО ... ... Ботаника институтының қызметкерлері көп
жылдар бойы зерттеу жұмыстарын ... 1975 жылы ... ... ... тобының картасын толық жасады. Одан кейінірек
Қазақ КСР Ғылым академиясы ... ... ... ... зерттеулер жүргізді.
Бұл регион әртүрлі антропогендік және экологиялық факторлардың әсеріне
душар болды. КСРО кезінде Орталық Қазақстан көмір, ауыр және түсті ... ... ... ... Оған көп жылдан бері жұмыс істеп тұрған
Байқоңыр ғарыш айлағында және шығыс жағынан Семей ... ... ... ... барлығы бұл регионның өсімдіктер және жануарлар әлеміне
экологиясына өзінің зиянын көп тигізді. Сондықтан бұл ... тек ... ... ғана ... түгел табиғи кешендері қорғауды қажет етеді.
Бұл регионда ресурстары жағынан ең ... - ... ... және ... ... тауларында кәдімгі қарағай (Pinus silvestris ... ... Бұл оның ... ең ... ... сирек те
болса қарқаралы бөріқарақаты (Berberis karkaralensis - ... ... ... (Berberis sibirica - барбарис
сибирский), қызыл қайың (Betula kirghisorum - ... ... ... (Ігіs - ... ... ... ... өсімдіктер түрлеріне Торғай бұйырғыны
(Anasasis turgaica - ... ... ... ... ... - ... ... салалы гүлкекіре (Centaurea bipinnatifidia
- василек двоекоперистый) жатады. Ұлытауда және ... ... ... бағалы өсімдік - құмдық салаубас (Helichrusum arenarium - цимин
(бессмертник) песчаный) түгел жойылып кетті ... ... ... ... жойылып бара жатқан түрлер қатарына Дмитриева (1974)
мәліметі бойынша Шренк ... (Tulipa ... - ... ... ... (Fritillaria meleagroides - рябчик малый), татар шөпжиярын
(Jxiolirion tataricum - ... ... ... ... ... ... ... Сарысу өзені алқабын жатқызуға болады. Бұл
жерде ... ... ... ... 100, ал дәрілік 50 өсімдік түрі
кездеседі. Оларға қосымша тағамдық, балды, сәндік және басқа да ... ... ... кездеседі.
4. Оңтүстік Қазақстан.
Бұл регион республиканың 26% ... алып ... ... -
климаттық жағдайының әртүрлілігімен сипатталады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік және Шығыс
жағы Тянь-Шань тауымен шектеледі. Бұл ... ... ... ... ... Ол әрине салыстырмалы биіктіктерінің өзгеруіне ... ... ... ... Жоңғар, Іле Қырғыз, Талас, Күнгей
және Теріскей Алатау таулары ауа ағымдарына тосқауыл болып, олардың бағытын
өзгертеді. ... ... ... ... жағдай және экожүйелер
қалыптасады. Тянь-Шань тауының, солтүстік жағында дала жартылай шөл ... ... ... ... ала-құлалыққа байланысты бұл регионның
флорасы өсімдіктер ресурстарына бай, бірегей аймақ. Қаратау жотасын ерекше
атап ... ... ... ... ... және ... ... түрлері өте көп. Тек Оңтүстік Қазақстанда өндірістік маңызы бар
кейбір бағалы пайдалы өсімдіктер популяциялары кездеседі.
Мысалы, ... ... ... cina - ... цитварная), сүйекті
аққурай (Psoralea drupacea - псоралея костянкавая), Северцов унгерниясы
(Ungernia severzowii - ... ... ... ... ... - ... безлистный) және т.б. Ең белгілі дәрілік өсімдік
қырықбуын қылшаның (Ephedra ... - ... ... ... осы ... кездеседі. Оңтүстік Қазақстан Шымкенттегі
химфарм заводын дәрілік өсімдіктер шикізатының қамтамасыз ететін ... ... Осы ... ... ... және ... ... мәденилендірумен айналысатын арнайы шаруашылықтар бар. Мысалы,
Solanum және т.б. туыстар түрлері.
Оңтүстік Қазақстан ... және ... ... ... ... ... көрсеткен. Мысалы,
П.С.Массагетов (1932), ... (1978), ... (1982), ... ... (1990) және ... ... бұл регионға өзінің іргелі монографиясын арнап
жазды. «Растительные ... ... ... (1947). Бұл ... Л.К.Клышев (1961) «Биология алабазиса безлистного» деген монография
жазды.
Құрамында флавонойдтары бар, эфир ... ... ... М.Қ.Кукеновтің (1984) «Фловонойд-содержающие растения ... ... және ... ... ... және т.б.
(1990) «Эфирномасличные растения ... и их ... ... ... ... регионда дәрілік қасиеті бар өсімдіктер саны 60-тан астам екендігі
анықталған. Шығыстан батысқа ... ... ... өсімдіктердің бір
түрлері екіншілерімен ауысып отырады. ... ... ... Алтай доланасы (Crataegus altaica - боярышник алтайский),
Жоңғар доланасы (С. songarica - ... ... ... ... ... - ... ... шығыстан батысқа жылжыған сайын бірте-
бірте Түркістан доланасына (С. Turcestanica - боярышник туркестанский) және
понтий доланасы (С. Pontica - ... ... ... ... ... ... ... қатысты да байқауға болады.
Мысалы, Альберт раушаны (Rosa alberti -шиповник Альберта), Беггер ... ... - ... беггеровский) түрлері Федченко раушаны (R.
Fedtichenkoana - шиповник федченский) мен ... ... (R. Kokonica ... ... ... ... ... құмдық салаубас (Helichrusum arenarium - цмин ... ... ... - цмин ... ауысады.
Шілтер жапырақ шайқурай (Hyperiсum рerforatum) ... ... ... кәдімгі жұпаргүл (Origanum vulgare - душица обыкновенная) көкбас
жұпаргүлге (O.Tyttauthum - ... ... биік ... (Inula
helenium) үлкен андызға (I.macrophilla) алмасады.
Тау бөктерлерінде және шөлді далаларда ... ... - ... ... ... ... сүйелжазарлар
(Heliotropium - гелитроп) және т.б. ... мол ... ... ... (Alhagi - ... ... ... алаптары
бар. Бұл өсімдік қазіргі кезде өте бағалы, өйткені ғалымдар жантақтан
ісікке ... ... ... Қазақстанда өндірістік масштабта жинауға ... ... ... баp. ... ... (Crataegus - боярышник), раушан
(Rosa - шиповник), шайқурай (Hypericum - ... ... ... ... ... ... - цмин), мыңжапырақ (тысячелистник), мия
(солодка), қырықбуын ... (Ephedra ... ... (Inula), киікоты
(Ziziphora), орта патриния (Patrinia intermedia) және т.б. өсімдіктердің
жинауға ... ... ... бұл ... ... эфир ... өсімдіктерге өте бай. Әсіресе:
1) Lamiaceae - Mentha (мята), Salvia ... ... ... ... Carum ... Anisum (анис); 3) Asteraceae: Artemisia (жусандар),
Tanacetum (пижма -түймешөптер), Achillea (тысячелистник – мыңжапырақтар).
М.Қ.Кукеновтің ... ... ... ... эфир майлы
өсімдіктер саны 100-ден ... Сол ... ... өнімді тағамдық,
малазықтық, техникалық және басқа да шикізаттық өсімдіктер мол кездеседі.
5. Шығыс ... ... ... ... ... және ... ... облысы
территориялары жатады.
Семей облысының жалпы ауданы - 180,2 мың шаршы км. Ол үш ... ... 1) ... 2) ... 3) ... Дала аймағы қара-қоңыр топырақты (темно-каштановый), құрғақ далалы
аймақ тармақтары болып табылады.
2) Шөлді-дала аймағы ақшыл-қара-қоңыр топырақты ... ... - ... - ... ... Stipa, Festuca) дала ... Шөл аймағы Балқаш-Алакөл және Зайсан ойпаттарында орналасқан. Бұл
аймақтың топырағы сұр-құба ... ... ...... ... ... ұзақ жылдар бойы ядролық полигон болды,
ол, әрине облыстың экологиялық жағдайына өзінің жаман әсерін тигізді.
Ол ... ... сол ... ... мен ... ... толық зерттеліп болған жоқ. Бірақ оларды пайдалану адамдар үшін ... ... ... ... ... ... ... жабынына мал
жаю және олардың етін жеуге қатал тыйым салынуы керек.
Бұрынғы Семей облысының флорасы әртүрлі деңгейде ... (1986) ... ... ... ... ... ... Ертіс жиегі, Балқаш-Алакөл ойпаты толық, егжей-
тегжейлі зерттелген.
Бұл жүргізілген жұмыстар - таза геоботаникалық. ... ... аз. ... ... жүргізілген маршруттық - барлау
жұмыстарын және ресурстық жұмыстарды ... ... ... ... және ... ... ... екендігін көрсетті.
Батыс Тарбағатайда жүргізілген зерттеу жұмыстары, әсіресе өте кең
тараған 92 ... ... ... ... ... ... ішінде алкалойдтары бары - 6 түр, глюкозидтері бары - ... бары - 45, ... бары -41, ... бары - ... бары -8, илік ... бары - 25 түр екендігін көрсетті. Бұдан
әрі ... ... ... өсімдіктердің 70 түрінің
құрамындағы ... ... ... ... және ... мол өсімдіктердің 7 түрінде фенолдық қосылыстардың сандық
және сапалық құрамы анықталды. ... ... ... ... ... тарандар (Polygonaceae - гречишные) және ... - ... ... ... Тарбағатайда ресми қабылданған дәрілік өсімдіктер ішінен 30
дәрілік өсімдік түрі бар ... ... ... ... ол дәрілік өсімдіктер 3 топқа бөлінеді.
1) Жиірек кездесетіндер; бұл топқа 9 ... түрі ... ... ... bursa ... ... мыңжапырақ (Achillea
millefolium –тысячислистник обыкновенный), ... ... құс ... ... - ... птичий), тікенді раушан (Rosa acicularis -
шиповник иглистый), аран раушан (Rosa ... - ... ... ... ... officinalis - кровохлебка аптечная), шілтер жапырақ
шайқурай (Hypericum perforatum), кәдімгі жұпаргүл (Origarium vulgare ... ... дәрі ... ... ... - донник
лекарственный). Осы аталған өсімдіктардің кейбіреулерінің шикізаттық қорын
есептеудің нәтижесі былайша ... ... ... - 8,3 т.
Мыңжапырақтың құрғақ шөбі - 14,2 т.
Жұпаргүл және шайқурай - 1 тоннадан астам.
Батыс Тарбағатайдың табиғаты ... ... ... ... ... ... ... де кездеседі. Мысалы, Сиверс
алмасы (Malus siversii - яблоня сиверса), ... ... ... ... ... ... ... долана (С. Sanguinea - боярышник кровава
красный), ... (Sorbus - ... ... (Ribes - ... және т.б..
Ертістің Семей (бұрынғы облысындағы) жиегінде тек дәрілік өсімдіктер
флорасы толық зерттелген. ... ... ... ... ... ... флорасында 356 өсімдік түрі болса, оның 68 түрі ... ... ... ... атап көрсетуге болады.
Мысалы: Acorus (аир), қосүйлі қалақай (Urtica dioica - ... биік ... ... elatum - ... высокая), көктем
жанаргүлі (Adonis vernаlis - злотоцвет весенний), алқызыл долана (Crataegus
songuinea - боярышник кровокрасный), қоңыр ... (Rosa ... ... ... жалаң мия (Glycyrrhi glabra - солодка голая) және т.б.
Профессор М.Қ.Кукеновтің (1999) ойынша Қалбы жотасы, Балқаш, ... ... ... бар аудандардың флорасына және ресурстарына
толығырақ анализ жасалуы керек.
Шығыс Қазақстан облысы (бұрынғы) 97,7 мың ... км ... ... Бұл ... үш ірі ... ауданды бөлуге болады: 1)
Қазақстан Алтайы, 2) ... ... және 3) ... ... ... ... ... маршруттық-жобалау жұмыстары нәтижесінде
негізгі дәрілік ... ... ... ... және ол
өсімдіктерге экологиялық-фитоценотикалық ... ... ... ... ... өте ... ... байланысты, әсіресе флорасын,
ресурстарын зерттеу өте қиын.
Бұл регионның экологиялық жағдайы да өте ... ол ... ... ... өндіретін ірі зауыттар барлығына байланысты.
Академик ... және ... ... ... ... бұл ... (Қазақстан Алтайы және Зайсан шұқыры) флорасы
зерттелді, нәтижелері монографияларда жарияланды.
Бірақ бұл регионның ... және ... әлі де ... керек. Жоғарыда бұл регионда дәрілік өсімдіктердің ... ... ... ... ... Сол ... 41 дәрілік өсімдіктің
таралу ... ... ... дәрілік өсімдіктердің көлемді
популяциялары бар екендігі анықталған. ... ... ... (Crataegus
altaica - боярышник алтайский), алқызыл долана (С. ... - ... ... (Rosa - ... ... семізат (Rhodiola rozea
- радиола розовая), ... ... ... carth – рапонтикум
сафлоровый) және т.б. өсімдіктер.
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ:
1. ... ... ... Өсімдіктерді территориялық белгілері бойынша аудандарға бөлу
3. Солтүстік Қазақстанның ресурстық ерекшеліктері
4. ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстанның ресурстық ерекшеліктері
6. Батыс Қазақстанның ресурстық ерекшеліктері
7. Солтүстік Қазақстанның бағалы өсімдіктер қоры
8. Шығыс Қазақстанның ... ... ... ... Қазақстанның бағалы өсімдіктер қоры
10. Оңтүстік Қазақстанның бағалы өсімдіктер қоры
Қазақстан жануар әлемі және олардыҢ ресурстары.
• Отанымыздың баға ... ... бірі – ... ... ... ... ... немесе аңдар
• Насекомжегіштер отрядының бағалы терісі үшін ауланатын өкілдері
• Қоянтәрізділер отрядынан ... және ... ... ... ... ... ... маңызы бар өкілдері және олардың
биологиялық ерекшеліктері
• Жұптұяқтылар, тақтұяқтылар және ескекаяқтылар отрядтарының
шаруашылықта маңызды өкілдері
Республикамыздың байтақ даласы – ... ... ... ... ... Қазақстан даңқын шығарып, абыройға бөледі. Табиғаты бай әрі жері кең –
байтақ Қазақстан даласында жануарлардың көптеген ... ... ... ... ... қолайлы жағдайлар бар.
Қазақстанның жер көлемі – 2,7 млн шаршы ... ... ... дала, шөл-шөлейтті аймақтар кесіп өтеді. Ауа
райы – ... ... ... ... әр ... ... келуі Қазақстанда
жан-жанурлардың көптеген түрлерінің тіршілік етуіне мүмкіндік тудырады.
Қазақстан территориясында ... ... – 835 ... – 178 ... құстардың – 489 ... ... – 49 ... ... 12 ... ...... дөңгелекауыздылардың – 3 түрі мекендейд. Ал бұған қоса ... 100 ... ... ... оның ... 50 ... ... ретсіз аңшылық, бақа да антропогендік факторлар
республикамызда жануарлар дүниесінің ресурстарының азаюына ... ... ... XX ғасырдың ортасынан бері қазақстандық құлан,
Тұран жолбарысы, торғайлық бұғы және мүмкін қабылан ... ... ... саны ... Егер 1993 жылы ақбөкеннің 1 млн 20 мыңдай басы
болса, 2005 жылы 39,6 мың басы ғана ... ... 34 ... 59 түрі және ... 50 түрі ... ... ... ауланатын негізгі жануарлар түрлерінің саны және ... ... ... 8 және ... ... ... ... түрлерінің саны
| № | ... саны ... |
| ... түрі ... ... | |
|1 ... ... олень) |6504 |+ |
|2 ... ... |50725 |+ |
|3 ... ... |20169 |+ |
|4 ... |17587 |+ |
|5 ... |155400 |+ |
|6 ... (корсык) |71810 |+ |
|7 ... ... |496 |0 |
|8 ... (горностой) |51780 |+ |
|9 ... ... |58245 |- ... ... ... |2012905 |+ ... |Қоян |142870 |+ ... |Қаз |9117590 |+ ... ... ... |+ ... ... ... |2358000 |+ ... |Шіл ... |1433310 |+ ... ... |29400 |- ... |Құр ... |355400 |- ... |Кептер |2561000 |+ ... «+» - ... « - « ... «0» - тұрақты) ... жылы ... ... ... ... ... алу ...
55186318 теңге (немесе 460000$ доллор болды). Ал сол 2005 жылы мемлекеттік
инспекторларға ... ... ... - ... ... ... АҚШ ... болды).
9-кесте
Аңшылық жасаудың ресми нормасы (2006 жылы)
|№ | ... ... ... ... |Жануарлар түрі ... ... ... ... (благородный олень) |294 ... ... ... |1484 ... ... ... ... |448 ... ... |545 ... ... |19357 ... ... ... |11480 ... ... ... |503 ... ... ... |1028 ... |Борсық (барсук) |2310 ... ... ... |73013 ... ... |213100 ... |Қаз |266000 ... ... |1267200 ... ... ... |100300 ... |Шіл (куропатка) |123375 ... ... ... |62660 ... |Құр (тетерев) |71180 ... ... |217000 ... баға жетпес байлығының бірі - әрине жануарлар дүниесі.
Солардың ішінде құнды тері, дәмді ет, ... ... ... ... ... ... ... және т.б. (1983) мәліметтері
бойынша табиғи жағдайы әр алуан Қазақстан территориясында бағалы терісі мен
шипалы еті үшін ... ... ... ... ауланады.
Адам тіршілігі үшін ең маңызды жануарлар тобының бірі – сүтқоректілер.
Сүтқоректілер – ... ... ... ең ... ... ... дене мөлшері де әр алуан. Ең кішкентайы – ... ... etrus savi) дене ... 38-45 мм, ... – 1,2-1,7 г ... ... ... – көк кит (Balaenoptera musculus L.) ... ... ... ... 120 ... дейін жетеді. Су жануарлары – киттер балық
формасында болса, ұшуға ... ... ... ... ... айналғандықтан, құстар сияқты самғайды. Көптеген аңдар ... ...... төрт ... ... денесі жер бетінен көтеріңкі.
Денесі жүнді терімен жабылған. Кейбір ... ... жүн ... немесе қылтанаққа айналған. Терілері әр түрлі ... ... май және т.б.) бай. ... жалпы сүрқоректілерге тән ерекшілік –
балаларын ... ... сүт ... бездерінің болуы.
Сүтқоректілердің көпшілігі жылы қанды, денелердің ... ... ... ... ... қаны вена ... қосылмайды). Барлығы да
іштей ұрықтанады әрі балаларын тірі ... ... ... жер ... ... ... ... дәуірден бастап, адам өмірінде бұл хайуанаттар маңызды орын ... ... ... кәсіптік және әуесқойлық жолмен ауланатын бағалы
аңдар. Жоспарлы түрде аулау арқылы олардың ... ... ... ... кеткен құнды терілерін, дәрі-дәрмектік шикізаттарын және тағы ... ... ... ... ... Аса бағалы аң терілерін
елімізде жерсіндіру немесе арнаулы аң фермаларында өсіру кең етек ... ... ұсақ ... ... ... ... үшін
«лабораториялық жануарлар» есебінде де ... ... және ... ... ауыл және ... ... ... және түрлі аурулар таратуға себепкер болатын ұсақ жәндіктер,
кеміргіштермен азықтанып, пайдасына да тигізеді.
Сүтқоректілердің ішінде зиянды түрлері де бар. ... ... ... және
ауыл шаруашылықтарының зиянкестері, ал кейбіреулері адам мен жан-
жануарларға ауру ... ... ... ... ... бүгінгі
күні өмір сүретін 19 отрядын, 118 ... және ... ... түрді
біріктіреді. Қазақстанда бұл кластан 8 отрядтың өкілі 1) насекомжегіштер,
2) қолқанатылар, 3) қоянтәрізділер, 4) ... 5) ... ... 7) ... 8) ... ... ... 178-дей
түрлері тіршілік етеді. (Бекенов және т.б., 1999). Енді осы ... ... ... ... ... кейбір түрлеріне тоқталып
өтейік (Бекенов және т.б., ... ... ... ... ... ... ... жататын аңдар – шағын және орта мөлшері ... ... ... бар ... ... ... ... выхухоль
(Desmana moschata Linnaeus, 1758). Жұпар терісі бағалы аң, ... саны ... ... оны ... 1920 ... бастап тыйым салынған. Қазір де ол
қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген, оны ... ... ... ... ... қорықтар ұйымдастырылған.
Насекомжегіштер: жоғарғы қатар – жертесер тәрізділер (землеройковые),
солдан оңға: кіші ақтісті (малая белозубка), ұсақ бұрғылау ... ... ... ... ... кутора).
Төменгі қатар: европа көртышқаны (европейский крот), жұлдызтұмсықты
көртышқан (крот-звездорыл), жұпар тышқан ... ... ... жарқанаттылар отряды (Chiroptera blumenbach,
1779).
Қолқанаттылар – Арктика және Антрактида құрлықтарынан басқа жерлерде
кеңірек таралған, ... ұшып ... ... ... бейімделген
сүтқоректілердің өкілділері. Бұл отрядтың көптеген өкілдерінің ... ... зор, ал ... жұқпалы аурулар таратуға қатысуы мүмкін, мысалы
қостісті жарқанат – кожай двухцветный (Vespertilio murinus Linnaeus, ... ... ...... ... (Tadarida teniotis
Raginesgue, 1814) сирек ... ... ... кітабына»
тіркелген.
Солдан оңға: жарқанаттар (летучие мыши) қанішер жарқанат (летучая мышь-
вампир), үлкен жалған қанішер жарқанат ... ... ... ... ... ... ... (молотоглав).
III.Кеміргіштер отряды (Rodentia bowditch, 1821).
Кеміргіштер - әр түрлі орта жағдайында тіршілік етуге бейімделген
жануарлар.
Кеміргіштердің ... ... орны ... ... ... аса
бағалы терісі үшін ауланса, кейбіреулері ... ... ... әр ... ауруларды таратушылар болып саналады.
Қазақстанда кеміргіштер отрядының бағалы терісі үшін ауланатындарға
мыналарды ... ... ... тиін ... белка) – Sciarus vulgaris Linnacus,
1758;
2) дала ... ... ... – Marmotа bobas Muller, ... сұр суыр (серый сурок) – Marmota baibacina ... ... көк суыр ... мензбира) – Marmota menzbieri Kaschkarov, 1925;
5) қызыл суыр (длинохвостый сурок) – Marmota caudata Jacquemont, ... ... ... ... – Castor fiber Linnаeus, 1758;
7) саз кәмшаты (нутрия) – Myocastor coypus Molina, 1782;
8) алып көртышқан (гиганский слепыш) – Spalax ... Nehring, ... ... ... (алтайский цокор) - Myospalax.
Кәмшат (черный бобр) – Castor fiber Linneus
IV. Қоянтәрәзділер отряды (Lagomorpha Brandt, 1855).
Бұл отряд өкілдері барлық құрлықта ... ... ... кәсіптік
және әуесқойлық жолмен ауланады. Қазақстанда бұл отрядтың 2 тұқымдасына
(қояндар, шақылдақтар) жататын өкілдері мекендейді.
Қояндар тұқымдасынан еті, ... мен ... үшін ақ қоян (Lepus ... 1758) ... ... ауланады, ал құм қоян (Lepus tolai Pallas,
1778) жеңіл еті үшін әуесқойлық ... ... ... ... ... болсақ, ақ қоян түрлі ағаштар, бұталар өскен орман, су
бойындағы тоғайларды мекендейді. ... ақ қоян ... ... ... ... ... ... Әсіресе, Қостанай,
Солтүстік Қазақстан, Көкшетау, Павлодар облыстарында ... ... ... ... ... ... Ал ... Қазақстан, Орал,
Алматы облыстарында кең таралғанымен саны онша көп ... Ал құм ... ... ... Шығыс аймақтарында таралған. ... ... және ... бұталар өскен құмды жерлерде, ши, ... ... ... ... көл ... шалғындықтарда, ағаш, бұта
өскен тау жоталарында ... ... Brandt) Ақ ... ... отряды (Carnivora bowdich, 1821).
Жыртқыштардың барлық құрлықта кең таралған шаруашылықта маңызы үлкен.
Көпшілігі кәсіптік және әуесқойлық ... ... Мал ... ... ... таратушылар болып табылатын зиянкес
кеміргіштермен қоректеніп, олардың сан ... ... те ... ... 5 ... өкілдері мекендейді.
1. Иттер тұқымдасы (Canidae Carаy,1821).
Иттер туысы (Canis Linnalus, ... (Canus Lupus ... ... биоценозда алатын орны ерекше. Көбіне ... ... ... ұстап, табынды тазалап отырады. Терісінен
ішік, жылы аяқ киімдер ... ... ... ... ... ... оның 30-35 ... бағалы терісі үшін аулап отыру қажет. Қасқырлар
өзен, көл, арық пен канал бойындағы тоғайлар мен қалың қамыстарды
мекендейді.
Иттер тұқымдасы (Canidae ... ... (Canis ... ... (Canus Lupus ... ... туысы.(Vulpes Linnalus, 1758).
Қазақстанда бұл жыртқыш барлық жерлерде өздері ін ... ... ... ... ескі ... ... ... аса бағалы терісі үшін ауланады. Бірақ оларды ... ... ... ... ... ... 1960 жылы – 62,4 мың, 1968 – 10,9 мың, ... – 1,3 мың, 1990 жылы – 3681, Жалпы Қазақстанда ... 95100 мың ... ... ... ... ... Аюлар тұқымдасы (Ursidae Ceray, 1826).
Бұл тұқымдасқа жыртқыштар отрядының ірі өкілдері кіреді. ... ... бір ғана ... ... туысы (Ursus Linnalus, 1758).
Қоңыр аю (бурый медведь) (Ursus arctos Linnalus, 1758).
Қазіргі кезде қоңыр аю Өгем мен ... ... ... ... ... (60-70 бас), Іле ... ... – 15-20 бас), ... ... Теріскей Алатауында, Кетпен
жотасында сан мөлшері аз; Жоңғар Алатауында, Тарбағатай, Сауыр, Оңтүстік
Алтайда ... ... ... ... жалпы саны 1980 жылдардағы санақ
бойынша Қазақстанда 900-100 болған. Бұл ... еті ... ... ... ... еті мен майы ... медицинасында дәрі ретінде
қолданылады.
Аюлар тұқымдасы (Ursus linnalus6 1758).
Қоңыр аю ... ... (Ursus arctos ... ... ... ... (Procyonidae Banaparte, 1850).
Бұл тұқымдасқа сыртқы түрі мысыққа, түлкіге, жанат тәрізді ... және аюға ... 1 ... 160 ... дейін салмағы бар түрлі
сүтқоректілер жатады.
Жанаттар туысы (еноты) (Procyon Storr, 1780).
Қысқа аяқты ... ... итке ... ... ... және ... таралған. 1935 жылдан 1965 жылға дейін ... ... ... ... ... ... және Приморье
өлкелерінде жерсіндірілген. Қазақстанда алғашқы рет 1953 жылы 43 ... ... (ОҚО ... ... ... ... ... кеміргіштермен қоректеніп, ауыл және орман
шаруашылықтарына пайда келтіреді. ... ... ... ... анықтау – ғылымының алдында тұрған міндеттердің бірі.
Жанат - еноты (Procyon Storr, 1780).
4. Сусарлар тұқымдасы (Mustelidaе Fischer, ... ... ... ... ... маңызы өте зор.
Терісі бағалы, кейбіреулері қолда, фермаларда ... ... ... және ... личинкаларымен қоректеніп, ауыл
шаруашылығына едәуір пайда ... ... ... 6 туысына
жататын 14 түрі мекендейді.
1. Аққалақтар мен күзендер ... ... ... ... ... атауға болады:
1) ақкіс (горнастай) – Mustela erminea Linnaeus, 1758;
2) аққалақ (ласка) – Mustela nivalis Linnaeus, 1766;
3) сары ... ... – Mustela sibirica Pallas, ... ... ... ... – Mustela altaica Pallas, ... сасық күзен (степной хорь) – Mustela eversmanni Lesso, ... ... қара ... ... ... – Mustela Lutreola ... ... туысынан – Martes Pinel, 1792;
Терісі аса бағалы бұлғынды (соболь) – Martes ... ... ... Күну ... ... – Gulo Storr, 1780, ... ... – Gulogulo
Linnaeus, 1758.
4. Борсықтар туысынан – Meles Brisson, 1762, ... – Meles ... ... ... ... ... – Lutra brisson, 1762, ... – Lutra
Linnaeus, 1758, атап көрсетуге болады.
Сусарлар ... ... ... Мысықтар тұқымдасы.
Мысықтар орман, тау, шөл аймақтары мен өзен бойларында ... – ет, ... ... қуыстарды, өте сирек інде тіршілік етеді.
Қазақстанда ... 3 ... ... ... ... ... түрі ... Мысықтар туысынан терісі бағалы және сол үшін ... ... ... ... ... дала ... – Felis libys Forster, 1788.
Шөлді аймақтарды мекендеуге бейімделген – жабайы ... ... ... ... ... жиде, жыңғыл, шеңгел, қарасора
өскен ну тоғайларда тіршілік етеді.
2) Қамыс мысығы ... кот) – Felis chaus ... ... қоға мен тал ... өзен ... ... ... Сілеусін (рысь) - Felis Lynx Linnalus, 1758
Таулы ... ... ... жасап мекендейді. Іле, Күнгей, Жоңғар
Алатауларында бұл ... саны ... ... туысына жататын
қарақұлақ (қаракөл) – Felis caracal, ... ... – Felis ... 1776 және ... ... (барханная кошка) – Felis mardarita Lochl,
1858, сандарының азаюына байланысты Қазақстан «Қызыл кітабына» енгізілген.
Мысық тұқымдастары. Жоғарғы ... ... ... ... ... ... Төменгі қатар, солдан оңға: жолбарыс (тигр), қар барысы
(снежный ... ... ... ... (Uncia Gray, ... - Uncia ... 1775.
Қазақстанда барыс оңтүстік, оңтүстік-шығыс және шығыс аудандарында
таралуда. ... мен Өгем ... ... пен Қырғыз, Іле, Күнгей және
Теріскей Алатауларында, Кетпен ... ... ... ... ... ... Алтайда таралған.
Бұрынғы кездері кәсіптік маңызы бар аңдардың қатарында болған, яғни ... ... ... ... Одан ... ... дүние жүзінде саны азайып
кетуіне байланысты халықаралық табиғи қорғаудың ... ... ... Қабыландар туысы (Acinonyx Brooks, 1828).
Қабылан (гепард) – Acinonyx jubatus Schrebes, 1776.
Қазіргі кезде біздің республикамызда бұл жабайы мысық жойылып ... ... ... ... ғасырларда қабылан Каспий теңізінің шығыс жағалауы
мен Арал теңізіне дейінгі аймақта ... Саны өте аз ... ... ... ... ... ... бұл отрядтың 4 тұқымдасына жататын түрлері кездеседі:
1) қуысмүйізділер тұқымдасы (полорогие) (Bovidae, Gray, ... ... ... ... ... олар бағалы
шикізаттар – ет, тері, мүйіз, тұяқ береді. ... бұл ... ... ... 5 түрі ... ... – Gazella Blainville, 1816, қарақұйрық (джеиран) –
Gazella ... ... 1780. ... Маңғыстау түбегіне
дейінгі аралықта кездеседі;
бөкендер туысынан – Saiga Gray, 1843, ... ... киік ... ... ... ... ... туысынан – Capra Linnacus, 1758, таутеке (сибирский горный
козел) - Carpa sibirica Palles, ... Тянь - ... ... ... ... ... ... (баран) – Ovis Linnacus, 1758.
1) Арқар (баран) - Ovies ammon Linnacus, 1758.
Сыр бойы ... ... ... ... Шу Іле ... ... Алатауында, Сарыарқа тау жоталарында, ... ... ... ... ... Жабайы дала қойы немесе Үстірт арқары (муфлон) – Ovis orientalis
Gmelin, 1774.
2) Бұғылар тұқымдасы (олени) – Cervidae Gray, ... ... – Cervus ... ... ... олени) – Cervus elaphus Linnaсus, 1758.
Маралдар Қазақстан жерінде Талас, Іле, Күнгей және ... ... ... Жоңғар Алатауы, Тарбағатай, Сауыр ... ... ... ... – аса ... еті мен ... ... «алтын мүйізі» үшін ауланатын аң. Әсіресе, сүйектенбеген жас мүйізі
өте жоғары бағаланады. Одан пантокрин дәрісі жасалынады. Ол ... ... ... ... ... ... жолдарында, т.б. органдарға ... ... ... ... ... 6 мыңнан астам ... ... бар. Олар ... 5,2 мың ... дейін маралдың жас
мүйізін дайындайды. Бұл шаруашылықтарда өсіп есейген әр ... 5-5,3 ... ... ... ...... Gray, ... – косуля - Capreolus capreolus Linnacus, 1758.
Қазақстанда Алматы, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан облыстарының орман – жоталарында
таралған. Ертеректе дәмді еті үшін жыл ... ... ... ... ... кезде бар – жоғы әуесқойлық жолмен 200 – 250 ... ... сырт ... аяқ ... төсеніш, қайыс былғары жасайды.
Соңғы кезде етімен ... ... ... ... Одан ... сыйлық
бұйымдар жасалады.
Арқар - Ovies ammon Linnacus, 1758.
Бұландар туысы ... – Alcer Grаy, ... – Alcer alser ... ... ... 10 ... кездеседі. Әсіресе, Жайық, Есіл,
Тобыл, Елек, Ертіс өзендерінің ... ...... ... Дәмді етімен сәнді мүйізі үшін есепсіз ... ... XIX ... ... ... саны күрт азайып кеткен. Одан кейін
қорғауға алу нәтижесінде оның саны өсіп, 1972 ... ... бұл аң ... ... ... ауланатын болды. Республика жерінде бұланның негізгі
мекендері – қайың, самырсын, шырша, қарағай өскен орман алқаптары.
2) Құдырлар ... ...... Grаy, ... бұл ... бір туыс – құдырлар жатады.
Құдыр туысы – Moschus Linnacus, 1758.
Республикамызда Шығыс Қазақстан облысының таулы, ... ... ... Жалпы есеп бойынша Қазақстанда шамамен 1000-1200
құдыр бар. Ерте ... бері ... және ... ... ... өнеркәсібінде құдырдың «мускус» бездері ... ... ... саны өте аз ... Қазақстанда әуесқойлық жолмен
жылына оның 15-20 – сы ғана ұсталады.
3) Жабайы ... ... ... ... – Suidae Gray, ... немесе доңыздар – жұптұяқтыларға жататын орташа келген жануар.
Қазақстанның барлық облыстарында кездеседі. Әсіресе, Алматы, ... ... ... ... ... ... қопалар мен батпақты
жерлердің тұрғыны деп есептейді. Іле Алатауында олар ... ... ... ... 3500 м ... ... ... Жабайы шошқа тұяқтылардың
ішінде кәсіптік және әуесқойлық жолмен ... ... ... Орта есеппен
әр доңыз 50 кг ет, 10 кг май, 250 дм2 тері және 0,5 кг қыл ... ... 2500 ... шошқаны аулап 100 т сапалы ет дайындап
тұруға болады.
VII.Тақтұяқтылар отряды.
Бұл отрядқа қазірде 3 ... ... ... ... ... тек жылқы тұқымдасына жататын түрлері кездеседі.
Жылқылар тұқымдасы.
Тұқымдастың өкілдері ашық далада ... ... ... Африкада
және Азияда таралған. Жабайы жылқылар – үй жылқыларының тегі. Қазақстанда
бұл тұқымдасқа жататын 1 түр – ... ... ... – Equus hemionus Pallas, ... ... ... ... жерсіндіру 1953 жылы
басталды. Сол жылы Арал ... ... ... ... 8 құлан жіберілді. 1982 жылдан бастап құландарды ... ... ...... ... ... қолға алынды.
Ал 1986 жылы Бетпақ даланың оңтүстік шығысында Андысай шағын қорығына
жіберілді. Бұл ... ... ... ... өніп - ... ... ... дәмді еті үшін кәсіптік жолмен ауланатын аңдардың бірі болатын.
Оның бауыры көз ... ... ал ... ... ... ауруларын
емдеуге пайдаланылған. Сол кезде қазақтар қысқа азық ретінде құлан етін
көптеп дайындайтын болған.Қазіргі ... бұл аса ... ... саны бүкіл
дүние жүзінде азайып кетті. Сондықтан да құлан ... ... ... кітабына» енгізіліп, қорғауға алынған. Қазақстанда
келешекте Үстіртте, Еділ – Жайық өзенді аралығында, Бетпақ дала мен ... ... ... ... ... ... (Бекенов және т.б., 1999)
Құлан – Equus hemionus Pallas
VIII. Ескекаяқтылар отряды – Pinni – Pedia Jlliger, 1811.
Ескекаяқтылар ... ... суда ... Олар ... бала туу және түлеу үшін жағаға шығады.
Бұл ... ... ... (настоящие тюлени)-Рһосіdae Gray,1821
жатады. Бұл тұқымдасқа жататын андардың суда тіршілік ... ... ... сол ... ... ... ... Итбалық дене тұрқы
1,2 м-ден 6,5 м-ге дейін, салмағы 50-60 кг –нан 2-3,5 т-ға дейін ... оның ... ... итбалығы ғана кездеседі.
Каспий теңізінде мекендейтін итбалық жалпы саны ... 500-600 ... ... - ... ... бар аң, ... ... жыл сайын
160 мыңға жуық итбалық терісі дайындалған. Олардың майлары ... ... ... бас ... ... Майын және белогын
медицинада және парфюмерияда кеңінен қолданады. Итбалықтың майын ... ... ... ... медициналық «балық» майын жасау үшін
пайдаланады.
Нағыз итбалықтар (Настоящие тюлени). Жоғарғы қатар, ... ... ... ... ... буылтық нерпа (кольчатая нерпа), каспий
итбалығы (каспийский тюлень), ларга. ... ... ... ... ... ... заяц), тюлень Уэделла, теңіз қабыланы (морской леопард),
жерорта ... ... ... ... ... ... территориялық белгілері
2. Өсімдіктерді территориялық белгілері бойынша аудандарға бөлу
3. Солтүстік Қазақстанның ресурстық ерекшеліктері
4. Шығыс Қазақстанның ... ... ... ... ... ... Батыс Қазақстанның ресурстық ерекшеліктері
7. Солтүстік Қазақстанның бағалы өсімдіктер қоры
8. ... ... ... ... ... ... ... бағалы өсімдіктер қоры
10.Оңтүстік Қазақстанның бағалы өсімдіктер қоры
№ 14 Тақырып
Қазақстанның негізі кәсіптік ауланатын және сирек кездесетін жануарларын
есепке алу қажеттілігі ... және оның ... ... ... ... ... және ... кездесетін
жануарларын есепке алу тәсілдері туралы түсінік
• Арқарды, ақбөкенді және ителгіні есепке алу тәсілдері
Қазақстан Үкіметінің 1995 жылғы 21 ... ... ... ... ... ... алу және ... дүниесіне
мемлекеттік кадастр жүргізу туралы №1153 қаулысына сәйкес Қазақстан
Республикасы ... және ... ... ... ... ... ... негізгі кәсіптік ауланатын және сирек кездесетін
жануарларын есепке алу тәсілдерін» (2003) ... ... Бұл ... редакторы – профессор А.Б. Бекенов.
Жануарларды есепке алу тәсілдері біріңғай жоспармен жасалған, ... ... ... ... бар тәсілдері сипатталған және олардың
экологиялық дәлелдеуі бар. ... және ... ... ... ... ... ... тәртібі және қажетті
құжаттарды дайындаудың реті, қаражат және ... ... ... ... ... нұсқаудан өткізіп дайындау регламенттері
берілген.
Қажетті мәліметтер жинау реті және ... ... ... ала
жоспарлау толық сипатталған. Жануарларды нақты ... ... реті ... ... ... ... және есептеу мәліметтерін жазу
формалары толық сипатталған. Жануарларды кәсіптік аулаудың мөлшерін анықтау
реті келтірілген.
Методикалық ... ... ... ... ... қалай есепті
құрастыру керек екендігі ... ... ... ... ... ... методикалық нұсқауды Қазақстанның барлық аймақтарында,
ландшафтарында жануарларды ... ... ... ұйымдастыруға пайдалануға
болатындығы туралы айтылған.
Жоғарыда аталған методикалық нұсқауда ақмарал (блогородный олень),
арқар, Үстірт арқары, ... ... ... ... (выхуколь), ителгі
(балабан), бүркіт (беркут), аққұйрық су бүркіті (орлан белохвостый),
қырғауыл (фазан) және шек ... ... ... ... ... ... ... және өте пайдалы жануарларды есептеу тәсілі берілген.
Аталған методикалық нұсқау орыс ... ... біз бұл ... ... ... ... ... болу үшін сол жоғарыда
аталған «Методы учета основных охотничье-промысловых и ... ... ... (2003) ... тек ... ... және ... есепке алу тәсілдері туралы мәліметтер келтіріп кетейік.
Ақбөкен (сайгак). Ю.А.Грачев (2003) ... ... ... ... ... алу ... ... шөл, жартылай шөл және дала аймақтарының ашық
және тегістік кеңістіктерін мекендейді. Олар ... ... ... және Еділ ... ... ... көлі, оңтүстігінде Тянь – ... ... ... облысы шекарасына дейінгі кең - ... ... ... ... территорияда ақбөкендердің жалпы саны
жер ... ... ... ... ... ... оларды есепке
алудың жалғыз жолы – ол авиацияны ... ... ... ... ... алу XX ... 50-
жылдарынан басталды. Есептеу тәсілдері Зоология институтының сүтқоректілер
лабораториясында ... ... 1957; ... ... 1982 және ... 2003), сол ... бұрыңғы істелген жұмыстарды пайдалана
отырып, өзінің методикалық нұсқауын ... және ... ... ... ... (2003) ... Қазақстанда ақбөкендердің 3 популяциясы
мекендейді: 1) Бетпақдала және оған ... ... 2) ... және
оған жақын территориялар; 3) Орал – Еділ өзендері аралықтары. Бұл ... ... ... ... ... есепке алу
әрқайсысында жеке жүргізілу керек.
Соңғы мәліметтер ... ... 2008; ... ... 2008 жылы ... 1 ... Қазақстандағы ақбөкендер саны – 60 мың Қазақстанда 1970
жылдары ақбөкен саны 1 млн ... ... ... ... ... ... қар ... кейін жүргізген
дұрыс, өйткені осы кезде ақбөкендердің ақ түрлері өсімдіктер жабынының және
топырақтың қара күрең ... ... ... ... осы ... ... миграциясы басталып, олар
қыстаған жерінен солтүстікке қарай қоныс аудара бастайды және салыстырмалы
аз территорияда болады.
Тағы бір ... ... ... ... есепке алуды жаз
айларының соңында жүргізген болса, онда жоғарыда келтірілген ... 1) ... ... ... ... ... күйіп кеткен
өсімдіктер жабыны фонында есепке алуды қиындатады; 2) жаз ... ... ... ... көктеммен салыстырғанда анағұрлым
артық болады. Сондықтан ... ... ... ... ... көбейтеді.
Есептеу жұмыстарын қыс айларында жүргізу тиімсіз, өйткені ақбөкендердің
терісінің ақ ... ... ... ... ақбөкендерді есептеу жұмыстарын жүргізу ең қолайлы мерзім 20
наурыздан 2 сәуірге дейін, ... ... ... ... ... ... ... дайындау.
Қазіргі уақытта ақбөкендерді есепке алу жұмыстарына методикалық
жетекшілік ететін ... ... ... және ... ... Институты, ал есепке алу жұмыстарын ... ... ... жағын Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылық министрлігіне
қарайтын .”Охотзоопром” ... ... ... ... және еңбек шығыны.
Қазіргі уақытта ақбөкендерді есепке алуды ... ... ... ... ... ... ақбөкендерді авиация көмегімен есепке алу
үшін 160-200 сағат ұшу ... Ол үшін ... ... ... ... ... немесе тікұшақтары. АН-2 ұшағымен және ... ... үшін ең кем ... 3 адам ... ... 1 адам
пилоттың кабинасында, 2 адам оң және сол қанаттары жағында отыру керек.
Жұмысты техникалық қамтамасыз ... ... ... ... ... жарайтын ұшақтар – АН-
2, ЯК-18, тікұшақтар – КА-26, Ми-4, МИ-8 және т.б. ... ... ... 1) ... 2) ... 3) кішкентай магнитофон, 4)
фотоаппарат, 5) дүрбі, 6) топаграфиялық ... ... 1: 1000000 ... ... ... дайындау және оларға нұсқау беру.
Есеп жүргізетін авиа бригада есептеу ... ... ... ... ... ... жұмыстың жетекшісі, сол және оң
борттарындағы бақылаушылар кіреді. ... ... ... ... ұшар ... және ұшып бара жатқанда тәжірибелі
қызметкерлер жаттығулар жүргізу ... ала және ... ... ... ... ... ... жайылатын территориялар туралы сұрау
жүргізіп, мәліметтер жинау қажет. Жануарлардың шоғырланған аудандарды аң
аулау ... ... ... ... ... ... болады. Мұндай алдын ала жүргізген жұмыстар нәтижесінде
ұшудың санын азайтып, ... ... ... ... ... ... жүргізілетін территорияны алдын ала бөлу.
Алдын ала жұмыс жүргізілетін территорияларды картаға қарап бір ... ... ... бөліп қою қойылған мақсатқа сәйкес болады.
Мұндай алдын ала ... ... ... қою ... сол ... ... ... әртүрлі құрылыс объектілерін
және т.б. нәрселерді ескере отырып ... ... ... ... ... ... алу жұмыстары жеке:1) ... 2) Шу және ... ... ... 3) ... ... өлкесі мен
Арал маңындағы Қарақұмдар арасының ,4) ... ... және ... ... және т.б. ... ескере отырып жүргізілуі ... ... ... ... ... алуда жеке көңіл бөлінетін
нәрселер: 1) ... ... ... ... Ембі ... ... 2) Ембі өзені
мен Солтүстік Үстірт аралығы және т.б. Ал енді ... ... ... ... жеке ... ... ... 1) Орал мен
Қамыш Самарск көлдері ... 2) ... сор ... және ... ... ... және т.б.
Есептеу жұмыстары жүргізілетін территорияларды былайша алдан ала
карталарды зерттеп, учасклерге бөлу дұрыс ... ... ... ... ... жер ... ... өңдеуге мүмкіндік
береді.
Далалық жұмыстарды жүргізу.
Ауа райы жағдайы және ... ... ... уақыты.
Ақбөкендерді есепке алу ұшақ ұша алатын ауа райы жағдайында ... Жел ... ... ... есептеу жұмыстарын жүргізу қиынға соғады.
Жұмыстың жетекшісіне ... яғни ... жел ... жағдайда маршрутты
картаға түсіру қиынға соғады. ... таң ... және ... ... ... ұшқан дұрыс нәтиже береді.
Бақылау жүргізу және жазып алу.
Ақбөкендер Қазақстанда өте кең кеңістікте таралғанына ... ... алу ... сол территориялардың кейбір учаскелерінде ғана
жүргізіледі де, ... ... ... ... (бір ... бір
бөлігіне қатысты жасалынған қорытынды оның басқа бөліктеріне де тарату)
әдісімен ... ... ... ... алу бір-бірінен 10-15 км
қашықтықта қатарласа салынған маршруттарда ... Ол ... ... ... немесе батыстан шығысқа қарай салынады.
Маршруттардың ... әр ... ... ... байланысты салынады.
Жануарлардың жасын және жынысын анықтау.
Қосымша мәлімет ретінде мүмкіншілігінше ақбөкендердің жынысын көрсеткен
дұрыс, негізінен мүйіздері бар - ... ... Ол үшін ... Кейде жануарлардың тек еркектерінен немесе тек ... ... ... ал ... олар ... болады. Ақбөкендердің
жынысын толығырақ анықтау үшін ... ... ... ... ... пайдаланылады.
Жануарлардың санын есептеу.
Бастапқы мәліметтерді есептеуге дайындау.
Борттағы журнал бойынша картада көрсетілген маршруттарда ... ... ... ... ... ... ... қосып салыстыру арқылы олардың жалпы
мекендейтін ... ... яғни ... ... Әр бір
маршруттағы ақбөкендердің саны есептеледі. ... ... ... бәрі ... ... таралған территориясының ауданы
есптеледі.
Жануарлардың санын есептеудің реті.
Экстрополяцияланған жануарлар саны (N) мынадай формуламен есептеледі:
1 n
N = z ( S – q ) + n,z = —— ∑ z1 , z1 = —— ... 1 ... z – ... ... ... ... ... – экстраполяция жасалатын территорияның мөлшері, км2 ;
q-барлық маршруттардағы есептеу учаскелердің мөлшерінің жиынтығыы;
n-барлық маршруттардағы кездескен жануарлар саны;
n1 – бірінші маршруттағы кездескен ... ... - ... ... есептеу ауданының мөлшері, км2 ;
z1 - бірінші маршруттағы жануарлардыың ...... ... - ... маршруттар мөлшерінің жиынтығы.
Экстрополяцияланған сандардың m(n) статистикалық қателігі мынандай
формула бойынша ... (n) =√ — ∑ (z-z) ... ... ... жеке учаскелерде жүргізілген болса (а,б) және ол
учаскелер бір-бірінен әртүрлі қашықтықта орналасса, онда ... ... ... (N0) сол жеке ... сандарын қосады.
(N0) = Na+Nb+
Мұндағы Na Nb – «а» және «б» ... ... №1 ... ... бағалау.
Барлық территориялардағы жануарлардың экстрополяцияланған ... ... (m(N0)) ... ... ... = √m2 (Na)+m2 ... m(Nа), m(Nв) – учаскелердегі жануарлардың санын бағалаудағы №2
формула бойынша ... ... ... ... (z0) ... ... ... мынадай
формуламен есептеледі:
Z0 = N0 ∕ S0 ... - ... ... ... ... ауданы.
Жануарлардың санын бағалаудың сенімді шегін есептеу үшін қосымша мөлшер
А есептеліп шығарылады.
A = m(N0) / N0 – n0 ... n – ... ... ... ... кездескен
жануарлардың жалпы саны. Одан әрі мөлшері есептеледі.
t1 = 1/(0,61+A) t2 = 3,28 – t1
Бұл формула көмегімен ... (Nm) және (Nж) ... ... ... деңгейі 95% болған жағдайда). Мынандай формула бойынша:
N1=N 0 - t1 * m (N0) Na = N0 + t2 m (N ... ... ... ... ... ... ... Жалпы бөлім.
2. Ақбөкендердің санын есептеу.
3. Ақбөкендердің экологиясы туралы мәліметтер.
4. Алынған мәліметтерді ... ... ... есеп ... ... негізгі мәліметтер:
мезгілі, есептеуге қатысушылар құрамы, авиатехника ... ... ... Ауа райы ... ... ... саны, маршруттардың ұзындығы,
зерттелген территория ауданы, кездескен ақбөкендердің жалпы саны.
«Ақбөкендердің ... ... ... ... саны ... ... мәліметтер әртүрлі тығыздықтағы популяциялар бөлу арқылы
дәлелденді. Маршруттар және ақбөкендердің ... ... ... ... ... ... ... және олардың территориялық
таралуы» бөлімінде ... ... ... ... ... осы ... ... жыныстық және жастық құрамы туралы мәліметтер
келтіріледі.
«Алынған мәліметтерді талқылау» бөлімінде түр популяциясының ... ... ... ... ... ... ... және
кеңістіктегі құрамының өзгеру бағыттары көрсетіледі.
Ителгі ... ... ... ... Н.Н.Березовников (2003) ұсынған, төменде
сол тәсілдің жобасы келтірілген.
Есепке алу тәсілдері.
Маршруттық іздеу тәсәлдері.
Ителгілердің мекендей алатын, ұя ... ... жаяу ... ... ... ... ... бос жартастар массивтері және тау сілемдері,
арналар, өзендер ... ... және ... ... ... ... ... тәсілі
Машинамен ұзақ маршруттарға шығып, барлық ... ... алу. Күз, қыс ... ... нәтижелі болады, өйткені бұл
мезгілдерде ителгі жиірек ... ... тау және өзен ... ... тау ... ... ... бойында.
Авиация көмегімен есептеу
Есептеу жұмыстары, негізінен МИ-8 тікұшағын пайдаланылып жүргізіледі.
Тікұшақта ... ... 5 ... ... ... 2 ... сол және ... 1 адам ұшқыштың кабинасында, әр ... ... ... ... ... ... жазулары керек.
Бақылау алаңдарындағы есептеу жұмыстары.
Бұл тәсіл, негізінен ерекше қорғалған территорияларда, ... ... ... ... ерекше қорғалатын территорияларда
ителгілердің ұялары жыл бойы бақылауда болады. Мысалы, бұл ... ... ... ... ... ... ... жүргізу.
Қазақстанның Оңтүстік–Шығыс региондарында (Алматы, Талдықорған, Жамбыл,
Шымкент, Қызылорда және т.б.), ірі-ірі ... және нан ... ... ... және ... (воробьи) көптеп
шоғырланған. Ителгі аталған құстарға шабуыл жасайды. Сондай жерлерде биік
үйлердің шатырында отырып ... ... ... ... және есептеуді жүргізу мезгілдері.
Ителгілердің Қазақстанда кең таралуына байланысты ... ... ... ... ... ... мақсатқа сәйкес болады.
Есептеу жұмыстарын ителгілердің мекендейтін аудандары соңғы жылдары ... ... ... бастау керек.
1. Алматы облысы (Шу-Іле таулары, ... ... ... Сюгаты, Кетмен, Шарын, Жоңғар Алатауы сілемдері, Матай, Шолақ,
Малайсары, Шебенді және ... ... ... облысы (Тарбағатай жотасының солтүстік және батыс
беткейлері, Мыңырақ, Зайсан, Қалбы тау өлкесі, Нарын ... ... ... ... ... ... ... Делбегетей,
Семейтау және т.б. таулары).
3. Қостанай ... ... ... ормандары, Терсек, Аман-Қарағай,
Сыпсын).
4. Маңғыстау облысы ... ... тау ... ... ... ... байланысты учаскелер белгіленіп
бөлінеді.
Есептеу жұмыстарын сәуір-мамыр айларында ителгілер ұя салатын мерзімде
жүргізген дұрыс.
Ұйымдастыру-дайындау ... ... ... алу ... тапсырыс беруші мекеме және тапсырыс
орындаушы мекемелердің бір-бірімен келісілген ... ... Бұл ... орындаушылар жұмыс жүргізілген орындар, есептеу
уақыты көрсетіледі.
Қаржы және еңбек ... алу ... ... қаржыдан және табиғатты қорғау қоры
есебінен жүргізіледі. Есептеу жұмыстарының жалпы ... ... ... алу ... ... ... ... және ғылыми өңдеу жұмыстарын төлеуден және осы жұмыстарды орындауға
қажетті құрал-жабдықтарды сатып алуға кеткен қаржыдан құралады.
Техникалық қамтамасыз ... ... алу үшін ... ... жүре ... ... ... ал ұзақ уақытқа экспедицияға шығу үшін жүк машиналары ... және т.б. ... ... ... 10-12 рет үлкейтетін дүрбі, далалық
күнделік, ... ... ... ... ... есептеуші топта бинокулярлық телескоп (100 есе ... ... ... ... ... ірі масштабты
топографиялық карта, теңіз бетінен биіктікті анықтайтын ... ... ... ... ... ... ... (таразы, штангоциркуль
сызғыш, өлшеу ленталары және т.б.) болу керек.
Жұмыс орындаушыларды дайындау және ... ... ... алу үшін 2-3 ... мамандығы бар мамандардан топ
құралады, ол топтың жауапты орындаушысы бекітіледі.Әр топқа бірге ... бір аңшы ... ... ... әр ... ... ... ретінде жергілікті бір зоолог бекітілуі керек.
Далалық жұмыстарды жоспарлау.
Алдын ала және қосымша мәліметтер жинау.
Есептеу жұмысы ... ... ... ... ... ... танысудан, орнитологтардан, аңшылардан обаға (чума)
қарсы станциялар ... ... ... ... ... ... өту керек. Жүргізілген жұмыстың сапасын арттыру үшін
жергілікті халық өкілдерімен тығыз байланысып, ... ... ... ... ... ... жоспары үшін территорияларды алдын ала бөлу.
Бар мәліметтерге сүйене отырып әр облыстың территориясында таулы және
орманды ... өзен ... және ... ... ... ... маршруттық іздеу жоспарлары жасалады. Есептеу маршруттары
жасалып картаға түсіріледі.
Бақылау жүргізу.
Ителгінің ... ...... ... (песчанка) және торғайлардың (воробьи) ... ... ... ителгілердің сүйекті қоректері. Осындай көрсеткіштер болса сол
маңайдағы ... ... жаяу ... ... ... ... болады. Сосын сол ұяларды бақылауға алу керек.
Табылған ... ылғи ... ... ... ... оның орналасқан
жерлері де картаға ендіріліп белгіленеді.
Далалық жағдайда зерттелетін құстың түрін анықтау.
Ителгі – ірі сұңқар, ... ... ... жоғары жағы қара-
қоңыр, төменгі жағы сары-қызыл, ақшыл, тамшы тәрізді қоңыр ... және ... ... жағы ала-құла, шұбар. Басы арқасынан
ақшылдау. Балауыз – көз айналасындағы дөңгелек және ... ... ... ...... ... тырнақтары- қара. Ителгінің ұрғашылары
еркектерінен ірілеу. Ұрғашылардың қанаттарының ... – 370-410 мм, ... – 375-385 мм, ... ... ... ... – 700-800 гр.
Есепке алу мәліметтерін жазу.
Маршруттық ізденіс барысында күнделікке ... ... ... жотаның аты, шатқал (ущелье, урочища) аты, оның ұзындығы, есепке алу
алқабының ені, ұялардың және жалпы кездескен ... ... жеке ... ... ... ... бұл ... есебінің кестесі біріктіріледі
(14-кесте).
14 - кесте
Ителгілерді маршруттық есепке алу нәтижелері (Березовиков,2003)
| № |Аты ... |
|1 ... ... ... |
|2 ... ... ... баурайы |
|3 |Шатқал ... ... ... |
|4 ... жылы |15 ... 1996 жыл |
|5 ... ... ... |14.00-18.00 |
|6 ... ... |2км |
|7 ... ... ені |500км |
|8 ... ... |1 ... км |
|9 ... ... ... ... ... |1 ... |Ұялы жұп (ұя) | ... ... жұп |1 ... ... ... | ... ... аты, тегі | ... ... ... ... күні, айы, жылы,
маршруттың басталған және аяқталған ... ... ... ... ... ... бойынша қанша км екендігі, кездескен жеке ұялық
және территориялық жұптар, кездескен уақыты және жері ... ... Бұл ... бәрі күнделікті жазылып, картада белгіленеді.
Есептеу жұмысы біткеннен кейін алынған мәліметтер өңделіп, ... ... ... алу ... ... ... |Аты ... |
|1 ... ... ... Мойынқұм |
|2 ... алу ... ... ... ... Фурмановка |
|3 |Күні, айы, жылы ... |
|4 ... ... ... ... |
|5 ... ... |500 км |
|6 ... ... ені ... |
|7 ... ... |500 ... км |
|8 ... ... ... шөл |
|9 ... | ... ... жұп (ұя) |1 ... |Территориялық жұп |1 ... ... ... |3 ... ... аты, тегі | ... ... және әкімшілік аудандарда кесіп өткен маршруттық
есептеу нәтижелері 16-кестедегідей жинақталады.
Ұялар туралы карточка толтырғанда №3 ... ... ... шатқал, ең жақын елді мекенге дейінгі қашықтық ... ... ... ... ... ... ... формада жазылады (18-
кестеде).
№4 географиялық навигациялық ... (ГНЖ) ... ... ... мекен-жайдың қысқаша ландшафтардың сипаттамасы беріледі.
16-кесте
Шығыс Қазақстан облысында автомабильді көмегімен ителгілерді есепке
алудың нәтижелері 25-31.05.1996 (Березовиков, 2003)
|№ |Регион маршрут ... | ... |
| | |айы, |км |н ... ... алынады |
| | ... | ... км | |
| | | | | | |
| | | | | ... |
| | | | | |жұп ... жұп | |
|1 ... ... ... |25.05 |140 |140 | | | |
| ... ... | | | | | | |
|2 ... тау ... |26.05 |80 |80 |1 | |1 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| | |27.05 |100 |100 | | | |
|3 ... ... ... | | | | | | |
| ... ... |28.05 |50 |50 |3 |1 |1 |
| ... |28.05 |60 |60 |2 | |1 |
| ... |29.05 |40 |40 |1 |1 | |
| ... |29.05 |150 |150 | |1 |2 |
|4 ... ... Боран - |29.05 |200 |200 | | |1 |
| ... | | | | | | |
|5 ... |30.05 |35 |35 |1 | | |
|6 ... солтүстік | | | | | | |
| ... | | | | | | |
|7 ... - ... |30.05 |200 |200 |3 |2 | ... |6 |855 |855 |11 |6 |8 ... аты, жөні | ... ... ... ... ... ... 17 –
кестедегідей дайындалады.
17 – кесте
1996 жылы 10 – 11 мамырдағы Маңғыстау облысындағы ителгілерді авиация
көмегімен жүргізілген есептеудің нәтижелері (Березовников ... ... ... ... алынды ... |
| | ... км| | |
| | | |Жұп ... дара | |
|1 ... |328 |1 |5 |7 |
|2 ... ... |256 |2 |3 |7 |
|3 ... ... |54 | |4 |4 ... |638 |3 |12 |18 ... аты, | ... | |
18 – ... туралы карточкалар
|1 |Түр |
|2 ... ... |
|3 ... |
|4 ... |
|5 ... |
|6 ... орналасуы |
|7 ... ... |
|8 ... ... |
|9 ... ... ... ұя ... ... ... ... ... ... түрі, жартастың
көрінуі, шардың қуысы және т.б.). Жер бетінің биіктігі, экспозиция.
№7 ... ... және ... ... ... ... ... келтіріледі. Сыртқы диаметрі, лотканың диаметрі,
лотканың тереңдігі, ұяның биіктігі.
№9 ұяның тексеріп танысудың нәтижесі, күні, айы, ... ... ... ... жұмыртқалар саны, балапандар саны, олардың
ерекшеліктері, ұяда ... ... ... ... ... ... аты.
Жануарлардың санын есептеу.
Алғашқы мәліметтерді есептуге дайындау.
Ителгілердің санын есептеу кезіндегі кедергілерді кестедегі мәліметтер
әр шатқал, жота немесе ... ... ... ... ... ... ... қорытынды жасалады.
Ителгілердің санын есептеудің реті.
Түрдің санын есептеу. Есептеу ауданын ... ... ... ... ... ... ... мөлшері, |Есепке кірген |Особьтар тығыздығы |
| ... км ... ... км) |
|1 |50 |6 |1,2 |
|2 |60 |9 |1,5 |
|3 |40 |8 |2,0 ... |150 |23 |1,5 ... территорияда (жота, орман массивті және т.б.) ителгі
популяциясының ... ... ... ... ... ... ... анықталады. Ол нақты территориядағы ителгінің
санын анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... массив бойынша
осылайша жүргізілген жұмыстардың нәтижелерін 20-кестедегідей көрсету қажет.
20-кесте
|Территория аты |Ауданы, ... км ... ... |
| | ... жұп |Территориядағы жұп|
|Торайғыр, 1996 |600 |1 |1 ... 1996 |400 |1 |- ... |400 |1 |- ... |1000 |2 |1 ... |2400 |5 |2 ... ... реті.
Ителгілер туралы мәліметтерді сақтау үшін компьютерлік бағдарлама жасау
керек. Ителгілер туралы барлық мәліметтер ... ... ... ... ... ... ескертетін нәрсе, ителгі коммерциялық қызығушылық көп болғандықтан,
ол мәліметтер жабық болуы керек.
Есеп құрастыру.
Есеп мынандай бөлімдерді қамтуы керек.
1. Жалпы бөлім.
2. Түрдің ... ... ... ... және ... жайлары туралы мәліметтер.
4. Нәтижелерін талқылау.
5. Тұжырымдар.
6. Қосымша.
Жалпы бөлімде есепке алу жұмыстары туралы ... ... ... ... алу ... ауданы, есептеушілер құрамы, ауа райы жағайы,
есептеу тәсілін таңдаған ... ... ... ұзақтығы кездескен
ұялар, территориялық жұптар туралы көрсетілуі ... ... ... ... ... ... ... Кәсіптік ауланатын жануарлар туралы түсінік
3. Арқарды есепке алу тәсілдері
4. Есепке алуды жүргізу мерзімдері
5. Далалық жұмыстарды жүргізу ... ... ... алу ... Ителгіні есепке алу әдістері
8. Жануарлар дүниесінің кадастрі туралы түсінік
9. Ақбөкендер ... ... ... іздері бойынша есепке алу мерзімдері
№15 тақырып
Қазақстан балықтары. Құстар әлемі
• Қазақстан ихтиофаунасын зерттеудің қысқаша тарихы.
• Қазақстанның қазіргі ... ... ... ... ихтогеографиялық бөлу (облыс бөлімшесі,
провинция, округ, учаске)
• Қазақстандағы құстардың түрлер ... ... ... ... ... ... ... құстардың таралуы.
• Қазақстанда ұя салатын, қыстайтын, кездейсоқ келетін, Қазақстан ... ... ... ... су ... мекендейтін балықтарға зерттеу ХVІІІ
ғасырда ... ... ... ... жүргізген жұмыстарынан
басталады. Паллас Петербургтен ... ... ... Обь, ... ... және ... зерттеді.
Ал Арал теңізін мекендеген балықтар туралы ғылыми ... 1820 жылы ... және ... ... ... ... еңбектерінен
көруге болады. 1840ж. Қазақстан ихтиофаунасын ... ... ... ... ... және ... (1844-1879)
еңбектері әсерін тигізді.
Н.А.Северцов 1857-1879 жылдары Қазақстанға және Орта ... ... ... 1869-1871 жылдары Азияға 4 саяхат ... ... ... Шу, ал ... ... ... ... жинады.
Н.А.Северцовтың Сырдариядан жинаған балықтары профессор К.Ф.Кесслер
өңдеп, 1872 жылы ... ... ... деген еңбегінде
жариялады, Кесслер А.П.Федченконың жинаған ... ... 1874 ... ... ... өз ... Н.М.Пржевальский де қосты.
1876-1877 жылдары ... ... ... Іле ... ... жылы ... бассейнінен А.М.Никольский және Л.С.Берг балықтар
жинады. Қазақстан су қоймаларын, балықтарын ... 1917 ... ... П.Г.Игнатов, В.В.Черепанов өз үлестерін қосты.
1929 жылы бүкіл одақтың ... ... ... Арал ... ... шаруашылығы станциясын ұйымдастырды. Осы ... ... ... ... ... Арал теңізі гидрофаунасын тереңірек
зерттеді (А.Л.Бенинт, Н.А.Гладков, В.Я.Панкратова, ... ... ... ихтиофаунасын зерттеуге КСРО ... ... ... ... ... үлес ... ... 1940 жылдар арасында).
Балқаш бассейнінде ең ірі Кеңес балық ... ... ... зерттеулер жүргізді. Экспедиция Балқаш көліндегі ... ... ... жылдары Алакөл ихтаофаунасын толық зерттеді.
Талас өзені бассейні ихтиофаунасын 1926 жылы Д.И.Кашкоров зерттеді.
Зерттеу мәліметтерін 1928 жылы ... ... ... озер ... және ... ... ... деген еңбегінде жариялады.
Орталық және Солтүстік Қазақстан көлдері ихтиофаунасын 1930 жылдары
П.И.Усачев және т.б. зерттеді.
1940 жылдары ... және ... ... тауы ... ... ... ... Каспийде бүкіл каспийлік ғылыми балық
шаруашылығы экспедициясы зерттеулер жүргізді. Ол экспедиция ... ... ... және ... ... зерттеді.
Қазақстан ихтиофаунасын зерттеудің келесі кезеңі Ұлы Отан соғысынан
кейін ... ... ... ... Зоология институтында
ихтиология және гидробиология секторы, сосын ... ... Ол ... Арал ... - А.В. Володкин) және Балқаш (директоры -И.П.Серов)
бөлімдері директорларының және Алтай ... ... - ... ... ... ... Отан соғысынан кейінгі жылдары стационарлық зерттеу жұмыстары,
негізінен, үш балық ... ... - ... Балқашта және Зайсанда
жүргізілді. Бұл жүргізілген жұмыстарды, бағалы ... ... ... ... тиімді өндіру жұмыстарына көбірек ... ... ... уақыт қана балық ауламай гидробиологтармен, ихтиологтармен бірге ұзақ
стационарлық зерттеу жұмыстарымен айналыса бастады.
1959-1975 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Зоология ... және ... ... институтының, Қазақ мемлекеттік
университетінің, Қазақ қыздар ... ... ... ... ... су ... көбісіне бонтировка
(құндылығын анықтау) жасалды.
Ихтиологиялық және гидробиологиялық жұмыстарды республикамызды ары
қарай тереңірек жүргізу үшін мамандар ... ... 1962 жылы ... университетінде проф. Н.З.Хусайнованың ... ... және ... ... ашылды. Бұл кафедраның
қызметкерлері, аспиранттары В.П.Митрофанов, А.Ф.Сидоров, Г.А.Дукрацев,
А.П.Фаломеева, А.Б.Баймбетов, Р.Х.Мамилова және т.б. ... және ... ... ... ... айналысты. Келешекте осы
ұжымнан мықты мамандар топтары ... олар ... ... балық
шаруашылығы ғылыми - зерттеу институтында, республикалық балық шаруашылығы
министрлігінде және басқа балық өсіретін шаруашылықтарда қызмет жасады.
1963-1968 ... ... ... университетінің экспедициялық
отрядтары Қазақстанның жеті облысындағы: Павлодар -1963ж. ... ... ... -1964ж, ... ... ... – 1965ж. (А.А.Баймбетов, Г.М.Дукравец,
Р.Х.Мамилова), Алматы – 1966ж. ... ... ... ... ... және Орал - 1968ж. ... Г.А.Меркулов) су қоймаларында зерттеу жұмыстарын жүргізді.
Республикамыздың көптеген су қоймалары Қазақстан балық шаруашылығы
ғылыми-зерттеу ... ... ... ... жылдардағы
экспедициялары нәтижесінде зерттелді. Бұл бағыттағы жұмыстар тоқтаусыз
жүргізіліп жапы, мысалы ... ... ... ... облысында (В.С.Башунов, Г.М.Сечной), Солтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... жетекшілігімен Орал облысында (Л.А.Аксаментова,
С.А.Попова, Г.С.Трофимов). ... ... ... ... ... ... Л.И.Сумбаева, Л.И.Шарапова және т.б.),
Қарағанды, ... ... және ... ... ... Л.О.Пичкили, Л.И.Шарапова және т.б.). 1972-1975 жылдары ... - ... ... ... ... ... ... облысында (К.П.Циба), Торғай облысында (Н.Ф.Ефимова, Г.С.Трофимов)
Қазақстан су қоймаларын ... ... ... ... ... созылған бұл жұмыстардың нәтижесінде көптеген есептер,
мақалалар жазылды. Ол жұмыстар республика су ... ... ... ... ... ... су қоймаларының
гидрохимиялық, гидробиологиялық және ихтиологиялық ерекшеліктері анықталды.
Ихтиофауна құрамының су ... ... ... анықталды.
Мысалы, Горюнова (1962) мәліметтері бойынша далаларда, су қоймаларында су
азайғанда, ... ... ... бір ... аналықтар
популяциялары (күміс табан балығы - серебристый карась) ... ... ... ... ... ... су ... балыққа қатысты
мелиоративтік шаралар жүргізу ұсыныстары жасалды. Су ... ... ... ... ... ... ... және өнімнің сапасын жақсарту мақсатында Қазақстан
су қоймаларына 1957 жылдан бастап балықтарды акклиматизациялау ... ... ... ... ... ... көліне, арал теңізінен
пілмайды (щип), қаязды (усач), табан балықты (лещ) ... ... ... ... Еділ және Жайық өзендерінен Сырдарияға жіберіп, зерттеле
бастады. Балқашты мекендейтін кейбір балық түрлеріне ... ... ... Мысалы, қаракөз балыққа (вобла) – В.С.Пащунов (1974),
ақмарқаға (жерех) –Н.Н.Пащунов (1974), ... ... (лещ) – ... ... (сом) – ... (1976) және ... (1962, 1964, 1965, 1966 және т.б.) ... өзені бассейнінің
көлдері ихтиофаунасын реконструкциялау нәтижелеріне талдау ... ... ... (1967, 1968, 1975 және т.б.) ... ... ақ ... ... зерттеді.
А.Ф.Сидорова (1973, 1978) 1964 жылдары бір топ ҚазМУ бітірушілерімен
бірге радужная ... ... ... ... ... ... су
қоймаларына акклимитизациялау жұмыстарымен айналысты.
В.П.Митрофанов (1971, 1980 және т:б.) және ... (1977, ... т.б) ... ... ... ... су қоймаларында әр
түрлі балықтардың акклимитазациялау процесіндегі морфобиологиялық өзгеру
ерекшеліктерін сипаттады. А.А.Баймбетов (1975, 1977) және т.б. ... ... ... ... балықтарды зерттеді.
Республикамызда су қоймаларының көбеюіне (мысалы, Бұқтырма, Шардара,
Қапшағай, т.б.) байланысты оларды балық ... ... ... үшін 1975 жылы ... ... ... ... су қоймалары лабораториясы ашылды.
Қазақстанда негізгі су қоймалары ихтиологиялық ... ... ... ... мысалы Өскемен cу қоймасын Чабан (1965)
зерттеді, Бұқтырма су қоймасында мекендейтін сазанды Федорова ... ... ... (1974), ... ... (лещ) және көксеркені
(судак) Исмуханов (1981) зерттеді. Ертіс - Қарағанды ... су ... ... ... ... дамыту бағытында Кузнецова-
Короткова (1981) жұмыстар жүргізді. Шардара су қоймасының ... ... (1970) ... ... ... табиғи су қоймаларында жасанды өндірумен
айналысудың ... ... ... ... Ол ... ... ... тоған шаруашыығында балықтарды жасанды өндірумен
айналыса бастады.
Қазақстан су қоймаларының биологиялық өнімділігі ... ... ... рет ... ... сосын проф. В.П.Митарофановтың
жетекшілігімен жүргізілді.
1966-1970 жылдары халықаралық ... ... ... ... ... дәрежеде Іле өзені ... ... ... ... ... ... (Хусайнова, 1970; Мамилова,
1970; Шарапова, 1971 және т.б.). Бұл ... ... өте ... ... ҚазМУ-да дала және жартылай шөл су қоймаларының
биоөнімділігін зерттейтін проблемалық лаборатория ашылды.
Ихтиологиялық зерттеулермен қатар Қазақстанда ... ... ... де ... ... ... ... аймағында көпжылдық
жүргізілген зерттеу жұмыстарының нәтижесінде ҚазМУ-дың ... ... ... ... бес ... «Рыбы
Казахстана» деген кітап шығарылды.
2. Қазақстанның қазіргі ихтиофаунасының қалыптасуы.
Қазақстанда палеозойдың соңында ірі негізгі тау жыныстарының ... Осы ... жаңа тау ... ... ... ... ... Тянь-Шань, Жоңғар, Тарбағатай, Алтай және Орталық Қазақстандағы
жоталар (Берг, 1908; ... ... ... және ... ... төмендеп суға батуы
басталады. Ол өзінің шегіне эоценде жетеді. Бұл кезде теңіз ... ... ... ... ... Ташкент ойпатына, Шу аңғарынан
Талас Алатауына және Қырғыз жотасына ... ... ... де ... нәтижесінде Ырғыз-торғай ойпаты оңтүстік теңізі батыс Сібір ойпатын
басқан солтүстік ... ... Дәл осы ... ... ... және ... (тұқылар) (эоцен-палеоцен)
пайда болған деген болжам бар (никольский, 1950).
Қазақстанда ІІІ дәуірдің ортасынан бері орталық Қазақстанда ... ... және ... ... теңіз суы басқан жоқ.
Қазақстанның қалған ... ... және ... ... оқтын-
оқтын теңіз суы астында қалып отырды. ... (1947) ... ... ... бері өз ... ... дамыған.
Қазақстанның оңтүстік, орталық және шығыс региондарында олигоценде және
миоценд тұщы сулардағы балықтардың негізгі туыстарының кеңінен тарағанын
көптеген ... ... ... ... ... палеоихтиологиялық қалдықтар Қазақстанның батыс регионынан
басқа территорияларының олигоцен және миоценнен бері ... ... ... ... ... ... трансгрессиялар (құрлықтың төмендеп,
оны теңіз суларының басуы) тек Арал және Каспий фаунасының ... ... Ал ... ... ... су ... ихтиофаунасы өз
жолдарымен қалыптасты.
Демек, ІІІ дәуірдің ортасынан ... ... ... ... ... ... бір типті болды, тек Балқаштан басқасы.
Одан бергі заманда жеке ... ... ... ІІІ
кезеңнің соңында және ІV дәуірде жалғасқан тектоникалық процестер әсер
етті. Дәл сол ... ескі ... ... ... 1км шамасында биікке көтерілу іске ... ... ... ... салыстармалы аз көтерілді.
Дәл сол кезден, яғни Қазақстанның гидрографиялық жүйесі қазіргі заманға
жақын ... ... ... ... ... ... байланыстарын,
іздерін табуға болады.
Каспий және Арал бассейнінің өзгерістері ... ... ... ... ... рет ... ... нәтижесінде бұл
бассейндердің фаунасында Атлантика теңізі элементтері пайда болған. Бірақ
Арал бассейнінде теңіздік формалар кездеспейді. Оны екі ... ... 1) Арал ... ... рет ... кеуіп қалған, одан тек тұщы
сулы өзендер арнасы ғана қалған, ал ол арналарда тек тұщы суда ... ғана ... 2) Арал мен ... ... ... Каспийге
понтикалық элементтердің келуінен бұрын ... ... ... ... (1986) ... шындыққа жақынырақ сияқты. Дегенмен, екі
гипотезада да кемшіліктер жеткілікті.
Heгe Арал бассейні осетр балықтарына кедейленіп ... Бұл ... екі ... да ... бере ... Heгe ... III ... бастап Каспий бассейнінде мекендеген осетр балықтарының көбі
сақталмады?
Бұл ... ... ... ... ол ... белгілі бір ғылыми жүйеге
келтірілген жоқ. Бұл мәселелер туралы үшінші көзқарас бар: 3) ... ... ... су ... ... байланысын Арал суы
тұщыланған, оған қосымша кезінде Арал теңізше солтүстіктен үлкен бір ... ... ... болжамы бойынша ол Ертіс ... ... (1937) ... Арал ... тек ... ... ... бүкіл батыс Сібір өзендері келіп құятын болған. Соның нәтижесінде
Арал бассейнінің суы тек ... қана ... ... ... оның ... да ... ... өзендері Аралға келіп
құйылуы тоқталғаннан кейін, Арал суының тұздануы арта ... ... ... ... ... және ... бір ... екінші кешенмен
ауысуы процестерімен сипатталады. Өткен кешендерден біраз түрлер ... ... ... ... ... ... (лжелопатокос), шортан
тәрізді ақмарқа (щуковидный), бекіре (осетр) ... ... ... Ол ... бұл ... III дәуірден бері сақталған. Сосын
Жерорта теңізі кешені, таулы-Азия кешені түрлері ... Бұл ... ІV ... ... ... осы уақытқа дейін жалғасуда. Мұзды дәуірде
мұнда мұзды мұхит кешені өкілдері бұзау бас балықтары (бычка) және ... ... ... ... ... ... тұщы сулық
формаларын сақтады. Ал тау жүйлерінің көтерілуі таулы-азиялық және Понто-
Каспий-Аралдық балықтары түрлерін ... ... ... су ... ... ... ерте ... ойпатына карптардың ... ... ... ... өзен ... ... іске асқан, өйткені ... ... ... ... ... ... дәуірінен осы уақытқа дейін балықтардың тұщы сулық формаларының
ауысып отыруын ... ... ... ... ... (судак), алабұға
(окунь), шортан (щука) балықтардың саны миоценде көбейді. Кейінірек шамамен
миоценнің ... ... ... ... ІV ... ... ... карптардың барлық туыстарының өкілдері ... ... және ... ... ... ... ... жеткіліксіз сипатталған.
ІV дәуірде кеуіп қалған плеистоценде және голоценде Балқаш пен Алакөл
арасында ешқандай ... ... ... (1958) ... ... кейін Балқаш суы тартылып қалған, қазіргі жағдайы ... ... ... қалған, қазіргі жағдайы кейін қалыптасқан. Сондықтан Балқаш –
салыстырмалы жас көл. Бұл Қазақстандағы қарағанда Балқаштың қазіргі кездегі
ихтиофаунасы Қазақстандағы ең жас ... деп ... ... ... ... ... кезедесетін балықтардың қайсысы қайдан келгені
туралы бірізділік жоқ, әр ... ... ... Дәлеледенген бір шешімге
келу үшін әлі көп жұмыстар жасалуы керек.
Л.С.Берг (1962) палеарктиканы ихтиогеографиялық бөліп ... ... ... ... ... шоқылары территориясында үш облыс
шекаралары түйіскен:
1) циркумполярлық
2) жерортатеңіздік
3) таулы-азиялық.
Мұндағы циркумполярлық облысқа 1 ... - ... ... ... ал
Жерорта теңізі облысына 2 провинция: 1) Понто-Каспий-Арал, 2) Түркістан, ал
үшінші Таулы-Азия облысына 1 ... - ... ... үш ... 4 провинцияға бөлінеді. Ал 4 провинция 7 округке, өз
кезегінде 7 округ 15 учаскеге бөлінеді
Қазақстанда тұщы ... ... және ... ... жергілікті
балықтарды 9 отрядқа, 17 тұқымдасқа және 50 ... ... ... ол ... Понто-Каспий-Арал және солтүстік-жазықтық фауна
кешендерінің өкілдері, ... III ... тұщы ... және жас ... ... өкілдері де айтарлықтай орын алады.
Түрлік жағынан салыстырғанда, ең көп кездесетіндері шамамен 50%, ол
тұқы тұқымдасы ... ... ... ... ... нақты санын айту қазіргі
кезде қиындау, өйткені ихтиологтар жаңа түрлерді уақытына ... ... ... ... бірдей болмады. Кейбір түрлер уақытша
жасалған, қазір жойылып кеткен су қоймаларында сипатталды.
Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... су
қоймаларында жергілікті балықтардың 100 ... түрі ... ... 20 түрі бар деп ... ... ... ... түрлері «Рыбы Казахстана» деген 5
томдық еңбекте сипатталған, авторлары - ... ... және т.б. Ол ... ... ... ... ... тілінде «Қазақстанның балық тәрізділері мен балықтарының қазақша-
орысша ... ... ... ... 1999 жылы ... С.Р.Тимирханов шығарды.
Қазақстаңда балықтардың шамамен 100 түрі ... деп ... Оның ... ... ... ерекшеліктерін, өсімталдығын,
санын және шаруашылықтағы маңызын ... ... ... жоқ деп
ойлаймыз. Сондықтан тек ... өте ... ... ... ... семинар сабақтарында баяндамалар жасалынып талқыланады. Семинар
сабақтарында:
1) қортпа (Huso Brandt, 1862* - ... ... ... Linne, 1758 - ... лосось (Salmo Linee, 1758);
4) плотва (Rutilus Raginesgue, 1820);
5) ақмарқа (Aspius - жерех);
6) қаяз (Barbus Cuvier, 1817 - ... ... ... (Abramis Cuvier, 1817 - ... ... (Cyprinus, 1758 - сазан);
9) алабұға (Регса Linne, 1758 - окунь);
10) ... ... ... 1820 - ... және тағы ... ... ... жерде шаруашылықта маңызы зор бір туыс балықтарын мысал ретінде
сипаттап өтейік. Семинар ... ... осы жоба ... баяндамаларын жасауы керек.
Сазан - Cyprinus туысы.
Сазан Cyprinidae - карповые - тұқытектестер тұқымдасына жатады. Сазан
туысынан Cyprinus carpio - сазан ... ... ... ... ... территориясында 3 түрде, ал Қазақстанда 2 түрде кездеседі. Оның ... carpio ... ... - Арал ... ... - ... Қазақстаннан басқа) су қоймаларында кең таралған. Ұзындығы - ... см, ... - 2-2,5 (22,5) кг. ... түрі ... ... Каспий
және Ембіден басқа барлық су алаптарында мекендейді. Ал Орал, ... ... су ... ... ... ... су ... Арал сазаны жерсіндірілген және республикадағы су
алқаптарына таралу үшін Шу өзеніндегі сазандар ... ... ... ... Шу ... ... бассейніне жіберілген, ал XX ғасырдың
басында Талас бассейніне жіберілді. Ал 1930 жылдары сазан Балқаштан ... ... ... ... ал 1940 ... ... өзеніне жіберілді.
Кейінірек сазан Есіл, Тобыл, Ертіс, Торғай өзендеріне және ... ... су ... жіберілді. Көбеюі, өсуі және жасы.
Арал сазаны 3-7 ... (2-6) ... ... ... ... қарағанда тезірек пісіп-220 жетіледі. Мысалы,
ертерек пісіп-жетілуі (2-4 ... дене ... 20-25 см ... ... ... және ... де ... Балқаш көлінде, Бұқтырма су
қоймасында Арал ... ... 4-6 жыл ... ... ... ... балықтар дене ұзындығы 16-30 см ... 3-4 ... ал ... ұзындығы 34 см болғанда 5 ... ... ... жеке ... ... ... 2534000-ға дейін
уылдырық болуы мүмкін. Сазанның жалпы өсімталдығы арал теңізінде және
Сырдария су ... өте ... Ал ... Шу, ... Іле өзендерінде
өсімталдығы төмен. Бірақ та барлық су қоймаларында сазанның өсімталдығы
балық денесінің ... және ... ... ... екендігі
анықталған. Мысалы, Балқашта жоғары өсімталдығы 12-16 жылда ... ... өсу ... оның ... жағдайына, ең алдымен
су қоймасында қоректік заттардың болуына тікелей байланысты. Арал сазанының
жасының жоғарғы шегі ... ... ... 1971) – 19 жас, Арал теңізінде
17 жас (Никольский, 1940), Бөген су қоймасында (Кузнецов, 1975), ... 1986) ... ... (Стрельников, 1974)-13 жас. Қазақстанның
басқа су қоймаларында арал сазанының жасы 10 ... ... ... ... ... жағдайына байланысты Арал ... ... ... ... ... ... ... су
қоймаларында Арал сазанының ең ұнатып жейтін тамағы – ол жануарлар, әсіресе
насекомдардың ... ең ... ... Оларға қосымша
зоопланктонмен қоректенеді. Арал сазаны жасы ұлғайған ... ... және ... пайда болған әртүрлі жем-шөптермен
қоректенеді.
Саны және ... ... ... ... ... және ... ... кейін ең
бағалы кәсіптік балық болып саналады. Тамаққа, ... жаңа ... ... ... ... балық аулау объектісі. Ыстық
қақталған немесе сүрленген сазан ... ... ... ... ... формасы - карп (тұқы) балығы ұзақ жылдар бойы
тоғандық балық шаруашылығының жалғыз ... ... ... ... осы
негізгі орнын болашақта да сақтауы мүмкін.
Сазан көп уақыт бойы негізгі кәсіптік балық болған ... ... ... ... бірі ... келді, Мысалы, 1958 жылдан 1965
жылға дейін Қазақстанда сазанды аулаудың мөлшері 150 мың ... ... Бұл өте ... көрсеткіш, яғни барлық басқа балықтарды қосқанда,
шамамен сол сазанның мөлшеріндей ғана деп айтуға болады.
Орал - ... ... ... ... ... да кәсіптік балық
қатарына жатады. Оның аулану мөлшері әр жылдары әр қалай. Мысалы, 1932-1951
жылдары ... ... ... ... 2 ... 17,6 мың тоннаға дейін
өзгеріп отырды.
Арал сазанын өзінің аналық бассейнінде аулау ерте ... ... ... ... ... сазанды аулау мөлшері 1932 жылы 3,5-9,6
мың тонна болса, соғыс ... ... 4,5-12,5 мың ... ... Орта ... ... ... жылдары 9,3 мың тонна шамасында, 1952-
1961 жылдары 8,3 мың тонна болды. 1972-1978 жылдары Сырдария және ... суы ... ... ... ... ... ... мөлшері 30-
1500 тонна ғана болды. Арал ... ... су ... ... ... ... ... Бөген су қоймасында 1967-1977 жылдары
200-700 тонна шамасында, Шардара су қоймасыңда 1970-1975 жылдары 122-1400
тонна ... ... енді ... су ... қарастыратын болсақ, олардағы сазанды
аулауды былайша сипаттауға болады. Шу өзенінің төменгі ағысында жылына 200-
250 тонна, ... ... ... ... ... тонна шамасында
ауланды. Балқаш-Іле бассейнінде 1929-1943 жылдары сазанды аулау ... ... 10700 ... ... ... ... ... салынғаннан
кейін Балқаш көлінің жағдайы нашарлай бастады, ... ... ... ... аулау мөлшері 2600 тоннаға немесе 2,3 есе азайып кетті.
Қапшағай теңізі салынғаннан кейін Іле ... ... ... 1971 ... 210-650 ... ... 1984 жылы бар ... 40 тонна ғана
болды. Қапшағай теңізінен сазанды аулаудың жылдық ... ... ... ... ... ... ... көлінде сазанды кәсіптік аулау 1934 жылы басталды. Сол ... ... ... ... орташа 29-3358 мың тоннадай болды.
Зайсан –Бұқтырма бассейнінде сазанды ... ... 1949 жылы ... ... мөлшері көлде 30-760 тонна, ал су қоймасында 20-300 т
шамасында болды.
Қазақстанның кішкентай су ... ... ... - 4,6-30
тонна, Вячеславкіде – 3-16 ... ... -2-4 ... ... 14-20 ... Орал облысы су қоймаларында, - 5-10 тонна, Ақтөбе облысы су
қоймаларында 256-676 тонна, Торғай – 30-97, ... – 100-150 т, ... ... акклиматизациялау Қазақстанның су қоймаларынан кәсіптік
балық аулаудың мөлшерін ұлғайтты. Бірақ соңғы ... су ... ... ... және ол су ... басқа, сазанға
жем - шөпке бәсекелес балықтарды ... ... ... ... лещ) ... ... ... ол кәсіптік аулауға жеткіліксіз
болып барады. Сазанның Қазақстан қоймаларындағы қорын қалпына келтіру үшін
су ... ... ... ... шаралар қажет. Сазанның
қорын қалпына келтіру үшін жасанды көбейтумен де айналысуға болады.
Қазақстанның құстар ... ... ... 28 отрядқа жатқызылады, олардың 9000 шамасында
түрлері бар (БЭС, 1986). Құстар Арктикадан Антарктика жағдайларына ... ... ... ... Құстардың 80%-ға жуығы тропикалық
аймақтарда кездеседі.
Кейбір мәліметтер бойынша ... ... 489 түрі ... 396 түрі ... ұя салады, қалғандары тек қыстауға ұшып келеді
немесе көктемде және күзде ұшып кетеді).
Проф. ... (1988) ... ... ... жылдың әртүрлі
мезгілдерінде 480 құс түрі кездеседі Ол құс түрлері 23 ... ... ... 480 құс ... ... ... ... Қара дегелең (Ciconia nidra- черный айст).
2. Қоқиқаз (Phoenicopterus roseus - фламинго розовый).
3. Сұңқылдақ аққу (Cygnus cygmis - ... ... ... қазы ... ... - сухонос).
5. Жекдуадақ (Otis undalata - джек).
6. Орақтұмсық (Sbidorhyncha strathersii – серноклюв).
7. Алтай ұлары (Tetraogallus altaicus - ... ... ... (Falco ... - ... Ақ ... (Falco ... кречет).
10. Үлкен мықи (Accipiter brevipes - европейский тювик).
11. Жұртшы ... ... - ... ... (Gyps ... - кумай).
13. Қара құс (Aquila hebaca - могильник).
14. Дала қыраны (Aquila rapax - ... ... ... шыбыншысы (Terpisiphone paradis - райокая мухоловка).
16. Көкқұс ... ... - ... ... ... ... 480 құс түрінің 16 түрі сирек кездеседі
немесе жойылып бара жатыр, сондықтан олар Қызыл кітапқа ендірілген.
Қазақстан облыстарында ... ... ... ... ... облыстарда қандай құстар ұя салатыны, қыстайтыны, кездесетіні, ұшып
келетіні және қандай құстар ұшып өтетіні туралы дәл ... бар. ... ... алып ... ... Алматы облысында құстардың 345 түрін
кездестіруге болады, олардың 248 түрі, мысалы: ... (Falco cherrag ... - ... үкі (Bubobubo - филин), жекдуадақ (Otis undulate - джек),
құз кептер (Columba rupestris – ... ... ... ... ...... ... қара сайрауық (Tardus merala – черный
дрозд) және т.б. ұя ... 28 түрі ... ... ... ... ... ... hemilasius – мохноногий курганнак), ақ жапалақ (Nuctea ... ... ... ... сарыторғай (Emberiza citronella – ... ... (Spinus spinus - чиж), ... ... flammea ... және т.б.
Құстардың 64 түрі Алматы облысы территориясынан ұшып ... ... ... - дрофа), дала құладыны(Circus macrourus – степной лунь),
айдарлы аражегіш (Pernis ...... ... және ... ... ... ... 5 түрі ұшып келеді. Мысалы, ақ
тырна (Grus leucogeranus - стрех), ... ... ...... ... ... ... (Locustella lanceolata –
пятнистый сверчок) және ... ... ... ... ... салыстырып қарасақ,
онда проф. Ковшарьдың (1988) ... ... ... болады. Алматы
облысында ұя салатын, қыстайтын, ... ұшып ... және ... ұшып ... құс түрлерінің саны -345, ал Шығыс Қазақстан облысында
-319, Солтүстік ... ... ... облысында -231.
БИОЛОГИЯЛЫҚ АЛУАНТҮРЛІЛІК ТЕПЕ-ТЕҢДІКТЕ САҚТАП ПАЙДАЛАНУ ТУРАЛЫ
Қазіргі кезде Қазақстанның көптеген региондарындары экологиялық жағдай
нашар. ... ... ... кең ... ... ... нәтижесінде табиғи
ресурстар зкологиялық деградацияға ұшырап, ол ... ... ... ... ... айналған жерлер ауданы ... ... 59,9% ... ... мұндай масштабта деградацияға
ұшырауының себебі, КСРО-да дамудың негізгі идеологиялық принципі ол ... ... ... ... емес экономикаға берілді.
Табиғаттың құлдырау ... ... одан әрі ... ... ең ... ... ... Республикалық экологиялық саясатты ... Онда ... ... ... және ... мәселелерін
сәйкестендіру мемлекеттік ... ... ... ... ... ... жасалып, ол бағдарлама қоғамның даму стратегиясының
құрамалы бөлігі болуы керек. Әр облыстың және ... ... ... ... ... ... ... Ол стратегия ұлттық экологиялық
бағдарламаның бөлігі болуы керек. Тек осындай табиғатты қорғауға келісілген
әдістеме болғанда ғана ... ... ... даму ... ... ... және ... үшін қорғауды қажет ететін ... ... ... экожүйелердің және басқа да табиғат объектілерінің
тізімі жасалуы керек, олардың ғылымдағы және ... ... ... ... және ... рөлі ... ... Әсіресе,
этолондық экожүйелерді әртүрлі өсімдіктер мен ... бай ... ... ... және үй жануарларының жабайы туған
туыстарының таралған ... ... ... және ... бара ... мен ... және ... да бірегей табиғи объектілерді
өзгеруден немесе модификациядан сақтандыратын ... ... ... жоба ... - ... ... ... жалпы мемлекеттік,
жергілікті немесе мекемелік қоршаған ортаға ... етіп ... және ... ... ... ... өтуі керек.
Әскери база территориялары толық масштабы экологиялық тексеруден өтуі
керек. Бұл базалар ... ... тыс ... және өте жиі, ... ... ... болып табылады.
Жоспарлайтын, жобалайтын ... және ... ... басы ... ... ... ... ауруына
жүйелі санақтың жоқтығы экологиялық ситуацияға ғылыми тұрғыдан баға ... ... ... материалдарды жинақтап, мұқият ... ... ... ... ... ... дүниесі)
жағдайын анықтап, біздің жер асты байлықтарымыз қалай ... ... ... ... ... ... ... ұрпаққа не қалатынын білу
керек.
Академик И.О.Байтулиннің (1996) пікірінше орнықты дамудың ұлттық
стратегиясында мыналар болуы ... ... ... ... ... ... Жалпы мемлекеттік қоғамның даму бағдарламасының құрам бөлігі ретінде
ұлттық экологиялық бағдарлама.
Биологиялық алуантүрлілікті сақтау мәселесінің өзіндік ... ... бұл ... ... 60 жылдай бұрын көтерген, 1983 жылы ... ... ... ... ... және ауыл ... ... ұйым
немесе мекеме құрды. Ол мекеме құрамында генетикалық ресурстарды және
оларды өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... бар. Қазіргі кезде генетикалық ресурстарды сақтау және
пайдалану дүниежүзілік приоритеттердің ... ... 1992 жылы 5 ... ... ... Біріккен Ұлттар Ұйымының
конференциясында 150 ... ... ... ... да ... ... конвенциясына қол қойды.
Бұл конвенцияның мәні - Биологиялық ... ... ... ... шара ... ... ол ... келетін табиғи байлық және
тамақтанудың, малазығының, өндірістің, дәрі-дәрмектің көзі болып ... ... ... ... сақтау», конвенцияда айтылғандай,
бүкіл адамзатқа жалпы міндет.
Сонымен бірге ... ... ... алғы сөзінде
Биологиялық алуантүрлілікті сақтаудың негізгі жағдайы - экожүйелерді және
табиғи мекен-жайларын, ... ... ... ... ... ... ... екендігіне ерекше көңіл аударылған.
Кез келген биологиялық түр ... ... ... және ... ... ... ... оқшау жүрмейді. Даму ... ... ... ... түрлі түрлер арасында белгілі
қарым-қатынас, нақтылы ... ... ... ... және ... ... пайдалануға алып келді. Сонымен, жер
бетінің нақты учаскелерінде тірі организмдердің ... ... ... ... және ... ... қарым-қатынастары орнықты. Академик
В.И.Сукачев (1964) ... ... ... тау ... өсімдіктер,
жануарлар, микроорганизмдер әлемі, топырақ және гидрологиялық жағдай сияқты
біркелкі табиғи құбылыстардың жиынтығы, ... ... ... өзара әрекеттестігі бар өзара және табиғаттың ... ... зат және ... ... бар, ішкі ... ... қозғалыста дамуда болатын жиынтықты биогеоценоз немесе экожүйе
дейді.
Сонымен, кез келген организм түрі немесе ... ... ... ... және бұл ... өзінің нақты жағдайы бар, өзінің
қызметін атқарады, осыған бейімделген. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... оның ... түрлердің және популяциялардың
жағдайы да беріктеу болады.
Міне, сондықтан ... ... ... ... ... келіс (подход) дегеніміз - ... және ... ... ... ... ... және экожүйелерді
биологиялық ... ... ... ... ... ... конвенцияның №8 бөлімінде айқын былай айтылған:
«Келісім шартқа отырғандар экожүйелерді, табиғи мекен ... және ... ... ... ... ... ... жәрдем
етеді».
Биологиялық алуантүрлілікті сақтау олардың тарихи қалыптасқан табиғат
жүйесінде жүргізілу керек. ... және ... бір емес ... ... болып табылады. Оларға қосымша белгілі бір
локальді биоценозға дағдыланып тұрақталмаған, бір ... ... ... ... де ... бар. Ол ... биоценоздың маңызды элементтері, уақытша
болса да компоненттері табиғат жүйелеріндегі органикалық заттар айналымына
қатысады. Сондықтан ... ... ... ... бір ... ... ... де байланысты. Қазіргі кезде де кез келген түрді
сақтау үшін оның өзін ғана ... оның ... ... ... да
қорғау қажет екендігі айқындалды.
Мысалы, Орта Азиядағы шөлдерде қабыланды (гепард) сақтауға бағытталған
барлық шаралар нәтиже бермеді, бұл ... ... бар ... ... ... саналатын қарақұйрық (джейран) саны азаюына ... ... де ... кетті.
Биологиялық алуантүрлілікті сақтау, яғни ... ... ... ... ... болғандықтан, ең алдымен экожүйелерді
қорғап сақтауға тиісті шараларды қолданы ... ... ... өте бір ... ... ... ... соңғы жылдары көптеген
ғалымдар ... ... ... келетіндігін мойындады. Демек,
экожүйелерді зерттеу биогеоценология ғылымының міндеті болуы керек. Экожүйе
түсінігі ... ... өте ... ... ... ... ғана емес, одан анағұрлым кеңірек, өйткені көптеген шетелдік
ғалымдар бұл түсінік мазмұнына ... ... және ... ... ... ... Профессор Т.А.Работнов (1979) бойынша
«биогеоценоз» және ... ... ... бірдей, биосфераның ең
майда және ішкі біркелкі бөлігі – биогеоценоз. «Биогеоценоз» ... ... ... (экожүйе) деген термин жиі қолданылады деп
жоғарыда айтылды.
Ол ... яғни ... ... ... ... ғалымы
Тенслидің және оны қолдайтын басқа да авторлардың көзқарастары бойынша
«экосистема» деген түсініктің ... бір ... жоқ, ол кез ... ... ... ... Мысалы, тоған су (пруд) тамшысы,
тышқан іні, өсімдіктер және балықтары бар аквариум немесе ... ... ... беті «экосистема» деп аталады.
Ал «биогеоценоз» белгілі бір шекарасы бар жүйе. Биогеоценоз оның
құрылымына ... ... ... ... ... ... ағаш ... бүкіл теңіз биогеоценоз бола алады. ... - ... ... ... физикалық жүйе сияқты белгілі дәрежедегі құрылымы бар
жүйе. Биогеоценоз құрылымы ондағы тірі және өлі ... ... ... Соның нәтижесінде биогеоценозда басты
компоненттері және биогеоценоз бен ... орта ... ... -
энергетикалық алмасулар іске асады.
Биогеоценоз бен экожүйенің арақатынасын ... ... ... - бұл ... шекарасындағы экожүйе, яғни экожүйе және
биогеоценоз категориялары өсімдіктер қауымы ... ... бір ... ... келеді. Профессор Н.В.Дылистің (1978) ойынша бұл
категорияларды ... ... және ... ... ... ... ... сумен, мұхит және ағаш түбірімен бүкіл биосфераның құрылысын
және процестерін ... ... ... ... болуы мүмкін емес.
Қазіргі кезде тірі табиғатты ... ... ... ... бағыттардың бірі болуда және биогеоценология
объектілерін зерттеуде ең ... бары - ол ... ... ... Өсімдіктерге биогеоценоздың қызмет ядросы және ... ... ... ... ... тиімді (Норин, 1962).
Биоценоздар арасындағы байланыс жер бетінде ... ... ол ... ... ... ... ... типі өсімдіктер ассоциациясымен сәйкес келеді (Лавренко,
1959). Кейде олар бірі - біріне ... ... ... болады. Бұл әдетте
жабыны біртектілігін сақтап, ал биоценоздың басқа ... ... зат және ... ... ... ... ... жағдайда
биогеоценоз өсімдіктер ассоциациясына сәйкес келмейді. Бірақ ... өте ... ... ... шекарасы оның автотрофты компоненті
фитоценоз шекарасымен анықталады деп санайды (Номоконов, 1986).
Академик В.Н.Сукачев (1935) фитоценозды ... және ... ... ... ауа, ... ... т.с.с.)
әрекеттесетін өсімдіктер жиынтығы деп ... ... ... ... фитоценоздың негізгі белгілері: 1) ... ... ... және 2) өсімдіктермен орта арасындағы әрекеттесудің
болуы.
Биосфера ... ... ... ... ... ... ... және өндірістің дамуына байланысты кең ... ... ... ... ... экологиялық ортаны сақтау
шараларын жетілдіру тек кең биогеоценологиялық негізде жүйелі ... ... ғана ... ... термин грек тілінен «целое», яғни «бүтін, тұтас» деген
мағына береді, ол жеке бөліктерден құралады. Қазіргі ... мен ... ... ... дегеніміз – бір - бірімен тығыз ... бір ... ... құрайтын көптеген элементтер жүйеліліктің негізгі
принциптері.
1. Тұтастық немесе бүтіндік жүйенің қасиеттері оның ... ... ... ... ... жиынтығынан бүтіннің
қасиеттері шықпайды, әрбір элементтің қасиеті және ... ... ... ... ... ... ... Құрылымдықтар – байланыстардың тармағы және жүйелердің қарым-
қатынасы.
3. Жүйелер және ортаның өзара ... жүйе ... ... ... ... ... көрсетеді. Екі жақтың өзара
қатынасында жүйе оның ... ... ... ... ... ... (бүтіннің) элементтерін жоғарыдан төмен қарай
орналастыруда жүйенің әрбір компоненті өз ... жүйе ... ... ... ... көп рет ... алуантүрлілікті тепе-теңдікте сақтап пайдаланудың ұлттық
стратегиясы басқару жүйесіне жатады және жүйе жиынтығын, басқарудың ... ... ... мақсатын, тәсілдерін, орындарын, кадрларын
техниканы және ... және т.б. ... ... бағыты, ниеті –
биологиялық алуантүрлілікті тепе-теңдікті сақтап ... ... ... планетамыздағы тіршіліктің дамуының ... ... ... ... оның ... объектісінің тіршілікке
қабілеттілігімен және қызмет көрсеткіштермен бағаланады (Бронинков, 1976).
Жүйелі келіс ғылыми біліктіліктің методологиясы ... ... ... ... құбылыстарды, процестерді зерттеу, объектілердің
байланыстарының әртүрлілігін айқындау және ... ... ... алып келу ... ... ... бір-бірімен бәсекелестігі нашар
болатындай болып таралады. Бұлай ... ... жер ... жер астындағы ярустылығынан көруге болады, әрбір түр өзінің тіршілігін
қамтамасыз ... ... яғни ... ... таушасында
орналасады.
Экологиялық тауша (экологическая ниша) деген түсінікті ... ... ... көрсету үшін Америка орнитологы ... ... ... 1996). ... ... ... бөліктері өзгерістерге ... ... ... ... ... ал ... жағдайына аймақтың
көптеген түрлері бейімделмеген.
Техногендік ландшафтардың, құмдағы массивтердің, кесілген ағаштардың
және т.б. ... келу ... ... ... қауымдарының
табиғи қалыптасу жолдарын айқындауға мүмкіншілік береді. Сол ... ... ... ... қайта құрып, қалпына келтіруге
бағытталған экологиялық тұрғыдан ақталған ұсыныстар жасауға болады. Табиғи
бейнедегі жаңа агроценоздар құруға болады.
Орнықты, тұрақты ... құру ... ... ... болуы керек. Сонымен, осы абиотикалық жағдайға
компоненттер бейімделуі және ... ... ... кеңістігіндегі
орналасуының үйлесімділігі есепке алынуы керек.
Детерминанттардың және консорция ... ... ... ... ... үйлесімділігі осы биоценозға тән
консортивтік байланыстардың орнатылуы алып ... Бір ... ... жағдай туғызғандай, ценотикалық режимді құруға ... ... ... ... аймағына белігілі биоценоз тән. Сондықтан
консорциялардың қалыптасуына ... ... өте ... ... олардың қалыптасу ерекшеліктерін есепке алу, детерминанттардың
даму эволюциясының және олардың ... ... ... және ... ... ... және маусымдық
дамуларының сәйкестігіне көңіл аударылу керек.
Климакстік (грек klimax-жоғарғы нүкте) қауымдар – салыстырмалы ... ... ал ... ... ... –ауыспалы құрылымды.
Жақында пайда болған тіршілік орындарында, ... ... ... тиісті түрлердің толық жиынтығы болмайды.
Тұрақты стрестік (ағылшын. Stress - қысым) әсер ету жағдайына ... тыс мал жаю, ... ... ... және ... климат)
әртүрлілік азаяды, тек шамалы өлшеулі түрлер саны ғана тіршілік ете алады.
Ортаның тұрақталуына байланысты түрлер саны ... ... ... ... алып ... Әртүрлілік дәрежесі
жоғарыласа түрлердің өлу жылдамдығы төмендейді. Сондықтан биогеоценозда бір
компоненттің жоғалуына жол ... ... ... кез ... ... жылдар бойы тарихи қалыптасқан қарым - қатынастардың
тұрақсыздануы алып ... ... ... ... ... тиімді моноторингі қажет.
Биологиялық алуантүрлілікті тепе - теңдікте ... ... ... ... кезеңі - фундаменталды есеп және жағдайын талдау.
Биологиялық ... дәл ... алып ... ... ... ... ... мәліметтер болғанда ғана конвенция
ережелерін, талабын ... ... ... жасауға болады. Қазақстанда
бұл бағытта бір-аз жұмыстар жасалды. Бірақ әлі де ... көп ... ... ... ... ... ... антропогендік даградацияға ұшырау дәрежесін ... ... ... ... ... ... есептеу тәсілдеріне қатаң көңіл бөлінеді, тіршілік
ортасына әсер еткенде ... және ... ... сандары өзгереді. Өсімдіктердегі динамикалық процестерді
зерттеуге ... ... ...... ... организмдердің жағдайын
білуге мүмкіншілік береді. Бұл бағытта организмдердің жағдайы туралы әділ
бағаны ... ... ... анықтау береді.
Биологиялық алуантүрлілікті тепе-теңдікте сақтап пайдалануда конвенция
деградацияға ұшыраған табиғи жүйелерді қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... конвенцияның №8 бөлімінде (Ғ
пункті) былай жазылған: ... ... ... отырған ел деградацияға
ұшырған экожүйелерді қалпына келтіруге тиімді пайдаланудың стратегиясын
және жоспарын ... шара ... ... ... ... ... ... ережесін кейбір мамандар дұрыс түсінбеген. ... ... ... ... ...... «Әрбір келісім шартқа
отырған ел экожүйеге зиян ... ... ... ... ... және ... ... Осы ереженің негізінде
интродукциялық жұмыстарға тыйым ... ... ... Ол ... ... ережеде ашық жазылған экожүйені оған зиян келтіретін бөгде түрлерді
интродукциялауда қорғау керек». Сондықтан шаш ал десе бас ... ... ... ... толық түсініп оқып, дұрыс пайдалануға
шақырамыз.
Интродукциялық ... ... ... ... ... ... ... интродукциялық жұмысқа жүйелі келіс (подход)
қажет. ... ... ... ... диапазонын есептеп.
Олардың бәсекелестікке қабілеттілігін және ... ... ... ... Зиянды бөгде түрлердің табиғи экожүйелерге енуіне жол
берілмеуі керек.
Ұйымдастыру, өсіңкілік (динамика) және ... ... ... табиғи жүйелердің антропогендік факторлар әсеріне жауабы
туралы ... ... ... ... осы ... дейін
қарапайым биогеоценоздардың жеткілікті толық жобасы жасалмаған. Сондықтан
осы уақытқа ... ... ... ... ... экологиялық болжам жасау
қиын, оның ішінде бөгде түрлердің белсенділігіне қарсы ... ... да ... Мұның барлығы бұл мәселені шешуде және биологиялық алуантүрлілікті
тепе-теңдікте сақтап пайдалануда жүйелі келістің болашағы зор ... ... ... ... №6 ... былай
айтылған:
Әрбір келісім шартқа отырған ел оның ... ... ... ... ... ... ... сақтап, пайдаланудың ұлттық
стратегиясын, жоспарын немесе ... ... ... ... ... ... және ... жоспарларда, бағдарламаларда
және саясатта мүмкіндігінше және мақсатқа сәйкес шаралар ... ... ... ... тиімді пайдаланудың ұлттық
бағдарламасы жасалған, шөлге ... ... ... ... ... ... ... тепе-теңдікті сақтап,
тұрақты пайдаланудың стратегиясы, бағдарламасы осы ... ... ... да ... ... табиғатты қорғауға байланысты
құжаттармен келісілген болуы керек және еліміздің биологиялық ресурстарын
қалпына ... ... ... және қорғау жүйесіне кірістірілген болуы
керек.
Қазақстанда биологиялық алуантүрлілікті сақтау мақсатында 7 үлкен қорық
(Алматы, ... ... ... ... Наурызым, Марқакөл,
Үстірт), 4 ұлттық парк (Баян ауыл, Көкшетау, Алтын –Емел, Іле-алатауы) және
100 шамасында заказниктер ... ... ... ... биология жүйесіндегі орны
2. Ихтиофаунаның зерттеу тарихы
3. Су биоресурстары туралы түсінік
4. Ұлулар ... ... ... Су омыртқасыздары. Шаянтәріздестердің негізгі өкілдері, ресурстық
маңызы
6. Ихтиогеографиялық болу туралы түсінік
7. ... ... ... ... маңызы
8. Кәсіптік мақсатпен ауланатын балықтар типі
9. Қызыл кітапқа енген балықтар түрлері
10. Бекіре, алабұға ... ... ... ... шаралары
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Абиев С.А., Егеубаева Р.А. Итоги и перспективы растительных ресурсов
Казахстана // изв.МОН РК, Нан РК. Сер биол и мед. 2002. -№3. ... ... Л.С. ... и ... растения Казахстана.
Алма-Ата, 1977. – 1977. -152с.
3. Байтулин И.О. Анализ состояния биологического разнообразия Казахстана.
–Алматы, 1996. – С. ... ... И.О.О ... ... к сохренению и сблансированному
использованию биоразнообразия. ... и ... ... С.186-26.
5. Байдавлетов Р.Ж. Методы учета архаров и их экологического обоснования
// В. Кн. Методы ... ... ... ... и редких видов
животных Казахстана. – Алматы, 2003.-С. 67-77.
6. Березовников Н.Н. Балобан // В кн. ... ... ... охотничье-
промысловых и редких видов животных Казахстана. –Алматы, 2003. ... ... А., ... Б., ... С. ... ... 1999.
8. Бекенов А.Б. Животные ресурсы: устойчивое использование, охрана,
перспективы дальнейшего изучения // ... и ВО РК, ... ... мед. -1999. -№1.-С.60-65.
9. Бәйімбетов Ә.А., Темірхан С.Р. Қазақстанның балықтәрізділері мен
қазақша-орысша анықтаушы. – ... ... ... 1999 – 347б.
10. Тейри Е.Беловски. Модели вымирания и ... ... ... // ... ... популяции.
Природоохранные аспекты. –Москва: Мир, 1989. –С.53-81.
11. Глухов М.М. Медоносные растения. Москва: Колос, 1947. ... ... М.И. ... ... ... ... ... 1952. -380с.
13. Гудман Д. Демография случайного вымирания. // В ... ... ...... Мир, 1989. ... Ивашин Д.С. Некоторые вопросы терминологии ... ... ... 1969. ... –С.601-607.
15. Иващенко А.А. Безвременник желтый в Западном Тянь – Шане ... ... ...... ... ... М.М. Общие вопросы изучения сырьевых растений // В кн. Методика
полевого ... ... ... –М. –Л. 1948.-С. 7-24.
17. Исамбаев А.И. Ресурсная характеристика некоторых сырьевых растений
Казахстана (чий, тростник, солодка) и их ... ... ... 1994. ... ... А.Ф. Мир птиц ... –Алма-Ата: мектеп, 1988-272с.
19. Конвенция о биологическом разнообразии Рио-де-Жанейро, 3-14 июня 1992.
20. Кузьмин Э.В., Исамбаев А.И. ... ... на ... ... ... в ... области. «Охрана, использование и
воспроизводство растительных, животных и почвенных ресурсов ... ... ... ... ... растения юго-востока Казахстана. Алма-
Ата, 1984.-216с.
22. Кукенов М.К., ... Р.А., ... В.Ю. и ... ... и их рациональное использование.-Алма-Ата, 1990.-
141с.
23. Кукенов М.К. ... ... ... Казахстана и перспективы
их использования // изв.АН КазССР.-Сер.биол.-1994.- №6.-С. ... ... ... ресурсоведение Казахстана –Алматы: Ғылым,
1999.-160с.
25. Лавренко Е.М. Основные закономерности растительных сообществ и пути ... // ... ... ... Е. Сулей. Введение. Постановка вопроса, сколько особей будет
достаточно. // В кн.: Жизнеспособность популяция. –Москва: Мир, ... ... ... Л.К., ... Р.А., ... Д.Ю. ... в фитохимические
исследования и выявление биологической активности веществ растения.
–Алматы: Школа ХХI века, 2008.-216с.
28. Методика ... ... ... и ... видов животных
Казахстана.-Алматы, 2003.-203с.
29. Митропольский А. Пыльца растений и ... как корм для пчел ... ... ... В.П. ... растения флоры Казахстана и их освоение.-Алма-
Ата, 1968.-326с.
31. Муравьева Д.А. Фармакогнозия. –Москва:Медицина, 1991.-560с.
32. Мухитдинов Н.М., ... Г.Н. ... ... ... ... ... Л.И. ... биогеоценология и их соотношения // В кн:
Общие проблемы биогеоценологии.-М.,1986.-Т.1.
34. Норин Б.И. Растительный покров: ... ... и ... // ... ... ... ... и технические растения СССР.-М., 1942.-С.65-
128.
36. Павлов Н.В. Растительное сырье Казахстана.-М.-Л.,1946.-550с.
37. Павлов Н.В. Растительные ресурсы Южного Казахстана.-М.,1946.-203с.
38. Перельсон И.Е. ... ... ... некоторых медоносов и
пыльценосов. // Бюлл.главного ботонического сада АН ... ... ... Полтев В.И. Болезни пчел.-Л.Колос, 1964.-288с.
40. Приступа А.А. Основные сырьевые растения и их ... ... ... Т.А. Что ... ... с точки зрение ботаника // ... ... И.Д., ... Ж.А., ... Г.С., Адекенов С.М.,
Тулемисова К.А. Руководство по ... с ... ... 1999.-22с.
43. Рубцов Н.И. Дикорастущие лекарственные, технические и пищевые растения
Западного Казахстана. –Алма-Ата, ... ... ... в долине р.Или. –Алма-Ата, 1930.
45. Рыбы Казахстана / под ред. Е.В.Гвоздева и ... ... I-IV. ... Сукачев В.Н. Основные понятия лесной биогеоценологии // в кн. «Основы
лесной ... ... ... ... ... по ... дикой природы в республике,
материалы семинара/ Прага 11-15 ... ... ... А.А. Основные задачи ботанического ресурсоведения. ... по ... ... и ... ... ... СССР.-
Новосибирск, 1968, -С. 3-4.
49. Федеров А.А. Растительные ресурсы в СССР для ... ... ... Растительные ресурсы, 1965. Т.1. С.5-18.
50. Чудаков В.Г. О составе и свойствах меда // Пчеловодство.-1963.№7. С.18-
19.
51. Яблоков А.В. В ... к ... ... ... ... / под ред ... Мир, 1989.
52. Досжанов Т.К., Казенас В.Л. Сохранение биоразнообразия животного мира-
приоритетная задача современной зоологической науки РК // ... ... и ... заттар
Алғашқы син-тез заттары: белоктар, витаминдер, липидтер, карбон
қышқылдары,
көмірсулар, ферменттер
Екінші синтез заттары: алкалойдтар, әртүрлі гликозидтер, полуфунк-
циональды органикалық қышқылдар, әртүрлі фенолды ... ... және ... ... ... ... – хвойник хвощевой –қырықбуын)
Glycyrrhiza glabra (солодка голая -жалаң мия)
Glycyrrhiza uralensis (солодка уральская - Орал миясы)
Phragmytes australis (тростник - қамыс)
Achnatherum ... (чий ... - ақ ... ... ... ...... алмасы)
Armeniaca vulgaris (абрикос-
обыкновенный - кәдімгі өрік
Crataegus (боярышник - долана)
Berberis (барбарис - ... ... - ... ... - ... ... – жалбыз)
сексеуіл (Haloxylon-саксаул)
қарағай (Pimis-сосна)
самырсын (Abies-пихта)
(Betula pendula Roth, - береза бородавчатая)
Үлкен қайың (Betula pubescens Ehrh. - береза пушистая)
Көктерек (Populus tremula L. - ... ... ... appyllum - ... ... ... ... persicum Bunqe et Boiss. et Buhse - саксаул
персидский)
самырсын қарағайы (Pinus sibirica Dutour - сосна кедровая)
Сібір балқарағайы (Larix sibirica Ledeb - ... ... ... да (Picea obovata Lеdeb - Ель ... киік - ... - ... - косуля
қаздар (гуси)
қасқалдақтар (лысухи)
үйректер (утки)
қортпа (белуга)
бекіре (осетр)
шоқыр (севрюга)
сүйрік (стерлядь)
Арал албырты ... ... ... және ... ... ... алабұғасы (балхашский окунь)
тасжарғандар (Saxifragaceae - камнеломковые)
таран (Polygonum - борец)
рауғаш (Rheum – ... (Rumex - ... ... (Ephedra equisetina - хвойник хвощевой)
тегеурінгүлді (Delphinium - ... ... (Peganum narmala - ... ... ... ... ... қылша (Ephedra equisetina - хвойник хвощевый)
Зиягүл (Senecio - крестовник)
итсигек (Anabasis aphylla L.-
ежовник безлистый)
Қара мендуана (Hyoscyamus niger L. - ... ... ... ... ланцетный
Аққурай (Echinops ritro L - мордовник обыкновенный)
сүйелшөп (Chelidonium majus L. - Papaveraceae -чистотел большой)
қастауыш ... purpurea Tulasne - ... ... ... harmala L ... ... шәйі (Тһеа sinensis L – чай китайский)
кофе ағашы (Coffea arabica L - кофейные ... ... ... ... Stapf. – ... ... (Veratrum Lobelianum Bernh - гамерица лобеля)
Европа зәйтүні (Olea europaeca - ... ... ... (Amygdalus communis - миндаль обыкновенный)
Кәдімгі шабдалы (Persica vulgaris Mill - персик обыкновенный)
кәдімгі өрік (Агmenіса vulgaris - абрикос ... ... (Arachis hypogaea L - ... кене дәні (Ricinus communis L. - ... ... ... ... однолетнии
мақта (Gossypium - хлопчатник)
жүгері (Zea mays L - кукуруза)
кәдімгі зығыр (лен обыкновенный)
Какао ағашы ... саеа - ... ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 162 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтандағы халықты әлеуметтік қорғау3 бет
Биоконструкцияға қажетті табиғи көздер. Экожүйенің генетикалық ресурстары жəне биоалуантүрлілі4 бет
Табиғат ресурстарын пайдалану1 бет
Табиғи ресурстарға меншік құқығы5 бет
Темір жол көлігі туралы14 бет
Туристік аудандардың қалыптасуының алғы шарттары. аумаққа рекреациялық баға берудің әдістемесі4 бет
XVIII ғасыр ортасындағы тірі табиғат туралы метафизикалық ұғымдар13 бет
«Адамдардың табиғатсыз күні жоқ, Табиғаттың мұны айтуға тілі жоқ»5 бет
Адамдардың денсаулығына әсер ететін негізгі факторлар8 бет
Адвокаттар мен өзге де адамдардың азаматтарды қорғау және оларға заңгерлік көмек көрсету жөніндегі занды қызметіне кедергі жасау20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь