Экологияның даму тарихы және оның қалыптасуына атсалысқан көрнекті ғалымдар

1. Экологияға анықтама.
2. Экологияның даму тарихы және оның қалыптасуына атсалысқан көрнекті ғалымдар (Ч.Дарвин, Э.Геккель, А.Тенсли, В.Докучаев, В.Вернадский, В.Сукачев, Г.Одум және Ю.Одум, Н.Реймерс, Б.Небель, Б.Коммонер, т.б.).
3. Экологияның негізгі түсініктемелері (терминдері):биосфера, экожүйе, биогеоценоз, популяция, бірлестік, экологиялық факторлар.
4. Б.Коммонер қалыптастырған негізгі экологиялық заңдары.
5. Қазіргі күнгі экологиялық құрылысы:жалпы, әлеуметтік экология, адам экологиясы.
6. Экологияның медицина, биология және басқа да пәндермен байланысы.
7. Қазіргі кезеңдегі экология дамуының негізгі бағыттары.
8. Экологияның әдістері.
9. Тірі заттарды биологиялық ұйымдастыру деңгейі: генетикалық жүйелер, жасушалық жүйелер, ағзалық жүйелер, мүшелік жүйелер, популяциялық жүйелер, экологиялық жүйелер.
10. Популяция, экожүйе, биосфера . экология оқудың объектісі.
        
        Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ- түрік университеті
№1 Медицина факультеті
Теориялық пәндер кафедрасы
«Экология және тұрақты даму» ... ... ... ... аға ... Д.Н.Иманова
аға оқытушы Н.А.Калиева
Түркістан 2011
Кафедра мәжілісінде талқыланды, хаттама № « » ... ... ... ... ... дәріс
Тақырыбы: Қазіргі кездегі экология пәні, міндеттері, зерттеу нысандары мен
оқыту әдістері. Қысқаша даму тарихы
Мақсаты: Негізгі ... ... ... яғни ... табиғатты
қорғау шараларының теориялық фундаменті, соның ішінде ... ... ... ету шаралары және оның деңсаулығын сақтау болып
табылады.
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1. ... ... ... даму тарихы және оның қалыптасуына атсалысқан көрнекті
ғалымдар (Ч.Дарвин, Э.Геккель, А.Тенсли, В.Докучаев, В.Вернадский,
В.Сукачев, Г.Одум және ... ... ... Б.Коммонер,
т.б.).
3. Экологияның негізгі түсініктемелері (терминдері):биосфера, экожүйе,
биогеоценоз, популяция, бірлестік, ... ... ... ... ... экологиялық заңдары.
5. Қазіргі күнгі экологиялық құрылысы:жалпы, әлеуметтік экология, адам
экологиясы.
6. Экологияның медицина, биология және басқа да пәндермен байланысы.
7. Қазіргі кезеңдегі экология ... ... ... ... ... Тірі ... ... ұйымдастыру деңгейі: генетикалық жүйелер,
жасушалық жүйелер, ағзалық жүйелер, мүшелік жүйелер, популяциялық
жүйелер, экологиялық жүйелер.
10. Популяция, ... ...... ... ... ... тілінде
Негізгі:
1. Бейсенова Ә.С., Шілдебаев Ж.Б., ... Г.З. ... ... ... ... ... Н.Ж. ... және халық денсаулығы. Алматы,
2003.
3. Сағынбаев Г.К. ... ... ... ... ... Ж.Б. ... экология. Алматы, 2000.
2. Оспанова Экология. Алматы, 2002.
Орыс ... ... РК от ... ... ... ... ... У.И., Жакашов Н.Ж. Экология и здаровье населения: Учевник для
медицинских ВУЗов и ... ... 2002. ... ... В.И., Предельский Л.В. Экология. –Ростов н/Д: изд-во ... ... ... Ю.В. Экология, окружающая среда и человек: Учебное пособие.-М.:
ФАИР-ПРЕСС, 2000.-320.
Қосымша:
1. ... Н.А. ... ... ... прикладная: Учебник для
студентов высших учебных заведений. Пособие для учителей. ... ... ... Manuel C.Molles Ecology. Concepts and ... ... ... Mexico-Albuquerque. –Mc Graw- Hill Higher Education, 2002.
j.L Chapman, M.J. Reiss. Ecology. Principles and Application, - ... ... ... Press, ... ... ... пәні, міндеттері, зерттеу нысандары мен оқыту
әдістері. Қысқаша даму тарихы
«Экология», терминін ғылымға 1866 жылы ... ... ... ... ... ... «ойкос» – мекен, үй және «логос» – ғылым) сөзбе-
сөз аударғанда – тіршілік, ... ... ... ... ... ... (особьтар, түр, түраралық, популяция аралық, биоценоз,
биогеоценоз) ... ... ... ... байланыстыра
отырып зерттеумен қатар биосферадағы өзгерістерді, ... ... ... шегінде әлемдік ауытқуларды ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы.
Ал экология ғылымының ең басты мақсаты – биосфера шегіндегі
әлемдік жағдайды ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастарды үйлестіре отырып, табиғат
ресурстарын тиімді пайдаланудың адами-нооэкологиялық тұрғыдан негіздеу.
Экология ғылымының зерттеу нысаны – ... және ... ... ... ... ... биоценоз, экожүйелер т.б) мен оның
уақытпен кеңістікке қатысты ... ... ... жылдық ырғағы.
Экология ғылымының негізгі зерттейтін мәселелері :
- ағзалардың бір-бірімен қарым-қатынастарын және өзін ... ... ... ... ... экожүйелердегі уақыт пен кеңістікке байланысты туындайтын
өзгерістерін;
- табиғат ресурстары оны тиімді пайдалану және ... ... ... ... ... ... ... реттеу;
- биосфера шегіндегі биологиялық заңдылықтардың тұрақтылығын сақтауды
қамтамасыздандыру;
- биосферадағы тіршілікті қалыпты ... ... ... ... бұл ... ... былай тұжырымдайды: «Экология» деп
– біз табиғат экономикасына қатысты барлық білімдерді — жануарлардың оны
қоршаған органикалық және ... ... ... ... тікелей
немесе жанама қатынаста болатын жануарлармен және ... ... ... ... ... ... бүкіл жиынтығын
зерттеу деп түсінеміз.
Экология барлық деңгейлердегі ағзадағы биологиялық ... мен ... ... ... ... ...... ғылымдарының негізінде XIX ғасырдың ортасында
айқындала бастағанымен, оның өз деңгейіне көтерілуі XIX ғасырдың аяғы ... ... басы ... саналады.
Шындығында адамның биосферадағы орнын екі жақты ... ... ... ол ... түр ретінде планетаның экожүйесінің құрам
бөлігі болып табылады. Екінші жағынан, ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктер мен ... тән, ол ... жаңа ... ... ... ... мен
жолдар салады. Сонымен қатар, табиғатқа, тән емес ...... ... материалдары шығарылады.
Ауаның, судың, топырақтың ластануы, қалпына ... ... ... ... ... ... мен ... кемуі, адамдардың денсаулығының және өмір сүру жағдайларының
нашарлауы күшейіп отыр.
Адамның қоршаған ... ... ... әcepi ... ... ... білім салаларына ене бастады. Экологиямен жаратылыстану
және ... ... ... ... ... және ... ... байланыстыра бастады.
Экологиялық ойлар мен мәселелердің білімнің ... ... ... деп ... Ал бұл экологиялық білім беру концепциясында
қарастырылған.
Экология ... ... ... ... өте күрделі. Экология
ғылымының қазіргі құрылымын біз ... ... Ю. ... ... Ф. Дре, В.А. Радкевичтың ... ... ... ... объектілерінің кеңеюі оның жаңа анықтамаларының пайда
болуына әкелді. Олардың кейбіреулерін келтірейік.
Н.Ф.Реймерс: ... ... кең ... ... ... ... биоэкологияның шеңберінен шықты. Ол қоғамдық маңызы ... ... ... жер ... ... математикалық, химия-биологиялық
және қоғамдық ғылымдар цикліне тең ... ... ... айналды» (1-
сурет).
Ю.Одум: «Экология – табиғат пен қоғамдағы көп деңгейлі жүйелердің
құрылысы мен ... ... және ... ... ... ... ... саласы».
Н.А.Воронков: «Қазіргі заманғы экологияны ағзалардың соның ішінде
адамның қоршаған ортамен өзара қатынасын, адамзат қоғамының қоршаған ... ... ... осы ... ... ... оларды толық
нейтралдау мүмкіндіктерін және ... ... ... отырып,
зерттеулермен айналысатын ғылым ... ... ... Стратегиялық
тұрғыдан алғанда экология адамзаттың өзінің тіршілігін сақтауы және
экологиялық дағдарыстан ... ... ... ...... ғылымы, себебі ... ... өмір ... өзі оның ... анықталуы мүмкін».
Олай болса, қазіргі заманғы экология тек жеке ғылым ретінде ... ... ол ... ... ... тіршілігін сақтау
туралы ғылымға айналып отыр.
Экологияның даму тарихы
В.И.Вернадскийдің айтуы бойынша адам геологиялық алып күш ... ... ... Қазіргі заманғы экологиялық мәселелер ең ... ... ... алғанда экология пәнінің негізгі міндеті студенттерді қоғам мен
табиғаттың қарым-қатынасын оптимизациялаудың негізі ... ... ... ... ... көзқарасты қалыптастыру болып табылады.
Білімнің барлық салалары сияқты экология да үздіксіз дамуда.
Жануарлар мен ... ... ... өмір ... ... ... ... жүйеге келтіру ерте кезде адамзаттың
табиғатты ... ... ... грек ... ... ... жануарлардың 500-ден астам түрлерінің мінез-құлқын сипаттап
жазса, Аристотельдің шәкірті, ботаниканың ... деп ... ... 372-287ж.) әр түрлі жағдайдағы өсімдіктердің ерекшеліктері, олардың
пішіні мен өсуі топырақ пен ауа- ... ... ... ... ... ... ... жаратылыс зерттеушісі Ж.Бюффон алғаш рет сыртқы
орта ... ... ... ... ... зерттей бастады.
Оның көзқарасы бойынша жануардың бір түрлігі басқа түрге қоршаған ортаның
температурасына, ауа-райына, тамақтың сапасына ... ... ... ... ілімнің авторы – Ж.Б.Ламарк «сыртқы жағдайлардың
әсері ағзалардың бейімделуі және өсімдіктер мен жануарлардың эволюциясының
негізгі ... ... -деп ... «Түрлердің табиғи сұрыпталу жолымен шығу тегі ... үшін ... оған ... ... ... - ... (1859) табиғаттағы «тіршілік үшін күресті» теория жүзінде
тұжырымдады. Ч.Дарвиннің осы ... тірі ... ... ... ... жан-жақты зерттеу мәселесіне тиек болды.
Неміс жаратылыс зерттеушісі Э.Геккель өзінің «Ағзалардың ... ( 1866) және ... ... ... ... тарихы» (1868)
еңбектерінде экологияны ағзалардың ... ... ... ... ... зерттейтін жалпы ғылым ретінде түсіндіреді.
XIX ғасырдың ортасында орыс биологы ... ... ... ... ... ... өзара
әсерін зерттейтін зоологияның жаңа бағытын тұжырымдады.
К.Ф.Рулье ағзалардың эволюциясының мекен ету ортасының өзге-
рісіне байланыстылығын дәлелдеді.
Экология жеке ғылым ретінде негізінен XIX ... ... ... ... ... ... жылдам дами бастады. Бұл кезендегі
негізгі жетістіктер С.Форбстың, В.Шелфордтың, Ф.Клементстің, А.Тенслидің,
Ч.Элтонның, ... ... ... ... ... ... елеулі үлес қосқан ғалым В.В.Докучаев болды.
Ол топырақ түзілу процесінің мысалында тірі ... мен өлі ... ... ... ... тірі ағзалар мен олардың тіршілік ... ... ... анықтаушы ролін көрсетіп, биосфера
туралы ілім және оның өмір сүруін, ... және даму ... ... ... ... және ... ... жылдам қарқынмен дамып келеді.
Әлеуметтік экология ... ... мен ... орта ... ... ... ... ортаның құрамы мен қасиеттеріне
тікелей және жанама әсерін, антропогенді факторлардың адамның денсаулығы
мен адам популяцияларының ... ... ... әсерін зерттейді. Ол
табиғатты тиімді пайдаланудың ... ... ... табылады.
Қолданбалы экология адамзат баласының әлеуметтік мұқтажын өтеу
барысындағы табиғи ... ... ... ортаның тәжірибелік
мәселелерін шешу (қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... ... пайдалану, шаруашылықтың әр
түрлі салаларындағы технологияларды ... ... ... ... ... ... ... ішінде өнеркәсіптік, ... ... ... және т.б. ... дами бастады.
Биоэкологиялық зерттеулер бағыты. Биоэкология бірнеше ... ... ... ... ... т.б.
Аутэкология – жеке организмдер (особь) арасындағы қарым-қатынастарды
оның табиғи ... ... ... ... ... ... ... табиғат факторлары қалай әсер етеді, оған организм қалай жауап
береді, ... ... ... ... мәселелер
қарастырылады.
Демэкология - бір түрге жататын ... ... ... ... оның ... ... ... отырып зерттеулер
жүргізеді. Бір түрге жататын ... топ ... ... ... ... ... (жас, жыныс, көбею, өлу, табиғаттағы
саны, тығыздығы, таралуы, т.б) табиғаттағы сан мөлшерінің реттелуі мен ... ... ... ... ... - ... ... (биоценология) ретінде әр-түрлі
түрлерге жататын популяциялар (өсімдіктер, жануарлар, микроорганизмдер)
жиынтығын біртұтас ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастар,
энергия, және зат алмасулар, сандық және ... ... ... мен ... ... ... ... мәселелер
қаралады.
Геоэкология – экологиялық жүйелерді биосфералық ... ... пен ... ... экожүйелер, ондағы қарым-қатынастар
мен байланыстар, географиялық ландшавтар бойынша экожүйелердің құрылымы,
бірлестіктері, тұрақтылығы, ... пен ... ... ... ... агро және антропогендік экожүйелер, олардың
практикалық маңызы ... ... ... ... - табиғи іс-әрекетінен туындайтын биосфера
шегіндегі, ... күн ... ... ... мен ... ... ... қауіп-қатер, экологиялық апаттар, ... ... ... ... ... жоятын қарулар, қатерлі
эпидемиялар т.б. Осы бағыттағы бүкіл әлемді ... ... ... ... ... - ... ... қала тұрғындары мен дүниежүзі
халықтарының сандық және ... ... ... ... ... ... мен тәрбие беру, экологиялық
мәдениет, этика, моральдық жағынан парасаттандыру, ... ... ... және этноэкологиялық проблемаларды жан-жақты зерттеу. Жер ... ... ... ... ... ету ... - ... табиғат, қоғам арасындағы адами, әлеуметтік,
экономикалық және экологиялық жағдайларды, қарым-қатынастарды бір-бірімен
үйлестіре зерттей ... , одан ... ... адамның парасатты
ақыл-ойымен шешуді ... ... ... ... тиімді
пайдаланудың ең жоғарғы дәрежедегі жаңа технологиясын жасау, планетадағы
адамзат қауымын азық-түлік, ... және ... ... ... мен ... ... ... ауызбіршілікті қалыптастыру,
этноэкология, экологиялық білім мен тәрбие, мәдениет, мораль, құқық, ... ... Адам мен ... ... ... ... ... жасап, оны жүзеге асырудың жолдарын іздестіреді.
Экологияның әдістері
Қазіргі заманғы экологияның әдістемелік негізін экожүйелік тұрғыдан
қарастыру, ... ... ... ... және модельдеу құрайды.
Экожүйелік тұрғыдан қарастыру экологияның кез-келген обьектісі,
экосфераның биотикалық және абиотикалық құрауыштарының ... ... ... ... ... ... ... барлық
элементтері өзара байланыста болғандықтан, бұл әдістің ішінде гомеостаз
тұжырымдамасы (өзін-өзі реттеу) ... ... ... ... ... ... көптеген экологиялық зерттеулерде қолданылады.
Ортаның жағдайын бағалау және ... алу ... ... бақылау, температураны өлшеу, судың ... ... ... ... ортасының сипатын анықтау, радиациялық
фонды өлшеу, ортаның химиялық және бактериалдық ластануын анықтау және т.б.
жатады.
Қоршаған ортаның ластануын ... үшін тек ... ... ... сонымен қатар биологиялық индикация әдістері де қолданылады.
Биологиялық индикация ...... ... тән ерекшеліктерін әр
түрлі тірі ағзалардың көмегімен анықтау.
Биоиндикация - қоршаған орта ... ... осы ... мен ... ... ... болуына аса сезімтал кейбір
ағзаларды қолдануға негізделген.
Биологиялық индикация биотесттер ... ... ... ... бактериялар, омыртқасыздар (инфузориялар, дафния,
былқылдақдене лілер, сүліктер, шаян тәрізділер), ... ... ... ... және т.б. ... ... ... тірі ағзалар дың қозғалу белсенділігі, тіршілік ететін
омыртқасыздардың саны, жарық шығаратын ... мен ... ... ... ... ... тыныс алу
және жүрек қызметінің белсенділігі есепке алынады.
Биоиндикаторлар ретінде қыналар қолданылатын әдісті лихеноиндикация
деп ... ... әр ... ... ... ... ... ортадағы заттарды бүкіл денесімен ... ... ... ... ... және зат ... баяу ... байланысты
қыналар улы заттарды жинай отырып, тез уланып, тіршілігін жояды.
Қарапайым түрде лихеноиндикация - ... (ауа) ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері бойынша есепке алу және өсімдіктер мен
жануарлардың биомассасы мен өнімділігін ... ... ... ... ... Бұл кезде бақылау ауданындағы су
немесе топырақ көлеміндегі даралар саны есептеледі; ... ... ... ... ... ... мен топтанған жерлерінде санын аэрокосмостық
есепке алу; егістік танаптарының өнімділігі мен күйі есепке алынады.
Орта факторларының ... ... ... ... ... ... бақылау мен эксперимент кіреді. Зертханада факторлардың
өсімдіктер мен жануарлардың қандай да бір ... ... ... қатар жануарлардан алынған мәліметтерді адам экологиясына пайдалану
мүмкіндігі сарапталады. Осындай жолмен химиялық және т.б. ... ... ... ... мөлшері анықталады, қолдануға ... ... осы ... ... ... ... де, ... нормалардың негізіне жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... түрлі бірлестіктердегі ағзалардың өзара әсерін зерттеу әдістері
экологияның маңызды бөлігін ... ... ... ... ... және зертханада бақылау қолданылады. Радиоактивті изотоптарды
пайдалану қоректік тізбектің бір ... ... ... зат пен
энергия мөлшерін анықтауға мүмкіндік береді: ... ... ... ... ... ... ... мен экожүйелерде жүргізіледі.
Математикалық әдістермен модельдеу. Математикалық статистика әдістерін
қолдану белгілі бір дарақтарды едәуір ... ... ... па, әлде ... ма) ... ... мүмкіндік береді.Қазіргі
заманғы экологияда статистикалық математика, математикалық логика, сандар
теориясымен, матрицалық алгебрамен байланысты ақпараттар мен ... ... ... ... ... ... ... түпнұсқаға тән негізгі белгілерді көрсетеді
(мысалы, аквариум табиғи су қоймасының моделі бола алады).
Таңбалы модель түпнұсқаны математикалық ... ... ... зерттеулерде концептуалдық және математикалық үлгілер
мен ... ... ... ... ... жүйе сұлбасы, кестелер және
т.б.) көп ... ... ... жан-жақты сипаттау (ғылыми текст,
жүйенің сызбанұсқасы, кестелер, графиктер және т.б.) ... ... ... жүйелердің төмендегідей негізгі ұйымдасу
деңгейлерін бөліп көрсетуге болады:
1. молекулалық (гендік);
жасушалық;
ұлпалық;
мүшелік;
ағзалық;
популяциялық-түрлік;
биоценоздық;
биогеоценоздық;
биосфералық.
Әрбір деңгейде қоршаған ... ... ... (зат, ... және
ақпараттармен алмасу есебінен) нәтижесінде өзіне тән ерекшеліктерімен
сипатталатын функциональдық жүйелер түзіледі.
Уэбстер бойынша Жүйе ... «бір ... ... ... ... өзара әрекеттесетін және өзара байланысты компоненттер». Олай болса,
жүйенің негізгі элементтеріне компоненттер, ... ... ... 3 ... ... ... болады:
Оқшауланған, яғни көршілес жүйелермен зат пен энергия
алмасуы болмайды.
Жабық, яғни көршілес жүйелермен энергия алмасады, бірақ
зат алмасуы болмайды ( мысалы, космос кемесі).
Ашық, яғни ... ... зат пен ... ... биологиялық жүйелер – ашық жүйелер. Себебі, олар сыртқы ортамен
– затпен, энергиямен және ... ... ... ... ... биологиялық жүйе белсенді ірі
молекулалар ақуыз нуклеин ... ... ... ... Осы деңгейден тірі материалға тән қасиеттер; зат ... ... ... ... ... ... тасымалдануы
байқалады.
Жасушалық деңгейде биологиялық белсенді молекулалар
біртұтас ... ... ... – барлық тіршіліктің элементарлы
бірлігі. Жасушалық ұйымдасуына байланысты барлық ағзалар бір жасушалы және
көп жасушалы болып ... ... ... мен ... ... ұқсас жасушалардың
жиынтығынан ұлпа түзіледі. Ол шығу тегімен атқаратын қызметінің ... ... ... жиынтығын құрайды.
Мүшелік деңгейде ұлпалардың бірнеше типтері ... ... ... ... ... бір мүшені құрайды.
Ағзалық деңгейде бірқатар мүшелердің өзара әсері жеке ... ... ... ... түрлік деңгейде шығу тегі, тіршілік жағдайлары ... ету ... ... ... ... бір ... ағзалардың
жиынтығы түзіледі.
Биоценоздық деңгейде бірге тіршілік ететін және ... ... ...... деп ... біртұтас жүйені
түзеді.
Биогеоценоздық деңгейде – түрлік құрамы бойынша әр ... ... ету ... ... ... ... ... тірі материяның
ұйымдасуының жоғары деңгейі.
Биосфералық – ғаламшар ... ... ... ... ... сатыдағы табиғи жүйелердің қалыптасқан деңгейі. Бұл
деңгейде тірі ағзалардың ... ... ... ... ... ... ... асады.
№2 дәріс.
Тақырыбы: Биосфера жаһандық экожүйе ретінде. Биосфераның экологиялық
мәселелері.
Мақсаты: Студенттерге биосфера жаһандық экожүйе ... ... ... ... туралы білім беру және ізденіске үйрету.
Тақырыптың негізгі сұрақтары:
1.В.И.Вернадскийдің биосфера туралы ілімінің негіздері.
2.Биосфера оның ... ... ... мен ... ... биогендік миграция заңдылығының маңызы мен мазмұны.
5.Биосфераның негізгі қасиеттері.
6.Биосфера және ноосфера.
5. Әдебиет:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Бейсенова Ә.С., ... Ж.Б., ... Г.З. ... ... ... КенесариевУ.И., Жакашов Н.Ж. Экология және халық денсаулығы. Алматы,
2003.
3. Сағынбаев Г.К. ... ... ... 1995.
Қосымша:
1. Шілдебаев Ж.Б. Қызықты экология. Алматы, 2000.
2. Оспанова Экология. Алматы, 2002.
Орыс тілінде
Негізгі:
2. Закон РК от 15.07.97г.«Об охране окружающей среды».
2. ... У.И., ... Н.Ж. ... и здаровье населения: Учевник для
медицинских ВУЗов и колледжей. Алматы, 2002. -260с.
3. Коробкин В.И., Предельский Л.В. ... ... н/Д: ... ... ... Новиков Ю.В. Экология, окружающая среда и человек: Учебное ... ... ... Н.А. ... ... ... прикладная: Учебник для
студентов высших учебных заведений. Пособие для ... ... ... ... Manuel C.Molles Ecology. Concepts and ... 2/e.-University of
New Mexico-Albuquerque. –Mc Graw- Hill Higher Education, 2002.
j.L Chapman, M.J. Reiss. Ecology. Principles and Application, - ... ... ... Press, ... жаһандық экожүйе ретінде. Биосфераның экологиялық
мәселелері.
Биосфера – адам мен басқа да тірі ... ... ... ... болып табылады. «Адам барлық тірі ағзалар тәрізді ... тек ... ...... өзі ... ... және одан кете алмайтын белгілі бір жер ... ғана ... ... ... Оның ... етуі оның ... ... болып
табылады» (В.И.Вернадский).
Жер ғаламшарының даму ... ... тең ... ... онда адамның дамуы шартты тәуліктің соңғы екі секундында жүріп
өтті. ... ... ... ... адам ... 5 млрд ... орасан көп жердегі түрлердің санының жойылуының ... ... ... ... негізгі заңдылықтарын анықтау үшін адам мен
қоршаған ортаның ... ... мен ... ... білу ... ... адамның өмір сүру ортасы. Адамды қоршаған ортаның ... ... ... ... Оның ... антропогенді факторлардың
әсерінен белгілі бір дәрежеде өзгерген табиғи орта болып табылады.
Төртінші – тек адамзат қоғамына тән әлеуметтік орта.
Табиғи орта ... ... ... ... Бұл адамның әсерінен
болмашы өзгеріске ұшыраған немесе өзгерістер оның ... ... және ... ... қабілетін жоймаған орталар.
Адамның әсерінен өзгерген табиғи орта (екінші табиғат) немесе ... ... ...... сондай сияқты). Бұларға егістік ... ... ... және т.б. ... Мұндай орта ұзақ уақыт
барысында өзін-өзі ұстап тұруға қабілетсіз.
Адамның қолымен жасалған орта (үшінші табиғат) немесе артетабиғи орта ... ...... ... ... және ... ... қала
жатады.
Әлеуметтік орта. Бұл ортаға адамдардың бір-бірімен өзара қарым-қатынасы,
психологиялық ахуал, денсаулық сақтау, жалпы ... ... ... ету оның ... әсері күннен-күнге артып келеді
Қоғам мен ... ... ... кезеңдері мен
антропогенді экологиялық дағдарыстар тарихы.
Адамзаттың тарихы ... ... ... ... ... ... Әр ... дәуірлер бір-бірінен табиғатқа адамның
қатынасымен, оны меңгеру ерекшеліктерімен сипатталады.
Қоғам мен табиғаттың бірқатар ... ... бір ... ... бөліп көрсетуге болады.
IV. Ақпараттық экологиялық кезең
III. Индустриалдық кезең
II. Аграрлық кезең
I. Биогенді кезең
Қоғам мен табиғаттың өзара қарым-қатынасының төрт кезеңі
(Т.И. Суравегина, Н.М. ... ... ... ... дәуірі деп атайды. Бұл кезде қарапайым
алғашқы қауымдық ... өмір ... ... ... кезеңді көбінесе
биогенді кезең ретінде сипаттайды. Адам тарихи кезеңде табиғатпен бірге
еді, оның ... ... ... мен аңшылықтан құралды.
Палеолиттің ұзақтығы 2 млн. жылдан астам уақытты алып жатыр және ол
адам мен табиғаттың өзара ... ең көп ... алып ... кезең.
Адамның табиғатқа, биосфераға әсері осы кезеңнің өзінен көріне
бастады. Ол ... ... ... ... мен және жануарлардың
жекеленген түрлерінің жойылуымен сипатталады. ... ... ... ірі ... ... (мамонт, алып бұғылар) толық ... ... ... ... ... үшін ... азық және
шаруашылық қызметінде негізгі шикізат көзі болған.
Екінші аграрлық кезеңге адамның мәдени жер ... ... ... дәуірі жатады (б.э.д.VІІІ-VІІғ). Бұл дәуір өнеркәсіптік өндірістің
қалыптасуына дейінгі кезеңді, яғни б.э.д.ХVІІғ. дейінгі уақытты алып ... ... ... ... бұл ... құл иеленушілік және
феодалдық қоғамдар кезеңі болып табылады.
Неолит дәуірінен бастап, егіншілік пен мал ... ... ... ... күшті әсер ете бастады. Ормандарды кесу,
шалғындық далаларды жырту, үй ... жою ... ... ... территориялары біртіндеп құмды шөлдер мен жартасты ... ... ... ... тарихтағы техногенді дәуір басталады, яғни
адам белсенді түрде биосфераны өзгерте бастады, табиғаттың ... ... ... ... пайдалана ... ... ... мал ... ... ... осы ... айтуға болады.
Үшінші индустриалды кезең қоғам мен табиғаттың ... ... ... шарықтау шыңы болды. Ол XVI ғасырдан бастап XX ... ... ... алып ... ... ... байланысты
қоғамның табиғи ортаға әсері жаңа ... ие ... Кен ... ... ... түрде дами бастады. Отын ресурстарын жағу арқылы ... ... есе ... Жаңа ... ... ... заттардың үлкен
территорияларда таралуына және ... ... ... ... ... ... ... өзгерді.
ХХғасырдың ортасына қарай өндірістің қоршаған табиғатқа әсері ... ... ие ... ... мен ... ... қатынасында индустриалдық кезеңнен
ақпараттық экология кезеңіне өтуі байқалып отыр. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... мен ... технологияның
биосфераға зиянсыз негізде дамуына мүмкіндік бере алады. Осы ... ... ... ... ... ауыл ... экожүйеге дейін.
Антропогенді экожүйелерге агроценоздар мен агроэкожүйелер жатады.
Агроценоздар дегеніміз ауыл шаруашылығында қолданылатын жерлерде пайда
болатын биоценоздар тобы. Олар табиғи бірлестіктерден ... ... ... ... аз ... ... осы бірлестіктің негізгі
мүшесі мәдени ... ... мен ... ... ... ... болуымен сипатталады.
Агроценоздарды адам көп қуат жұмсау арқылы (адамдар мен ... ет ... ... ... ... тыңайтқыштың
байланысқан қуаты, қолдан суару) ұстап тұрады. Ал ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз адамның сапалы қызметімен жоспарланып жасалған
территориялар. Бұларда ауыл шаруашылық өнімін алу мен оның құрам ... ... ... ... ... ... экожүйелерге егістік танаптары, жайылым немесе
шалғындық және мал ... ... ... ... ... ... қуат ... арқылы (топырақты өңдеу,
суару, тыңайтқыштар, пестицидтер т.б.) агроэкожүйелерді басқарып отырады.
Ауыл шаруашылық өндірісінің қазіргі көптеген әдістері өзінің ... ... ... ... ... шектен тыс жаю, улы
химикаттарды кеңінен қолдану, минералдық тыңайтқыштардың ... ... ... топырақты жаппай жырту және т.б. ... ... ... бұзылуына, құрамының қарапайымдылығына, тұрақсыздыққа
және табиғаттағы апатты ... алып ... ... бір санының болуы сіңірілген ... ... ... ... ... Топырақ микроорганизмдерінің
қызметін күшейтеді. Мәдени өсімдіктер арамшөптер мен ... ... ... ... ең ... ... ... табылады.
Экология және денсаулық
Адам ағзасының қоршаған ... ... ... төзу ... оның
экологиялық төзімділігіне жатқызамыз.
Бүкілдүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ВОЗ) анықтамасы бойынша
денсаулық – жеке адамның ... ... ... және ... субьективті сезімі және обьективті күйі. Жақсы денсаулық
әлеуметтік, экономикалық және жеке дара ... ... ... ... сапасының аса маңызды параметрі болып табылады.
Табиғат ананың ажары күн өткен сайын солғын тартып, жер ... ауа ... аң мен құс ... ... ... ... ... бәрі адам ағзасын аздырып, аурудың түр-түрін ... ... ... ... ... ... ... нәрсе.
Қазақстан Республикасында табиғатты ластап, бүлдіретін 2 мыңнан астам
өнеркәсіп ... бар ... Олар жыл ... ауаға 4 миллион тоннадай зиянды
қоспалар таратады екен. Олардың көпшілігі ксенобиотиктер яғни адам ... тірі ... үшін ... ... ... табылады. Бұған қоса, күн санап
көшелерімізде ағылып жатқан автотранспорттар легі біраз зиянын ... ... ... бой ... ... ... ... қоршаған
ортаның бүлінуі қанатын терең жайып, қоғамдық және ұлттық деңгейдегі
қасіретке айналып ... ... ... ... – бұл ... ... адамдардың жас
шамаларының қосындысын олардың ... ... ... шығады. Соңғы
деректерге жүгінсек, Қазақстанда адам өмірінің ... ... 1992 жылы ... ... 1996 жылы 60 ... ал ... ... 55-58 жасты құрап отыр.
Ал өлім жітім соңғы 3 ... 15 ... ... ... ауыр ... ... да осы экологиялық жағдай.
Халықтың денсаулығы – адамзат ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір жағдайында өзінің әлеуметтік
және биологиялық функцияларын аса ... ... ... бейімдегіш жеке
дара реакцияларын көрсететін оның табиғи күйі. ... ... ... ... ... 18-22% әсер ... мен ... арасындағы байланыстың үзілуі адам ағзасындағы
биоөрістің бұзылуына әкеліп соқтырады, бұл иммунитет жағдайының ... ... ... ... ... сөзсіз.
Аурулар туғызатын заттар мен факторлар :
■ Концерогендер (латын тілінен аударғанда сопсіг-рак, генезис-шығу
тегі) қатерлі ... ... ... ... шамамен 500-ге жуық
концерогенді заттар белгілі болып ... ... ... ең ... және ... да полициклды ароматтық көмірсулар, ультракүлгін
сәулелер, радиоактивті изотоптар, ... ... қара ... ... ... т.б. ... Мутагендер (латын тілінен ... ... саны мен ... ... ... соқтырады. Оларға
рентген сәулелері, гамма сәулелер, нейтрондар, колхицин, кейбір вирустар
және т.б. жатады.
Тератогендер (грек ... ... ... ... кемістіктерге әкелетін заттар. Тератогендерге әсер
ететін мөлшерінен артып кететін кез-келген фактор жатады.
Көбінесе ... ... ... ... шу және т.б. ... жатады.
Эмбриогендер (грек тілінен аударғанда еmbгуо-ұрық) эмбриональдық ... ... ... ... ... ... және басқа да заттар (мысалы, алкогольді, ішімдіктер, есірткі
заттары және т.б.) жатады.
Адам қызметінің нәтижесінде қазіргі таңда бұрын ... ... ... ... жаңа ... тобы ... ... Мұндай ауруларды
ерекше техногенді аурулар тобына жатқызады. Оларға қорғасын («сатуризм»),
кадмий («ита-ита»), сынап қосылыстарымен ... және т.б. ... ... ... ... орта ... ... қауіптілігі
«Қоршаған ортаның» ластануы ұғымының ауқымы кең. ... ... ... мен өндірістің біртұтас дамуы бұрыннан бар ... ... ... болған мутагенді факторлардың тұрақты түрде жинақталуымен
өтеді. Олардың әсері ... ... адам ... оның білінуі
мүмкін. Бұл кезде мутацияның пайда болу қаупінің онша көп емес өсуі ... ... ... ... көп санының пайда болуына ... ... ... зиян ... улы ... заттардың қатарына
темекі мен есірткі заттары да ... ... ... ... 4 ... ... заттар кіреді., олардың көбі улы ... ... ... қатерлі ісік ауруын туғызады. Темекінің уы сонымен қатар ... ... ... сол ... де темекі шегетіндер жиі жөтеледі.
Темекі шегетін ата-аналардың жаңа туған нәрестелерінің ... улы ... жылы ... ... ... ... ... болады. Есірткі заттары
да қорлқа, өкпенің қатерлі ісік ... ... ... ... мен ... буланып ауаға шығарылады. Егер осы заттардың буы
көп мөлшерде ағзаға түссе жүйкені, миды, ... және ... ... ... ол ... де ... ... мүмкін.
Қазіргі кезде бізді қоршаған ортаның ластаушы ... ... ... ... ...... ... электромагнитті толқындар,
жылу, шулар және тербелістер.
2. Химиялық ластану – ... ... ... ... ... пестицидтер, гербицидтер, фторлы қосылыстар, ауыр металдар,
аэрозолдар.
3. ... ... – ауру ... ... мен вирустар,
құрттар, қарапайымдылар, шектен тыс көбейіп зиян келтіретін жәндіктер.
4. Эстетикалық зиян – табиғаттың ... сұлу ... ... ... ... ... Тіршілік ету ортасы және ... ... ... ... ... ету ... ... әсері,
жануарлардың топырақ, ландшафт түзудегі рөлі және тірі ... ... ... білім алуы тиіс. Болашақ мамандарға экологиялық
кризистен шығып, тұрақты даму жолына әкелетін экологиялық ... ... ... ... және ... ... Экологиялық факторлардың жіктелу типтері.
3.Шектеуші факторлар. Ю.Либихтің минимум заңы және В. ... ... мен ... ... ... ... мен шектеуші факторлары.
6. . Экологиялық факторлардың өзара әсері.
7.Ағзалардың мекен ету ортасына бейімделуі.
5. Әдебиет:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Бейсенова Ә.С., Шілдебаев Ж.Б., ... Г.З. ... ... ... ... ... Н.Ж. Экология және халық денсаулығы. Алматы,
2003.
3. Сағынбаев Г.К. Экология негіздері. Алматы, 1995.
Қосымша:
1. ... Ж.Б. ... ... Алматы, 2000.
2. Оспанова Экология. Алматы, 2002.
Орыс тілінде
Негізгі:
3. Закон РК от 15.07.97г.«Об охране окружающей среды».
2. Кенесариев У.И., Жакашов Н.Ж. Экология и ... ... ... ... ... и колледжей. Алматы, 2002. -260с.
3. Коробкин В.И., Предельский Л.В. Экология. –Ростов н/Д: изд-во ... ... ... Ю.В. Экология, окружающая среда и человек: Учебное пособие.-М.:
ФАИР-ПРЕСС, 2000.-320.
Қосымша:
1. Воронков Н.А. Экология общая, ... ... ... для
студентов высших учебных заведений. Пособие для учителей. –Агар, 1999.
-424б.
Ағылшын тілінде
Негізгі:
3. Manuel C.Molles Ecology. Concepts and ... ... ... ... –Mc Graw- Hill Higher ... ... Chapman, M.J. Reiss. Ecology. ... and Application, - 2and
Education.- Cambridge University Press, 1998.-336p
Тіршілік ету ортасы және ... ... ... сүру ...... бір ... ол тірі организмдерді
қоршап, олармен тығыз байланыста болады, организмге әсерін тигізеді.Табиғи
орта ... ... ... Бұл факторлар жеке түрлерге және
жеке организмдердің көбеюіне, өсуіне әсерін тигізеді. ... ... ... ... тірі ағзаны – жануар, өсімдік немесе
микроорганизм, оның ... ... ... ... ... планетамызда ағзалар негізгі төрт ортаны мекендеуді игеріп алды
деуге болады. Бұл ортаның ... ... және ... ... Ол ... су, жер беті ... топырақ қабаты, төртінші басқа
ағзалардың денелері ... ... ... ... ... әсер ... қоршаған сыртқы орта элементтерін – экологиялық
факторлар деп атайды.
Кез-келген ағзаға қоршаған ортада көптеген ... ... ... ... әсеріне байланысты экологиялық фактор үш топқа бөлінеді:
бірінші абиотикалық, ... ... ал ... кезде антропогендік
факторлар пайда болды.
Абиотикалық факторлар – бұл тірі ағзаға әсер ... ... ... ... ... қысым, жарық, радиациялық ... ... ... жөне тұщы ... ... құрамы және т.б.).
Абиотикалық факторлар деп тірі организмдерге тікелей ... ... ... ... бейорганикалық табиғаттың құбылыстары мен құрамды
(тіршіліксіз) бөлігі. Жердегі тіршіліктің тұрақтылық ... ... ... ... ... факторлар климаттық, эдафиялық және гидрографиялық болып
бөлінеді. ... ... деп ... ... күн ... ... ауа ... айналасынан, жылу мен ... ... ... ... және ... ... элементтерден тұратын факторларды айтады. ... ... ... жарықтық режим, қысым, атмосфералық
жауын-шашын және т.б. жатады. Климаттық факторлардың ішінде өте ... бар ... ... күн реакциясы саналады. Ол биосфералық термиялық
режимі мен ... ... ... ... ... көзі жалпы
алғанда тіршілік осы факторға тікелей байланысты.
Егер жерге жететін күн ... 100% деп ... ... оның ... ... ... ... 34% ғарыштық ... ... 47% жер ... тіке және ... ... ... ... өсімдіктермен жануарлардың тіршілігіне тікелей қатысты, әртүрлі
рөл атқаратын экологиялық ... ... ... ... ... ... ... түрі, толқынды түрде сәулеленетін электромагниттік
табиғаты бар фактор.
Біздің көзіміз тек ... ... ... ... толқын ұзындығын – 0,75 мкм 0,2 мкм-ге дейін қабылдайды. Ал,
толқын ұзындығының ... 0,75 мкм ... ... ... біз жылу ... ... қатар қысқа толқындарды – ультракүлгін сәулелерді
біздің сезім мүшелеріміз тікелей қабылдамайды.
Өсімдіктер мұхиттардың ... не 100-200 м. ... ... ... ... ... ... жүретін, тіршіліктері
үшін өте қажет фотосинтез процесі жарықсыз жүрмейді. Өсімдіктер 380 – 710
нанометр ... ... ... күн ... ... ... да осы ... сәулелену спектрін қабылдай алады.
Өсімдіктер мен жануарлардың тіршілік әрекетіне (фотосинтез, заттардың
алмасуына, ... ... ... және т.б.) ... тікелей және жанама
әсер тигізетін абиотикалық факторлардың бірі ... ... ... ... атқаратын шегі 00С- дан 500С-қа дейін.
Себебі 00С- тан ... ... ... су қатады, ал температура 500С-
тан асқанда белок ... ... ... ... ... ... да ... Олар 60-900С- қа дейін активтігін сақтайды.
Абиотикалық факторларға физикалық өрістерді ... ... ... ... ... орта ... ... толқындар, жел, ағыс, тасу), табиғаттағы тәуліктік
және маусымдық өзгерістерді жатқызуға болады.
Эдафикалық фактор – топырақ ... ... ... оны топырақтық фактор деп те ... ... ... ... да ... зор. Өсімдіктердің әр ... ... ... ... құрылымымен және құрамымен, қасиетімен
(қышқылдығы, құнарлығы және т.б.) анықталады.
Топырақтың ... ... ... ... бірнеше
экологиялық топтарға бөлуге болады. Мысалы: топырақтың қышқылдығына қарай:
1) ... ... – олар рН 6,7 ... ... ... (бастапқы өсетін өсімдіктер);
2) Нейтрофильді – рН6,7-7,0-тең топырақтарда өсетін өсімдіктер (мәдени
өсімдіктердің ... ... – рН ... 7-ден ... ... ... ... гүлі);
4) Индиферентті – рН әр түрлі топырақта өсе алатындар (інжу гүл).
Гидрографикалық факторларға су организмдерінің ... ... әсер ... ... ... ... жарық
режимі, температура, ағыс жылдамдығы, қысым және т.б.) және ... ... ... түрлері, ластану, т.б.) қасиеттері ... ... ... ... ... су ... ... Су
тығыздығы – суды тіршілік ететін организмдердің жылжу жағдайын және әр
шамадағы тереңдіктегі қысымды ... ... ... ... +40С-
дегі тығыздығы 1г/см3-ке тең. Еріген тұздары бар табиғи сулардың тығыздығы
жоғары болып келеді де 1,35 ... ... ... Ал, ... ... ... м-ге ... сайын орта есеппен 1*105Па (1 атм) жоғарылап отырады.
Негізгі абиотикалық факторларға: жарық, температура және ылғалдылық
жатады.
Жарық. Жер ... ... күн ... бір ... планетада жылу
балансын тепе-теңдікте ұстап тұратын негізгі энергия қоры болса, екінші
жағынан қарағанда, зат ... ... ... және ... заттарды
құру оны басқа түрге айналдыру процесінде өте маңызды роль атқаратынын
білеміз.
Белгілі ... ... ... ... ... ... ... өмір сүретін нәрселердің барлығы ... ... ... ең маңызды процесс– фотосинтез тек жарықта
ғана ... ... ... ... ... ... ... мен
балдырлар) электрондардың доноры су (оттегі) болып табылады.
Сондықтан фотосинтез нәтижесінде оттегі түзіледі:
- пе -
жарық
СО2 + Н 2О —► СН2 О)п + ... ... ... ... ... ... ... табылады. Мысалы, жасыл және алқызыл күкірт бактерияларында
төмендегі процесс жүреді:
- пе -
жарық
СО2 + 2 Н2S ► (СН 2О)П + 28 + Н ... ... ... ... екі жақты қарастыруға болады: бір
жағынан жарықтың тікелей жасуша протоплазмасына әсері ағзаны жойып жіберуі
мүмкін, ал екінші ... ... ... ... ... ... ... мынадай экологиялық мағыналы көрсеткіштері бар: әсер ... ... ... ... ... шама), сәуле шоғының
сапалық мәні (спектральдық құрамы).
Жануарлар мен өсімдіктер жарықтың әсерінің ұзақтығына өте нәзік жауап
береді, тіпті ... ... ... өте аз ... өзгеруіне
өздерінің осындай нәзік ... ... әр ... ... ... Ағзалардың бұндай сезімталдылығы жалпы биологиялық ... ... ... ... ... ... деп ... биологиялық ритм, уақыттың өзгеру процесіне ағзалардың бейімделуі
немесе биологиялық ... деп ... ... ... жиынтығымен анықталады. Полюстерден
экваторға қарай жарықтың мөлшері ... ... ... ... үшін
шағылысқан жарық мөлшерін де, яғни альбедо есепке алу қажет.
Альбедо ... – әр ... ... ... ... Ол радиацияның жалпы мөлшерінен ... ... ... жарық сәулесінің түсу бұрышына және беттің шағылыстыру қасиетіне
байланысты болады. ... таза ... ... – 85%, лас қар – ... түсті құм 35 – 45 %, орман – 10-18 %, ... ... ...... сары ... – 28 %.
Жарыққа бейімделу қасиетіне байланысты өсімдіктерді үш ... ... ... ... ... – жарық жақсы түсетін ашық жерлерде
өседі. Олардың ... ... тек күн ... ... ... ... жүреді. Бұлар аздаған көлеңке түскенді көтере алмай тіршілік
жағдайын тоқтатады. Гелиофиттердің ... ... бар: ... (ксероморфоз), жапырақтары онша күрделі емес, суыққа және әр ... ... ... жасуша шырынының осмостық потенциалы жоғары.
Бұған ... ... ... ... ... далада кездеседі,
тундрада және тауда өсетін өсімдіктер т.б. Күнбағыс, ... ... ... ... өсімдіктердің гүлдері жарыққа қарай күн бағытымен
бұрылып отырады.
Көлеңке сүйгіш өсімдіктер ...... ... ... алмайды,
үнемі көлеңкеде орманның көлеңкесінде ... ... ... ... ... ... ... шөптер). Кесілген орманның
орнындағы шөптер тіршілігін ... ... ... ... ... ... гемиофиттер)-жақсы
жарық жағдайында өседі, бірақ көлеңкені де жақсы ... ... ... ... ... орман шөптері мен бұталары).
Жануарлар күндізгі, түнгі және қас қарайғанда ... ... ... ... ... ... жарық күнді көтере алмайтын, тек
қараңғыда тіршілік ететін (топырақ жануарлары, үңгірлер мен терең жерлерде
мекендейтін) жануарлар, ... мен ... ішкі ... де
бар.
Биолюминесценция дегеніміз тірі ... ... ... Бұл ... ... түсетін тітіркендірулерге жауап ретінде
катализатордың әсерінен күрделі органикалық заттардың тотығуы ... ... ... және ... да ... ... жер – ауа ... тіршілік ететін ағзалардың шығаратын
жарықтық сигналдары (мысалы, шілделік тұқымдасының қоңыздары) ... ... ... ... жемтігін аулау немесе жыртқыштардан
қорғану, кеңістікті бағдарлау үшін қажет.
Температура. Тірі ағзалардың жер ... ... ... бірі – ... ... тірі ағзалар үшін маңызы өте зор.
Себебі, сол ағзалардың денесінің жылуы өзі қоршаған ортаның ... ... тек ... ... ғана ... сондай-ақ оның уақыт
бойынша таралуы, яғни жылулық режим маңызды болып табылады.
Өсімдіктердің денесінің ... ... ... ... ... ... және ... ағзаны қолайсыз температуралардан қорғауға бағытталған.
Жануарларда ағзаны ... ... ... қорғауға
бағытталған морфологиялық бейімделулер қалыптасқан.
Бергман ережесі (1847 ж.) бойынша түрдің немесе ... ... ... дене ... ірі, жылықанды жануарлар анағұрлым салқын
аудандарда таралған.
Неғұрлым жануар ірі және денесі шағын болған ... оған ... ... тұру ... Ал ... ... ұсақ болса, оның
салыстырмалы ауданы жоғары және жылу жоғалтуы да, зат алмасу деңгейі ... ... да ... ... ... ... дене температурасы тұрақты жануарлардың
салқын климаттық белдеулерде денесінің шығыңқы бөліктері кішірейеді.
Мысалы, экологиялық жағынан бір-біріне ... мына ... ... ... ... мекендейтін поляр түлкісінің
құлағы ең кіші, қоңыржай ... ... ... ... өте ... 1-
сурет.
Жануарлардың жылу режиміне бейімделуі денесінің жеке ... ... де ... ... ... ... ақкістің жылы жерде мекендейтін ... ... ... ... ... ... ... алмасу түріне байланысты жануарлардың экологиялық екі типін бөліп
көрсетеді: пойкилотермді (салқын қанды) және гомойотермді ( жылы қанды).
Пойкилотермді ... зат ... ... ... денесінің
температурасы тұрақсыз, жылу ... ... жоқ ... ... температурасы қоршаған ортаның температурасына ... ... ... ... ... ортаның жылуымен ... яғни сол ... ... жылу ... ... температурасына
тәуелді. Пойкилотермді жануарларға омыртқасыздар, балықтар, қосмекенділер
жатады.
Гомойотермді ағзаларға зат алмасу деңгейі жоғары және ... ... ... жылу реттелуі жүзеге асырылады. Тек қана жоғары сатыдағы
омыртқалылар класының ... ... мен ... ... ... ... болатын биохимиялық реакциялардың арқасында пайда ... ... бір ... ... тұра алу ... ... Су тірі ... өмірдегі маңызды экологиялық факторы
және олардың тұрақты құрам бөлігі болып ... ... ... ... шөптесін өсімдіктердің жапырағының 83-86%-ын, мүктер
мен қыналардың 5-7%-ын, былқылдақденелілердің 80-92%-ын, бунақденелілердің
46-92%-ын, қосмекенділердің -93 %-ын, ... 68-83 %-ын ... ... ... ... даму ... суға ... әр түрлі болады. Ол ауа райына, топырақ ... ... ... ылғалдылығы ағзалардың жер шарында таралуы мен санын
шектейтін маңызды фактордың бірі.
Жануарлар үшін ... су ... ... механизмдер мен
жабындарының өткізгіштігі маңызды роль ... Су ... ... мен жануарлардың мынадай экологиялық топтарын: ылғалды сүйетін,
құрғақшылықты сүйгіш және орташа ылғалдылықты сүйгіш деп ... ... ... ... ... ... топтарға
бөлінеді:
Гидатофиттер – су өсімдіктері, денесінің бір бөлігі немесе толығынан суға
батып тұрады ( ... ... және ... – құрлықсу өсімдіктері, суға тек төменгі бөліктері ғана батып
тұрады (жебе-жапырақ).
Гигрофиттер – ылғалдылығы жоғары ... ... ... ... ... ... ... (папортниктер), батпақтарда -
батпақ өсімдіктері, су қоймаларының жағалауларында өседі.
Мезофиттер - қоңыржай, орташа ылғалды жерлерде өсетін
өсімдіктер. Мезофиттерге ... ... ... ... ... ... ... ағаштар, көптеген ауыл шаруашылық
дақылдары, арам шөптер ... ...... ... ... ... Олар екіге
бөлінеді: суккуленттер және склерофиттер:
а) суккуленттер – ұлпаларында суды көп ... ... ... өсімдіктер (кактустар, алоэ, агава);
б) склерофиттер – құрғақшылыққа төзімді, судың буландыруын төмендете
тін қатты, тері ... ... бар ... ... ... ... селеу). Бұл өсімдіктер биік емес, бірақ тамыр жүйесі күшті дамыған.
Көптеген склерофиттердің жапырақтары ұсақ, ... ... ... ... ... ... қатысты төмендегідей топтарға бөледі:
Гидрофилдер – ылғал сүйгіш жануарлар (маса, құрлықтың былқыл ...... ... ... тіршілік ететін жануарлар
(көптеген бунақденелілер, құстар, сүтқоректілер);
Ксерофилдер – ... ... ... ... ете ... ... ... (түйе, шөлдің кемірушілері мен бауырымен
жорғалаушылар). Бұл жануарлардың ... ... тері ... ... шөл ... суды ... қорға жинайды.
Биотикалық фактор дегеніміз тіршілік барысындағы ағзалардың бір-біріне
тигізетін әсері ... әсер ... ... ... ... ... т.б.). Биотикалық факторлардың екі тобы ... ... грек ... ... ... - ... және түраралық (
гетеротиптік, грек тілінен аударғанда һеtегоs - әр түрлі).
Гомотиптік реакциялар бір ... ... ... ... ... ... экологиялық маңызды түрлеріне топ пен
масса, түрішілік бәсекелестік эффектісін атауға болады.
Топтық эффект топ құрып тіршілік ету мен ... ... ... ... ... дамуы мен көбеюіне әсері.
Көптеген бунақденелілердің (тарақандар, қанатты шегірткелер және т.б.)
топта жеке тіршілік етуге қарағанда зат алмасуы, өсуі мен ... ... ... ... тек ... ... біріккенде ғана қалыпты
дамиды. Мысалы, африка пілдерінің өмір сүруі үшін ... 25 ... ... ... ал ... ... өнімділігі жоғары үйірлері 300-400
дарадан кем емес.
Топтанып өмір сүру жануарлардың азығын іздеуі мен ... ... ... әр ... ... ... арасында байқалады.
Бәсекелестік. Бәсекелестік дегеніміз – бір немесе ... ... ... ... ... тұрағы, т.б. ресурстардың жетіспеушілік
жағдайын дағы қарым-қатынастарының ... ... ... ... арқылы емес басқа да (мінез-құлық, тұрағы үшін, территория,т.б)
факторлардың жетіспейтінінен де болады. Бәсекелестік тікелей ... ... ... ... – даралардың бір-бірімен агрессивті шекісіп қалуы
немесе өсімдіктер мен микроорганизмдердің улы заттарды бөліп шығаруы арқылы
көрінеді.
Жанама ... ... ... арасында тікелей өзара әсер
болмайды. Ол аралық звено әр түрлі жануарлардың бір ресурспен ... ол ... ... ... ... арқылы жүзеге асады.
Тіршілік процесінде көптеген ... ... ... ... ... газ ... ... және қатты заттарды
бөліп шығарады. Белгілі бір биологиялық белсенділігі бар бұл ... ... әсер ... 1937 жылы ... ... X. ... оған ... атау берді. Аллелопатия дегеніміз – зат алмасудың арнаулы ... ... ... ... ... ... бір түрдің екіншісін басуы ... ... ... пен ... мәдени өсімдіктердің өсуін тежейді.
Симбиоз. Симбиоз (селбесу) дегеніміз – екі ... ... ... ... ... зиянын тигізбей керісінше селбесіп пайдалы
тіршілік етуі. Жануарлардағы симбиозға мысал – шаян мен ... ... етуі ... Актиния шаянның арқасына бекініп оны ... ... ... ал ... ... қалған тамақ
қалдықтарымен қоректенеді және оны қозғалыс құралы ретінде пайдаланады.
Өсімдіктердің арасындағы симбиозға жақсы ...... ... мен ... ... тіршілік етуі нәтижесінде
түзіледі.
Әріптестік бірігіп тіршілік ету. Екі ... ... ... ... ... ... емес. Әр түр бөлек тіршілік ете алады, ... ... ету ... де ... ... ... ... түрінің бірігіп
ұя салуы, тырна мен крачка, олардың бірігіп өмір сүруі жауларынан қорғануды
жеңілдетеді.
Комменсализм. Бұл ... ... Бір ағза ... ... етеді, бірақ оған ешқандай зиян келтірмейді. Комменсализм
паразитизмге қарағанда ... ... ... ірі ... ұсақ ... ... ... етуге бейімделген.
Амменсализм. Ағзаларға теріс ықпалын ... ... ... тағы бір ... Бір популяция үшін қолайсыз болып табылатын өзара
қатынастар. Мысалы, зең ... ... ... ... бөліп шығарған антибиотиктер бактерияларды жояды.
Жыртқыштық. Популяциялардың біреуі екіншісіне қолайсыз әсер ете отырып
өзіне ... ... ... жемтігін жыртқыш өлтіріп, онымен қоректенеді.
Жыртқыштық ... бір ... ... ... ... алып өлтіріп қоректенуі.
Жыртқыштар өздерінің қоректік заттарын активті түрде іздеп тауып ... ... ... ... ... ... ... (ақ тышқан), одан басқа да ... ... ... ... жәндіктер және жыртқыш саңырауқұлақтар да
болады.
Паразитизм. Паразитизм – бір түрдің өкілінің екінші бір түр ... ... ... ... ... пайдалану арқылы тіршілік ету.
Паразиттік құбылыс ағзалар арасында тікелей жанасу ... ... ... Бұл ... ... ... жоғары сатыдағы ағзалар
арасында болады.
Паразиттердің ішінде кейбір түрлері, өздерінің иелерін ... ... ... оның тіршілігіне ешқандай залал келтірмейді.
Басқаша айтқанда паразит өзінің «иесін», толық әбден татығы жеткенше
пайдаланады. ... ... ... ... болып жүрген ағзалардың да
бойында, осы арамтамаққа шыдайтын бейімділігі болады.
Нейтрализм – түрлердің арасындағы байланыстың бір ... ... ... ... екі түр, бір-біріне зиян да, пайда да әкелмейді.
Олар бір-біріне тәуелсіз, ... ... ... ... ... түрлердің жалпы жағдайына байланысты.
Бәсекелестік – популяцияның барлық мүшелері бір ортада ... ... ... ... бір ... ... ... олардың арасын да бәсеке
болады. Түрлер арасындағы бәсекелестік әртүрлі болуы мүмкін, сондай-ақ ... күш ... ... ... ... ... да
тіршілік ету түрлері де болады. Бәсекелестік екі популяция дағы ... ... ... ... ... ... соғады. Бәсекелестік өте
күшті эволюциялық фактор болып есептеледі.
Бәсекелестік өсімдіктер арасында мысалы, ... ... сол ... ... ... ... ... мықтылығына немесе
жапырағының үлкендігін, сабағының биіктігін пайдаланып) тартып алып,
айналасындағы ... ... ... кедергі жасап отырады.
Антропогенді факторлар – адам қоғамының жалпы ... ... ... табиғат байлықтарына тигізетін әсері (зиянды
заттардың атмосфераға шығарылуы, ... ... ... ... ... және атмосфераның ластануы т.б.).
Антропогеңдік факторлар – адамзаттың тіршілігіне байланысты ... ... ... ... дүниесінде орасан зор
өзгерістер туғызып жатқан әсер ... ... ... ... ... байланысты табиғи ортаға тигізер әсері орасан зор, нәтижесінде
жер бедері бұзылады, физикалық-химиялық құрамы өзгереді, ауыз ... ... ... ... өзгереді. Жер бетіндегі климат өзгеріске ұшырайды, табиғи
биоценоздар (экожүйелер) жойылады. Мысалы, Арал теңізінің ... ... ... ... ... өндіріс көздерінен шығып жатқан
қалдықтардың қоршаған ортаға (биосфераға) ... кері ... ... ... ... ... ... глобалдық жылуы, құнарлы
жерлердің қысқаруы, олардың шөлге айналуы т.с.с. ... ... ... аң ... ... ... ауыл шаруашылығының, өндірістің,
көліктің дамуы біздің ғаламшарымыздың табиғатына шұғыл өзгерістер ... ... ... әлемінде антропогенді әсер ету күрт өсіп келеді.
Адам тірі табиғатқа абиотикалық факторлар мен түрлердің биотикалық
байланыстарын ... ... әсер етсе де, ... ... ... аясына сыймайтын ерекше күшке бөлген жөн. ... ... ... ... және ... ... ... тағдыры
адамзат қоғамының қолында, табиғатқа антропогенді әсер етуге ... ... ... және ... ... ... бірегей топтары тіршілік ... ... ... ... айрықша ауа-райын туғызады. Мұны біз сол жержің экоклиматы
дейміз.
Экоклимат туғызатын факторлардың бірі – ... ... ... өзінің ауасының ылғалды, таза, қоңыр салқын климатымен ерекшеленеді.
Мұндағы өсімдіктер мен жануарлар дүниесі де ерекше болып келеді.
Күн ... ... ... ... ... мен ... қар қабаты, атмосфералық қысым, ... ... ... ... климатын немесе макроклиматты анықтайды.
Макроклимат (аймақтық климат) географиялық орналасудың нәтижесі ... ... ... бұл ... тундралық, тайгалық, далалы және
шөлді климат. Қазақстан ... ... ... ... ... ... түрде қысы салқын, жазы жылылығымен
сипатталатын континенталды климат. Бұл ... дала ... ... ... ... ... ... Орталық Қазақстанда құрғақ даланың
күрт континенталды климаты. Оңтүстік ... өте ... және ... ... шөл мен шөлейттердің климаты.
Қазақстанның оңтүстігі мен ... ... ... ... да ... ... ... Алатауы мен Кенді Алтай
тауларында атмосфералық жауын-шашын температурасы төмендейді. Климаты ... ... ... ... ... ... және ылғалды, ең соңында өте
салқын жоғары таулы ауа райына дейін ... – бұл ... егіс ... ... және тау
беткейлерінің жергілікті климаты. Ол макроклиматқа барлық ... ... ... Орманда күндіз даламен салыстырғанда әрдайым салқындау ... – ұсақ ... ... ... діңі, үңгірлер, құмырсқа
илеуі, т.б. оқшауланған жерлердің өзіне тән абиотикалық факторлар жиынтығы,
тұрақты климаты қалыптасады. Бұл ... ... ... ... Оны ... жердің микроклиматы дейміз. Бұл ағзаның деңгейіндегі климат + 240 С
температурада ... ... ... ... ... 90 С-қа ... ал ... – 40 С-қа төмен.
Минимум заңы. Шектеуші факторларға түсінік және ... ... ... ... ... сыртқы ортаның факторына
төзімділігі, осы факторлардың ішіндегі бір ғана ... ... сол ... кезде, ағзада өзгеріс болатынын ең ... рет 1840 ... ... ... ... ... болатын. Осы заң бойынша өсімдіктің
немесе бидайдың ... ... ... ... мөлшеріне
байланысты. Егер осы бірнеше қоректік ... ... бір ... ... ... ... ... осы өсімдіктің өсуі және ... ... күрт ... ... ... дәлелдеді. Мысалы ... ең ... ... зат, ... ол ... құрамында
әрқашанда аз мөлшерде болады.
Бір дақылды бір жерге ұзақ жылдар өсірудің ... оның ... қоры ... ... Сондықтан топырақта басқа қоректік заттар қанша
көп ... ... ... ... жетіспеуі өсімдіктердің өсу
процесін тоқтатады.
Кейіннен осы ... ... ... тек ... үшін ғана емес
басқа да ағзалардың осындай экологиялық факторлардың ... ... ... ... деп атап ... факторға көбінесе ауа райы климатқа байланысты ... ... Күн ... сәулесі;
2. Жарықтық режим;
3. Ауаның ылғалдылығы;
4. Ауаның температурасы;
5. Атмосфералық қысым;
6. Ауаның қозғалысы (жел, боран);
7. Атмосфераның газдық құрамы;
8. ... ... ... шашын, қар т.б.).
Ластаушы заттардың рұқсат етілген шекті ... ... ... ... ... шектеуші фактор заңы жатыр. Бұл
заңды ластаушы заттарға қолданғанда фактордың төменгі ... еш ... ал ... ... ... ... ... болмайтындығы
түсінікті. Теңіздерді мекендеуші ағзалардың көпшілігі судың тұздылығына
бейімделген.
Қазір Либих ережесі ... ... заңы ... Либихтың минимум
заңы деп аталады. Бұл ... ... ... болады: экологиялық
факторлар жиынтығында ... ... ең ... фактор күшті әсер етеді.
Егер осы фактордың әсері ең төменгі немесе ең жоғарғы ... ... ... ... ... ... әрбір тірі ағзаның экологиялық
факторларға төзімділік шегі бар, ол ең ... шек ... және ... шек (минимум), ал осы екі шектің ортасында ... ... т.б. ... ... орташа шегі жатады (оптимум).
Минимуммен қатар максимумның да шектеуші ... ... ... ... В.Шелфорд болды. Оны «төзімділік заңы», немесе
«толеранттылық заңы» деп ... ... ... ... ... ... ... ғана
емес, оның максимумы да шектеуші фактор бола алады, ал ... ... ... ... ... ... ... аударғанда tоlегапtіа
– шыдау, төзім) яғни ағзаның белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, дызылдақ қоңыз көбейер
кезінде немесе жұмыртқа салар кезінде өзіне ыңғайлы жерді іздейді, ол үшін
жұмыртқа ... ... ... ... оның құрамында ылғалдылығы мен
температурасының өзгеру шегі өте аз ... болу ... ... аз ... Егер осы ... жағдайлар сәйкес келмесе қоңыз жұмыртқасын
салмайды, ал салған уақытта да одан шыққан ұрпақтар өліп қалады.
Тірі ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен оның әсер ету күшіне бай-ланысты. Фактордың
жетіспеуі немесе шектен тыс көп ... ... ... ... әсер
етеді.
Ағзаның тіршілігі үшін анағұрлым қолайлы болатын экологиялық фактордың
интенсивтілігін оптимум деп атайды. Көптеген ... ... ... ... ... ... ... бірнеше ортада өмір сүру қабілеттілігін экологиялық
валенттілік деп атайды.
Әр ... ... ... шамасына және экологиялық валенттілігіне
қарай ерекшеленеді. Мысалы: тундрадағы қарсақ ауа ... ... ... 550С-қа дейін) ауытқуына шыдай алса, ол жылы су ... ... ... ... + 290С) ... ауытқуын көтере
алмайды. Фактордың бір түрге әсер ету шамасы бір түр үшін ... үшін ... ал ... үшін ... ... тыс болуы мүмкін.
№4 дәріс.
Тақырыбы: Экожүйелер. Өмір ... ... ... ... ... экожүйелер оның ұйымдасу заңдары, динамикасы мен
дамуы, ... және ... ... ... ... Өмір сүрудің
популяциялық деңгейі ... ... ... сұрақтарын туындату.
Тақырыпқа дайындалуға арналған сұрақтар:
1.Тіршілік етудің негізгі принциптері: зат, энергия және ақпаратпен алмасу.
2.Экожүйенің биомдық жіктелуі.
3.Экожүйенің ұйымдасу ... ... ... ... ... табиғи экожүйеден айырмашылығы.
7.Популяциялық деңгей.
Әдебиет:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Бейсенова Ә.С., Шілдебаев Ж.Б., ... Г.З. ... ... 2001.
2. КенесариевУ.И., Жакашов Н.Ж. Экология және халық денсаулығы. Алматы,
2003.
3. Сағынбаев Г.К. Экология негіздері. Алматы, ... ... Ж.Б. ... ... ... ... ... Экология. Алматы, 2002.
Орыс тілінде
Негізгі:
4. Закон РК от 15.07.97г.«Об охране окружающей среды».
2. Кенесариев У.И., Жакашов Н.Ж. Экология и здаровье населения: ... ... ... и ... ... 2002. ... Коробкин В.И., Предельский Л.В. Экология. –Ростов н/Д: изд-во ... ... ... Ю.В. ... ... ... и ... Учебное пособие.-М.:
ФАИР-ПРЕСС, 2000.-320.
Қосымша:
1. Воронков Н.А. Экология общая, ... ... ... ... высших учебных заведений. Пособие для ... ... ... ... Manuel C.Molles Ecology. Concepts and Application, 2/e.-University of
New Mexico-Albuquerque. –Mc Graw- Hill Higher ... ... Chapman, M.J. Reiss. Ecology. ... and ... - ... ... University Press, 1998.-336p
Экожүйелер. Өмір сүрудің популяциялық деңгейі экологиясы
Популяция дегеніміз белгілі бір ... ... ... және ... ... ... ... еркін шағылысып ұрпақ беретін бір түрдің
особьтарын айтамыз. Популяция деген сөз ... ... ... ... деген аудармасынан алынған. Оны ғылымға ең бірінші рет ғалым В. Иогансен
1903 ... ... ... ... ... ... ... Ал ол қатынастар абиотикалық қатынастарға қарағанда өте ... ... ... ... бірі ... Парк ... биологиялық қасиеттерін, олардың ерекшеліктерін, группаға тән
қасиетін ... атап ... ... да ... ... ... ... сипаттайтын көрсеткіш болып есептеледі. ... ... ... ... ... ... болады. Мысалға,
түр іші аралық қатынас, ... ... ... бір-біріне пайда
келтіру қатынасы, симбиоз).
Сонымен, популяция бір группаға біріккен особьтардың жиынтығы өздеріне
тән, жеке ... ... ... ... ... ... осы ... негізгі сипаты болып есептеледі. Оған
жататын қасиеттері ... Саны – ... ... бір ... ... саны.
Популяциясаны осы территорияда кейде тұрақты немесе тұрақсыз ... ... ... ...... кеңістікте бір жердегі, бір көлемдегі
орташа саны. Мысалы, 1гектар ... 500 ағаш ... ... 1куб ... 5 млн-ға жақын су балдырлары бар немесе 1 гектар су ... 200 ... ... ... орташа жиілігі дегеніміз особьтар ... ... ... ал ... ... ... ... дегеніміз осы
особьтардың бір ауданда, бір жерде шын ... ... ... Айта кететін бір жай ... саны ... ... ... оның ... осы популяцияның мекендейтін аралының ауданы
кеңеюіне байланысты.
Популяцияның санының ... 4 ... ... ... өлуі, ареалға
кіруі, ареалдан кетуі (миграция).
3. Туып көбеюі – ... бір ... ... ... пайда болған
особьтар санын айтамыз.
Туып көбеюді екі топқа бөледі: абсолютті туып ... мен ... ... ... ... Бұл жағдайда әртүлі себептерге
байланысты. Оларға ... ... ... қабілетті, сыртқы
ортаның ыңғайсыз ... ... ... т.б. ... кез келген кезеңінде осы факторлар әртүрлі жағдайда әсер етуі
мүмкін.
Популяцияның өсу ... ... ... ... екі ... – ол туу және ... ... бір белгілі уақыт арасындағы ... ... ... Особьтардың туып көбеюі және өлімі өзі мекендейтін ортаға
байланысты өзгеріп ... ... ... ... ... ... мынадай әсерлер эмиграция ... ... ... ... әкеліп популяция санын жасанды ... ... ... өріс ... ... өсуі – ... ... мен шығысы (өлім) арасындағы
айырмашылық саны. Популяцияның өсуі қарама- қайшылықта ... ... ... ... ... сол ... ... ететін популяция үшін.
Популяцияның өсу қарқыны – бір уақыттағы ... ... ... ... ... ... негізгі көрсеткіші организмдердің саны мен
олардың кеңістікте таралуы, ... ... ... сапасының
арақатынастары. Әрбір жеке особьтардың өзіне тән қасиеттері бар, ... дене ... ... ... ... мінез құлқы,
төзімділік шегімен, өзін ... ... ... ... ... ... осы белгілерінің таралуы да популяцияның құрылымын
сипаттайды.
Популяцияның құрылымы тұрақты емес, организмдердің өсуі мен ... туу, ... ... ... ... ұшырау сыртқы қоршаған
ортаның өзгеруі, жауларының санының көбеюі және ... ... ... ... арасалмақты, арақатынасты өзгертіп отырады.
Популяцияның жыныстық құрылымы.
Популяциялардың жыныстық ерекшеліктері де сан алуан. Кейбір ағзалар
жұптасып ... ... ... ... ... ... ... т.б.
жатады. Енді біреулері топтасып, колония, үйір, тобыр, табын құрып тіршілік
етеді. Мұндай популяцияларда ... ... ... ... ... не аналығының (мекиендері) біреуі басым болады. Мәселен,
бөдене, тауықтар, кептер, қырғауыл, т.б. мекиендері басым ... ... ... ... ... ... ... (аналықтарының
санымен аталықтарының санына) байланысты. Әсіресе өте жоғары ... ... және ... арасындағы ерекшеліктері жыныстық
арақатынасы тек генетикалық ... ... ... ... сыртқы ортаның әсеріне де байланысты. Мысалы, көптеген орман
құмырсқасынан, 200 С, температурадан төмен болғанда жұмыртқадан тек ... ... ... ал ... одан ... ... тек ұрғашы
құмырсқалар пайда болады. Бұл жағдай мына факторлармен ... ... ... ... ... ... ұрықтың сақталатын жерде, тек
жоғарғы температура ... ... ғана ... де, ... ... туғызады. Ал ұрықтанбаған жұмыртқадан тек ... өсіп ... ... ... белгіге тигізетін әсері популяция түрлерінде
жыныстық белгілерінің жыныссыз белгілерімен ауысып ... ... ... ... Мысалы, тұрақты температурада Дафния партонегенездік
жолмен көбейеді де, егер сыртқы ... ... не ... не ... ... ... ... ғана пайда болады.
Популяцияның тұрақтылығы (гомеостаз)
Популяция санының тепе-теңдігін бір ... ... тұру ... ... ... ... гомеостаз деп атайды.
Популяцияның тепе-теңдігін ұстау ... ... ... ... ... т.б. ... Популяцияның
тұрақтылығының сақталуы түрдің экологиялық ... де ... ... ... мен ... т.б. ... ауытқуына байланысты.
Бұл экологиялық әсерлер кейбір популяция түрлеріне өте қатал, ыңғайсыз
түрде әсер етіп, популяция особьтарының көп ... ... ... ... ... ... ... әсер етіп популяция санын өзгертуі де
мүмкін. Мысалы, факторлардың өте ... ... ... ... бәсекеде бір-бірін ығыстырып шығарып, оның өсуін ... ... ... Жануарлардың арасында да түраралық бәсекелер болып
тұрады. Мысалы, өздері тіршілік ететін ... ... ... ... ... сулар жетіспегенде өлімге ұшырап, популяцияның осындай ... ... ... ... ... ... реттеп отыратын
кездері болады.
Сонымен, жоғарыда ... ... бәрі осы ... ... ... тұру үшін ... ... гомеостазды сақтау үшін болатын
реттегіш механизмдердің түрлері деп айтуға болады. Табиғаттағы ... ... ... реттеу өте күрделі түраралық, түріндегі
қарым қатынастарға байланысты болатынын атап айтқан жөн.
Тірі қалудың қисық ... ... ... ... ... ... бірі – ... пісіп-жетілуге дейін өліп қалатын ... ... ... дейінгі өлім). Берілген түр арасында бұл мөлшер
ұрықтылықтан гөрі құбылмалы. ... саны ... ... қалу ... ... әр жұптың екі ұрпағы репродуктивті жасқа дейін жету керек.
Тірі ... ... ... жаңа ... ... ... бастап, сосын тірі қалғандардың санын уақытына байланысты
белгілеп қою арқылы алуға ... Тік ось ... ... ... тірі ... ... санын немесе олардың бастапқы популяциялардан пайызын
бөліп қояды:
Тірі қалғандар саны
Әр түрге тірі ... ... ... ... тән, оның ... жартылай
жыныстық пісіп-жетілмеген дарақтардың өліміне байланысты.
2- сызба. Тірі қалудың қисық сызығы
Көптеген жануарлар мен өсімдіктер жетілу кезеңінен кейін жаспен ... ... ... ... ... ... ... бастасы
мен-ақ белгілі бір уақыт ішінде өліп қалу ықтималдығы өседі. ... ... ... болуы мүмкін, алайда олардың негізінде ағзаның
жарамсыз факторлардың әсеріне қарсы тұруының ... ... ... А ... ... қартаю өлімге әсер ететін басты фактор болып
табылатын популяция үшін мұратты тірі ... ... ... өте ... ... ... қызмет көрсетуі жоғары деңгейдегі және орынды
қоректенуі бар қазіргі дамыған ... адам ... бола ... ... ... ... ... аймақтың ауытқуымен бейнеленген
балалардың ... ... ... елдерде балалардың өлімі әлдеқайда
төмен болса да, мұнда ерте балалық шақта өлімнің ... ... ... ... тірі ... ... сызығына қартаюдан басқа себептері
жасқа байланысты өзгеруі мүмкін кездейсоқ өлім факторы әсер етеді. Мысалы,
Англияда ... ... қаза ... ... ... 20-25
жастағыларға түседі. А қисық сызығына ұқсас қисық сызық 1 жылдық дақылды
өсімдіктерге олар осы ... бір ... ... ... ... ... тірі қалудың қисық сызығын сыза отырып, түрлі ... ... ... ... ... сол ... қай ... екенін білуге болады. Сол жастағы өлімнің себептерін анықтаған соң
популяциялардың мөлшері қалай ... ... ... ... ... мен реттелуі
Популяцияның өсуінің бастапқы фазасы біткен соң популяциялардың көлемі
ұрпақтан - ... ... ... ... Оған ... өзгеруі тәрізді қоректік ресурстар да айтарлықтай ықпалын
тигізуі мүмкін. Кейде ауытқулар жиі болады, оларды цикл деп ... ... ... ... таза кездейсоқ сипатта болады деп
күтуге болса, ақиқатында популяция көлемін ... ... ... ... бар. ... өлім ... ... немесе ұрықтанудың
кемуіне ықпал ету арқылы санды азайтатын факторлар.
Санды реттеудегі кеңістіктің үлкен роль ... тағы бір ... ... ... мекендеу әрекеттілігі. Зертханалық тәжірибе көрсеткендей,
популяцияның артық мекендеуі белгілі бір мөлшерге ... ... ... ... да, ... ... кемиді. Жыныстық мінез-
құлықтарға әсер ететін түрлі гормондық өзгерістер жүреді.
Экологиялық ... ету ... – бұл тірі ... ... және ... ... ... әрекеттестікке түсетін табиғаттың бір бөлігі. Тіршілік
иелерін қоршаған орта сан қилы ... мен әр ... ... ... және кеңістік бойынша үнемі өзгерісте болып ықпал ... ... ... ... ... ... ... деп
аталады.
Әр түр өзінің мекен ететін жерінде ... бір ... ... ... қуыс ... сол түр табылуы мүмкін физикалық кеңістікті
ғана емес, сондай-ақ одан да маңызды, оның топтағы белгілі бір ... ... оның ... және ... түрлермен өзара қарым-қатынасын қамтиды.
Екі түр бір қуыстан орын тепкенде олар бірін-бірі ығыстырып шыққанша бір-
бірімен ... ... ол ... принципі деп аталады. Ұқсас мекен ету
орындарына экологиялық ... ... ... кіреді және жер шарының
түрлі ... ... ... әр ... ... да ... ... мен өсімдіктердің түрлерін кездестіруге ... ... ... ... ... ... шөп ... үшін экологиялық қуыс бола
алады, бірақ олар жылқылар, бизондар, кенгурулар т.б. ... да ... ...... ... ағылшын ғалымы А.Тэнсли 1935 жылы үсынған.
Экожүйе - зат, ... және ... ... ... ... ... ететін кез-келген өзара әрекеттесуші тірі ағзалар мен
қоршаған орта ... ... ...... мен ... ортадан, олардың әрқайсысы бір-
біріне әсер ететін тірі табиғаттың ... ... ... ... етуі тірі ... ... мен ... арасында зат,
энергия және ақпарат алмасуымен байланысты.
Ағзалар ... ... ... ... мен олардың
қосылыстарының ... ... ... ... ... орта тірі ... ... метаболизмінің (зат алмасуы)
өнімдері туралы ақпарат алады. Тірі ... ... азық ... ... ... агрессия (қарсыласына белгі беру) және т.б.
ақпарат береді. Табиғаттағы ақпараттық байланыстар ... және ... Зат ... ... ... ... ... ақпараттың
санына емес, кім немесе ненің бұл ақпаратты пайдалануына байланысты.
Әр түрдің ... ... ... ... ... ( грек ... bіоs - өмір, коіпоs - жалпы ортақ) - қоршаған
ортаның ... ... ... ... ... ... жануарлар мен
микроорганизмдер популяцияларының қауымдастықтары. «Биоценоз» ұғымын 1877
жылы неміс ... ... ( ... ... ... ... ортадан тәуелсіз, не одан тыс өздігінен
дами алмайды. Нәтижесінде жеке бөліктерінің ... ... ... тірі және өлі ... ... ... ... бір
комплекстер түзіледі.
| | |Су ... | | |
| | ... | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | ... | | |
| | ... факторлары ... ... | ... ... ... | ... ( ... |
БИОЦЕНОЗ
Микроорганизмдер ( микробиоценоз)
Биогеценоздық (экожүйенің) ... В.Н. ... ... бір ... ... жағдайлармен сипатталатын, ағзалардың
белгілі бір бірлестігімен (биоценоз) қоныстандырылған кеңістік - ... ... ... ... tороs - орын) деп аталады. Егер ... ... ... орын ... сипаттасақ, онда биоценозды белгілі бір нақты
биотопқа тән, тарихи қалыптасқан ағзалар комплексі деп қарастыруға болады.
Кез - ... ... ... ... одан да ... деңгейдегі
биологиялық жүйе - биогеоценозды түзеді. Биогеоценоз ... ... ... ... ... ... ... ұғымдары) терминін 1942 жылы
белгілі орыс биолог ғалымы В.Н.Сукачев енгізді.
Биогеоценоз ... ... ... екі ... ... бен биотоптан. Схемалық түрде былайша көрсетуге болады:
БИОГЕОЦЕНОЗ = БИОЦЕНОЗ + БИОТОП
В.Н.Сукачев ... ... ... ... ... - «жер
бетінің белгілі бір бөлігінде табиғи жағдайлары біртекті (атмосфера, тау
жыныстары, өсімдіктер, жануарлар әлемі, ... ... ... ... ... ... ол өзін ... компоненттердің
өзара әсерлесу ерекшеліктерімен, белгілі бір зат және энергия алмасуымен,
басқа да ... ... ішкі ... ... үнемі қозғалыста, дамуда болатын ... ... шет ... кеңінен таралған.
Биогеоценоз бір-бірінің тіршілігін қамтамасыз етіп тұратын тірі
табиғаттың ... ... бар ... ... ... ... ... – өсімдіктік ағзалардың қауымдастығынан;
2) зооценоздан – топырақты ортада өмір сүретін жануарлық ағзалардың
(омыртқасыздар мен омыртқалылар) биоқауымдастығынан;
3) микробиоценоздан – ... ... және сулы ... өмір ... ... ... т.б.) ... ғалымдардың көзқарасы бойынша «биогеоценоз» үғымының мазмұны
негізінен ... ... ... ... сипаттамасын берсе, ал
«экожүйе», ұғымы ең алдымен оның функционалдық мәнін көрсетеді. Экожүйеге
құмырсқа ... ... бір ... ... ... космос кораблінің
кабинасы, ландшавт және бүкіл биосфераның өзі мысал бола ... ... ... экожүйеге қатысты жекеден жалпыға қарай қатынаста
болады.
Табиғи экожүйелер көлемі бойынша әр түрлі болуы мүмкін: су ... ... ... ... ... жіктелінуі.
Экологиялық жүйелер функционалдық және құрылымдық белгілері ... ... ... келіп түсетін энергия көзі, мөлшері
және сапасына негізделген.
Экожүйелердің құрылымдық жіктелуі өсімдіктер типіне және ... ... ... Құрлық экожүйелері_ (биондар)
өсімдіктердің табиғи ... ал су ...... ... ... бойынша ерекшеленеді.
Кең қолданылып жүрген құрылымдық жіктелу бойынша ғаламшарды төмендегі
экожүйелерге бөледі:
құрлық экожүйелеріне – тундра, тайга, ... ... ... ... ... ... су экожүйелеріне – ағынсыз су ( көл, тоған) және ағынды су ... ... мен ... ... ... экожүйелеріне – теңіздер мен ашық мұхиттар жатады.
Экожүйелердің энергетикасы.
Экожүйенің ... ... су, ... ... ... да ... ... және әр түрлі ағзалардың түрлері жатады.
Одан басқа, экожүйеге тұрақты түрде энергия ... ... ... ... ... формада болады да ол бір түрден екінші түрге ауысып отырады. ... ... ... онда мұнай мен көмірдің қорындағы химиялық
энергия, электрэнергиясына айналып, ол ... ... ... ... ... бір ... ... түрге айналуы, физиканың заңына
басқаша айтқанда термодинамика заңына ... ... ... заңы ... ... жоқтан пайда болмайды, тек бір түрден екінші
түрге айналып отырады. Энергияның жалпы саны өзгерілмей бір қалыпта болады.
Бірақ, ... ... ... ... болсақ, онда пайдалы энергия
кейбіреуі, пайдасыз жылу энегиясына айналуын ... ... ... энергиясынан жанған лампочкалар жылу бөледі де, көп
пайдасыз жылу энергиясына айналып сыртқа кетіп ... ... ... ... бір ... ... ... айналғанда
пайдалы энергияның саны азаяды. Сонымен термодинамиканың физикалық заңдарын
экожүйеге де қолдануға болады.
Жер бетіндегі тірі ағзалар ... ... ... Күн ... ... биоценоздағы ағзаларға жасыл өсімдіктер арқылы өтеді. Жасыл
өсімдіктердегі фотосинтез ... жай екі зат ... мен ... күн
сәулесінің көмегімен өте күрделі органикалық затқа ... ... ... күн ... ... қоры бар. Осы органикалық зат бір
жағынан сол ... үшін ... қоры ... ... ж. ... ... Э.Бауэр былай деді: «Тірі жүйелер еш ... ... және ... бос энергиясы есебінен үнемі сыртқы орта
жағдайларына сай физика мен химия заңдары талап ететін тепе-теңдікке қарсы
жүмыс ... Бұл ... тірі ... ... ... ... атайды. Бұл принцип тірі ағзалардың ашық теңсіздіктегі жүйе екендігін
көрсетеді. Олардың өлі ... ... олар ... ( ... аударғанда епtгоріа- бұрылу, өзгеріс) төмендеуі бағытында дамиды.
Экожүйелердің ұйымдасу заңдары. Биоценоздардағы тірі ... тек ... ғана емес өлі ... де ... байланысты. Бұл байланыс зат және
энергия айналымы арқылы көрінеді. Қоректік заттарда жасуша мен ... ... ... ... ... күн ... ... сіңіріп,
оны органикалық қосылыстардың химиялық байланысында қорға жинайды. ... ... ... ... ... қайта бөлінеді.
Тірі ағзалар арқылы жүретін зат пен энергия ағысы өте ... ... өз ... ... тонна тамақ пен суды, өкпесі ... ... литр ... ... өз ... ... ... түзу үшін 200-800 грамға дейін су
жүмсайды. Фотосинтезге қажетті заттарды өсімдіктер топырақтан, судан және
ауадан ... ... ... табиғаттан тірі заттарға қажетті
биогенді элементтердің ағысы жүріп отыратын болса, жердегі олардың ... ... еді. ... биогенді элементтердің үнемі қоршаған ортаға
қайтарылып отыруына байланысты, өмір ... ... ... арасындағы қоректік қатынастардың нәтижесінде өсімдіктер
синтездеген органикалық заттар, ... ... ... алатын
қосылыстарға дейін ыдырайды. Бұл процесс биологиялық зат ... ... ... ... ... энергиялық байланыссыз тіршілік ете
алмайды.
Экожүйеде төмендегі төрт ... ... ... ... ... ғана
зат алмасуды қамтамасыз ете ... Олар ... ... ... ... және редуценттер.
Тірі ағзалардың қоректену типтері мен энергия өзгерту
механизмдері.
Қоректену әдісіне байланысты ... ... ... ... ... ... – (грек тілінен аударғанда аutos - өзі) бейорганикалық
заттардың органикалық ... ... ... ... ( ... өсімдік,
микроорганизм).
Гетеротрофтар – (грек тілінен аударғанда һeteros - әр түрлі) дайын
органикалық заттармен қоректенеді ... ... ... ... ... ... мен адамдар).
Аралас қоректену әдісіне тән тірі ағзаларды ... ... ... ... mіх - араластыру) деп атады. Бейорганикалық
заттарды органикалық затқа айналдыру ... ... ... мен ... ... ( ... – жасыл өсімдіктер көк жасыл балдырлар.
Хемотрофтар (хемосинтез) – күкірт бактериялар т.б. жатады.
Дж. М. Андерсонның қазіргі кездегі ... сай ... ... ...... ... ... барып қоректенетін
ағзалар
(адамдар, жыртқыштар).
Биотрофтар – ... тірі ... ... қоректенетін ағзалар
(паразиттер, қансорғыштар).
Сапротрофтар – ... ... ... ... ... ... пайда болған бірінші ағзалар гетеротрофтар болған, ... ... олар ... жойып жіберетін еді. Осы топтардың пайда
болуы қарапайым зат алмасудың болуына мүмкіндік берді.
автотрофтар ... ... ... ... ал гетеротрофтар оларды
пайдаланады. Бұл процестің барысында органикалық заттың ыдырауы ... ... ... ... ... пайдаланса, онда экожүйедегі
ағзалар арасында зат пен энергия айналымы түзіледі. Күн ... ... ... су және ... ... ... ... түзеді. Бұл қосылыстар өсімдіктер үшін ... ... ... ... ... ... құралады және олар
өсімдіктердің тіршілік функцияларын қамтамасыз ететін энергия көзі болып
табылады.
Гетеротрофтар ... ... ... ... газы (4) су, ... ... және т.б. дейін ыдырата
отырып, оларда ... ... ... энергияны босатып шығарады.
Экожүйедегі ағзалар трофтық (қоректік) байланыстарына қарай өндірушілер,
консументтер, ... ... ...... ... – планетаның бүкіл тірі дүниесін
органикалық затпен қамтамасыз ететін жасыл өсімдіктердің жиынтығы.
Консументтер – ... ... ... түзген дайын
органикалық заттармен қоректенеді. Оларға жыртқыштар, жануарлар, адамдар
жатады.
Редуценттер – ... ... ... және ... ... ... ағзалар. Редуцентті ағзаларға
бактериялар, саңырауқұлақ, сопрофагтар, некрофактар т.б. ... ... ... ... ... ... болып табылады3-схема.
Күн зат ... ... ... ... зат пен ... тасымалдануының
сызба нұсқасы.
Тундралық, орманды, далалық, шөлді және ... ... ... тән ... ... мен ... ортамен
байланысы болады. Экожүйелердің ... ... ... ағынымен ұсталып тұратын зат айналымы – ... ... ... ... ... үйлескен қызметінің бұзылуы,әдетте экожүйедегі
зат алмасудың өзгеруіне әкеліп соқтырады. Бұл ... ... ... ... өсуі мен ... табиғи ортаның біртіндеп бұзылуының негізгі ... ... ... ... Энергия тасымалдау кезінде қоректік
тізбектердегі қатынастар нәтижесінде әрбір ... ... бір ... ие ... ... ... энергия мен зат алмасу ... ... ... қоректік заттар арқылы алмасып отырады. Бұл ауысу
процесі бір ағзаның екінші ... ... ету ... ... Сонымен
қоректік тізбек ағзалардың арасында пайда болады.
Қоректік тізбек ... тірі ... ... ... ... ... ... осында ұзын тізбек құруын айтамыз.
Қоректік зат тізбегінің екі түрі бар; бірінші шөпқоректі ... ... ... ғана ... екіншісі өсімдіктер мен
жануарлардың шірінділерімен және өлекселерімен қоректенеді.
Қоректік зат тізбегі ... ... ... ... бөлінеді:
а) продуценттер – жасыл өсімдіктер себебі, бұлар өздеріне керекті
қоректік ... ... ... ... ... жасыл
жапырақтағы хлорофилдері арқылы күн сәулесінің ... ... ... ... ... оны ... ... айналдырып алып
қоректенеді. Жер бетінде немесе құрлықта ... ... ... болса, ал суда органикалық затты түзеу үшін су балдырлары, кейбір
суда тіршілік ететін аздаған ... ... ... ... бірінші консументтер – ... ... ... ... ... ... шөпқоректілер деп атайды.
Бүған жататындар көбінесе жер бетінде тіршілік ететін жәндіктер, ал
сүтқоректілердің ...... ... отряды, ал суда тіршілік
ететін консументтерге жататындар шаянтәрізділер, ұлулар;
в) екінші ... – олар ... ... қоректене
ді, сондықтан да оларды етқоректілер немесе жыртқыштар деп атайды;
Бұларға әр түрлі систематикалық ... ... ... ... ... ... – бұған жататындарда етқоректілер, бірақ
бұлар екінші консументтегі етқоректілермен ... ... ... деп ... ... ... де жатады. Осылар қоректік зат
тізбегінде төртінші, бесінші, алтыншы қатарларға бөлуге болады.
IV - трофтық ... III- ... ... - трофтық деңгей
I - трофтық деңгей
д) қоректік зат тізбегінің ең ақырғы ... ... ...... ... ... ... ағзалар. Бұлардың
көбісі микроорганизмдер (бактериялар, ашытқы бактериялар) ... мен ... ... ... қиларында тіршілік
етеді. Осы ағзалардың тіршілік қызметінің арқасында, органикалық заттардың
құрамындағы минаралды элементтер ... жер ... ... ... ... ... ... тізбегінің ішінде жыртқыштар мен паразиттер
тізбегін ерекше бөліп ... ... ... зат тізбегі өсімдіктен басталып, шөпқоректілер
және кейбір майда етқоректілермен ... ... ... ... азық қорының құрлысын, оның мекендейтін особьтардың
санының, биомассасымен ... ... ... ... қандай жағдайда
болатынына қарап айтуға болады. Осы экожүйенің құрылысын график ... ... ... сызып көрсетуге болады. Бұл ... ... ... ... ... үш негізгі типін бөліп
көрсетті.
Егер бір жыртқыштың қоректік зат тізбегін бірдей биіктіктегі тік бұрыш
түрінде бірінің үстіне ... ... ал оның ... ... ... болса, онда сондай бір геометриялық фигура түрінде
көрінеді, ал бұл фигураны пирамидалы сан деп атаймыз.
Сондықтан осы қоректік зат ... ... ... неғүрлым көп
болса, пирамида да биік болады. Кейбір жағдайда особьтар саны ... ... ... ... ... деңгейіне қарай азая бастағандықтан
пирамида үшбұрышты төбесі жоғары жаққа қараған фигураға айналады. Пирамида
санын 1927 жылы X.Элтон ... ... еді. ... ... ... дәлелдеді:
1) Қандай экожүйені алсақта майда жануарлардың саны да, оның
көбеюі де, тірі ағзаларға ... ... ... да ... ... ... жыртқыш ағза болғанмен де олардың жемтіктерінің
(жертва) көлемінің төменгі және жоғарғы шектері болады. Егер жыртқыштың
болашақ ... ... ... ... үлкен болса, оны ұстап алып ... егер ... ... ... ... өте майда болса, ондай жемді
ұстау үшін де көп ... күш ... ... ... ... ... өте
ыңғайсыз. Сондықтанда әр жыртқыш түрлері үшін өздеріне сәйкес орташа
көлемдегі жемтіктері бар. Осы ... ... ... ... мысал
келтірді:
Бір арыстанды бір жыл бойы тамақтандыру үшін 50 зебра ... ... ... ... ... ... судан бауыр ақты ұлулардың
тек пішіні 45 мм түрлерін ғана ұстап алып қоректене ... ... ... үлкендерін ұстау қиынға түседі.
Пирамиданың биологиялық массасы.
Экожүйенің тағы бір көрсеткішінің бірі биомасса пирамидасы. Ол әрбір
азықтық ... ... ... және ... ... ... биомассасы кәдімгі үш бұрышты түрде, оның төбесі жоғары ... ... ... биомасса азықтық тізбек күйде болады. Американың
Коларадо штатына қарасты екі ... ... ... ... ... ... 0,4:9,9 ... (мысалы, шаян
тәрізділердің) биомассы көп жағдайда фитопланктоннан (су ... ... ... да ... ... ... ... және
Левасту 1956ж.) ең жоғарғы кеңістікте жаз ... ... ... ... ... артып отырған.
Пирамида биомассасы деген термин мына ... ... ... ... ... ... ... болсақ ондағы бірінші консументтердің
массасы продуценттің арқасында тіршілік етеді деп ... ... ... әлде қайда аз болады. Ал екінші консументтердің
массасы бірінші консументтің массасына қарағанда аз болады. ... ... ... ... ... ... аз үш тік бұрыштан тұратынын
байқауға болады.
Пирамида энергиясы. Бұл да экожүйенің ... ... ең ... ... бір түрі. Әрбір ... ... тік ... ... Оның ... бір ... бір көлемдегі энергияның жиналған
санына пропорционалда болады. Пирамида энергиясы да үш ... ... да, оның ... ... жаққа бағытталған. Олай болу ... ... ... ... бір ... ... деңгейге
ауысқанда жоғалып отырады.
Экожүйенің өнімділігінің заңдары.
Бірлестіктерге тән қасиет – олардың жаңа ... ... ... ... Бұл ... ... ... ұғымының негізінде жатыр.
Продуценттердің күн ... ... оны ... ... арқылы
органикалық заттарды синтездеу жылдамдығын экожүйенің өнімділік қасиеті деп
атауға болады.
Экожүйелердегі органикалық заттың жасалу ... ... деп ... ... ... ... – бұл ... жасалу жылдамдығы.
Бір мезгілде өсімдіктердің арқасында органикалық заттардың түзілуін
экожүйенің бірінші өнімділігі деп ... Бұл ... ... ... құрғақ немесе ылғалды массасының энергетикалық
мөлшерімен есептеледі (Дж).
Бірінші жалпы өнім – бір ... ... ... бір ... ... ... ... болған органикалық заттың өнімін айтамыз. Бұл
өнімнің бір ... сол ... ... ... ... ... орманда, және қоңыржай белдеудегі ормандарда жалпы өнімнің 40-
тан 70-ке дейінгі ... ... Ал ... массаның қалған бөлігі
таза бірінші өнім, ол ... ... ... ... сіңе отырып,
бұл өнім гетеротрофты ағзалардың дамуына жұмсалады. Бір ... ... ... ...... ... түрі немесе екінші өнім
деп атаймыз. ... ... ... ... ... ... әр ... организмнің массасының көбеюін немесе артуын жеке-жеке анықтау керек,
өйткені оның өсуіне және ... ... ... оның ... тізбек деңгейден қанша энергия келуіне байланысты.
Егер бірінші өнімнің қоректік ... ... ... ... ... онда ... биомассасы көбейеді. Сондықтан биомасса
дегеніміз барлық ағзалардың бір жиынтығы немесе осы тірі ... ... деп ... болады.
Экожүйелердің динамикасы мен дамуы.
Кез келген экожүйе динамикалық болып табылады. Онда үнемі оның негізгі
компоненттерінің тіршілік әрекеттерімен ... ... ... ұшырап отырады.
Қандай биоценоз болса да онда тұрақты түрде өзгеріс болып тұрады.
Барлық ... ... екі ... ... ... ... - циклды
өзгеріс, екіншісі - үдемелі өзгеріс.
Циклды өзгеріс экожүйедегі сыртқы ортаның әсерінен туатын ... және ... ... ... пайда болатын өзгерістерді көрсетеді.
Мысалы, бір тәуліктің ішінде сыртқы ортаның абиотикалық ... ... ... күн мен ... ... ... ағзадағы
өзгерістерді айтуға болады. Мысалы, жаздың ыстық күндерінде Орта ... ... ... ... ... тірі ... ... көре
алмайсыз. Көптеген түрлері осы ыстықтан жасырынып ... ... Ал күн ... бұл ... өмір ... бастайды. Сөйтіп
кешқұрым немесе түнде тіршілік ететін жан-жануарлармен ... ... ене ... ... ... толық өзгерісіне әкеліп соғады. ... осы ... ... жаңа бір ... ... өзгеріске
үшырайды. Бұның себептерінің бірі сыртқы ортадан ... бір ... әсер ... ... ... сыртқы ортаның факторлары болуы мүмкін.
Мысалы, топырақ құнарлылығын арттыру үшін жасалатын мелиоративті ... мен ... ... немесе көлдерді зиянды заттар мен ыластау,
малдарды бір ... ... сол ... ... топырағын таптап шаңға
айналдыру т.б. айтуға болады.
Осындай жағдайлардың әсерінен пайда болған жаңа биоценозды экзогендір
(сыртқы) биоценоз деп ... Егер осы ... ... биоценоздың құрамы
өзгеріп, оның өнімі азайып, түрлерінің ... ... ... болса, ондай
өзгерісті дегрессионды немесе дегрессия деп атаймыз.
Сондықтанда осында бір бағытта бағдарланған ... ... ... ... ... және сол ... ... ететін түрлі ағзалар
арасындағы өзгерістердің әсерінен болатын заңдылық ... ... ... ... ...... ... ұрпаққа таралу деген
ұғым береді). ... ... ... өз-өзінен даму процесі.
«Сукцессия» үғымын 1898 жылы Г.Каулсон енгізген.
Суармалы ... ... ... Орта ... басқа да бір
аудандарын алатын болсақ ең бірінші уақытта бұл жерлерде ешқандай өсімдікте
және ... да ... ... Бертін келе бұл суыр топырақты
шөлде бірінші болып ... ... ... бір түрі аристида осындай
топырақ суырып бір жерден екінші жерге үшып отыратын жағдайға бейімделген
түрі ... өсе ... Оның ... ... бау ... сыртын топырақ
арқылы цементтеп тастаған сияқты қабығы бар, осы ... ... ... ... ... ... кетуден, механикалық әсердің бұзылуынан)
отырады. Сабағы жоғары тік өседі, аналығында ... ... түп ... егер ... жауып қалған уақытта осы жоғарғы түбі әрмен қарай
өсуіне ... ... Осы ... ... ... келе ... ... қоректену үшін осы жерге кейбір кесірткелер келеді және осы
аристың ... ... ... (осока) жабысып өседі, сөйтіп өсімдіктің
өсетін жердегі ... ... бұл ... тағы ... шөптесін түрлері
джузгун, сексеуіл т.б. ... ... ... бұл ... шөпқоректі
сүтқоректілердің түрлері, саршұнақ, тағы басқа тышқандардың түрлері пайда
бола бастады. Жәндіктердің ... ... ... пайда болуына
әсерін тигізеді. Бұдан кейін ... ... ... ... оларға сүтқоректілер қосылып жаңа бір экожүйе пайда болады.
Осындай бір бағытта бір қалыпты, занды ... ... ... ... ... тобын сукцессиялық серия деп атайды.
Сукцессия табиғатта өте әр ... ... ... ... ... ... ... өсуіндегі өзгерістерімен шалшық суларда,
батпақта, шабындықта, орманда т.б. ... ... ... ... ... экологиялық жүйелері.
Құрлықтағы және мұхиттағы экологиялық жүйелермен салыстырғанда жер
шарының аз ғана бөлігін құрайды.
Атмосфералық ауамен ... ... ... ... ... ... термодинамикалық (жылулық қозғалысының физикалық заңдылығы)
қасиеттерін айтуға ... суды ... ... ... салыстырғанда қызу көп керек. 1 мл (грамм)
судың жылуын 10С көтеру үшін 1 каллория энергия қажет. Аммиак пен ... ... ... (1 ден ... ... ... ... суды еріту немесе қатыру үшін көп энергия ... 1 ... ... ... үшін 80 ... ... суды буға ... үшін де көп энергия кетеді. Өсімдіктерден, су
бетінен, мұздан, 1 грамм судың буға ... үшін 536 ... ... сәулесі энергиясының көбі суды буландыруға ... ... ... өмір ... ... жағдай туады.
Ауаның температурасы 40С болған-да су ең жоғары тығыздық дәрежеде
болады. Температура осы ... ... ... ... ... ... ... тығыздығы азайып, ол жеңілдей түседі. Сондықтан қыс айларында көлдер
түбіне дейін қатпайды.
Лентикалық (ағынсыз сулар) ... ... Тұщы ... көздері (көл,
тоған т.б.), Байкал көлі сияқты ерте дәуірде ... ... ... ... ... ... ... пайда болған мұз дәуірінің қалдықтары болып
саналады.
Ағынсыз сулардың ең алғашқы өнім ... ... ... болуының
химиялық ерекшеліктеріне, көлге құятын сулармен құрлықтан келген заттарға
байланысты.
Көлдің жоғары қабатын ұсақ ... ... ... ірі балықтар
жайлайды.
Қолдан суды бөгеп, су қоймаларын салу шаруашылық қажеттілігін өтеуге,
тұрмыстық ... ... ... ... одан ... зиян да ... ... топырақ су астында қалып, ағынсыз суда тотығу процестері өте
баяу жүргендіктен өсімдіктер болмай, судың ... ... ... ... ... ... ... жүйеден
айырмашылығы ағынды суларда (өзендер, бұлақтар, жыралар) оттек мол, ... ... және ... ... бірдей болады. Ағынды
өзенді ағу тереңдігі жағынан бөлуге болады:
• өзеннің саяз жерлері. Мұнда ағын ... ... түбі ... ... ... ... аз болады. Тасқа өзен түбіне жабысып күн көретін
организмдер (веснянка, ручейник) немесе ағынға қарсы ... ... ақ ... т.б.) ... өзеннің терең жерлері. Мұнда ағынның күші азаяды, түбі құмды немесе
топырақты ... ... ... ... тереңде жүзіп күн көретін
жануарлар болады. ... ... ... ... мен ... ... фито-
зоопланктондарға өте қолайлы.
Батпақтар экологиялық жүйесіне тұщы сулар жайылған, топырағы ... ... ... Батпақтар ашық жүйелер болып есептеледі, негізгі су
жүйелерімен байланысына қарай былайша бөлінеді:
• өзен батпақтары, су ... өзен ... ... ... көл ... көлдермен, су қоймаларымен немесе су ағатын каналдармен
байланыстары болады. Көл мен ... су ... ... асып
төгілгенде батпақ пайда болады;
• өзіндік батпақтар өзендердің, бұлақтардың, ... ... ... ... ... көлге құятын сағаларында, тоғандар
маңайында кездеседі.
Дүние жүзінде ... жер ... 2% ғана алып ... ... жан-жақты зеттеп, оны құнсыз жер деуге болмайтынын ... ... ... ... ... ... теңіздердің құрлық пен өзен суларынан
белгілі ерекшеліктері бар. Олар:
... ... ... ... ... ... ... жатыр.
Теңіз организмдерінің өмір сүруі, өз-ара қарым-қатынасы ... ... және ... ... теңіз сулары үнемі бір бағытта айналып ағып жатады. Сонымен ... ... ... ... көп болғандықтан, тірі организмдер
үлкен тереңдікте де өмір сүре береді.
• теңіздер өте терең болады. ... ... ... ... 12 км.
• Теңізде толқын көп болады. Теңіз ... ... ... 30,5 ... жағаға жеткенде 3,5 м-ге дейін биіктейді.
... ... ... және қоректік заттарға кедей болады.
Теңіз суларының орташа тұздылығы 3,5%, ал тұщы суда тұз мөлшері ... ... 2,7%-ы ... ... магний, калий т.б. тұздардан тұрады.
Ашық мұхиттар экологиялық жүйесі ... ... ... ... ... алқапты алып жатыр. Бұл жүйенің шекарасы жағадан есептеген де
15-20 км қашықтықта ... Орта ... ... теңіздермен
салыстырғанда Арктика мен Антрактида теңіздері балыққа да, китке де, ... да бай. ... ... суларында жануарлардың 150 мыңға
жуық өсімдіктердің 15 мыңнан астам түрі кездеседі.
Гидросфераның негізгі бөлігін – дүние ... ... ... ... мұхит ғаламшарымыздағы жылу мен ылғалдылық таралуын белгілі
дәрежеде реттеп отыратындықтан, ... ... үшін ... зор. ... ... ... суының алып жатқан ауданы 361 млн км2.
Жағадағы сулар экологиялық жүйесі ... ... ... ... ... жүйесіне дейінгі алқапты алып жатыр. Бұрын мемлекеттер
жағадан 12-20км қашықтықты континентальды шельф (жаға сулары) деп атап сол
елдің шекарасына ... ... ... ... ... жағадан 200км-ге
дейінгі қашықтық аралығын экономикалық мүдделі аймақ деп атап, онда басқа
елдің балық және теңіз ... ... тиым ... көбі осы жаға ... ... ... ... де көп.
Мұнда май шабақ, треска, мокрель, сайда, сарлина, комбала, палтус, арқан
балық т.б. ... ... ... ... жүйесі. Апвеллинг деп теңіздің тік
жағалауынан үстінгі қабаттағы жылы суды ... ... ... ... ... ... ... қабаттан сулар көтеріліп жататын табиғи
құбылыстарды айтады. ... ... ... ... мол ... ... үстіңгі қабатта өмір сүріп жатқан балықтар пайдаланады.
Сондықтан бұл ... ... өте көп ... Жер ... ... көп ... бар ... 5 және теңіздің тек батыс жағалауларында
орналасқан. ... ... ... ... 12 млн ... балық
ауланады), Оңтүстік батыс Африка ауданы (5 млн тонна), ... (5 млн ... ... ... Африка ауданы (4 млн тонна) және Араб
теңізі ауданы (4 млн тонна).
Бұл аудандардың бір-бірінен ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Перуан ауданында 12 ай бойынша аулауға
болса, Араб теңізінде 6 ай ғана ауланады.
Апвеллинг ... ... ... ... ... айырмашылы ғы
бар:
• қоректік заттар көп болуына байланысты бұл жерде балықтар тез өседі,
әсіресе судың жоғарғы ... ... көп ... балық пен құстардың көп болуы мұнда қоректік тізбектің қысқа екенін
көрсетеді;
• теңіз ... ... ... заттар мен фосфар элементтеріне бай;
• топырақ бетіндегі құнарлы заттарды үнемі ... жел ... ... ... ауданы маңайындағы құрлық өсімдіктер өспейтін тақыр
болады.
Лимандар экологиялық жүйесі. Лиман деп су жайылатын ойпат ... ... ... ... ... ... теңізге құятын сағасында
орналасады.
Лимандар 5 түрлі болады:
• өзен жағасындағы ойпат ... ... өзен ... ... мұз дәуірінен қалған теңіз жағасындағы таулар арасында пайда болған
теңізбен ... бар ... ... ... ... ... осындай лимандар бар;
• теңіз суы көтеріліп жағаға ... су ... ... ... құмдар немесе аралдар теңізден бөліп тұрады;
• жер асты дүмпулері нәтижесінде пайда болған лимандар.
Сукцессияның алмасу ... ... ... ... ... ... бір ... мұндай
ауысуы экологиялық сукцессия деп аталады. Сукцессия алмасудың екі типке
бөлінетіндігін айтуға болады:
автотрофтық және ... ... ... ... ... ... қана ... ағзаның қатысуы арқылы болатын алмасу типі.
Сукцессияның екінші типі, тек осы ... ... ... қоры ... ... оның ... келіп отырған жағдайда ғана
пайда болады. Мысалы, кейде су қоймалары, өзендер мен ... ... ... ... ... қилардың орналасқан жерлерінде
пайда болатын сукцессия типін атап айтуға болады.
Өсімдіктердің ауысуына байланысты сукцессияны бірінші және ... ... да ... сукцессия – көбінесе ... ... жоқ ... ... су ... пайда болған өзендердегі үйінділерде,
жалаңаштанған тау жынысында немесе топырағы ... ... да ... пайда болады.
Осындай жерлерді тірі ағзалар мекендеп, басқа орынға ... ... ... ... ... бұл жерде негізгі роль өсімдіктердің
шірінділерінің жиналуына және органикалық өнімдердің ыдырауына ... ... ... мен ... ... ... қызметіне байланысты. Сонымен осы ортада топырақта профиль пайда
болады, гидрологиялық режимі өзгеріп, микроклимат бар жаңа орта ... ... ... ... ... ... ... сукцессия – бұрынғы қалпына келу. ... ... ... ... өртенген алаңқайлар ауыл шаруашылығында пайдаланып ... ... ... ... ... тұқымдары споралары мен
мүшелері, мысалы, тамыр ... ... ... ... олар ... ... ... биоценоздың әр түрлі сыртқы ортаның әсерінен ... ... ... деп ... ... ... ... келу процесі өте жеңіл де және тез жүреді.
Сукцессия процесі бірнеше кезеңнен тұрады:
1) Тіршілік нышаны жоқ ортаның пайда болуы;
2) Осы ... ... ... ... ұрықтарының келіп түсуі;
3) Осы ортаға үйренуі;
4) Ағза арасында (конкуренция) бәсекелестік пайда болып бір-бірін осы
ортадан ығыстырып шығаруы;
5) Тірі ағзалардың ... ... ... ... және ... ... жағдайдың қалыптасуы немесе тұрақты бір қалыпқа келуі.
Климакс концепциясы
Клементс Солтүстік Америкадағы қауымдастықты зерттеп, ... ... ... негізгі фактор климат болып табылады
деген қортындыға келді. ... ... ... ... ... деп ... тек бір ғана ... топ тіршілік ете
алады. Рельефтің, климаттың, жерді пайдаланудың және т.б. ... ... ... бағытталған қозғалыстағы кез келген
үзіліс те ... ... ... ... ... оны түпкілікті
санауға болмайды, климаттық факторлардың әсері ... ... ... ... таулар мен төбелер біртіндеп бұзыла бастайды, ол
қауымдастықтың құрылымында өзгерістер ... ... ... ... сай ... ... оған ... климакс барлық физикалық
факторлардың ықпалында қалыптасады, онда ... ... ... ... болуы мүмкін. Егер кауымдастар ұзақ уақыт «тұрақты» ... онда ... ... ... ... онда кез ... өзгеріс сукцессияның климакс
деңгейіне дейін өтуіне қажетті уақытпен салыстырғанда біршама баяу өтеді.
Жер бетіне тән климакстық ... ... ... жатады. Қоршаған ортамен тепе-теңдікте ... ... ... климаксты бірлестік деп аталады.
Сонымен қандай бір болмасын сукцессияда өзгерістің темпі жайлап, ... ... ... келеді – оны климакс деп атайды.
Климакс (грек ... ... ... - ... - ... және ... жетіліп, ең жоғарғы кезеңіне жеткен шағы. ... 1916 жылы Ф. ... ... рет ... ... ... 1916 жылы ... болды. Ол
Солтүстік Америка бірлестіктерін ... ... ... ... ... ... фактор климат екендігі туралы қорытындыға келді.
Клементс бойынша берілген климаттық жағдайда тек бір ... ... ете ... ... ... ... ... концепциясы ұсынылған. Бұл концепция бойынша
климакс барлық физикалық факторлардың ... ... Ал ... біреуі немесе бірнешеуі басым болуы мүмrін. (дренаж, топырақ,
өрт және т.б.)
Нағыз ... ... ... жапырақ түсіретін ормандар
жатады. Бірінші ретті ... көп ... ағаш ... түзіледі, ал
интенсивті ыдырау топырақ деңгейінде жүреді. Орман бірлестігінің негізгі
ерекшелігі оның белдеулерге бөлінуі болып табылады.
Биоценоз ... ... және ... ортаның әсерінен қорғаныш
қызметі жоғары бір қалыпты, тепе-теңдікте сақталып отырады.
Бір биогеоценоздың екіншісіне өтуі ... ... да ... ... ... деп ... ... белдеу болады (мысалы, тоған мен құрлық
экожүйесінің ... ... ... ... орман мен даланы бөліп
тұрады және т.б.).
Экожүйелердің гомеостазы. Экожүйелер тек ... ... мен ... ғана емес, сонымен қатар ... ... ... Олар ... ... ... байланыстырады да оны бір тұтас
бүтін ретінде басқарады. Олай болса экожүйелердің кибернетикалық табиғаты
бар.
Экожүйелердің ... ... ... ... әсер ету ... ішкі ... механизмдерінің тиімділігіне байланысты болады.
Экожүйелердің өзінің тепе-теңдігін ұстауға қабілеті мен өздігінен
реттеуін гомеостаз деп ... ... ... ... кері ... ... Осы ... әсерінен қоректік заттардың қорға жиналуы
мен бөлініп шығуы, ормандардың ... ... ... ... дәріс
Тақырыбы: Атмосфера және гидросфера ның құрылымдары және олардың
негізгі қасиетері мен тірі ... үшін ... ... ...... әлемнің тіршілік тынысы екендігі,
оның экологиялық мәселелері аса маңызды екендігін түсіндіру. Атмосфера
ауасының ... ... Ол жер шары ... ... ... оның ... тазалығы адамзат үшін ешнәрсеге теңгерілмейтін
биосфераның құрамдас бөлігі.
Тақырыпқа дайындалуға арналған сұрақтар:
1.Ауаны ... ... ... ... ... болу механизмі және атмосфераға шығарылатын
парниктік газдарды кеміту жолдары.
3.Озон қабатының бұзылу ... ... ... негізгі көздері.
5.Су қоймалардың эвтрофикациясы.
6.Шайынды суларды тазарту.
7.Суды тиімді пайдалану.
Әдебиет:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Бейсенова Ә.С., Шілдебаев Ж.Б., ... Г.З. ... ... ... ... ... Н.Ж. ... және халық денсаулығы. Алматы,
2003.
3. Сағынбаев Г.К. Экология негіздері. Алматы, ... ... Ж.Б. ... ... ... 2000.
2. Оспанова Экология. Алматы, 2002.
Орыс тілінде
Негізгі:
5. Закон РК от 15.07.97г.«Об охране окружающей среды».
2. ... У.И., ... Н.Ж. ... и ... ... Учевник для
медицинских ВУЗов и колледжей. Алматы, 2002. -260с.
3. Коробкин В.И., Предельский Л.В. Экология. –Ростов н/Д: ... ... ... ... Ю.В. Экология, окружающая среда и человек: Учебное ... ... ... Н.А. ... ... ... ... Учебник для
студентов высших учебных ... ... для ... –Агар, 1999.
-424б.
Ағылшын тілінде
Негізгі:
5. Manuel C.Molles Ecology. Concepts and Application, 2/e.-University ... ... –Mc Graw- Hill Higher ... ... Chapman, M.J. Reiss. Ecology. ... and Application, - 2and
Education.- ... ... Press, ... және гидросфера ның құрылымдары және олардың негізгі
қасиетері мен тірі тіршілік үшін маңызы
Атмосфера – бүкіл әлемнің тіршілік тынысы. Атмосфера ауасының шекарасы
болмайды, Ол жер шары ... ... ... ... оның ... адамзат үшін ешнәрсеге теңгерілмейтін биосфераның құрамдас бөлігі.
Оның массасы 5,157х1015т.тең. Атмосфера бірнеше қабаттан – ... ... ... ... және экзосферадан тұрады. Әрбір
қабаттың өзіне тән ... ... ... ... ... нышаны
болады. Әсіресе тропосфера мен озон қабатының тіршілік үшін маңызы ерекше.
Атмосфера – ауа, химиялық қоспалар мен су ... ... ... жүйе.
Ол бүкіл әлемді таза ауамен қамтамасыз ете ... ... ... ... (оттегі, азот, көмірқышқыл газы, аргон т.б) байытады және ол
биосферадағы физико- химиялық және биологиялық ... ... ... Жерді метеорит әсерлерінен, күн және ғарыштан ... ... ... ... зат және энергия алмасуларды, ауа-райының қызметін
реттеп, жалпы жер ... ... ... отырады. Егер
атмосферада қоспалар болмаса, онда жер бетіндегі орташа жылдық температура
+15°С ... -15°С ... ... өмірі үшін ең басты қажеттің бірі – ауа. Өйткені барлық тірі
ағзалар атмосфералық ауамен тыныс алады. Адам ... бес ... ... ... ал ... бес минутқа ғана шыдай алады екен. Егер адам тәулігіне
4-5 литрдей су, тамақ ішетін болса, дем ... 23-24 л ауа ... – жер ... ... орап тұрады. Оның қалыңдығы 100 км-ге
дейін жетеді. Атмосфераның негізгі құрамында салмағы жағынан оттегі 20,95
%, азот 78.09 %, ... 1,28 %, неон 0,0012 %, ... 0,00007 %, ... %, ... 0,000005 %, көмірқышқыл газ 0,0466 % және т.б. бар.
Атмосфера- жер шарын түгелдей орап тұрады. ол ... ... ... ... ... Оның ... 100 ... дейін, жетеді.
Атмосфераның негізгі құрамында салмағы жағынан оттегі 23,14% азот ... 1,28%, неон 0,0012%, ... ... ... 0,0003%, сутек
0,000005%, көмірқышқыл газ 0,0466% және т.б. бар.
Атмосфера негізінен – тропосфера, стратосфера және ... ... үшке ...... «тropos» – бұрылыс, «sphaіra» шар деген
сөздерден тұрады. Қазақша өзгермелі ... ... ... ... ... жер бетіне ең жақын орналасқан қабаты. Оның орташа қалыңдығы
10-12 км-ге дейін жетеді. Тропосферадан ... ... ... ... ... ... (төсем), «sphaіra» шар деген
сөздерден тұрады. Мұнда ылғал да, бұлтта болмайды. Ал ... 30 ... бір ... ... да, ... ... ... сайын (30-35 км-ден әрі
қарай) температура төмендей береді. ... мен ... ... ... ... Ол ... әсіресе күлгін сәулелерін өте көп ... ... тірі ... ... қырылып қалуы мүмкін болар
еді.
Ионосфера гректің «іon» қозғалғыш қабат деген сөзінен алынған.
Оның қалыңдыңы 800 км-ге ... ... Бұл орта ... ... ... мен ... ... газдардың тек жетелеген, молекулалары, иондары ... ғана ... ... тығыздығы жер бетіне таяу қабаттағы
азонның тығыздығынан миллион есе кем келеді. ... мен ... ... ... ... ауаның жоғары шекарасы жер
бетінен 20 мың биіктікке дейін тарайтынын анықтады.
Гидросфера – табиғи су қоймаларынан (мұхиттардан, ... ... ... ... ... 70 % алып ... көлемі 400 млн шаршы км.
Литосфера – жердің қатты қабаты. Ол екі ... ... ... ... оның ... 10км-ден 40км-ге дейін жетеді. Ал
астыңғысы базальттан тұрады. Қалыңдығы 30-80 км-дей.
Атмосферадағы биосфераның жоғарғы шеті 20км ... ... Онда ... ... ... ... кездеседі. Бактериялар
атмосфераның азон қабатында да өсіп-өнеді. Озон қабаты 20-25 км биіктікте
кездеседі. Ол ... ... ... ... ... мол ... жер ... 50-70 метрге дейінгі биіктікке ғана тарайды.
Литосферадағы биосфераның төменгі шегі 2000-3000 метрге дейін
тереңдікке жетеді. Жердің 3-8 метр ... ... ... ... биосфераның шегі 11 км дейінгі тереңдікке жетеді. Тынық
мұхиттың терең қойнауы 11 км-ден ... ... ... ... (қызыл, жасыл, қоңыр балдырлар) үшін су өте қолайлы орта. ... ... ... күн ... оның 200 метр тереңдігіне дейін
тарайды. Бұдан кейінгі судың қабаттарын мәңгілік қараңғылық ... ... ... да ... ететін организмдер болады.
Атмосфера төмендегідей негізгі қабаттардан тұрады. Ауаның негізгі
бөлігі (шамамен 80 %) ... ... ... ... ... ... жер ... байланысты. 8-17 километр биіктікке ... ... ... алыстаған сайын тропосфера қабатының температурасы әр
шақырымды 60С-ға төмендеп отырады. Одан әрі 18-20 ... ... ... ... – 60-700С ... ... тұрады.
Атмосфераның бұл бөлігін тропопауза деп атайды. Тропосферадан кейінгі қабат
стратосфера қабаты ... ... 20-50 км ... ... қалған бөлігі
осы қабатта. Мұнда жердің бетінен әр ... ... ... ... ... 50-55 км биіктіктегі страпопаузада температура 00С-ға
жетеді.
Ауаның 80 км биіктігінен 1000-1200 км – ге ... ... ... ... мұнда ауа өте сирек, молекулалар қаншама жылдам қозғалса да
жылыту ... ... ... ... ... оның электрлік қасиетіне
байланысты.
Жер бетіне ең қашық жерде экзосфера орналасқан. 1600 км ... ... ... ... газдарының ұшып кету мүмкіншілігі
бар.
Олардың атомдары әлем кеңістігіне таралып ... Бұл ... ... сутегі мен ... ... ... ... ... ауа ... төмендегі кестеде
көрсетілген 13 сызба.
10.2. Ауа құрамы
|Құрайтын заттар ... |
| ... % ... % ... |75,52 |78,09 ... |23,15 |20,94 ... |1,28 |0,93 ... ... газы |0,046 |0,093 ... ... ... ... ... |5,2*10-4 ... ... |1*10-4 ... ... |8*10-6 ... ... ... |2,5*10-4 ... ... |5*10-5 ... ... |1,5*10-4 ... қос ... |8*10-5 ... ... ... |2*10-6 ... ... |- |2*10-8 ... газы |- |1*10-5 ... |- |1*10-6 ... ... ... ... да ... ... отыратын ауа. Егер
ауа қабаты болмаса сөйлеген сөзді де, құлпырта ... ... әнін ... ... ... ... және тағы ... дыбыстарды біз ести алмаған
болар едік. Демек, бұл мәліметтер ауаның ... ... ... ... көрсетеді.
Атмосфераның маңызды қасиеттеріне оның жылдам араласуы мен үлкен ара
қашықтыққа орын ауыстыруы, ... ... ... ... ... Мұхитпен жанасуы нәтижесінде мұхит атмосферадағы көміртегінің қос
оксиді (СО) мен оксидін (СО2), ... газ және ... ... Адам ... әр түрлі параметрлеріне және қасиеттеріне, оның
химиялық ... жылу ... орын ... ... фон және т.б. әсер ... атмосфераға әсерінің байқалуы, оның биосфералық процестерге
белсенді ... ... ... ... жою, ... ... эрозия,
құрғату, суару, қалалар мен өндіріс орындарын және т.б. салу нәтижесінде
басталды.
Атмосфераны ластаушы заттар.
Атмосфераға ... ... ... ... ... ... газы ... Бұл қосылыс ұзақ уақыт өмір ... ... ... ... Осы ... ішінде үлкен қауіпті болып
күкірттің қос тотығы 150-200 млн. т (жылына) ... ... ... (SО2) немесе күкіртті ангидридтің қауіптілігі зор. Ол өткір иісі
бар, түссіз газ. Оның сумен қосылыстары адам мен ... ... ... ... ... Ұзақ ... созылған улану қан
айналымның бұзылуы мен өлімге әкеліп соқтыруы мүмкін.
Күкіртті ангидридтен басқа ... ... ... да ... ... ... Оларға күкірт сутек (Н2S) жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... алу ... өлімге әкеліп соқтырады. Табиғатта ол ... су ... ... ... бактериалды ластану өнімі ретінде минералдық
бұлақтарда кездеседі.
Күкірт пен оның қосылыстары ... ... және ... ... ... Күкірт пен оның қосылыстарының атмосфераға табиғи
жолмен шығарылуының 3 негізгі көзі бар:
Cульфаттардан оттегінің анаэробты ... ... ... ... ... бос ... не күкіртсутекке тотықсызданған күйде
болады;
Вулкандардың қызметінің нәтижесінде. Бұл кезде күкіртті
ангририд, күкіртсутек немесе бос күйде бөлініп шығады;
Мұхиттардың бетінен су ... ... Бұл ... ... негізінен салыстырмалы түрде
зиянсыз сульфаттар түрінде болады.
Ауаны ластайтын ... ... азот ... ... ... фтор және ... жатады. Бұлардың атмосфераға әсері
негізінен биосферадағы жылулық балансты өзгерту мен озонды жою (фреондар,
азот тотықтары) арқылы ... ... ... топтау. Агрегаттық күйіне қарай,
атмосфераны ластайтын заттарды төрт ... ... ... Атап ... сұйық, газ және аралас. Сондай-ақ өндірістен атмосфераға тасталынып,
таралануды ... етіп ... ... және бақылау жүйелерін үйлестіру бойынша;
1. Ластаушы заттарды шығару режимі бойынша;
2. Температурасы бойынша;
3. Шоғырландырылуы бойынша;
4. Тазалау сипаты мен тәсілі ... ... ... ... жиі ... тазалау сипаты
мен тәсілі бойынша топтау.
Үйлестірілген өндіріс ... ... ... газ бен ... ... ... іске ... Ал үйлестірілмеген (неорганизованный)
деп өндіріс қалдығын арнайы құбырды пайдаланбай-ақ, ластану ... ... ... ... ... ... мәселесі.
Парниктік газдардың әсерінен жылулық баланстың өзгеруі
нәтижесінде мүмкін болатын жер шарының температурасының
ғаламдық артуын – парниктік эффект деп атайды. Негізгі
парниктік газ ... газы ... ... ... ... эффектігі қосатын үлесі әр түрлі
мәліметтер бойынша 50 %-дан 65 %-ға ... ... ... ... ... (шамамен 20 %); азот оксидтері (шамамен 5%), озон, фреондар (хлорфтор
көміртек) және ... да ... ... ... ... 10-25 ... ... негізінен жылулық емес, көрінетін сәулелер ағыны түседі.
Бұл сәулелер парниктік газдар арқылы өзгермей өтеді. Жер маңы ... ... ... ... әр ... денелермен кездескенде ұзын толқын
(инфрақызыл) жылулық сәулелерге айналады. Парниктік ... ... ... ... ... ... әсер ... Олар қақпанға
түскендей болып жиналады да ... ... ... ... әкеліп соқтырады.
Мәліметтер бойынша парниктік газдардың әсерінен соңғы жүз жылдықта
жердің орташа жылдық температурасы 0,3-0,60С -ға ... ... ауа ... ... ... мәңгі мұздықтардың
еруі салдарынан әлемдік мұхит шамамен 1,5 м (соңғы 10 жылда 10-12 ... ... ... ... 1,5-2 м-ге ... ... 5 млн ... су астында қалуына әкеледі. Бұл аудан ... ... ... ... бетінің 3%-ы ғана) құнарлы және тығыз ... ... ... ... ... ... 1 ... кем болса да
Бангладеш тәрізді ол су астында қалады.
Озон мәселесі.
Атмосфераның озон мәселесінің адам ... ... ... ... ... бар: ... ... бұзылу «озон қабаты» және «жер ... ... ... қабаты полюстерде 9-30 км, экваторда 18-32 км ... ... ... концентрациясы 0,01-0,06 мг/м3. Егер қабаттағы
озонды таза күйде бөліп алса, оның қалыңдығы 3-5 мм ... ... ... (0,3-0,5) немесе Допсон бірлігімен (100 ... ... – 300-500 ... ... ... ... озон ... молекулаларының (О2)
ультракүлгін сәулелер әсерінен ыдырауы нәти-жесінде түзіледі. Бос оттегінің
оттегі молекуласына ... озон ... Бір ... озон
молекулаларының ыдырап, оттегіне айналу процесі жүреді. Реакция жүруінің
шарты ультракүлгін ... ... және ... ... ... ... ... табылады.
Озон толқын ұзындығы 200-320 нм болатын сәулелерді сіңіреді. Олардың
бір бөлігі, ұзын толқындармен қатар жер бетіне ... ... ... ... нм ... ... белсенді ультракүлгін сәулелер категориясына
жатады.
Соңғы жылдары атмосфераның ... ... ... мөлшерінің кемуі
байқалуда. Солтүстік жарты шардың орталық және жоғары ендіктерінде бұл кему
3% құраған. Мәліметтер бойынша озонның 1%-ға кемуі терінің ... ... ... 5-7 %-ға ... мүмкін.
Озонның ең көп мөлшері Антарктиданың үстінде жойылған. Мұнда ... ... ... мөлшері 40-50% кеміген. Озонның концентрациясының кемуі
нәтижесінде түзілген кеңістікті ... ... деп ... Тесіктің
көлемі жылына 4% артып отыр. Қазіргі кездегі оның мөлшері АҚШ-тың көлемінен
артық. ... ... ... ... ... пайда болуы жиілеп ... ... 10-100 мың ... ... озон ... ... негізгі антропогенді фактор
фреондар (хладондар) болып есептеледі. Бұл ...... ... ... Олар ... ... әр түрлі
баллондарда тасымалдаушы – газ ретінде т.б. қолданылады.
Қышқылдық жауын-шашындар мәселесі.
Қышқыл ... ... ... ... себебі күкірттің қос
оксидімен ластану ... ... ... ангидриді су буларымен қосылып
күкірт ... ... ... Осындай жолмен көмірқышқыл газымен
азот оксидтерінен көмір қышқылы мен азот ... ... ... ... мен ... да қосылыстар араласып, қышқыл реакциясы
бар ерітіндіні береді.
Қышқыл жауынның түзілуіндегі күкірт қос оксидінің ... 70 %. ... ... ... газы да ... ... Оның үнемі болуына
байланысты жауын-шашынның ... рН5,6 тең ... ... ... 1907-1908 жылы Англияда байқалған. Қазіргі уақытқа дейін рН 2,2-
2,3 болатын жауын-шашындар тіркелген.
Қышқыл жауын-шашындар Скандинавия ... ... ФРГ, ... Дания,
Польша, Канада, АҚШ-тың Солтүстік аудандарына тән.
Қышқыл жауын-шашын топыраққа, су ... ... ... және т.б. ... әсер етеді.
Қышқыл жауын-шашынның зиянды әсері әсіресе солтүстік жөне тропиктік
аудандарда ағыс арқылы әсер етеді. ... ... ... да ... ... қышқылданады. Бұл топырақтарда қышқылдықты нейтралдайтын (
кальций карбонаты, доломит жөне т.б.) ... ... ... ... оның ... ... ормандарға орасан зор
зиян келтіреді.
Қышқыл жауын-шашын өсімдіктерден биогендерді (кальций, магний, калий)
қанттар, ақуыздар, аминқышқылдарын ығыстырып зақымдайды.
Қышқыл жауындардың өсімдіктер үшін ... ... ... арқылы да
байқалады. Бұл әсер алюминий мен ауыр металдардың қозғалғыштығының артуы
нәтижесінде ... Бос ... жас ... ... ... ену ошақтарын түзеді, ағаштардың уақытынан бұнын
қартаюына ... ... ... құрылымдары және олардың негізгі ... ... ... үшін маңызы.
Мақсаты: Студенттерге топырақтың санитарлық кедергі ретіндегі маңызы өте
зор екендігі және топырақтың тазартушылық ролі оның физикалық және ... ... ол су мен сулы ... тазартуда күшті
сүзгі болып табылатындығы және химиялық элементтер мен ... ... ... ... беру.
Тақырыпқа дайындалуға арналған сұрақтар:
1.Топырақтың шаруашылық және экологиялық маңызды ... ... ... және су ... ... және жел ... күресу жолдары.
4.Топырақтың екінші ретті сортаңдануының себептері мен механизмдері.
5.Пестицидтердің ... ... және ... ... экологиялық
зардаптары.
6.Минералдық тыңайтқыштардың адам денсаулығына және алынған өнімдердің
сапасына ... ... ... ... шаруашылығын экологиялық тәсілдермен жүргізу.
Әдебиет:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Бейсенова Ә.С., Шілдебаев Ж.Б., Сауытбаева Г.З. ... ... ... ... ... Н.Ж. ... және ... денсаулығы. Алматы,
2003.
3. Сағынбаев Г.К. Экология негіздері. Алматы, 1995.
Қосымша:
1. ... Ж.Б. ... ... ... ... Оспанова Экология. Алматы, 2002.
Орыс тілінде
Негізгі:
6. Закон РК от 15.07.97г.«Об охране окружающей среды».
2. Кенесариев У.И., ... Н.Ж. ... и ... ... Учевник для
медицинских ВУЗов и колледжей. Алматы, 2002. -260с.
3. Коробкин В.И., Предельский Л.В. Экология. –Ростов н/Д: изд-во ... ... ... Ю.В. ... окружающая среда и человек: Учебное пособие.-М.:
ФАИР-ПРЕСС, 2000.-320.
Қосымша:
1. ... Н.А. ... ... ... ... Учебник для
студентов высших учебных заведений. Пособие для учителей. ... ... ... Manuel C.Molles Ecology. Concepts and Application, 2/e.-University of
New Mexico-Albuquerque. –Mc Graw- Hill Higher Education, ... Chapman, M.J. Reiss. Ecology. ... and ... - ... Cambridge University Press, 1998.-336p
Литосфераның құрылымдары және ... ... ... мен ... үшін ... ... бойынша адамзаттың тарихында адам шамамен 2 млд. га
құнарлы жерлерден айырылған. Өңделетін жерлер мен жалпы құнарлы жерлердің
ауданының ... ... ... ... ... халық санының артуы адам басына ... ... ... ... ... соқтырады. 1950 ж дүние жүзінде 1
адамға 0,24 га егістік жер келсе, 1983 жылы ... ... ... ... ... мен экожүйелердегі маңызы зор. Топырақты
жекеленген экожүйе деп қарастыруға болады.
В. В. Докучаев XX ... ... ... өзіне тән өзара
байланыстары, тіршілік ету заңдылықтары мен өзін-өзі реттеуге қабілетті
табиғи тарихи дене деп ... ... зат ... ... ... ... топырақтан басталады: одан минералдық заттар мен су
сіңіріледі де, айналым редуцент- ... ... ... детрит пен гумуста, оның сіңіру комплексінде ... ... ... шоғырланады.
Топырақтың санитарлық кедергі ретіндегі маңызы өте зор. Бұл ... ... бай ... ... Топырақтың тазартушылық ролі оның
физикалық және химиялық қасиеттеріне байланысты. Ол су мен ... ... ... ... болып табылады және химиялық элементтер
мен қосылыстарды байланыстыруға қабілетті. Топырақтың буферлік қасиеттері
де жоғары.
Топырақ ... ... ... жинауға және ұзақ уақыт
сақтауға қабілетті. Бұл ақпараттар ең ... ... ... Олар ... жылдар бойы сақталады. Мысалы, қазіргі
тундралардан қазба түрінде дала және ... ... типі ... ... ... күлгін топырақ түзілу типіне тән құмды
топырақтар кездеседі. Бұл олардың қалыптасуы ылғалды ... ... ... ... ... болғанын көрсетеді.
Топырақтану ғылымының негізін салушылардың бірі В.В. ... ... ... тау ... ... ... және ... тығыз байланысты
болатынын атап көрсеткен. В.В. Докучаев «топырақ - ландшавтың ... ... ... ... ландшавтардың бұзылуымен,
алуантүрліліктің кедейленуімен, ... ... ... ... мен ... ... ... экожүйелердің жойылуының нәтижесі – қатты және химиялық
ағыстардың артуы. Аталған құбылыстар мен өзендердің ... ... ... ... энергияның жиналу және сақталу факторы ретінде ең ... ... зат – ... пен тірі ... ... болады. Аталған
заттардың топырақтағы мөлшерінің кемуі құнарлылықпен қатар, оның өзін-өзі
реттеуі мен ... да ... ... ... тұру мен арттыру оларға көп энергия
жүмсауды ( топырақты өңдеу, ... ... ... ... ... ... арам ... зиянкестермен күреске
жүмсалатын барлық энергияны қосқанда) ... ... ... ... ... ... төмендеу, артқа кету) негізгі
факторларына ... ... ... суарудың теріс салдары, жердің ... ... ... ... ... және ... эрозиясы және онымен күресу жолдары.
Топырақ эрозиясы (грек ... ... ... ... ... ... оның су ... желдің әсерінен бұзылуы.
Топырақты бұзатын күш ретінде біріншісінде – ағатын су, ал ... ... ... ... ... ауаның интенсивті қызметіне дейін де болған. Қатты заттардың
беттік сулармен мұхитқа шайылып келуі, ауада ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Белгілі мәліметтер бойынша сары топырақ
пен шабындық саздақ топырақтар – жел ... ... ... ... ... ... ... эрозиялық процестердің жылдамдығы бірнеше
рет артып кеткен. Мысалы, ... 50 ... ... ... келген эрозиялық
өнімдер шамамен 8 есе артқан. Сонымен қатар жел эрозиясында да ... ... ... Бұл ... ... ... енгізілетін тыңайтқыштардан
1,5-2 есе артық ... ... ... табиғи өсімдіктер жабыны
бұзылғанда орын алады. Біріншіден, өсімдіктер ... ... ... ... өсімдіктердің жер бетіндегі бөліктері су ... ауа ... ... ... ... жабыны одан бір шама ара
қашықтықтағы топырақты да қорғайды. Су және жел ... ... ... ... эрозиясының интенсивтілігі желдің жылдамдылығы мен ұзақтығына,
кеңістіктің ашықтығына (ағашты өсімдіктердің болуы, рельеф) және ... ... ... ... ... ... ... топырақтар
(құмды және құмдақ) көп үшырайды. Эрозияны топырақтың құрғақтығы, гумусқа
кедейлігі ... ... ... ... мен ... ... құмды
топырақ грунттары таралған жерлерде ... ... ... жел эрозиясы («шаңды дауыл») 60-70 жылдарда ... еді. ... тың ... игеру кезеңінде жыртылған ... ... Олар іс ... шамамен 6-7 млн.га жерде жойылған.
Жел эрозиясының ерекше түрі құрғатылған жерлерге, эсіресе шымтезекті
жерлерге тән. Бұл топырақтар ... ... ... ... Мұндай эрозиялық процестер, («қара дауылдар») Украина мен
Белоруссия территориясында байқалған.
Су эрозиясы, әсіресе, ... ... ... ... ... ... жоғары болатын аудандарда басым болады.
Су эрозиясы орманды дала ... ... ... ... дала ... ... да ... таралған.
Топырақты өңдеуден басқа эрозиялық процестердің болуына, әсіресе таулы
аудандарда, үлкен территорияда орманды кесу, өсімдік жабынын жою, мал ... және т.б. әсер ... ... ... ... ... яғни ... көп мөлшерде су ... ... ... ... Бұл су сіңіп үлгермейді де, ... ... ... эрозия кезінде бір уақытта ... да, ... да ... ... ... эрозия да болады. Ол топырақтың структурасының
су тамшыларының әсерінен тығызданып, су өткізгіштігінің ... ... ол ... ... түрлерінің жылдам жүруіне жағдай
жасайды.
Эрозиямен күресу жолдары:
- Айтарлықтай үлкен территорияда өсімдіктер жабынан ... ... ... ... ... шектеу. Бұл әсіресе орманды
пайдалануға ... ... ... процестер көбінесе шектен тыс мал жаюмен
байланысты. Үлкен территорияда шөптесін ... ... ... әсіресе топырағы жеңіл жерлерде су эрозиясы және жел эрозиясының
да болуы мүмкін. Таулы ... ... ... болмашы
зақымдануының өзінде (мысалы, жалғыз аяқ жол) су ... болу ... орын ... Мұндай қолайсыз құбылыстарды
болдырмаудың негізгі жолы мал жаю ... ... және ... ... ... ... жерлерді қорғау іс-шаралары:
- Ауыспалы егістіктерді дүрыс жүргізу, соның ішінде отамалы дақылдар;
- (Жүгері, ... ... ... ... бар ... ... келуі қажет;
- Жиектік жыртуды жүргізу (рельефті горизонттарымен) өңдеуден оңай
бұзылатын құмды және құмдақ ... ... ... ... ... табиғи ландшавтармен кезектестіру, танап
қорғайтын орман белдеулерін жасау;
- Топырақтың ... ... ... ... тыңайтқыштарды топыраққа енгізу;
- Топыраққа жасалатын қысымды ... ... ... ... ... жүмыстарына ереьапе көңіл бөлу ... бұл жаңа ... ... ... ... Аталған әдіс
аудармай жырту арқылы топырақты ... ... Бұл ... ... табиғи құрылысы сақталады. Тұрақтылығы мен құнарлығы
бұзылмайды. Әдістің технологиялық кемшілігі — арамшөптердің көп ... ... ... әдісін қолданғанда барлық агротехникалық шаралардың
кезегімен мерзімдерін қатаң сақтау қажет.
Бірқатар жағдайларда ... ... ... ... ... Су ... ... мақсатында агротехникалық (орман отырғызу,
шөптер егу) шаралармен қатар, инженерлік іс шаралар ( су ... ... ... ... ... ... жерлерді өңдеу, онда көп жылдық
шөптесін өсімдіктерді егу) жүргізіледі. ... ... ( әр ... ... ... ... көп ... шөптермен, бүталар мен
ағаштарды отырғызу мен үйлестіре жүргізу қажет.
Суармалы егістіктердің дүние жүзіндегі ауданы шамамен 250 млн ... ... ... ... ... ... екінші реттік
сортаңдануға үшырайды. Оның мәні — ... ... суды ... ... ... мен ... транспирацияға қажетті судан артық су кесіп
түседі. Бұл су ... ... ... ... дейін жетіп, оның
деңгейінің көтерілуіне әкеледі. Мөлшерсіз, ... ... ... ... уақыт
аралығында (бірнеше жыл) жақындап, интенсивті түрде ... ... ... ... ... ... жиналады. Мұндай сортаңдану екінші ретті деп
аталады. Ал бірінші ретті сортаңдану (сор) ретінде адамның ... ... ... ... ... ... Екінші ретті сортаңдану тек
құрғақ аудандарға тән. ... ... тыс ... топырақтың
батпақтануына әкеліп соқтырады.
Суарудың жетілдірілген технологияларын қолданумен ... жер ... ... ... ... ... ... сорып алу арқылы
сортаңданумен күресуге ... ... шаю ... да сортаңданумен
күресуге болады. Бірақ бұл кезде де міндетті ... ... ... алып ... ... ... ... өдістерде жақсы нәтиже береді. Мысалы,
топырақ бетінде жиналған зиянды ... ... үшін ... ... бұл ... ... және антиэкологиялық.
Жер ресурстарына зиян келтіретін (эрозия мен суарудан соң) үшінші
үлкен ... бұл ... ... Оның орын алу ... - ... ... ... әкетілуі. Гумустың жойылуы, су режимінің және басқа
қасиеттерінің топырақтың азуының нәтижесінде, ... ... ... ... өнімнен бірге әкетілетін қоректік заттарды ... ... ... ... ... (көң, ... т.б.) енгізу, шөп себу, пар жүйесі арқылы топырақты тынықтыру жатады.
Топырақтың азуы ең алдымен органикалық ... ... ... ... мәліметтерге қарағанда соңғы 70-80 жылда (әсіресе жерді
интенсивті өңдеу әдістері мен минералдық тыңайтқыштарды қолданудың артуына
байланысты) орманның сүр ... ... ... ... 3,5-4,0 ... 2-3 %-ға дейін кекіген. Әсіресе қара топырақтардың гумусын жоғалтуы
айтарлықтай. В.Н.Докучаев қара топырақтардың ... бойы ... ... айта ... оны ... да, ... де, ... де және
алтын кендерден де қымбат деген.
Топырақтардың құнарлығының жойылуы оларды интенсивті ... ... ... ... ... нәтижесінде тығыздануы, ластануға, ең
алдымен қышқылдық жауындар мен қышқылдық тыңайтқыштарды енгізуге байланысты
болып отыр.
Мұнай мен ... да ... ... ... кезінде жерлер көп
зақымданады. Жер ... ... ... жер ... ... орын алады. Оларға минералдық тыңайтқыштар мен зиянкес
ағзалармен күресте ... ... ... ... ... ... мен себептері
Жер шарының жалпы көлемі 51 млрд ... ... 510,2 ... км2. ... бөлігі (36,1 миллиард га) теңіздер мен мұхиттар, 1/3 бөлігі құрлық
(14,9 млрд. га).
Топырақ ...... ... ... ... ... қабатын ластаушы объектілеріне жататындар:
1. Тұрғын үйлер және тұрмыс қажетін өтеуге арналған мекемелер. Ластаушы
заттар: азық-түлік қалдықтары, ... және жылу ... ... ... дүкен және т.б. мекеме орындарының
қалдықтарымен жарамсыз дүниеліктері.
2. ... ... ... ... ... және ... қалдықтарында, әрдайым тіршілікке зиянды заттар ұшырасады.
Мысалы, металлургия өнеркәсібінің қалдықтарында, түсті және ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға –
цианидтер, мышьяк қосылыстарын, ал пластмасса өндірісі – ... ... және т.б. ... ... ... ... Жылу энергетикасы жүйесі. Отын жандыру нәтижесінде түзілетіні: күл,
шлактар, атмосферадағы ... ... ... және ... ... ... Ауыл шаруашылығы. Минералдық тыңайтқыштар, улы химикаттар пайдалану
барысында сумен шайылынып, не буланып, ... ... ... ... ... жану ... ... істеу барысында бөлінетін
– азот оксидтері, көмірсутектері, топырақ бетіне топырақ ... ... ... ... ... да, жалпы айналымға түсіп, азық түлікке
қатысты ... ... зат ... ... Айналадағы ортаның
ластануы дегеніміз ... ... мен ... ... ... ... оның ... жағымсыз өзгеруі.
Өндіріс процесінің және адам қоғамының түтынуы барысында пайда болатын
қыруар қалдықтарды табиғатқа ...... ... көзі ... ... ... ... мен олардың қосылыстары, тыңайтқыштар,
улы химикаттар, радиоактивті заттар жатады. ... ... ... ... өзгеруіне әкеп соқтырады. Арнаулы есептеулер
мен зерттеулер жүргізгенде жыл сайын ауадан 495 т көмірқышқыл газын, 78 ... (II) ... 5200 т ... ... яғни ... алғанда 1 текше
метр топырақ 6 килограмға жуық ... ... ... ... ... ... қарқынды ластанған топырақтың табиғи түрде тазалануының өзі мүмкін
емес.
Түрлі бақылаулардың көрсетуі бойынша қорғасын, сынап, кадмий, хлорлы
органикалық ... және ... да адам ... қауіпті заттардың көбі
өсімдікте, жәндіктер мен құстарда, балықтарда, сүтте және ... да ... ... Осы ... ... заттар мен ластануы, ... ... арам ... мен ... ... қолданылатын
гербицидтер мен пестицидтердің шамадан тыс артық қолданылуынан болады.
Улы химиялық заттармен ластанған топырақтың бәрі ... ... ... төзімді түрлі зиянды жәндіктерге қарсы ... ... ... ... Бұл зат су ... ... топырақтың құрамында көп жылдар бойы сақталады. Қазақстанда
тың игеру кезінде 34 млн га жер жыртылған болатын. ... ... 14-15 ... жері ғана ауыл шаруашылығына пайдаланып жүр. Қалғаны сортаң,
құнарсыз ... ... ... ластануының түрлері және құнарсыздануының көздері,
себептері
Топырақты ... ... ... ... ластауының
түрлері: физикалық, химиялық және биологиялық болады.
Физикалық ... ... ... ... ... ... ашық әдіспен алғанда, жер қыртысында активтілігі жоғары
сәулеленетін ... және ... ... қалады.
Биологиялық ластану – ауру тудыратын және де басқа жағымсыз ... ... ... ... болуы. Мысалы, ластанбаған
топырақта дизентерия, сүзек және тағы басқада ауру қоздырғыштары 2 – ... ... ... ... ... ... ... ай
мен жылдарға дейін сақталып, едәуір салмаққа таралады.
Химиялық ластану – ... тірі ... ... туғызатын
химиялық заттектердің жиналуы.
Топырақты ластайтын ... ... ... ... ... қолданылатын шөпжойғыштар мен
минералды ... ... жылу ... ... ... – шашын, апатты жағдайда тасталатын шығарындылар, әскери - өндірістік
кешендері жатады.
Түсті ... ... алу, ... және таза ... алу процестерінен
шыққан өнімдермен және қалдықтармен топырақ көп ластанады. Ауыр металдардан
топырақтың ластануының зардабы тұрақты ... ... ... ... ... топырақта қорғасын мен басқа ауыр металдардың
мөлшері нормадан 10 – 20 есе асып отырған жерлер белгілі.
Ауылшаруашылығында улы ... көп ... және ... аймақтарда улы заттектер ана сүтінде, қанның құрамында болатыны
байқалған. Топырақ ... ... ... күйдіргі, дизентерия,
аскоридоз және т.б) қоздырғыштарын сақтайтын ортаға жатады.
Топырақтың бүлінуі (деградациялануы)
Адам барлық ... ... ... ... ең ... ... ... табылады. Жер қойнауынан халық шаруашылығының барлық ... ... ... ол ... ... дами ... жедел дамыған сайын соғырлым бүлінген жер көлемі арта түседі.
Жер ресурстарын ең негізгі тұтынатын саланың бірі ауыл ... ... ... 30% - дан ... ... ... осы ... ормандарды қосатын болсақ, бұл көрсеткіш 60-65 %-ға ... ... ... жер ресурстарының жарамсыз түрге
айналуына себеп болатын жағдайлар:
• Топырақ эрозиясы немесе ... – су мен ... ... және ... табиғи құбылыстардың әсерінен жер қыртысының түгелдей не ... ... ... ... ... ... ... қолданбағандықтан, негізінде ауыспалы ... және ... ... ... ... түрде қайта
айналып келмеуіне байланысты гумус мөлшері төмендеп, топырақ құнарлығының
біртіндеп ... ... ... ... ... және ... суды ... су астында қалуы мен екінші реттік тұздануы (сортандануы);
• Топырақтың ... ... ... (тығыздануы, егістік жер қабаты
құрамының бұзылуы, оның төсеніш қабатындағы жыныстармен араласуы);
• Топырақтың химиялық және радияциялық ... ... ... ... ... ... әсерінен
топырақтың түзілу жағдайының өзгеріп, оның негізгі ... ... ... ... ... ... бұзылуына,
улы заттектермен ластануына, ... ... ... ... жаууына, малдың жайылымда шамадан тыс ... ... ашық ... ... ... ... ... мен бақылаусыз жатуларына, тағы басқа өзгерістерге байланысты.
Осы қарастырылған процестерге аймақтардың ерекшелігіне қарай ... ... де ... ... ... табиғи (климаттық, ... ... және ... және ... ... ... ... байланысты келеді.
Шөлдену проблемасы. Жердің шаруашылықтың құндылығын жоғалтуға, топырақ
және өсімдік жамылғыларының, гидроликалық режимінің бұзылуына себеп болатын
жолдың бірі «техногенді ... ол ... ... ... мен ауа
райының өзгеру нәтижесіне байланысты. ... ... ... далаға айналған
жерлердің басым көбісінің жер шарындағы жердің 70%- ы ... ... Әлем ... ... ... процесінің жылдамдығы орта есеппен 7
– 10 млн. гектарға жетіп отыр. Осыған жыл сайын эрозия мен құм басу ... ... тағы да 20 ... ... қосуға болады.
Топырақ эрозиясының негізгі түрлері.
Жоғарыда қарастырылған фактордың ішінде жер шарының барлық ... бір ... ... ... ... ... фактордың бірі топырақ
эрозиясы. Эрозиялық құбылыстардың ... сол ... ... - өсімдік
жамылғысы мен ... ... ... тигізеді. Топырақ эрозияның
түрлері ... ... ... ... орын ... эрозия бірнеше түрге бөлінеді: беттік –
топырақтың барлық бетінен ... ... пен ... ... ... ... - белгілі жолмен топырақ пен төсеніш жыныстың шайылуы,
айғыздық - ... ... тез ... ... ... жаууына арналған
таудың баурайындағы топырақтың құнарлы ... ... ... ... ағып ... ... ... ... қайта құнарландыру деп бүлінген жерлерлің өнімділігін және
қоршаған ортаның жағдайын қалпына ... ... ... ... ... ... құнарландырудың мақсаты: жер мен оның
қойнауын ұтымды пайдалану, табиғат ресурстарын ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету.
Рекультивация объектілеріне мыналар: жер асты мен жер үсті тау ... ... ... ... ... ... ... мен өндіріс
қалдықтарының үйінділері, өнім қоймалары, қазандықтар мен ... ... шлак пен күл ... ... ... ... үй ... алып жатқан аудандар, жол, құбырлар, электр желілерін
және т.б. ... ... ... жер беті ... Кәзіргі шақта
істегі стандарт бойынша жер рекультивациясы екі сатыдан тұрады. Жүргізілген
жұмыстардың ... ... олар ...... ... ... болып бөлінеді.
Жерді қалпына келтіру жұмыстары түрі мен құрамына байланысты мына
бағытта топтастырылады:
• Жоспарлық тау-кен үйінділердің бетін ... ... ... ... ... жарды бекітіп, үйінділер мен кертпешті сатылау;
• Қалпына келтірілетін жер ... ... ... ... –суды бұру
және су астында қалу мен шайылудан қорғау: жыралардың және ... ... ... ... ... мен негізгі жолдарды жөндеу;
• Биомелиоративтік – ауыстырылған топырақтың ... ... ... ...... ... ... тығыздау;
• Гидротехникалық – су шаруашылығына тиісті объектілерді салу.
Минералдық ... ... ... ... ... пайдалану интенсивті егіншіліктің бөлінбес
құрамды бөлігі. Ғалымдардың есептеулері бойынша минералды тыңайтқыштарды
қолданудың пайдалы әсері болуы үшін ... ... ... ... бір ... ... ... 90 кг болуы керек. Бұл ... ... ... 450-500 млн т болуы қажет. Қазіргі кездегі
дүние ... ... ... ... жылына 200-220 млн т немесе
адам басына ... ... 35-40-ы ... ... ... экологиялық мөселелері мына
көзқарастар тұрғысынан ... ... ... жерлердегі тыңайтқыштардың
жергілікті экожүйелер мен топыраққа әсері;
пайдалану шекарасынан тыс жатқан экожүйелер мен оның
звеноларына әсері, ең ... су ... және ... ... ... ... ... және оның
адам денсаулығына әсері;
Тыңайтқыштардың атмосфералық ауаға, суға ... ең ... ... ... ... ... ... ауаға бос
күйінде (денитрификация нәтижесінде) немесе ... ... ... ... ... ... тек ... суларды ғана емес, грунт суларын да
ластайды. Тыңайтқыштарды қар қабатына, ұшатын аппараттармен су қоймаларына
жақын жерлерге ... ашық ... ... және т.б. болмайды.
Минералдық тыңайтқыштар өсімдіктерге, өсімдік текті өнімнің сапасына,
олармен қоректенетін ағзаларға зиянды әсер етеді. ... ... ... хлор ... адам мен ... уландырады.
Пестицидтер және оларды қолданудың экологиялық мәселелері.
Пестицидтердің түрлері. Адам үшін қажетсіз ағзаларды жоюға не санын
кемітуде қолданылатын ... ... ... ...... цедус - өлтіру) деп атайды. Бұл заттардың барлығы ... тірі ... мен ... ... ... үшін бөгде заттар болып
табылады.
Пестицидтерге мына препараттар жатады: ... жою ...... бунақденелілер – инсектицидтер, саңырауқұлақтар
– фунгицидтер, кенелерге – ... ...... және ... ... ... ... физиологиялық функцияларын
өзгертетін немесе оның жекеленген мүшелеріне әсер ететін ... ... ...... ... ... дефлоранттар –
өсімдіктердің гүлдерін жою үшін, репеллент – ... ... ...... ... ... үшін, фумиганттар – дезинфекция
мақсатында ауыл шаруашылық танаптары ... ... ... ... ... ... ... улылық дәрежесі жоғары, бірақ
тіршілік периоды қысқа пестицидтерге сұраныс артуда. ... ... ... ... ДДТ (дихлордифенилтрих лорэтан),дильдрин, линдан,
альдрин және т.б. ... ... ... зиянды экологиялық
эффектісі – улылығы төмен ... өмір сүру ... ұзақ ... ... ... ондаған жыл сақталады (жартылай ыдырау кезеңі ... ... ... ... үшін ... ... санын реттеудің биологиялық әдістері
биология мен экологияны білуді талап етеді. ... ... ...... ... олардың тіршілік өкілдері, экожүйелерге және
алынатын өнімге зиян тигізбейтін кейбір заттар мен агротехникалық шаралар
қолданылады.
Зиянкестермен ... және ... ... ... – ең ... ... ... ету заңдылықтарын, оларға
кіретін ағзалардың биологиясын терең білуге негізделген.
Пестицидсіз технологиялар ауыл ... ... ... ... ... ... қатар минералдық тыңайтқыштар, өсуді жылдамдататын
заттар және т.б. қолдану да кемиді. Шет елдерде өнім ... ... ... органикалық фермалар деп атайды. А.В. ... ... ... ... ... және ... да химиялық емес
шараларының жүйесін үсынды.
№7 дәріс
Тақырыбы: Адам ... өсуі мен даму ... ... ... жаңа бағыттары – экологиялық
демография және демографиялық процестердің адамның ... ету ... ... ... туралыбілім беру.
Тақырыпқа дайындалуға арналған сұрақтар:
1.Адам биоәлеуметтік түр.
2.Адамның экологиялық қоймасы.
3.Қазіргі замандағы адамның генофондының жағдайы.
4.Адамның экологиясы және тұрмысы.
5.Адамның қажеттіліктеріне сипаттама.
6.Адамзат демографиясының ... ... сүру ... ... ретінде.
Әдебиет:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Бейсенова Ә.С., Шілдебаев Ж.Б., Сауытбаева Г.З. ... ... ... КенесариевУ.И., Жакашов Н.Ж. Экология және халық ... ... ... Г.К. ... ... ... ... Шілдебаев Ж.Б. Қызықты экология. Алматы, 2000.
2. Оспанова Экология. Алматы, 2002.
Орыс тілінде
Негізгі:
7. Закон РК от 15.07.97г.«Об охране ... ... ... У.И., ... Н.Ж. Экология и здаровье населения: Учевник ... ... и ... Алматы, 2002. -260с.
3. Коробкин В.И., Предельский Л.В. Экология. –Ростов н/Д: изд-во «Феникс»,
2001. -576с.
4. Новиков Ю.В. Экология, окружающая среда и ... ... ... 2000.-320.
Қосымша:
1. Воронков Н.А. Экология общая, социальная, прикладная: Учебник для
студентов высших учебных ... ... для ... –Агар, 1999.
-424б.
Ағылшын тілінде
Негізгі:
7. Manuel C.Molles Ecology. Concepts and Application, 2/e.-University of
New Mexico-Albuquerque. –Mc Graw- Hill Higher ... ... Chapman, M.J. Reiss. Ecology. ... and ... - ... Cambridge University Press, 1998.-336p
Адам популяциясының өсуі мен даму ... ... ... ... демос – халық) – ... ... ... мен ... (туу, өлім, өмірінің ұзақтығы)
қоғамдық-тарихи тұрғыдан зерттейтін ғылым.
Соңғы жылдары демографияның жаңа бағыттары – ... ... ... процестердің адамның мекен ету ортасына байланысын
зерттейтін бағыты қалыптасып келеді.
Қазіргі адамзаттың саны 6 ... ... ... ... санын ағымдағы
бағалау санағының қортындылары негізінде, оған жыл ... ... саны ... ... ... ... ... және өлгендер мен осы ... ... ... ... қалалық және ауылдық деп бөлу тұрған жері бойынша жүргізіледі,
мұның өзінде қалалық қоныс болып, заңнамада ... ... ... ... елді ... ... қала ... кенттер, жұмысшы
және курорт кенттері) есептеледі. Қалған барлық елді ... ... ... ... саны ... ... ... құрамын сипаттайтын
деректер тұрақты халық бойынша келтіріледі, оған санақ кезінде уақытша жоқ
болғандарды ... осы ... ... ... ... ... өсім бір жылда туылғандар мен өлгендер санының ... ... ... ... ... 1 млн жыл ... өмір ... адам
популяцияларының жалпы саны 100 мың болған, Homo sapiens ... ... ... 500 мың, 30-20 мың жыл ... шамамен 5 млн.
XX ғасырдағы адамзаттың санының жылдам артуын демографиялық ... ... ... ... жартысында әр он жыл сайын жылдық өсім шамамен
10 млн-ға артып отырды.
Адамзат тарихы мен эволюциясының ... ... ... ... ... тыс ... эпидемиялар мен аштықтан болатын өлім ... ... ... XX ... ... факторларға гигиеналық және
медициналық жағдайлардың жақсаруына байланысты дамушы ... ... ... ... ... дүние жүзіндегі жалпы туу коэффициенті 24,6% дейін
кеміді. Жалпы өлім коэффициенті 9,8% ... ... өсім ... ... ... көбеюдің шама-мен осындай көрсеткіштері сақталуда. Әр
минут сайын жерде 270 бала ... ... әр ... 110 адам ... де ... ... 160 ... өсіп отырады.
Әр түрлі елдер мен континенттері халық санының өсуіне қосқан үлесі әр
түрлі. Абсолюттік саны ... ең ... ... ірі ... елдер - Қытай,
Үндістан, Индонезия берсе, ал ең ... өсу ... ... мен Латын
Америкасында байқалған.
Кейбір Африка мемлекеттерінде салыстырмалы өсім жылына 4 %-ға дейін
жетіп отырды. Көптеген жоғары ... ... ... (Батыс, Еуропа,
Солтүстік Америка) демографиялық жарылыс ... ... XIX ... Бұл елдерге қазір халық санының тұрақтануына ... ... даму ... тән.
Халық санының өсуін заңды түрде және басқа әдістермен ... ... ... ... ... ... мен азайту мәселелеріне қатысты
бірнеше концепциялар бар. Солардың кейбіреулерін келтірейік.
Демографиялық максимализм – ... ... саны көп ... ... Бұл ... ... ... жылдары қолданылды.
Демографиялық утопизм – бұл сұрақтың шешімі халықты космос ... ... ... шешіледі.
Демографиялық финализм – халық санының өсуі табиғи ресурстардың
тусылуы мен ортаның ластануына ... ... да бұл ... ... ... жою ... шешуге болады.
Демографиялық фатализм- табиғи популяциялардағы сияқты бұл ... ... ... ... ... өзі шешіледі.
Бұл концепциялар негізінен биологикалық критерийлерге негізделген және
қоғамның дамуындағы қоғамдық заңдылықтарды ескермейді. Адам ... ... ... ... ... ... ... арқылы
жүргізілуі керек.
Демографиялық мәселелер мен қоршаған ортаның жағдайы
Қазіргі кездегі демографиялық және ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар ... ... де ... әсер ... жоғары дамыған, бай елдердің қоршаған ортаға әсері олардың
табиғатты тікелей бұзуымен ... ... ... байланысты. Дүние
жүзінің халқының 20-25 % құрайтын бұл елдсрдің ... ... ... 80 % -ын ... Бұл ... ... ортаны бұзатын
фактор халықтың саны емес, өндіріс пен онымен ... ... ... ... доллармен есептегенде дүние ... ... ... жуық ... бар.
Шектен тыс көп түтынуға қарама-қарсы кедейлік экологиялық, әлеуметтік
мәселелерді шешуге мүмкіндік бермейді.
Кедей елдерде қоршаған ортаға әсер ... ... ... ... ... жоюмен байланысты. Бұл ормандардың жойылуы
және басқа экожүйелердің бұзылуы, ресурстардың сарқылуы көрінеді. Мұндай
жолмен ... ... ... ... кедейлік болып табылады.
Себебі, күнделікті бір ... ... ... ... ғана ... адам өзін
қоршаған орта мен табиғатты қорғау туралы ойлауға қабілетсіз.
№8 дәріс
Тақырыбы: ... ... ... және ... елді мекендердегі
экологиялық мәселелер
Мақсаты: Студенттерге экология ғылымы – туған ... ... ... ... оны сауықтырудың жолдарын қарастыратындығы туралы
білім беру.
Тақырыпқа дайындалуға арналған сұрақтар:
1. Қазақстанның экологиялық жағдайы. A, B, C ... ... ... қала – ... ... ... ... кездегі адамның экологиялык, ортасы қала
4. Қазақстандағы радиациялық жағдай.
5. Қазіргі кездегі қалалардың ... ... ... ... ... елді ... ... мәселелер
Әдебиет:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Бейсенова Ә.С., Шілдебаев Ж.Б., ... Г.З. ... ... ... ... Жакашов Н.Ж. Экология және халық денсаулығы. Алматы,
2003.
3. Сағынбаев Г.К. ... ... ... ... ... Ж.Б. ... экология. Алматы, 2000.
2. Оспанова Экология. Алматы, 2002.
Орыс тілінде
Негізгі:
8. Закон РК от 15.07.97г.«Об охране окружающей среды».
2. ... У.И., ... Н.Ж. ... и ... ... Учевник для
медицинских ВУЗов и колледжей. Алматы, 2002. -260с.
3. Коробкин В.И., Предельский Л.В. Экология. –Ростов н/Д: ... ... ... ... Ю.В. ... ... ... и человек: Учебное пособие.-М.:
ФАИР-ПРЕСС, 2000.-320.
Қосымша:
1. Воронков Н.А. Экология общая, социальная, ... ... ... высших учебных заведений. Пособие для учителей. ... ... ... Manuel C.Molles Ecology. Concepts and ... 2/e.-University of
New Mexico-Albuquerque. –Mc Graw- Hill Higher Education, ... Chapman, M.J. Reiss. Ecology. ... and ... - ... ... ... Press, ... кездегі қалалардың және ауылдық елді мекендердегі
экологиялық мәселелер
Экология ғылымы – туған өлкенің, ауылдың, қаланың тазалығын зерттеп
оны сауықтырудың жолдарын ... ... ... ... ... қала. Ол ең ірі және
табиғи ортадан ... ... ... ... ... ... ... Қалада техногенді қуаттың орасан зор концентрациясы жиналады.
Дүние жүзінің қалаларында қазір ғаламшарымызды ... ... ... шоғырланған. Соңғы 45 жылда қала халқының саны 729 млн-нан
2540 млн. адамға дейін өсті, яғни 3,5 ... ал ... ... жалпы
санындағы үлесі 29-дан 44 %-ға дейін ... ... ... ... ... ... 1995 жылдың соңына қарай дүние жүзінде халқының саны 1
млн-нан астам халқы бар 320 қала және 5 ... ... ... бар 48 қала
болған.
Бірақ урбанизация (латын тілінен ... ... ... қала ... немесе қалалардың мөлшері мен ... ... ... ... ... бұл ... қоғам өміріндегі қалалардың рөлінің
атруынан, көптеген адамдардың өмір сүру ... ... де ... адам ... тән нәрсе бұл табиғи ... ... ... ... ... ... ... тірі
топырақпен, сумен қамтамасыз етілген. Адамның биологиялық табиғаты мен оның
табиғатқа қарсы іс-әрекетінің нәтижелері арасындағы ... ... ... ... түседі.
Қазіргі кездегі қала – күрделі әлеуметтік-экономикалық ағза. Ол
демографиялық, ... ... ... әсерінен, қоршаған экономикалық кеңістік пен табиғи ... ... ... ... ... ... Көбінесе, қалалармен
қоғамдық процестің көптеген белгілерін ... ... ...... ... ... жеңілденуіне әкелгенмен,
коммуникация тығыздығы, әртүрлі ... ... – тек ... ... ... орта емес.Қала ортасы адамның
басты сапасы – оның ... ... әсер ... ... судың,
азық-түлік өнімдерінің, күнделікті қажетті заттардың ... ... ... ... ... вибрация, шу,
ауаның дезионизациялануы тұрмыстың химияландырылуы, шектен тыс ... ... ... ... ... ... ... тамақтанбау, зиянды әрекеттердің кеңінен таралуы – осылардың барлығы
қосылып адамның денсаулығын нашарлатады.
Қала халқының ... ... ... ... тыс, ... ... тырысады. Бірақ, мұндай жерлерде мүмкін болатын рекреациялық
(рекреация латын тілінен аударғанда демалу, сауығу) ... ... да, ... ... ... экологиялық жағдайы. A, B, C аймақтары
Қазақстанның табиғат жағдайлары алуан түрлі. Қазақстан ... ... алып ... ... ... қарай – 2,925 км ( ... мен Орал ... ... ... ... ... қарай
– 1,600 км. Батыс Сібір жазығы мен Орал ... ... ... мен ... ... дейін. Қазақстанның жалпы ауданы (2,7 млн.
шаршы км) Франциядан бес есе ... ... ... ... мен ... ... алмастырады: орманды дала (6 %), дала (28%), шөлейт
(18%), шөлді (40%). ... ... және ... ... ... көмкеріп жатыр. Қазақстан халқы 2002 ... ... ... ... ... ... 2006 жылы 15219291 ... құрайды. Оның ішінде
қала халқы 2002 жылы 8429331, 2006 жылы 8696520 ал, ауыл ... 2002 ... 2006 ... халық санағы бойынша 6522771 адамды ... ... ... ... қанағаттанарлық деп айта
алмаймыз. Қазақстандағы қазіргі кездегі экологиялық мәселерге байланысты
бірнеше экологиялық аймақтарын ... ... ... – Каспий маңы, мұнай өндіру мен өңдеу салаларына маманданған
облыстар ... Бұл ... ... ...... ... мұнаймен
ластануы.
А аймағына Қазақстанның негізгі мұнай ... ... ... және ... ... жатады. Халқының саны 1,47 млн. ... ... 5 ... кем ... құрайды. Ал ұлттық өнімнің шамамен 16
%-ын береді. Каспий маңы аймағында мұнайгаз өнеркәсібінің айтарлықтай дамуы
жоспарланып ... ... ... ... ... қоры – 3-3,5 ... және газдың - 2-2,3 м3. Ағымдағы мұнай өндіру барлық қордың 1 ... 1996 жылы ... ... ... саласын қаржыландыру жүргізілді,
жақын жылдары одан да артады.
Каспий ... ... ... мекен етеді. Ол ең ... ... 95 %-ын ... де, оның ... табысы 10 млн. долларды
құрайды. ... тыс ... ... ... ... ... ластануы оның
санын кемітеді. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... өндіру 100 жылдан бері жүргізіліп келеді. ... ... ... зор ... ... мен ... бұзылуына әкеліп соқтырды. Топырақтың деградациясы, судың мұнаймен
ластануы адамның ... жөне ... әсер ... ... ... ... ... әкеледі. Тыныс алу
жолдарының қабыну аурулары мұнай өндіретін аудандардағы орташа ... ... ... ... көмірсутектердің
концентрациясының жоғары болуы бұл ... ... ... болатын өнімнің
басқа аймақтармен салыстырғанда 2-4 есе жоғары ... ... ... ... мың ... ... 37 ... құрайды. Бұл көрсеткіш
еліміз бойынша ең жоғары көрсеткіш.
Мұнай ... ... 5 млн. ... жуық мұнай төгілген. Бұл грунт
пен беттік судың ластануына, ... ... мен ... ... ... ... ... Жыл сайын шамамен 740 млн. м3
серіктес газдар жатады. Бұл тек бағалы ... ... ғана ... ... ... ... азот және ... мен осы маңдағы температураның жоғарылауына әкеледі.
В аймағына еліміздің Шығыс облыстары жатады. Қазақстан Республикасының
өнеркәсібі жоғары ... ... Ірі ... және қара ... комплекс шоғырланған. Бұл аймақтағы мәселелер – қоршаған
ортада өндірістік қалдықтардың ... ... ... ... ластануы, ормандардың деградациясы, ерекше қорғауға
алынған территориялардың жеткіліксіздігі.
В аймағына солтүстік-шығыс ...... ... ... ... ... ... жалпы саны 7 млн-нан астам. Аймақ тау-
кен өндіру, көмір өнеркәсібі мен жылу ... ... ... болып
табылады. Аймақтың экономикасында ауыр өнеркөсіп, мұнай ... ... ... маңызды орын алады. Территорияның басым бөлігін (4
млн.га) ормандар алып жатыр, бұл ... ... ... ... ... ... Ресурстардың көп бөлігі Шығыс Қазақстан облысына келеді.
Ертіс-Нұра-Есіл өзендерінің бассейндерінің су ресурустары негізгі су
көзі.
Республикамыздың астанасы Астана қаласы осы мәселелер ... ... ... ... ... ... полигоны орналасқан.
Аймақтың экономикасының дамуына ресурстардың күйі әсер ... ... ... өзен ... 4,1 млн. ... сумен қамтамасыз етеді және
ішкі өнеркәсіптік қажеттілік үшін 1700 Мвт энергия ... ... ... ... қара Ертістен суды Қытай халық республикасына беру
мәселені шиеленістіруі мүмкін.
Тек бір Шығыс ... ... 1,5 ... тонна улы өнеркәсіп
қалдықтары ( елде жиналғанның 90 %) сақталған Олар 32 мың га ... ... ... жыл ... Нұра ... суын ... 25 ... бері
сынаптың жиналуы себепті тоқтатылған. Су түбінде ластану мөлшері 200 ... ... ... ... және ... ... мен Павлодардағы
керосиннің төгілуі қауіп төндіруде.
Өнеркәсіптік ... ... ауа ... ... ... қатты бөлшектермен және қорғасынмен ластанған.
Семей ядролық полигонында 1989 ... ... 470 ... жарылыс
жасалып, 300 мың га территорияда радиоактивті жауын-шашын түскен.
1997 жылы бағалы қылқанжапырақты ормандардың үлкен территориясы ... ... 10% – дан ... ... ... ... ... кемуіне әкеліп соқтырды.
Экологиялық мәселелердің халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайы мен
денсаулығына әсері ... зор: жыл ... улы ... ... шығын 300
млн. доллар, ауаның ластануы - 266 млн. доллар. Аймақта қатерлі ісіктермен
ауыру деңгейі жоғары. С ...... ... ... ... ... етуді қажет ететін ауыл ... ... ... ... ... ... мәселелер – су ресурстарының
жетіспеуі, су ... ... ... ... жайылымдардың
деградациясы, табиғи және мәдени ескерткіштердің бұзылуы. С ... ... ... ... және ... ... жатады. Халық
саны шамамен 5 млн. негізгі қызметі – ауыл шаруашылығы. Ол суару үшін ... ...... бассейнінің өзендерінің суын пайдаланады. Аймақтың
біраз бөлігі ауа райы күрт ... шөл ... ... ... ... өнімдегі үлесі 12%. ... ... ауыл ... өнімінің 61%-ын құраса , ал 1996 жылы бұл
көрсеткіш 38 %-ға ... ... ... Суармалы жерлер 17 млн. га жерді алып
жатыр (Қазақстандағы ... ... 70 %-ы). ... оның ... түздану
мен өнімділігін жоғалту нәтижесінде үнемі кеміп келеді.
Аймақтың экологиялық ... ... су ... ... ... ... ... жылдар аралығында 10 млн.
га-дан астам жайылымдық жерлер өнімділігін ... 17 млн. га ... ... ... ... ... экологиялық мәселе – Арал ... ... ... ... ... сарапшылардың мәліметтері бойынша 50-70 мың
тоннадан астам түз көтерілуде. Ауыз судың сапасының ... ... ... ... ... ... әкеліп соқтыруда.
Су ресурстарын тиімсіз пайдалану, Қытайға судың көптеп берілуіне
байланысты Балқаш көліне де Арал тағдыры тууы ... ... су ... ... 50 % ғана орындалып отыр.
Аймақтың әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... ішкі және ... миграциясы байқалуда. Халықтың
ауруға шалдығу деңгейі соңғы жылдарда 2-3 есе артқан. Халықтың өсуі мыңға
шаққанда 15,3-ке кеміген. ... ... ... ... шаққанда 30,4
құрайды. Негізгі себеп – суға ... ... ... ... ... дамуына кедергі келтіреді.
Қазақстандағы қоршаған ортаның жағдайы туралы ақпараттарды сараптай
және қорытындылай келе ... ... ең ... шешуді талап
ететін маңызды экологиялық мөселелерге мыналар жатады:
Су ресурстарының тапшылығы;
Жайылымдар мен егіс танаптарының азуы;
Урбанизацияланған территориялардың атмосфералық ... ... ... ... қоршаған ортаның ластануы;
Қоршаған ортаның өндірістік және тұрмыстық қалдықтармен ластануы;
Ормандар мен ерекше қорғауға алынған территориялардың жетіспеуі;
Су қорларының шайынды сулармен ... ... ... жағдай.
Қазіргі кезеңнің өзекті мәселелерінің бірі – радиациялық ластану болып
отыр. Радиоактивті ... ... тек ... алу ... ғана ... ... ортаның мұндай ластануын нейтралдайтын биологиялық ыдырату
әдістері де, басқа да механизмдері де жоқ. ... ... ... ... ... ... ... заттар азық-түлік
өнімдерімен ... адам ... ... адам денсаулығына зиянды мөлшерге
дейін жиналуы ... ... ... ... сынақтардың ең көп мөлшері
жасалды. Семей полигонында 1949-дан 1989 жылға дейін 470 ядролық ... 90-ы ... 354-і жер ... және 26-ы жер ... ... Қазақстан территориясының біраз бөлігінің радиациялық ластануына
әкелді. Шығыс Қазақстан тұрғындары Хиросима-Нагасаки мен ... ең ... ... сәулелену дозасын алған. Радиациялық әсерге
байланысты туған аурулар туралы мәліметтер 1989 жылға дейін ... ... ... емес ... ... ... ... қайтыс
болғандар саны ондаған мың адамды құрайды.
Қазақстан территориясында радиациялық ластану себептеріне мыналар
жатады: Семей ... ... ... жарылыстардың салдары,
радиоактивті материалдарды пайдаланатын атомдық ... ... ... халық шаруашылық мөселелерін шешу мақсатында жасалған
жер асты ... ... ... ... ... ... полигоны
1995 жылы Шығыс Қазақстан облысының Орталық бөлігіндегі жүргізілген
аэрограмма, спектрографиялық ... жер ... ... – 137 активтілігі
65-100 мкр/сағ. болғанын көрсетті.
Кейбір жерлерде 120-500 ... ... ... ... ... жағалауында цезий 137 радиациялық фоны 120-150 мкр/сағ. құраған.
Бұнын жүргізілген ядролық жарылыстар табиғи сулардың, тек ... ... ғана ... оған ... ... территорияларда да
қалыптасуына теріс әсер етеді. Стронций – 90 ең көп ... ... мен ... ... ... «Мұржық» және «Дегелең» аймағында
байқалған.
Халық шаруашылық ... шешу ... жер асты ... 1995 ... дейін Қазақстан территориясында әскери полигондардан
тыс 32 жер асты ядролық жарылыстары ... Олар әр ... ... ... шешу үшін, соның ішінде жер қыртысын сейсмикалық
зерттеулер, Каспий маңы ойпатында тұзды мүнараларда жер асты ... үшін ... ... ... ... бұл ... жер ... ластану дәрежесі және мониторингі бойынша ешқандай жүмыстар
жүргізілмеген.
Радиоактивті материалдарды ... ... ... ... техногенді қызмет әсерінен радиоактивті ластануы
уран өндіру кен орындарымен, ядролық зерттеу және энергетикалық құрылғылар,
полиметалдық, мұнай және газ кен ... ... және ... ... Бұл ... уран-радий және торий қатарының
элементтерінің ... ... ... ... ... 80000 на ... ... сәулелер көзін пайдаланатын 800-ден
астам кәсіпорындар жүмыс істейді. ... ... ... 250 ... ... Аталған иондаушы сәулелер көздерінің жалпы санынан, шамамен
20000 (80 мың ... ... ... көмілуі қажет.
Зерттеулер нәтижесінде Шығыс Қазақстан облысында 1995 жылы бірқатар
аномалиялар ... ... ... ... территориясында
15 радиоактивті ластану учаскелері табылып, оның 13-і жойылды. ... ... ... ... қалдықтарының радиоактивті ластануы
анықталды. Жамбыл ... ... ... 1995 жылы ... ... сәулелену көзі жоғалған. Кәсіпорында комиссия құрылып, бұл
жағдайдың себептерін ... ... ... ... жүргізілуде.
Солтүстік қазақстан облысының территориясында Смирнов поселкесінің
элеваторынан қуаты 200-3000 мкр/ сағ. ... ... ... ... Павлодар облысының құрылыс кәсіпорындарында кейбір құрылыс
материалдарының түрлерінің радиациялық сана ... жоқ. ... ... ... ... ... кезінде жоюға
арналған приборлары мен аппаратураларымен қамтамасыз етілмеген. ... ... ... ... ... ... жүргізілген тексеру
нәтижесінде Қазақстан территориясынан сыртқа радиоактивті ... ... ... 3 ... тіркелген.
Ғаламдық жауындар. 1995 жыл бойында цезий — 137 концентрациясы айына 0-
0,42 бк/кв м шамасында ауытқиды. Ал ... 3 — ... ... ... м ... Бұл ... ... қауіп туғызбайды. Ауадағы
радиоактивті аэрозольдердің мөлшері рүқсат етілетін ... ... ... қалдықтар. Қазақстан территориясының табиғи
радиоактивтілігі оны ... ... ... түзілуімен
генетикалық байланысты, сонымен қатар ... ... мен ... ... және ... ... байланысты.
Табиғи радиоактивтік фон әр түрлі болуы мүмкін: Ірі су қоймаларының
акваторияларында (Каспий, Арал теңіздері, ... ... 6-8 ... ... ... ... территорияда 50-60 мкр/сағ. құрайды.
Магмалық жыныстар жер бетіне шығып жататын табиғи ... фон ... ... ал ... қазіргі тұнбалық түзілістердің табиғи радиациялық
фоны 10-18 мкр/сағ, құрайды.
Космостық сәулелердің ... ... ... фондағы үлесі 3-8
мкр/сағ. 1995 жылы зерттеулер нәтижесінде Көкшетау ... ... ... мекен-жайларындағы барлық ғимараттарда радиоактивті газ
радонның жоғары концентрациясы анықталған. Мысалы, Арықбалық селосында екі
балалар бақшасы ... ... ... 4000 Бк/ куб. ... ... ... 200 Бк/ куб. ... үкіметтік емес экологиялық ұйымдардың қызметін саяси,
құқықтық негізде дамытуға да қолайлы ... ... ... ... ... ... ... туралы» заңдарда жүртшылықтың қатысу
ережесі, ақпарат туралы негіздер қаланған. Республикамызда ... ... емес ... қоршаған ортаны қорғау, экологиялық ағарту сияқты
бағыттарда жүмыс істейді.
Қалалардағы ауаның ластануы, жердің тозуы мен шөлейттенуі, ... ... ... ... жер асты және жер үсті су ... ... Жайық, Талас,Сырдария, Іле, Шу өзендерінің ластанған
сулары негізгі экологиялық мөселелер болып отыр. ... ... 15 ... асып ... ... Ленинагор, Алматы, Ақтөбе, Атырау, Ақтау,
Теміртау, ... ... ... ... т.б. бұнынғыға қарағанда
қазір үлкен деңгейде болып ... Арал ... 59,6 млн.+ га жері ... ... көтерілген тұзды шаңның ағындары 300 шақырымға, ара қашықтығы
500 шақырымға дейін таралып жатыр. ... 20 ... ... ... және ... ... жиналып қалған. Жыл сайын 14 млн. куб ... және 700 млн. ... ... ... ... ішінде 84
млн. тонна уландырғыш т.б. жиналады. Сонымен қатар зауыт, ... ... ... ... 1-18 үйіндісі жалпы көлемі 56 млн.
текше метрді алып ... ... фоны 35 ... 3000 ... халық денсаулығы бүзуда.
Қазақстанда АЭС құрылысын салу туралы әңгіме, сонау Кеңес ... жиі ... 1995 жылы бұл ... ... ... қайта
қаралып, Оңтүстік Қазақстан облысында Шардара ... салу ... ... ... егеменді ел ретінде, ... бір ... ... ... атом ... ... қажет. Тіпті, балқаш көлінің жағасында «Үлкен» атты елді ... ... ... ұшы ... ... ... ... жүмыс жоспары
жасалып, мамандар іріктелмеген. АЭС-тің қоршаған ортаны ластайтыны, өзен,
көлдердің жағасында салуға ... тағы ... ... ... ... электр энергиясының 90 пайызын АЭС өндіргенмен, есесіне
адам өміріне қауіпсіздігі жан-жақты ... ... АЭС ... салмай-
ақ, электр энергиясын өндірудің басқаша көздерін қарастыру қажет. Бүған
қосымша бас қосуға ... ... ...... ... АЭС ... емес ... қорытынды жасады
Әскери-ғарыш және сынақ кешендері полигондарының әсері
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының аумағында төрт әскери сынақ
полигоны және ... ... ... істейді. Зымырандардың жерге түскен
және құлайтын бөліктері, аса улы ... ... және ... орта ... ... ... тұратын халыққа қолайсыз әсер ететін басқа да факторлар
нақты экологиялык қауіп төндіреді.
«Байқоңыр» ғарыш айлағынан ... ... ... ... ... ... ауданы 12,24 млн. гектар аудандармен қамтамасыз
етілген. Осы ... ... ... ... ... ... әскери техниканы және әскери объектілерді шығару, сынау, сақтау
және пайдалану орындарында, ... ... ... ... ... ... ... бөлімшелер мен құрылымдар түрған орындарда
техногендік ықпалдың алдын алу мен оны жою проблемасын шешуде ... ... ... ... Республикасы аумағының зымыран-ғарыш
қызметімен байланысты учаскелерінің ... ... ... ... ... жұмыстары
жүргізілуде.
Сонымен қатар Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002 жылғы ... №1449 ... ... ... минералдық шикізаттық
кешені ресурстық базасын дамытудың 2003 – 2010 ... ... ... ... полигондарының аумақтарын кешенді
гидрогеологиялық және геоэкологиялық зерттеулер басталды.
Бірқатар міндеттерді шешуде ғарыш құралдарына балама жоқ ...... ... ... орта мен ... ... ... зымыран-ғарыш кешендерінің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету
барған сайын өзекті болуда.
Осыған байланысты 2005 жылы ... ... ... ... ... жөнінде бағдарлама әзірлеу қажет.
№9 дәріс
Тақырыбы: Дүние ... ... ... ... ... ... және шешу ... Студенттерге су - ... ... ... процесінде) бірден- бір көзі және ол геологиялық (үлкен) және
биологиялық ( ... зат ... ... ... ... ... ... болып табылатындығы туралы түсінік беру.
Тақырыпқа дайындалуға арналған сұрақтар:
1.Жердегі су қорлары және олардың ғаламдық айналымы.
2.Тұщы су тапшылығының себептері.
3.Судың ... ... Су ... ... мәселелері және шешу жолдары.
5. Мұхиттардағы экологиялық мәселелер және шешу жолдары
6. Теңіздер, көлдер, ... ... ... және шешу ... ... ... Ә.С., ... Ж.Б., Сауытбаева Г.З. ... ... ... ... ... Н.Ж. ... және халық денсаулығы. Алматы,
2003.
3. Сағынбаев Г.К. Экология негіздері. Алматы, 1995.
Қосымша:
1. Шілдебаев Ж.Б. Қызықты экология. ... ... ... Экология. Алматы, 2002.
Орыс тілінде
Негізгі:
9. Закон РК от 15.07.97г.«Об охране окружающей среды».
2. Кенесариев У.И., Жакашов Н.Ж. Экология и здаровье населения: Учевник ... ... и ... ... 2002. ... Коробкин В.И., Предельский Л.В. Экология. –Ростов н/Д: изд-во «Феникс»,
2001. ... ... Ю.В. ... ... ... и ... ... пособие.-М.:
ФАИР-ПРЕСС, 2000.-320.
Қосымша:
1. Воронков Н.А. Экология ... ... ... ... ... ... ... заведений. Пособие для учителей. ... ... ... Manuel C.Molles Ecology. Concepts and ... ... ... Mexico-Albuquerque. –Mc Graw- Hill Higher Education, 2002.
j.L Chapman, M.J. Reiss. Ecology. Principles and Application, - 2and
Education.- ... ... Press, ... ... ... ... көлдер, өзендердің экологиялық
мәселелері және шешу жолдары
Жер шарының сулы ... ...... деп ... ... су ... Олар атмосферамен, литосферамен қатар жеке
қабат – гидросфераға бөлінеді. Ол тіршілік ортасы ... ... ... Гидросфераның жалпы көлемі 1455 млн м3.
Судың қасиеттері. Биосферадағы маңызды процестерге әсерін анықтайтын
судың ... тән ... ... және зат ... ... Жердегі
барлық ресурстар жойылатын, шашырайтын болса, ал су әр түрлі ... ... ... және ... ... ... ... мұндай жағдайға ұшырамайды.
Су мұндай қасиетке ие болатын бірден-бір ресурс.
Суға қату кезінде көлемінің артуы және сұйыққа өтуі ... ... ... ... ... 1:40С-да байқалады. Табиғи және биологиялық
процестердің маңызды ... ... ... ... ... қоймаларының терең қатуының болмауы.
Жылу ... және жылу ... ... оң ғана ... теріс температурада да жеңіл газ тәріздес күйге ... ... ... ... ... (мұз, қар) ... бу
тәрізді күйге өтеді. Мұндай құбылыс сублимация деп аталады.
Булану мен еру ... жылу ... және ... мен қату ... ... ... ... тән.
7. Дисперсті ортада, мысалы, ұсақ саңлаулы топырақтар ... ... ... ... ... ... ... Мұндай
жағдайда судың қасиеттері өте күшті өзгереді (қозғалғыштығы, ... не ... ... беттік керілуі және т.б.).
Бұлардың табиғи және биологиялық жүйелердегі процестердің ... ... ... ... ... ... табиғатта абсолютті таза су жоқ.
Судың аталған және басқа да қасиеттері биосфералық ... ... мен ... ... ету ... орасан зор әсер етеді.
Су - атмосфераның оттегімен толығуының (фотосинтез процесінде) бірден-
бір көзі. Ол ... ... және ... ( кіші) зат
айналымдардағы химиялық элементтер мен ... ... ... ... ... ... тіршілік суда пайда болған. Алғашқы кезеңдерде
тірі ағзалар судан өте әлсіз бөлінген еді. ... ... ... ... өте ... ... денесіндегі судың сапалық құрамы мен
ондағы судың мөлшерін белгілі бір ... ... ... құрылымдар пайда
болды.
Қазіргі күнге дейін ... ... ... ... ... ... ... ағзалар (балдырлар) сақтаған. Бірақ,
қандай топқа жатпасын денесіндегі судың мөлшері 50% кем ... ... ... ... ... 90% ... болуы мүмкін. Неғүрлым
ағза жоғары ұйымдасса, соғұрлым оның денесіндегі ... ... ... ... ... ... 60%-ға жуық, бірақ жекеленген мүшелер мен
ұлпаларда ол 1 % -96 % -ға дейін ауытқиды.
Гомойогидрлі ағзалардың 10 % - 12 % суды ... ... ... ... ... ... ... 90% дейін мөлшерін
жоғалта алады.
Жердегі су ... ... ... ... қоры ... зор. Олар ... км 3. Егер ... барлық суды біртекті етіп, жер бетіне жайсақ,
оның қалыңдығы шамамен 2,5 км ... еді. ... ... ... ... 3,96 км, ол ең ... ... терендік 11022 м ( Мариан
шүңғыласы).
Жердегі судың басым көп бөлігі тұзды су ... ... Ол ... 97,5 % ... ... бірақ түщы судың көлемі де өте көп. ... 35 млн. км 3 -ге ... ... ... ... ... Жердің су балансы
төмендегідей болады. Планетаға түсетін жауын-шашын буланумен теңеседі. ... да 577000 км 3 ... ... ... ... ... 47000 км
3 / жылына артық. Құрлықта кері зандылық байқалады- ... ... км 3 / ... кем. Осы су өзен ... ... ... кезде әлемдік су балансы мұхит жағына қарай ығысқан. Соңғысы
судың буланған мөлшерінен жыл сайын 430-550 км 3 ... ... ... мұхит деңгейі біртіндеп көтеріліп келеді ( соңғы жүз жылда 15
см). Қосымша ылғалдың 75% мұхиттар мұздықтардың ... 18,5% - жер ... ... 7% - ... ... ... ... толық буланбауы (47000 км3)жылудың
жетіспеуінен емес, экожүйенің реттеушілік роліне байланысты ... ... ... ... ... ... мен ... мәселелері.
Қазір адам әр түрлі су көздерінен алып, түщы судың табиғи қорының 0,1-
0,15 % -ын пайдаланады. Судың болжамы мөлшерінің алынуы сырт ... ... ... керек сияқты. Оның ... ол ... ... зат ... ... ... су ... қайтып келеді. Бүкіл
гидросфера аумағында судың таусылуы мүмкін емес, бірақ бұл мәселе ... ... ... млн км 3 түщы ... ... 70 %-ы мәңгі мұздықтар мен мәңгі қар
түрінде болады. Бұл суды адам іс ... ... Олар ... су ... ... ... топырақтағы су, атмосфералық сумен тірі ағзалардағы
су пайдаланылмайды. Батпақтардың суын пайдалану шектелген. Жердің ... суды ... ... Тұтас алғанда адамзат шамамен 3 млн км3
суды пайдалана алады. Бұл қоғамның техникалық ... ... су ... ... су ... қайта қалпына келу
жылдамдығын есепке алу қажет.Көл сулары ... ... 17 ... жер ... тек 1400 жылдан соң қалпына келеді, ең ... ... ... тән ... ... (12-16 тәулік). Жер астының терең
қабаттарындағы су қоры ... ... ... ... атмосфера- жауын-
шашын құрлық-зат жүйесіндегі зат алмасуға қатыспайды. Қазіргі кезде ең таза
болып есептелетін жер асты ... ... ... көп ... ... ... мүмкін.
Техникалық және экологиялық жағынан ең тиімдісі - жылдам қайта келуі,
жеңіл алынуы, территорияда ... бір ... ... ... ... ... ... байланысты өзен сулары болып
табылады. Қазіргі кездегі суды пайдалану негізінен өзен ... ... ... жүзі бойынша пайдаланылатын судың жалпы мөлшері 4000
км3/4 трлн м3) ... ... ... бөлігі өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында
және басқа да салаларда ... ... өзен ... ... ... нәтижесінде де орын
алады. Оның негізгі көлемі су тасу ... ... ... ... аудандарында- көктемде, тауда- мұздықтардың еруі кезінде, жазда,
экватор маңында жауынды кезеңде).
Ағыстың уақытында әртектілігін ... үшін су ... су ... ... бұл кезде де өзіндік ... ... ... Олар ... ... жерлерді алу, су қоймасының бетінен судың ... және т.б. ... ... Олай ... ... түщы су
қорының көп болуына қарамай, адам мен көптеген экожүйе үшін ... ... Ол ... ... ... баяу ... ... біртекті емес таралуына, уақыт бойынша су қорының динамикалығына
(өзен суы үшін), ... ... және т.б. ... ... Уақыт өте келе судың жетіспеуін болдырмау жоддарын ... ... ... мәселесі. Жер бетіндегі немесе жер ... ... ... - ... ластану көздері, ал егер олардың сапасын бұзатын
заттарды ... ... ... ... ... ... ластану себебі, оған кәсіпорындардан,
тұрмыстан және ауыл шаруашылығынан тазаланбай тасталынып жатқан сулары.
Ағын судың ластануын бірнеше түрге ... ... ... күйі
бойынша, олар ерімейтін, еритін және коллоидтық қоспаларға бөлінеді.
Сондай-ақ ... ... ... ... бактериалдық және
биологиялық болып бөлінеді.
Ластаушы минералдық заттарға құм, балшық, кен ... ... ... ... ... ... және ... заттар жатады.
Ластаушы органикалық заттарға өсімдік майлары мен ... ... ... және ... ... заттарға тұрмыстық шайынды
сулар мен кейбір өндіріс орындарынан шағатын сулар жатады. Атап ... тері ... ... фабрикалар және т.б. Тұрмыстық шайынды
суларға - асхана, әжетхана, монша, кір жуу орындары және т.б, ... ... ... ... басқа пестицидтер де ластайды. Олар
ауыл шаруашылық дақылдарын өңдегеннен кейін жаңбыр суымен ... ... түсу ... ... сіңу ... ... ... енуі арқылы іске
асады.
Жер бетіндегі сулардың ластану көздеріне мыналар жатады:
1. Өнеркәсіп өнімдері мен өндіріс қалдықтарын сақтайтын және ... ... ... ... өтеу ... ... ... орындар
мен қоймалар;
3. Тыңайтқыштар, пестицидтер және де басқа химиялық заттар қолданылатын
ауыл шаруашылығының ... Жер асты ... ... жер ... ... Су көзімен жалғасқан лас орындар;
6. Жауын-шашынның ластанған жерлерді жууынан пайда болған шайынды сулар;
7. Өндіріс, бұрғылау-қазу.
Ластануға судың барлық категориялары: мұхит, континенттік, жер ... ... ... ... ауыз ... сапасы халықтың денсаулығын анықтайтын
маңызды факторлардың бірі болып табылады. Дүниежүзілік ... ... ... бойынша судың сапасының төмен болуы себепті шамамен 5
млн адам ... ... ... де, әр түрлі дәрежеде уланған ... ... саны 500 ... 1 млрд-қа дейін жетеді.
Барлық сулардың құрамында еріген заттар болады. Судағы көп кездесетін
элементтерге кальций, натрий, хлор, ... ... ... элементтердің жиынтығы жануарлар мен адамның қанының
құрамына жақын ... Бұл ... суда ... ... ... ... ... әдетте онда еріген химиялық заттардың
жалпы ... ... ... ... (г/л) анықталады.
Теңіз суында шамамен 35 г/л түз (3,5 % немесе 35 ... ... ... ... мен әр ... ... жүрген заттар, сонымен қатар
патогенді ағзалар да болады.
Судың сапасын бағалау үшін ... ... ... ... ... ... сапасын бағалауда химиялық критерийлермен қатар
бактериологиялық және органолептік ... ... ... ... ... 1) ... ... саны, ол судың 1 миллиметріне 100-ден аспауы керек, 2)
ішек таяқшасы тобының бактерияларының саны ... ол ... ... ... ішек таяқшасының шамасы (үштен көп болмауы керек) немесе коли-
титрмен анықталады: Бір ішек таяқшасы ... ... ... ... мл-ден кем болмауы керек) анықталады.
Органолептикалық көрсеткіштерге судың ... ... дәмі ... ... ... ... ондағы оттегінің болуы. Оған
гидробионттардың (аэробтар) тіршілігімен судың өздігінен тазаруға қабілеті
тәуелді болады.
Судың ... ... ... ... ... ... ... анықталады (ОБПК) ОБПК дегеніміз- биохимиялық процестерге
қатысуға қабілетті заттардың ыдырауына (тотығуы) жүмсалатын оттегінің
мөлшері. ... ... үшін су ... қажетті стандартты
жағдайлар жасалады. Оттегін пайдалану, әдетте, 5 күнде бір литр суда ... ... ... көп ... ... су ... ... биодеградациялаушы заттармен ластанған.
Суларда биологиялық ыдырауға төзімді заттар көбейіп келеді (мысалы
органикалық еріткіштер). ... ОБПК ... ... ... ... оттегін химиялық пайдалану (ОХПК) көрсеткіші арқылы бағалайды. Ол су
үлгілерінің күшті тотықтырғыштармен, мысалы, калий бихроматы мен ... ... ... ... ОХПК 100 мг/л ... ... ғана су
қоймаларына төгуге рүқсат етеді.
ОБПК мен ОХПК ... ... ... ... ... ... Егер бұл ... бірге тең болса, өздігінен ... ең ... ... ... ... ... барлық дерлік
спектрлі ыдырайды) болады.7
Суды ластаушы заттар. Жер бетімен жер асты ... ... ... және ... ... ... ... көз
деп, ол судың сапалық нормасын бұзатын ... ... ... деп
атайды. Ластаушы заттарға негізінен топырақ ... ... ... улы ... және т.б. ... ... (азот,
фосфор және басқа биогенді элементтер мен олардың қосылыстары, органикалық
заттар, ... ... ... мұнай және мұнай өнімдері).
Ластаушы заттардың басым бөлігін атмосфералық ... ... ... ... ... ... ... қалдықтарымен, су транспорттарымен ластану үлесі де жоғары.
Су жүйелеріне жылулық ластану айтарлықтай зиян келтіреді. Ол ыстық су
төгу немесе ... да ... ... температураның өзгеруі
нәтижесінде орын алады.
Қазір ... ... іс ... ... да бір ... адам ... ... беттік тұщы су көзі жоқ деуге болады.
Солтүстік суларының тазалығы туралы ... тек ... Бұл ... ... олардың алиготрофтылығынан (тіршіліктің кедейлігі) өздігінен
тазару қабілетінің әлсіз болуы мен ... ... ... ... ... ... шексіз өздігінен тазаруға қабілеті туралы түсінік
қалыптасқан. Қазір бүкіл адамзат мұхиттың ... ... ... ... көз жетіп отыр.Атақты француздың мұхит зерттеушісі Жак ... оны ... ... оның ... ... ... ... қауіп
айтады. Қазір кең таралып отырған, қауіпті ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер бойынша қазір мұхиттың суына ... ... 50 млн ... дейін мұнай төгіледі. Ал оның әр тоннасы 12 км2
суды қабықшамен жаба алады. 0,05 мг/л мұнай су ... ... су ... ал ... 0,5 мг/л ... ... су ортасымен
байланысты ағзалар тіршілігін жояды. Иістік құбылыстардың әсерінен балықтар
мен т.б. ағзалардың миграциялық жолдары өзгереді.
Мұнаймен және ... ... ... ... ... Оның ... ... ағзалардың тіршілік етуінің мүмкін болмауына әкеледі.
Су экожүйелеріне екінші ретті ластану да көп зиян ... ... ... ... ... мысалында қарастырайық.
Судың эвтрофикациясы.
Судың эвтрофикациясы деп- ... ... ... ... ... ... ... осы элементтер
бар заттармен баюын айтамыз. Эвтрофикация- (грек ... ... эу ... ... - ... ... бай қоректенуі.
Эвтрофикация мысалында экологияның маңызды құбылыстары, тізбекті
табиғи реакциялар, шектеуші факторлардың әсері, су сукцециялары және ... ... ... болады.
Эвтрофикацияның нәтижесі - балдырлар мен басқа өсімдіктердің қарқынды
өсуі, су қоймасында органикалық ... мен ... да ... шіру
өнімдерінің жиналуы болып табылады. Бұл өлген органикалық ... оны ... ... ... мен көмір қышқыл газына
дейін ыдырататын редуцент-ағзалардың санының артуына ... ... ... ... органикалық заттарды интенсивті түрде сіңіреді.
Мұндай құбылыстың ... су ... ... мен ... ... ... ... (оттексіз) өтуі болып
табылады. Анаэробты процестердің нәтижесінде қоршаған ... ... және ... да улы ... ... ... Топырақтың биогенді
заттармен байытылуы барлық жағдайда қолайлы ауыл шаруашылық ... ... ... Яғни ... ... ... ... қолайлы әсер етеді және өздігінен тазару ... ... және ... ... ... әр ... әсері тек интенсивтілігіне ғана емес, ... ... де ... ... баяу ... жөне су ... ... грунт пен
тау жыныстарының минерологиялық құрамына және химизміне байланысты болады.
Су қоры мол және ... ... ... ... су ... ... үшырайды. Олар мыңдаған жылдар бойы олиготрофты
(қоректік заттарға ... ... олай ... таза ... ... су қоймасының мысалы- Байкал көлі. Баяу эвтрофикация мұздық
шығу тегі бар көлдерге де тән. Олар ... таза ... ... қоймасы.
Мұндай су қоймаларының тіршіліктің аз болуына жөне төмен температураға
байланысты өздігінен тазару ... ... ... олар ластануға
сезімтал.
Антропогенді эвтрофикацияға қазір барлық ішкі су қоймалары мен кейбір
теңіздер үшырайды. Оны ... ... ... ... ... ... ... ( құрамына енетін беттік белсенді заттар
(ББЗ) фосфорлық қосылыстар негізінде жасалады) жатады.
Эвтрофикацияны ... және ... ... ... ... ... жылытылған сулар, рекреациялық әсерлер, яғни суларды
ағынсыз суға айналдыру және т.б. адам ... ... ... ... ... ... ... судан сіңіруге қолайлы жағдай жасалады. Бұл судың жоғарғы
қабатында ... ... ... және су ... ... жетіспеуінен жойылуына әкеліп соқтырады. Мұнда ... ... ... ... ... редуцент- ағзалар сіңіреді.
Эвтрофикация кезінде тек судың химизмі ғана ... ... ... ... да ... ... судың терең қабаттары
оттегіне кедейленіп, аэробты процестер ... ... да, су улы ... ... ... мәселесін шешу.
Су қорының сандық сарқылуының алдын алуға бағытталған іс-шаралар:
Суды аз ... ... ... ... суды ... рет пайдалануға өту (түйық
немесе қайтымды циклдар)'
Өндірістік процестерде ауыз суға арналып берілетін суды ... ... ... сапасы жоғары жер асты суларына қатысты;
Ауыз су, тамақ ... және ... ... суды ... ... Суды қайта пайдалану;
Судың ысырап болмауын және суды өлшеп беруді қамтамасыз ететін су ... ... ... ... және ... судың ысырап
болуына жол бермеу;
Суға экономикалық тұрғыдан дәлелденген бағаны тағайындау.
Ол суды үнемдеуге және қайтадан ... ... ... ... ... ... қою суды үнемдеуді 1,5-2 есе арттырады.
Су қоймаларын жасау және оның бетінен ... ... ... ... ... жолы - су ... ауданын жағалауларда
көтеру мен таяз ... ... ... Ірі су ... ... салу ... ... болатын суды кеміту;
10. Суармалы егіншілікте суды тиімді пайдалануда жетілдірілген
технологиялар мен жаңа суару ... ... ... ... тапшылығын оны басқа жүйелерден канал, су жолдарымен
жеткізу арқылы шешуге болады.
Су ресурстарының ... ... ... әр ... ... ... нәтижесінде сапалық өзгеруімен шиелінісе түседі.
Судың сапасын жақсарту ... ... ... сәулелермен
өңдеу, жер асты су қоймаларына орналастыру кеңінен қолданылуда. Жер ... ... ... ... ... тазаруы грунт арқылы
фильтрация кезінде және ... ... ... Бұл су ластанудан
жақсы қорғалған және температуралық ... ... ... Кез-келген
табиғи ресурсқа адамның әсерін бағалау ... ... ... Суларды
ластандыра отырып, адам өзінің осы ресурсқа ... ... ... ... көптеген ағзалардың мекен ету ортасын және оларға тән байланыстарды
бұзады.
Көлемі және су қорларының мөлшері жағынан гидросфераның ең ірі ... ... ... ... пайдалы көздер, биологиялық ресурстар, энергия
қуаты, химия және дәрі-дәрмек өнеркәсіптері үшін ... ... ... ... ... магниттің, платинаның, алмаздың, ... ... тағы ... қоры ... ... тең. ... ... мыстың, никельдің қалайының қорлары да көп.
Теңіз суында минералды заттар да аз емес. Ондағы ас ... ... ... ... ... магнийді, иодты бірқатар елдер қазірдің
өзінде пайдаланып ... ... ... ... да бар. АҚШ ... жыл сайын 600 млн. тонна құм, қиыршақ және ракуш тастарын
алады. Теңіз ... ... ... саз, әк қорлары да жеткілікті.
Мұхиттар мен теңіздер жер шарында өнетін биологиялық өнімдердің 43 %,
оттектің 50-70 % береді.
Теңіз су ... ... ... жағадан шыққанда және кері
серпіліп қайтқанда, энегия қуатын береді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... қуатының қажетін өтеуге болар еді.
Суды тазарту әдістері
Қалдық суларды тазалауда бірнеше әдістер бар.
Механикалық әдіс. Ерімеген қалдықтары бар суларды әртүрлі ... ... ... бір ... ... ... арқылы тазалайды.
Механикалық қосындыларды магнитпен тартып жинауға болады. Бұл әдіспен
тұрмыстық қажетке жұмсалған ... ... ... 60, ... ... 95 пайызға дейін айырып алады.
Химиялық әдіс. Бұл әдіске нейтралдау, коагуляция, тоықтыру, хлорлау,
озондау, флотациялау, экстрациялау, адсорбциялау, ... ... және ... ... ... ... қышқылдар және сілтілер көп болса,
онда нейтрализациялау әдісі пайдаланады. Нейтрализациялауды, мүмкіндігінше
қолданылған қышқыл және сілті суларды араластыру ... іске ... ... ... ... ... ... түтінді
газдары қолданылады. Атап айтқанда, қөміртек диоксиді (СО2) және ... ... және т.б. ... ... ... судың
нейтрализациялануы жүре отырып, өндірістен шыққан газдардың да тазалануы
іске асады.
Қолданылған суларды тазалау кезінде, ... ... ... темір
тұздары қолданылады. Бұлар, судағы ... өте ... ... ... ... ... ... кезде, судағы
майда бөлшектердің беттерінің зарядтары нейтралданып, олардың бір-біріне
жабысу мүмкіндігінің ... ... олар ... ... ... ... ортада жақсы жүреді (рН 7).
Тотығу әдісі.Бұл әдіс құрамында улы заттары бар, ... ... үшін және ... ... ... ... алу үшін
қолданады.
Тотықтырғыш ретінде хлор, натрий гипохлориті, озон, ауадағы оттегі,
сутектің асқын тотығы т.б. ... ... ... ... ... ... ... заттарды, цианидтерді, күкіртсутектерді залалсыздандыру
үшін қолданады. ... ... ... қолданудың тиімділігі жоғары,
өйткені ол хлордан да күшті тотықтырғыш ретінде белгілі.
Флотация – судағы әртүрлі майларды, смолаларды, полимерлерді және ... ... алу үшін ... ...... ... ... ауа көбіктеріне негізделген.
Суды тазалаудың түрлерінің бірі – ... Бұл ... ... (анионитті, катионитті – МА, МК) қолдану ... ... ... арқылы іске асады. Судағы қажетті иондар камераларға жиналып,
заттардың бөлінуі және судың тазартуы іске ... ... Бұл әдіс ... ... қалдық суларды тазалауға
пайдалы. Органикалық қалдықтар микроорганизмдер ... ... ... 250 мың ... бар ... 15-20 гектар жерге биологиялық сүзгі
жасап, астынғы ... ... тас ... ірі құм ... ... заттардан жұқа жапқыш сияқты қабат жасап, оған көзге ілінбейтін
ұсақ организмдерді орналастырады. ... суды осы ... ... тас ... ... ... тазалау әдісінің екінші түрі – аэротанктер. Олар ... ... зат ... ыдыс ... түрінде жасалады, ішіне ... лай ... ... өмір сүретін,көзге ілінбейтін ұсақ организмдерді
орналастырып, солар арқылы қалдық суларды ағызып тазалайды.
Тұрмыстық және шаруашылық ... ... ... ... 1 ... 15-20 мың м3), топырақты сүзгі ретінде пайдаланып тазартуға (1 ... 40-60 мың м3), ... ... ... суаруға (1 га егістікке – 2-7
мың м3) жұмсауға ... ... бүл ... адамға, басқа организмдерге
зиянды қалдықтар болмауы керек. Топырақты сүзгі ретінде ... ... ... бактериялар суды тазартып, жердің құнарлығын арттырады.
Су ресурстарын үнемді пайдалану
Су қорларын сақтау үшін кәсіпорындарды айналмалы су ... ... зор. ... ... ... қайтадан пайдалану арқылы су шығынын
азайтуға, су қорларын ... ... ... Бұл ... ... ... көлік машиналарын жууға, таза суды қажет етпейтін
өндірістік процестерде пайдалану таза су қорын үнемдеуге септік ... ... ... ... ... ... болады:
• сумен жұмыс істейтін кәсіпорындарды сусыз «құрғақ технологияға көшіру
жолын іздеу;
... ... ... ... ... заттардың түріне,
құрамына қарай бөлек жинап, бөлек ... ... олар тез және ... ... ... жарайды.
Арал теңізінің экологиялық мәселелері.
60-жылдардан бастап Арал теңізінің ауданы кеми бастайды. Суды ... ... ... үшін ... ... ... ағып келетін
табиғи су ағысын 90 % -дан ... ... ... ... ... 2,6 млн ... ... 60 % - көлемін жоғалтты. Судың деңгейі 12-ден 2 м-ге түсіп
кетті, ... 2 ... ... ... Күн сайын 200 тонна түз бен құм
желмен 300 км ара ... ... ... топырақтың тұздануы,
өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің кедейленуі, климаттың өзгеруі одан әрі
жалғасуда. Халықтың денсаулығы күрт ... ... ... экологиялық жағдайы экономикалық дәстүрлі бағыттарының
дамуының мүмкін болмауына әкеліп, бірқатар ... және ... ... ... бұза ... кез-келген қазіргі заманғы қоғам өзінің
болашағын жояды. Болашақ ұрпақтардың дамуы үшін ... ... қалу ... ... ... Арал теңізі 640 км 3 судан айрылды, судың тұздылығы
26-27 г/литрге (бұрын 11-12 )жетті. ... ... 13 ... ... ... ... ... шегінді. Кеуіп қалған теңіз түбінен құмды -
тұзды дауылдар көтеріледі.
Арал ... орта ... ... ... ... ... бойынша
Арал дүние жүзінде ішкі су қоймаларының ішінде төртінші орында болған.
Теңіз Тұран ойпатында орналасқан. Қарақұм және Қызылқұм шөлдері Аралды
Оңтүстік және ... ... ... ... ... орташа ең үлкен, шамамен
1000 км3 . Тереңдігі 20-25 м, ең ... ... м. ... ... ... ... ... Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен
100 мм.
Арал ... су ... ... ... 5,9 км3, өзен ағысымен
54,8 км3 қамтамасыз етіліп отырды. Орташа ... 60,7 км3 ... ... ... 25 см, ал ғасырлық 3 м-ден артпаған. Дүние
жүзінің ірі таужүйелері бұл орасан ... ... ... сулылығын
қамтамасыз еткен. Аралдың су балансын Орта Азияның ірі өзендері – Амудария
мен ... ... ... ... бастап суармалы жерлердің кеңеюіне байланысты Арал
теңізіне келетін ... суы күрт ... ... 1970 жылы 35,2 км3, ... жылы 10 км3, 1986 жылы ... мен ... өзендері теңізге
жетпеген. Барлық су суармалы жерлерге жүмсалды.
№10 дәріс
Тақырыбы: Экологиялық тәрбиелеу және білім беру
Мақсаты: ... ... ... ... ... ... адам ... мен денсаулығын сақтау болып саналатындығы және
бұл ата Заңымыз конституцияда бекітілгендігі туралы білім ... ... ... ... ... арналған сұрақтар:
1.Экологиялық сараптама Заңы
2. «Атмосфералық ауаны қорғау» туралы Заңы
3.Қазақстанда қоршаған ортаны мемлекеттік басқаруы мен негізгі принциптері
4. ... ... мен ... экологиялық білім мен тәрбие берудің мақсаттары мен міндеттері
Әдебиет:
Қазақ ... ... Ә.С., ... Ж.Б., ... Г.З. ... ... ... КенесариевУ.И., Жакашов Н.Ж. Экология және халық денсаулығы. Алматы,
2003.
3. Сағынбаев Г.К. Экология негіздері. Алматы, 1995.
Қосымша:
1. ... Ж.Б. ... ... ... 2000.
2. Оспанова Экология. Алматы, 2002.
Орыс тілінде
Негізгі:
10. Закон РК от 15.07.97г.«Об охране окружающей среды».
2. Кенесариев У.И., Жакашов Н.Ж. ... и ... ... ... для
медицинских ВУЗов и колледжей. Алматы, 2002. -260с.
3. Коробкин В.И., Предельский Л.В. ... ... н/Д: ... ... ... ... Ю.В. Экология, окружающая среда и человек: Учебное пособие.-М.:
ФАИР-ПРЕСС, 2000.-320.
Қосымша:
1. Воронков Н.А. Экология общая, ... ... ... ... ... учебных заведений. Пособие для учителей. ... ... ... Manuel C.Molles Ecology. Concepts and ... ... ... ... –Mc Graw- Hill Higher Education, 2002.
j.L Chapman, M.J. Reiss. Ecology. Principles and Application, - 2and
Education.- ... ... Press, ... ... және ... беру
Қазақстан Республикасының экологиялық саясатының негізгі принципі адам
өмірі мен денсаулығын сақтау болып ... Бұл ата ... ... егеменді ел болғалы бері экология саласындағы құқықтық ... ... ... келеді Соның арқасында бірқатар Заңдар мен басқа
да құжаттар қабылданды. Атап ... Су ... 1993ж, ... Жануарлар дүниесiн қорғау және пайдалану туралы заң 1993ж,
Қоршаған ортаны қорғау туралы ҚР Заңы 1997ж., ... ... ... ҚР азаматтарынын денсаулығын сақтау туралы заң 1997ж, Қазба
байлықтарды пайдалану туралы заң 1997 ҚР атом ... ... ... 1997ж, ҚР Озон ... ... жөнiндегi заң 1997ж, Атмосфералық ауаны
қорғау туралы заң 2002 ж, жер туралы заңы 2003 ж. және ... ата ... ... ... жер қойнауы байлықтарына,
орманға, суларға, өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... ... иелік ету құқығы республика Парламентіне берілген. ... ... ... ... табиғи ортаны, биосфераның жеке
бөлшектерін қорғау туралы Заңдар шығарып, қоршаған ортаны сақтау және
пайдалану ... ... ... ... табиғат қорғау
Заңдарының орындалуын бақылау ... ... ... ... ҚР Заңы 1997 ж. ... Заң ... пен оның ... Қазақстан Республикасы
халықтарының өмірі мен қызметнің, ... ... ... мен ... арттырудың табиғи негізі болып табылады.
Осы Заң қазіргі және ... ... ... үшін ... ортаны
қорғаудың құқықтық, экономикалық және әлеуметтік негіздерін белгілейді және
экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, шаруашылық және өзге ... ... ... ... ... ... ... алуан түрлілікті сақтау мен табиғатты ұтымды ... 16 ... ... ... ... Бұл тарау 4 баптан тұрады.
2. Азаматтар мен қоғамдық бірлестіктердің қоршаған ... ... ... мен міндеттері. Бұл тарау 4 баптан тұрады.
3. Мемлекттік өкімет пен ... ... ... ... ортаны қорғау саласындағы құзыреті. Бұл тарау 4 ... ... ... мен ... ... Бұл тарау 9 баптан тұрады.
5. Табиғи ресурстарды пайдалану және қоршаған ортаны ... ... ... Бұл ... 3 ... тұрады.
6. Қоршаған орта мен табиғи ресурстардың мониторингі. Бұл тарау 2 баптан
тұрады.
7. Қоршаған ортаны қорғаудың экономикалық ... Бұл ... 9 ... ... ортаның сапасын нормалау. Бұл тарау 8 баптан тұрады.
9. Қоршаған ортаны қорғау ... ... мен ... ... 3 ... ... Шаруашылық және өзге қызметке қойылатын экологиялық талаптар. Бұл
тарау 15 ... ... ... ... Бұл ... 3 баптан тұрады.
12. Қоршаған ортаны қорғаудың экологиялық, ғылыми және мәдени жағынан
ерекше құнды объектілер. Бұл тарау 2 ... ... ... ... ... және экологиялық апат аймақтары. Бұл тарау 3
баптан тұрады.
14. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы ақпарат пен мемлекеттік статистика.
Бұл тарау 2 баптан тұрады.
15. ... ... ... ... ... ... мен ... беру,
ғылыми зерттеулер. Бұл тарау 3 баптан тұрады.
16. Қоршаған ортаны қорғау саласындағы бақылау.
Экологиялық сараптама Заңы
Экологиялық сараптама Заңы ... 6 ... ... Заң ... ... және ... да қоршаған ортаға, ҚР
халықының ... мен ... кері ... тигізетін жағдайларды жою
мақсатында экологиялық сараптама саласындағы қоғамдық қатынастарды реттеуге
бағытталған.
Заң 9 ... ... ... ережелер. Бұл тарау 8 баптан тұрады.
2. Экологиялық сараптама саласындағы ҚР мемлекттік органдарының құзірі.
Бұл тарау 3 баптан тұрады.
3. Мемлекеттік ... ... Бұл ... 15 ... ... ... экологиялық сараптама. Бұл тарау 3 баптан тұрады.
5. Экологиялық сараптаманы қаржыландыру. Бұл тарау 2 баптан тұрады.
6. Экологиялық сараптамадан өтетін ... ... ... ... Бұл ... 2 ... тұрады.
7. Экологиялық сараптама саласындағы келіспеушіліктерді шешу. Бұл ... ... ... ... ... саласындағы ҚР Заңнамаларын бұзу түрлері. Бұл
тарау 2 баптан тұрады.
9. Экологиялық сараптама саласындағы ... ... ... қорғау» туралы Заңы
«Атмосфералық ауаны қорғау» туралы заңы 2002 жылы 11 ... Бұл Заң ... ... ... құқықтық экономикалық және
әлеуметтік негіздерін айқындайды және ҚР экологиялық ... ... және адам ... мен денсаулығы үшін қолайлы қоршаған орта
мен оның жай-күйі туралы дұрыс ... ... ... ... ... ... 7 ... тұрады:
1. Жалпы ережелер. Бұл тарауда 9 бап ... ... ... қорғау саласындағы мемлекеттік басқару. Бұл тарау 5
баптан тұрады.
3. Атмосфералық ауаны ... ... ... ... Бұл ... ... тұрады.
4. Атмосфералық ауаға зиянды әсер ету ... ... ... ... 2 ... ... Атмосфералық ауаны қорғау саласындағы бақылау. Бұл ... 7 ... Жеке және ... ... ... ауаны қорғау саласындағы
құқықтары мен міндеттері. Бұл тарау 2 ... ... ... ... Бұл тарау 3 баптан тұрады.
Қазақстанда қоршаған ортаны мемлекеттік басқаруы мен ... ... ... ... ... да ... ... табиғат байлықтарын пайдалану, азаматтарға білім және тәрбие беру
мәселелерін мемлекет тарапынан басқаратын, іске асыратын, бақылау ... ... ... органдар бар. Олар мемлекеттік заңды,
атқарушы, ... ... және ... ... мен басқа да қоғамдық
ұйымдар.
ҚР Конститутциясында табиғи ... ... ... бойынша заң
функциялары республика Парламентіне жүктелген.
Министрлер кабинеті – мемлекеттік атқарушы ... ... ... ... ... заңдардың орындалуын ұйымдастырып, министрліктер,
мемлекеттік комитеттер, облыстық ... ... ... етеді.
Сонымен қатар қоршаған ортаны және табиғи байлықтарының қорын ... ... ... ... ... ... үшін төленетін ақының
мөлшерін бекітеді.
Экология және биоресурстар министрлігіне қоршаған ортаны ... ... ... ... мен мемлекеттік комитеттердің,
кәсіпорындар мен ұжымдардың жұмыстарын ... ... ... Бұл
министрлік шаруашылықтың, басқа да іс-әрекеттердің табиғи ортаға ... ... ... ... ... дұрыстығын білу үшін
мемлекеттік экологиялық сарап (экспертиза) жүргізе алады.
Қорықтар мен ... да ... ... ... территориялардың
жұмыстарын басқарады.
Табиғатты қорғайтын реттейтін ... ... ... ... ... ... бекітеді. Табиғат қорғау заңдарын
бұзғандарды экологиялық, әкімшілік және ... ... ... құжаттарды әзірлеп тиісті шаралар қолданады.
Бұл министрліктің табиғатты қорғау жөніндегі ңұсқаулары мен шешімдерін
барлық министрліктер, мемлекеттік комитеттер, ... мен ... ... мен жеке адамдар міндетті түрде орындауға тиіс.
Биосфераның жеке бөлшектерін ... ... ... ... ... ... ... мен білім министрлігі табиғи байлықтарын қорғауға, дұрыс
пайдалануға және өніп ... ... жаңа ... мен ... ... ... және жер қойнауын қорғау министрлігі минеральді шикізат
қорларын, жерасты суларды сақтауды және дұрыс пайдалануды ... Жер ... және ... ... ... ... оның ... органдары жер туралы мәселелердің дұрыс шешілуіне
тікелей қатысып, жер заңдарының ... ... ... ... шаруашылығы министрлігі Жер туралы кодексін сақталуына салааралық
бақылау жасайды, өсімдіктерді ... ... ... мен минеральды
тыңайтқыштардың сақталуын, ұтымды пайдалануын ... ... ... ... зиян ... ... ... жағдайын үнемі бақылап отырады.
Ішкі істер министрлігі көлік қатынасы мен жер қазатын машиналардың,
техниканың ... ... су ... ... ... ... және өндіріс жұмыстары қауіпсіздігін бақылау жөніндегі мемлекеттік
комитет пайдалы кендерді қазу жұмыстарының ережеге сай ұйымдастырылуына,
жарылыс жұмыстарын ... кен ... апат ... шараларының
алынуын бақылайды.
Сәулет және құрылыс жөніндегі комитет жаңа қалаларды, елдімекендерді,
кәсіпорындарды орналастыру және салу ... ... ... және
тұрмыстық қалдықтардың ауаға, топыраққа, суларға, өсімдіктер мен ... ... ... ... ... бейтарап қалыпқа келтіретін,
өртейтін арнаулы қондырғылар мен жабдықтардың салынуын, бүлінген топырақты
қайта ... ... ... ... ... және орындалуын
бақылайды.
Су қорлары жөніндегі комитет. Су кодексі талаптарының орындалуын, су
қорларын ластанудан, таусылудан және ... ... ... ... ... ... ... райы мен суларды бақылау жөніндегі комитет атмосфералық ауаның
жағдайын, ластануын, ... ... ... ... ... алдын ала болжау жұмыстарымен айналысады.
Экологиялық білім мен тәрбие. Жастарға экологиялық білім мен тәрбие
берудің мақсаттары мен міндеттері
Қазіргі кезеңдегі ... ... ... ... бірі ... ... мен тәрбие.
Әлемдегі экологиялық деректерді, ғылыми мағлұматтарды білім және
тәрбие ... ... ... ... білімділігіне,
педагогикалық шеберлігіне, жоғары мәдениеттілігіне байланысты. Осыған орай,
ең басты міндеттердің бірі – ... ... ... ... ғылым
негізінде теориялық және практикалық біліммен қаруландыру. Бұл үшін
экологиялық білімнің негізгі ...... ... ... ... ... ... де табиғатты қорғауда, сақтауда және оны дұрыс пайдалануда
ұрпақтың аддында, тарих алдында жауаптымыз. Міне, осы ... ... ... ... және ... беру міндеттерін, мақсаттарын нақты
түсіндіру керек.
Экологиялық тәрбиенің басты міндеттері:
1. ... және ... ... ... ... білімді қолдана
білу, іскерлікке тарту;
2. Табиғатты қорғау және өзгертуге байланысты ... ... ... еңбекке қосу;
3. Әрбір білім ошағында экологиялық ... және ... ... ... мақсаты: қоғам мүшелерін өздері тұрған аймақтың
табиғатын ... ... ... ... ... ... ... әдістері мен тәсілдеріне үйрету, ошақты
экологиялық жұмыстың орталығына айналдыру.
4. Қоғам ... ... ... ... ... ... жерде экологиялық штабтар құру, жорықтар мен
саяхаттар ұйымдастыру.
Экологиялық тәрбиенің негізгі мақсаттары:
1. Экологиялық нормалардың, ережелердің ... ... ... ... Қоршаған ортаға жауапсыздықпен қараушыларға жол бермеу.
3. Жастардың бойында экологиялық мәдениетін қалыптастыру:
а) тұлғаның мінез-құлқында;
ә) ... ... ... және ... ... ... айналадағы
табиғатты қорғауда, күтуде және жақсартуда;
б) экологиялық білімді насихаттауда;
в) ең алғашқы кәсіби еңбекте.
Қазіргі жағдайда өндіріс табиғатқа күшті әсер ... ... ... отыр.
Осыған орай табиғатты ұтымды пайдаланудың ғылыми білімге негізделетінін
жастар түсінуі керек. Өйткені ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Экологиялық тәрбие еңбек тәрбиесімен байланысты, себебі өндірістік іс-
әрекеттің барысында адам қоршаған ортаға тікелей әсер етеді.
Енді жастарға экологиялық тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... тұқымының көшеттерін
өсіріп, оларды қалаларды, ауылдық жерлерді көғалдандыруға пайдалану;
2. Отырғызған ... ... ... жинау;
4. Жануарларды қорғау және олардың есебін алып отыру;
5. Көрмелер мен сайыстар ұйымдастыру;
Осылардың бәрі ... ... ... ... болуымен қатар,
табиғи ортаны қорғау мен жақсартуына ықпал етеді.
№11 ... ... ... ... ... ... және ... қолдану
Мақсаты: Студенттерге Қазақстан Республикасының экологиялық саясатының
негізгі принципі адам өмірі мен денсаулығын ... ... ... білім беру.
Тақырыпқа дайындалуға арналған сұрақтар:
1.Табиғи-ресурстық потенциял
2.Табиғи қорлардың ... ... ... ... ... ... шаралары
4.Өндірісті экологиялық қауіпсіздендіру.
5.Қоршаған ортаны қорғаудың негізгі бағыттары.
6.Рационалды табиғатты қолдану
Әдебиет:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Бейсенова Ә.С., Шілдебаев Ж.Б., Сауытбаева Г.З. ... ... ... ... ... Н.Ж. ... және халық денсаулығы. Алматы,
2003.
3. Сағынбаев Г.К. Экология негіздері. Алматы, 1995.
Қосымша:
1. Шілдебаев Ж.Б. Қызықты экология. Алматы, ... ... ... ... ... тілінде
Негізгі:
11. Закон РК от 15.07.97г.«Об охране окружающей среды».
2. Кенесариев У.И., Жакашов Н.Ж. Экология и здаровье населения: Учевник для
медицинских ... и ... ... 2002. ... ... В.И., ... Л.В. Экология. –Ростов н/Д: изд-во «Феникс»,
2001. -576с.
4. Новиков Ю.В. Экология, окружающая среда и человек: Учебное пособие.-М.:
ФАИР-ПРЕСС, ... ... Н.А. ... ... ... прикладная: Учебник для
студентов высших учебных заведений. Пособие для ... ... ... тілінде
Негізгі:
11. Manuel C.Molles Ecology. Concepts and Application, 2/e.-University of
New Mexico-Albuquerque. –Mc Graw- Hill Higher Education, 2002.
j.L Chapman, M.J. Reiss. Ecology. ... and ... - ... ... University Press, 1998.-336p
Қоршаған ортаны қорғаудың негізгі бағыттары және рационалды табиғатты
қолдану
Табиғи-ресурстық потенциял
Табиғат ресурстарына адам пайдаланатын және ... ... үшін ... ... обьектілері жатады.
Табиғат ресурстарымен қатар табиғат жағдайлары ұғымын да қарастырамыз.
Олардың табиғат ресурстарынан ерекшелігі – олар адамның өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... қатыспайды.
Табиғат ресурстары мен табиғат жағдайларының арасындағы шекара нақты
емес. Мысалы: ауа егер ... тек ... ... ... ... ... болып
табылады.
Ресурстардың жіктелуі. Табиғат ресустарын бірнеше белгілері бойынша
жіктейді. Олар атмосфералық, су, ... ... ... ... энергетикалық және т.б. болып бөлінеді. Ең жиі қолданылатын
жіктелу ресурстарының сарқылу жылдамдығы ... ... ... байланысты.
Табиғат ресурстарынан жасалатын обьектілердің саны сонша көп, ... өте ... ... бір ... ... 20 ... аса ... жаңа түрлері шығарылады. Ал табиғаттың өзі ... ... онша мол ... Олар – жер, су, ... ... ауа, өсімдіктер мен
жануарлар дүниесі, күн көзі ... ... ... жел ... ... жетпес табиғат байлықтары қатарына атмосфералық ауа, ауыз су,
нұрлы күн көзі энергиясы жатады.
Табиғат ... ... ... ... және ... ... деп екі ... бөледі.
Нақтылы табиғат ресурстары – өндіргіш күштер мен өндіріс ... бір ... ... ... ... ... ресурстар. Бұларға
пайдаланылып жүрген құнарлы жерлер, әр түрлі өсімдіктер, судан ауланатын
балық, ... ... ... мұнай, таскөмір, газ сонымен ... ... т.б. ... ... ... даму ... адам баласының
жерді, шөптің тамырын пайдаланғаны белгілі. ... ... ... аңды, құсты, балықты ағашты пайдалана бастады, бұдан
кейінірек көмірді, газды, ал соңғы жылдары атом ... ... Осы ... ресурстарын адам баласы өздерінің нақтылы қажеттерін
өтеу үшін пайдаланады.
Потенциалды табиғат ...... ... әр түрлі себептермен
пайдаланылмай жатқан ресурстар жатады. Оны ... ... ... өз дәрежесінде дамымауы, бұл ресурстарды пайдалануға
нақтылы жағдайдың жоқтығы, бірақ ... ... зор. ... күн ... жел
энергиясы, теңіз ағыстары, жел, айдың ресурстары т.б. жатады.
Республикамыздың экономикалық қазіргі даму ... ... ... ... ... арасындағы арақатынасты дүрыс сақтай
білудің маңызы өте ... ... ... ресурстары көп деп, оны ысыраппен
пайдалана беру оның қорының күрт ... ... ... Бүған мысал
ретінде мұнай, газ, су, жер ресурстарының қазіргі пайдалану ... ... ... ... ... мұнай-газ конденсаттарының ресурсын
пайдалануда бұл жағдай ескерілуі керек. Егер бұл ресурстарды ... ... зиян ... пайдалансақ, ол бірнеше ондаған жылдарға жетеді. Ал,
бұлардың жеңіл өндірілетін бөлігін ... ... ... ... ... ... оның ... сарқылатыны, аталған мұнай-газ
кәсіпорындары маңызын жоятыны сөзсіз.
Осыған ... ... ... қоры ... ... ... ... бөлінеді.
Табиғат қоры сарқылатын ресурстар қатарына адам еңбегінің ... ... ... өз ... ... ... ... айтамыз. Олардың өзін
төмендегідей үш топқа бөлуге ... ... ... келтіруге болатын,
шамамен қалпына келтіретін және қалпына келтіруге ... ... ... ... ресурстары қатарына адамдардың көмегімен
қайтадан бұрынғы мөлшеріне келетін табиғи ресурстар жатады. Бұларға ... ... бара ... ... түрлерін қалпына келтіруді, балықты
қолдан өсіру ... ... ... ... бұл бағыт тоған
шаруашылықтарында кездеседі. Ал көлемі ... ... егер ... нашарлаған болса, оның балық қорын қалпына ... ... ... Шамамен қалпына келтірілетін табиғат ресурстары қатарына
топырақ, көп жылдық ағаштар ... ... ... ... қалпына
келтіру үшін топырақтың қалыңдығы 2,5-5 см-ге дейін бұзылғанда 300-1000 жыл
керек, ал оның қалыңдығы 18 см-ге дейін ... 2-7 мың жыл ... ... ... даму ... ... топырақты қалпына келтіру
мерзімі де азая беруге тиіс. ... ... ... ... кен ... жатады. Бұл ресурстарды қалпына келтіру үшін
миллиондаған, кейде миллиардаған жылдар ... ... ... ... түрлері қайта қалпына келмейді.
Сарқылмайтын табиғат ресурстары бірнеше топтан тұрады. Олар космостық
ресурстар- күн көзінің ... ... ... ... ... ... болуы ай мен күннің тартылу ... ... ... ... жататындар атмосфералық ауа, жел ... ... ... ... ... су ... айтылғандардан басқа табиғат ... бір ... және ... ... ... ... бөлінеді.
Экономикалық даму дәрежесіне қарай кейбір табиғат ресурстары түрлерін
өзара ... ... ... машина жасау өнеркәсібінде метал орнына
пластмассаны, отын өнеркәсібінде мұнай, газ, көмір орнына - атом, күн көзі
энергиясын ... ... ... ... ... ... өзара
айырбастау мүмкіндіктері де молая беруге тиіс.
Өзара айырбастауға болмайтын, тек сол ... ғана ... ... ... ... ауа, ауыз су жатады. Сол сияқты
түйені ... ... ... ... ... ... басқа табиғат ресурстары планетаралық ресурстардан
атмосфераның ... ... ... ... ... ауа, су, тау
жыныстары,химиялық элементтер, ... ... тірі ... пен жануарлар дүниесі.
Аталған ресурстардың әрқайсысы табиғатта өте күрделі ара-қатынаста
болады, бірінің ... ... әсер ... ... да ... қорғау
мәселесі әңгіме болғанда, әрбір табиғат ресурсының өзара байланыстылығын,
бірінен бірін ажыратып алуға болмайтындығын түсіне білуі керек. Егер ... ... ... ... ... бір түрін интенсивті
түрде пайдалану керек болса, бұл ... ... ... табиғат
байлығының басқа түріне зиянды әсер етпейтініне көз жеткізген ... күн ... мен ... ... ... ... ... кездесетін жаратылыс дүниелері - табиғи қорлар деп ... су, жер, ... ... тау-тас, қазба байлық және с.с.
жатады.
Адамдар ерте ... ... ... ... ... жаратып
келеді. Ол кезде табиғат байлықтары мол, оны жұмсау аз ... ... ... ... ... ... мәселелерге көңіл
бөлінбейтін. Кесілген ағаштың орнына бірнеше ... соң ... ... ... ... ... өскен басқа балықтар толтырылып,
лайланған сулар өзен, көл, теңіз ... ... ... жататын.
Адамдардан келген залалды табиғат өз ... ... ... ... жағдай тіптен басқаша. Ғылым мен техниканың жетістіктерін
пайдаланудың арқасында табиғи ресурстарды пайлану қарқындап өте ... оның ... адам саны да ... ... ... ... есе өскен.
Адамның іс-әректі миллиондаған жылдар бойы ... ... енді ... өміріне кауіпті бола бастады. Табиғи ортаны бұзудың,
бүлдірудің мөлшері өте үлкен ... ... ... ... өз
күшімен жоя алмайтын, өздігімен бұрынғы қалпына келе ... ... ... ... ... 14-15 ... ... өнім шығару екі есеге өсіп
отырады. Ол үшін қажетті шикізатты, құрылыс материалдарын азық түлікті
т.б. ... ... ... Осыған орай табиғи ресурстарды пайдалану да
14-15 жыл сайын екі есеге өскендігін білдіреді. Ал ... ... ... ... мерзім ішінде қалпына келмейді орны толмайды. Сондықтан
жыл сайын қолда бар байлықтар азайып, кейбір ... ... ... байлықтары елдің экономикалық және әлеуметтік өркендеуіне зор
әсер етеді, оларды қорғау, ... ... ... маңызы бар мәселе
болып саналады.
Табиғи қорлардың жіктелуі.
Табиғи қорлар таусылмайтын және таусылатын болып бөлінеді. ... ... ... салыстырмалы қайталанатын және қайталанатын
болып келеді. Қайталанатын табиғи ресурстарға өсімдіктер және ... су ... (бір ... аудандар үшін) жатса, салыстырмалы
қайталанатын табиғи қорларға ... ... ... ... ... қайта қалпына келтіре алатын жүйелер жатады, ал оның ... ... жер ... ... ... ... болады.
Қайталанбайтын табиғи қорларға минералды ... ... Атап ... ... газ, руда және ... ... қорларға ауа, су қорлары, күн сәулесі, атом, жел,
геотермальдық (жер қайнауының ... ... ... ... ... жағаға соғуы және кері тебу энергиялары.
Қайталанбайтын табиғи қорлар ұзақ ... ... ... ... ... ... орны толмайтын қорларды шашпай - төкпей,
тиімді пайдалануға ... ... ... ... 10-15 ... жуық ... заттар болады
да, қалғандары өндіріс қалдықтары ретінде тау-тау болып үйіліп жатады.
Қайталанатын табиғи қорларды белгілі ... ... ... ... ... ... ... өзен сулары бір жылда 32 рет қайталанып
орны ... ... ал ... ... қайта орнына келу үшін өте көп уақыт
керек. Атап айтканда 2 см құнарлы топырақ пайда болу үшін 300 ден ... ... ... ... белгілі.
Таусылмайтын қорлар үнемі қайталанып отыратындықтан олардың қоры мол,
таусылмайтын ресурстар болып табылады.
Қазіргі кезде ең ... ... бірі ... ... үнемді
жұмсау болып отыр. Ауыл шаруашылығы жерлерінің қазір тек 70 %-ы ... ... ... Ал ... 30 %-ы сортаң, тұзды және құнарлы
қабаты жұқа жерлер.
Жыл сайын 120 млрд ... кен ... 10-15 ... бұл ... 1000 ... ... ... болжам бар. Кейбір ... ... ... кендерді пайдалану осы қарқынмен жүргізіле берсе ... ... қоры 19 ... мыс - 20 жылда, қорғасын - 23 жылда, ... - ... ... ... газ - 150 ... темір- 250 жылда таусылатын болады.
Бұл болжам қазіргі ... ... ... ... Жер шарында әлі
зерттелмеген аймақтары бар, жер қыртысының тек 5 ... ... ... зерттелген, одан терең қабаттарына зерттеулер жүргізілуде. Осыған
байланысты бұл болжамның әлі өзгеруі де ... ... ... да ... тапшы екендігін ескере отырып, оларды ұтымды пайдалануды,
бағалы заттарды қалдыққа жібермеуді ойластырған жөн.
Жер қоры. Жер ... ең ... ... ... ... ... өнім
алатын жер қыртысының беткі бөлігі - топырақ болып табылады. Топырықтың
құрамы өте күрделі. Онда ... ... ... түрлі органикалық
заттар мен микроорганизмдер кездеседі.
Жер бетінің ... ... 510 млн. км2 ... ... ... тиесілі
үлесі - 149 млн.км2 (29,2%). Сонымен қатар, жер бетінің өзі ... ... ... ... ... жақсаруына, су жер қорларының жақсы
сақталуына, орманның ... ... мол. ... ... фотосинтезде
атқарар маңызы зор. Жер бетіндегі өсімдіктер, ... ... 100 млрд ... ... ... ... ... есептегенде), оның ішіндегі құрлық
бетіндегі көк жамылғы 64 млрд тонна, ал ... ... 38 млрд ... ... ... ... таусылатын және қайталанатын қорлар түріне
жатады.
Жан-жануарлар әлемі. Жер ... 1,5 ... жуық ... ... ... бар. ... 1 ... жуығы жануарлар болып саналады. Олар сан
жағынан едәуір мөлшерде болғанмен, тірі ... ... 1%-ын ... ... пен ... дүниесінің қарым-қатынасы өте күрделі.
Кейбір жануарларды қырып жою ... ... ... бітуге
айналғандықтан, арнайы қорықтар жасалып, бақылауға алынып отыр.
Минералдық қор. Бұл қорға металл және ... емес ... ... - ... газ, тас, тас ... және жер асты сулары жатады. Бұларды
таусылатын табиғи ... ... ... ... ... ... ... өте қажет. Мысалы, ас тұзы, ізбес, құм, фосфорит, калий тұздары
және т.б.
Жер қойнауындағы кен ... ... ... жыл ... арта ... соңғы 100 жыл ішінде - көмір, темір, марганец және ... мен ... 50-60 есе, ал ... ... және калийді
пайдалану мен өндіру 200-1000 есе ... ... ... Бұл ... ... 17 км ... дейінгі қабаты
жатады. Жер қыртысының бұл бөлігінде кремний-27,72%, ... - ... - 5%, ... - 3,6%, ... - 2,38%, калий - 2,59% және магний -
2,09% мөлшерінде кездеседі.
Энергетикалық қор. Бұл ... ... қор ... ... ... ... сутегі, гелий, литийлер, ал қайталанатын түрлеріне
- фотосинтез өнімдерінің энергиясы, гидроэнергия, жел энергиясы ... ... және т.б. ... ... түрлі болуына қарамастан,
адам тіршілікте санаулы түрін ғана пайдаланылады. Соңғы кезде ... ... түрі атом ... ... Су жер бетіндегі тіршілік көзі болып ... Ол ... ... ... ... қажетін өтеуде ауыл шаруашылығында және
т.б. салаларда кеңінен пайдаланады. Су ... ... ... ... мен ... тау ... ... жер асты сулары, көлдер,
батпақ сулар, топырақ ... ... ... ... сулар және т.б.
жатады.
Табиғи қорларды тиімді пайдаланудың жалпы ... ... ... ... алу, оларды өңдеуде ғылым мен техника
саласындағы озық ... ... ... тәсілдерді пайдаланбай
жүзеге асыру мүмкін емес. Олардың қатарына төмендегі шаралар ... ... ... ... ... ... және ... Жүйе - өз ара
бір-бірімен қарым-қатынаста, байланыста болатын, қоршаған орта ... ... не ... ... ... жүйе ... ... жүйе бөлшектерімен қарым-қатынаста болып, белгілі бір қызмет атқаратын
(биохимиялық, ... және т.б.) ... ... ... ... Қоршаған ортаны пайдалану ... ... және ... әр ... өзгерістерге ұшырайды. Осы қарым-қатынасты, қоршаған
ортаға зиян келтірмейтіндей етіп ... ... ... ... ... ... іске ... қажет. Жан-жақты талдау - математика, информатика,
кибернетика және т.б. ілімдері арқылы жүзеге асырылады. Ол жүйелі түрде ... ... ... ... ортаға өзгерістер мен олардың
салдарын қадағалаумен қатар, алдыңғы уақытта болатын өзгерістерді де ... ... ... ... ... ... ... Өндіріс орындарының, соңғы кезде, ғылым
мен техника саласындағы озық технологияны пайдалану, зиянды қалдықтар ... ... ... ... азайтуға, оны табиғи қалпында
сақтауға септігін тигізіп отыр. ... ... ... ... ... ... қарқынын жоғарылату – бәрі де ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Сондықтан, табиғи қорлардан шикізат өндіріп, оларды өңдегенде, олардың
салдарын, қоршаған ... ... ... ... ... ... ... отырып, жұмыс жүргізу – биосфераны оптимизациялау ... ... ... ... деп бір ... ... бір ... белгілі
мақсатпен оның күйін, қалпын өзгертуге ... ... ... Басқару
мәнісі - қоршаған ортаны өзгертпей, сол қалпында сақтау ғана емес, оны
жүйелі түрде ... ... ... дамыту болып табылады.
3. Табиғатты пайдалануды оптимизациялау. ... ... ... ... өнімдеріне, күнделікті және алдағы белгіленген уақыт
бөлігінде қажеттілігін жоспарды түрде, белгілі мақсат үшін ... шешу ...... ... ... ... болып
саналады. Мұндай шешімдер алуан түрлі болады. ... ... ... ағаш ... ... кәдеге жарағанша, пайдаланып келген қағаз
кортон дайындау өндірісін, сол ... ... ... дамыған, өзге
аймаққа көшіруді жоспарланады.
Шикізат өндіру қарқынынан алынатын өнім қарқынының өсуі. Бұл ... ... ... ... ... ... Онда ... ағаш
дайындау жұмыстары 10 пайызға өсуін жоспарласақ, ал одан ... ... 12-15% ... ... ... мен ... ... Аталған мәселені шешу үшін
табиғат-техникалық жүйелер құрудан ... ... ... ... іс-қимыл жоғары тиімділікпен жұмыс атқаратын техникалармен
қоршаған орта күйін тиімді қалпында сақтайтын, табиғи қорлар мөлшерін қайта
қалпына ... ... ... ... ... ... Өндіріс орындарының шикізат көздеріне жақын
орналасуына қарай жайғастыру - өндірісті ... деп ... ... ... ... ... ... қалдықсыз технологияны қолдану, қоршаған
ортаны зиянды және өзге ... ... мен ... ... ... ... шаралары жатады.
№12 дәріс
Тақырыбы: Тұрақты даму концепциясы
Мақсаты: Студенттерге экологиялық дағдарысты бірнеше жағымсыз ... және ... ... ... экологиялық, әлеуметтік,
экономикалық және саяси болып табылатындығы туралы білім беру.
Тақырыпқа дайындалуға арналған сұрақтар:
1. ... ... және ... даму
2.БҰҰ Рио-де-Жанейродағы конференция
3.Рим клубының баяндамасы
4.Тұрақты дамудың Стокгольм конференциясы
5.Киота хаттамасы
6.2030 бағдарламасы және тұрақты дамудың негізгі проблемалары
7.Қоршаған ортаны ... ... ... ... ... (экспертиза)
Әдебиет:
Қазақ тілінде
Негізгі:
1. Бейсенова Ә.С., Шілдебаев Ж.Б., Сауытбаева Г.З. ... ... ... ... ... Н.Ж. Экология және халық денсаулығы. Алматы,
2003.
3. Сағынбаев Г.К. Экология негіздері. Алматы, 1995.
Қосымша:
1. Шілдебаев Ж.Б. ... ... ... ... ... Экология. Алматы, 2002.
Орыс тілінде
Негізгі:
12. Закон РК от 15.07.97г.«Об охране окружающей среды».
2. Кенесариев У.И., Жакашов Н.Ж. Экология и здаровье ... ... ... ... и ... Алматы, 2002. -260с.
3. Коробкин В.И., Предельский Л.В. Экология. –Ростов н/Д: изд-во «Феникс»,
2001. -576с.
4. Новиков Ю.В. Экология, окружающая ... и ... ... ... ... ... Н.А. ... общая, социальная, прикладная: Учебник для
студентов высших учебных заведений. Пособие для ... ... ... тілінде
Негізгі:
12. Manuel C.Molles Ecology. Concepts and Application, 2/e.-University of
New Mexico-Albuquerque. –Mc Graw- Hill Higher ... ... Chapman, M.J. Reiss. Ecology. ... and ... - 2and
Education.- ... ... Press, ... даму ... ... және тұрақты даму
Экономиканың дамуы техногендік типте болғандықтан экологиялық
дағдырысқа ... ... ... ... ... ... экологиялық
дағдырыстар орын алуда.Сонымен қатар, Қазақстанда да экологиялық жағдай
көңілге толмайды. Жалпы белгілі ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылықта қолдануға ... және ... ... мен көлдердің экологиялық ... ... ... болу ... ... екі топқа бөлуге
болады:
1. Кездейсоқтық және бірденнен болатын дағдырыс. Ол Чернобыль ... адам ... алып ... Индиядағы Бхопалдағы химия
комбинатындағы және басқа да жарылыстар;
2. Сипаты ... ... ... ... ... ... ретінде Арал
дағдырысы, 1930 жылы АҚШ болған экологиялық катастрофа. Ол топырақты
өңдеуде дұрыс технология ... ... ... масштабтағы
эрозиялық үрдістердің пайда болуы орын алған.
Экологиялық дағдарыс бірнеше жағымсыз жағдайлар тудырады. ... ... ... ... ... және ... болып
табылады.
Экологиялық дағдырыстан шығу жолдары келесі критериялармен бағаланады:
экологиялық және әлеуметтік ... ... ... және ... мен оның ... Экологиялық дағдырыстан шығу ... мен ... ... ... ... соқтырып, екеуінің
арасындағы компромисті шешімді табуды талап етеді. Ол дегеніміз ... ... ... ... ... ... ... және
жұмыссыздықты арттыру. Осыған байланысты ... даму ... ... ... тұрақтылыққа көңіл бөлінеді.
Экологиялық дағдырыстан шығу жолдарын іздеу кезінде қоғам мен табиғат
қарым-қатынасының ғылыми теориясын құру мәселелері де ... ... ... ... ... және экология,
әлеуметтану және саясаттану және т.б. салаларының ... ... ... ... орын ... Оның ... ... жүзіндегі бейбітшілікті
сақтау, өмір сүрудің сапасын көтеру мен табиғи ресурстарды тиімді пайдалану
және сақтауға ... ... және ... ... ... бір топ ... күшімен тұрақты даму концепциясы
әзірленіп, 1992 ж. ... ... орта және ... ... ... дағдырыстан шығудың жалпы
стратегия ретінде барлық елдерге ұсынылған.
Экологиялық дағдырыстан шығу және адамзаттың ... даму ... ... ... ... және ... экологиялық білім мен ... ... ... ... беру ... ... ... конференция
1992ж. маусым айында Рио-де-Жанейро қаласында қоршаған орта және ... БҰҰ ... ... Бұл ... 179 ... ... мүшелері мен басшылары, сонымен қатар, мемлекет емес мекемлердің,
ғылыми және іскер ортаның өкілдері қатысты.
Бұл ... ... ... ... ... Атап ... ... орта және дамудың Рео деклорациясы;
• Барлық орманды сақтаудың, тұрақты дамытудың және басқарудың глобальді
келісімінің принциптерін.
Сонымен қатар, биологиялық ... ... мен ... ... ... ... дайындалды.
Климаттың өзгеруі туралы Рамалық конвенцияның негізгі ... ... ... ... ... келісім үрдісі мен бөлімін анықтайды;
2. Конвенция климаттың ... ... ... ... ... ... климаттың өзгеруі бағытындағы зеттеулерді қолдайды және
ынталандырады;
4. Экономиналық қарым-қатынас және даму ... ... ... шешімдерін орындау үшін өз технологиялары мен қаражатын
дамушы елдерге көмек беру керектігін:
5. Қоршаған ... ... ... ... және ... Конвенция климаттың өзгеруі туралы халық арасында ... ... ... ... даму ... ... ... баяндамасы
1968 ж. «Рим клубы» атты халықаралық ұйым құрылды. Оның мақсаты
келешекке ... ... мен ... ... экология-экономикалық
дағдарысты жою жолдарын қарастыру болып саналды.
Рим клубының бірінші баяндамасын Д.Медоуз бастаған топ «Өсу ... ... ... ... ... тоқтамауын, оның шексіз
емес екендігіне ... оның ... шек қою ... екіндігін
баяндады. Сонымен қатар адамның және техногенездің өсуіне де шек қою керек
екендігін атап ... ... бұл ... ... ... бөлігі мен биосферадағы көптеген факторлар толығымен
қарастырылмады. Осыған орай «Рим ... 1974 ... ... ... ... ... «Адамзат өзгеріс алдында» атты келесі
жобасында экологиялық дағдарыс пен экономикалық ... ... ... ... ... ... Бұл ... дүниеге
глобальды апат төніп тұрмағандығы ескере отырып, дүние 10 регионға бөлініп,
ол региондарда әр уақыттарда регионалдық ... ... ... ... Олар өз ... ... шекті түрде жүруінің
керек екендігіне тоқталады.
Бұл ой, «Рим клубының» келесі жұмыстарымен қатар, БҰҰ қоршаған ... даму ... ... да орын ... жылдан бастап дамудың ... және ... ... болжамдардың сипатына көңіл бөле бастады. Атап айтқанда, жалпы
экономикалық, демографиялық, энергетикалық, климаттық және азық-түліктік.
Соңғы 10 жылда ... ... ... ... қоршаған ортаны
қорғаудың регионалды және ұлттық бағдарламалары дайындалып іске асырылуда.
Оларда көптеген ... ... ... ... талдау мен
приоритетті бағыттарды анықтау, қоршаған ортандағы зиянды заттарды бақылау
құралдары мен ... ... ... арттырудың және т.б. жиынтығын
қарастыруда. Әсіресе, өркендеген елдерде табиғатты ... ... ... жыл ... ... ... экономиканың дамуында,
қоршаған ортаны қорғау проблемасын, ... ... салу ... толық шешпейді. Осыған орай қоршаған ортаны қорғауда қалдықсыз
технологияны көбірек пайдаланған абзал екендігін атайды.
Тұрақты дамудың Стокгольм ... ... ... орта ... мен қатар цивилизацияның
өркендеу перспективасы дүниежүзінің қалыптасқан көзқарасын өзгертуге ықпал
жасауда. Осыған байланысты 1972 жылы ... ... ... ортаны қорғау конференциясы өтті. Бұған 113 мемлекеттің өкілдері
қатысты. Бұл конференцияда оның Бас ... ... ... ... ... ... ... бағытталған әлеуметтік экономикалық өсуі деп
түсінік берген. Бұл халықтың әл-ахуалының өсуі, ... ... ... мен
тіршілік ортасының нашарлауына алып келмейтінін атап өтті.
Стокгольм конференциясында қоғамның ... ... ... жүйеде жүруінің керек екендігін қарастырды. Сонымен қатар,
Стокгольм ... ... ... ... экологияға негізделген
бағыттағы ой пікірін ұсынды. Бұл бағыттағы зерттеу жұмыстары мен бағдарлама
дайындауы бірнеше бағытта ... Атап ... ... ... ... ... комплекстерді және техногендік әсерден пайда болатын
климаттың өзгеруін ғылыми тұрғыда болжау; экологиялық негіздегі бағыттардың
мүмкіншілігін ... ... ... ... және ... ... ... азайту мақсатында өндірістерді сапалы жүйеде
экологизациалау; экологиялық деңгейдің және ... ... ... және ... ... шешу жолындағы күштерді
реттеу мен халықаралық қарым-қатынастарды нығайту.
Жоғарыдағы жұмыстарды орындау үшін – БҰҰ ... орта ... атты ... ... ... Оның ... ... кейінгі
кезде пайда болған ... ... ... проблемаларын
қарастырып, одан шығу жолдарының ұсынысын дайындау кірді. Бұл экологиялық
дағдарысқа жердің шөлге ... ... ... ауыз ... ... ластануы, орманның есепсіз шабылуы және жануарлар әлемі ... ... ... ... жатқызамыз.
1983 ж. қоршаған орта мәселесімен айналысу мақсатында БҰҰ ... ... ... орта және дамудың Халықаралық Комиссиясы
құрылып, оны Норвегияның вице-министрі ... ... ... міндеттеріне тұрақты дамуды қамтамасыз ететін қоршаған орта
бойынша ұзақ мезгілдік стратегия ұсыну; экологиялық ... ... ... ... ... дамудың әр түрлі деңгейінде келе
жатқан елдердің бір-бірімен тығыз ... ... ... глобалдық
экологиялық дағдарысты түсінудің жалпы жолдарын табуға көмектесу, сонымен
қатар қоршаған ортаны қорғаудың ... ... ... ... ... ... ... баяндамасынан бастап тұрақты даму түсінігі
пайда болды. Тұрақты даму деп табиғаттың ... ... ете ... ... және болашақ ұрпақтың өмірлік мұқтаждарын
қамтамасыз ... ... ... Бұл ... 1987 ... есебінде тұрақты
даму концепциясы төмендегідей негізгі жағдайларды қарастырды:
1. Тұрақты ... ... ... ... ... экологиялық
қауіпсіздік пен өмір сүру ортасының адамзатқа қолайлы болуындағы адамның
құқығын пайдаланудың әділеттілігі, табиғи ... ... ... ... ... сақтау болып табылады;
2. Тұрақты дамудың негізінің бірі глобалды ресурстар мен дүние ... ... ... ... Кедейшіліктік әр уақытта орын алатындығына байланысты экологиялық және
басқа да катастрофаны (апатты) ... үшін ... ... ... ... ... ... тұру;
4. Тұрақты дамуды қамтамасыз етуде қаражатты ұйымдар мен адамдар, өздерінің
іс-әрекетінде экологияның мүмкіншілігімен ... ... ... ... ... ... ... ресурстарды пайдалану, оған
жіберілетін қаражатты ... және ... ... ... ... даму ... ... іске асады. Атап айтқанда, ... ... ... әлуметтік, халықаралық және ақпараттық
аспектілерде.
Киота хаттамасы
1997 желтоқсан айында Жапонияның Киота қаласында атмосфераға парникті
газдардың тасталынуын қадағалау туралы БҰҰ Рамалық ... ... ... ... ... Оның негізінде көптеген өндірістері
өркендеген мемлекеттер өз еркімен 2000 ж. атмосфераға тасталынып отырған
газдардың ... 1990 ... ... ... ... ... мәлімдеме
берді. Бұл келісімнің экологиялық және экономикалық негізі болу үшін ... ... ... Қатысушы елдерге парниктік газдардың тасталу мөлшері мен оның орындалу
мерзімін белгілеу;
2. Жұмсақ рыноктық механизмдерді ... ... ... көмір
сутегінің қос тотығын тастаушыларға салық салу;
3. Енді өркендеп келе жатқан елдерді де бұл ... ... ... ... ... ... ... парниктік газдарының тасталуының
төмендету көрсеткіштерін белгілеуі және белгіленген көрсеткіштерін 2008-
2012 жылдар ... ... ... Сонымен қатар, көмір сутегінің
қос тотығын азайту жолдарын қарастыру ұсынылып, оның шешімі ретінде талдар
отырғызу, соның арқасында ... ... құру ... міндетті орындау келесі мәселеге негізделді. Ол рыноктық
қатынастың элементтеріне байланысты ... мен ... ... ... бір-біріне сату және оны сатып алу мүмкіншілігін ... ... ... ... ... енді ... келе ... қарастырылып отырған мәселелерді шешуге жұмылдыру. Себебі
глобалды проблема, ол тек өркендеген мемлекеттердің ғана ... ... ... келе ... ... де ... ... таңда енді
өркендеп келе жатқан мемлекеттердің парниктік газдармен атмосфераны ластау
мөлшері жалпы мөлшерге шаққанда небары 30 ... ... сол ... ... ... іс-әрекеттері мен қаржыны бөлгенде осы мәселе
еске алынуы керек.
2030 бағдарламасы және тұрақты дамудың негізгі проблемалары
Әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... ал ол үкіметтің
шешімдерінде және ҚР Президентінің еліміздің ... 2030 ... ұзақ ... стратегиясында және Стратегияның «Экология және
табиғи ресурстары – 2030» ... орын алып 1996 жылы ... ... Стратегиясының негізі мақсаты болып қоғам мен ... ... ... ... ... бір-бірімен қарым-қатынасын
реттеу жатады. Осыған орай 4 негізгі приоритеттік бағыттар анықталған:
1. Экологиялық ... ... ... ... ... ... ... пайдалану.
3. Жануарлар әлемі мен өсімдіктердің алуан түрлілігін сақтау.
4. ... ... беру және ... ... ... ... 4 ... белгіленген: 1998-
2000 жылдар, 2001-2010 жылдар, 2011-2020 жылдар және ... ... Әр ... ... ұлттық, регионалдық және халықаралық
экологиялық саясатқа сай өздеріне тән мақсаттары мен міндеттері бар.
Бірінші приоритеттік бағыт бойынша ... ... ... ... мемлекеттік бақылау және басқарудың ұйымдық құрылымы құрылып,
мемлекеттік экологиялық ... ... ... ... ... ресурстар мен қоршаған ортаның біркелкі ... ... ... ... ... ... ... кадастры құрылды.
- нормативті-құқықтық база жүйеленуде;
- қаржыландыру көздері ұлғайту жұмыстары жүруде.
Екінші приоритеттік бағыт бойынша бірнеше ... ... ... ... жағдайына байланысты қоршаған ортаны ластау лимит
жүйесі ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны ластағаны үшін төлем ақы алынып, оның ставкасы
(мөлшері) экономикалық бағасы ... ... ... жақындату
жұмыстары жасалынуда;
- табиғатты пайдаланушылармен қарым-қатынас келісім шарт жүйесіне өту
арқылы іске асырылуда;
- өз қаражаттарымен табиғатты қорғау ... ... ... ... экономикалық ынталандырудың механизмі шыңдалуда.
Үшінші приоритеттік бағыт бойынша:
- биологиялық алуан ... ... ... ... ... дайындалып
бекітілді;
- балық ұстау, аң аулау ережесін бұзушылардың жолын кесу іс-әрекеттері
артуда.
Төртінші приоритеттік ... ... ... ... мәлімет алу және оған мәлімет беру туралы
Орхусс рамалық конвенциясына сәйкес және қоғамды қоршаған ... ... ... сот ... ... және ... қатыстыру туралы іс-әрекеттер жиынтығы жасалуда;
- экологиялық білім беру және ... ... ... ... ортаны қорғау саласындағы халықаралық қатынастар
Қазақстан Республикасының халықаралық ұйымдармен тығыз байланыста. Ол
ұйымдар қоршаған ... ... шешу ... ... орта ... ... ... тоқтату немесе азайту үшін құрылған ұйымдар.
Атап айтқанда озон қабатын жұқару, Арал теңізі, ... қос ... ... ... ... даму және ... да ... шешуде. ҚР
Қоршаған ортаны қорғау саласындағы халықаралық ... ... ... ... масштабта ұйымдастырылған бірнеше ... шешу ... ... ... келісімдерге қол қойылып,
сол ... ... ... орындауда. Оларға Киота хаттамасы
бойынша климаттың өзгеруіне байланысты мәселе, ҚР 1998 жылы қол ... ... ... алу және беру ... ... конференциясы,
1995 жылы өткен Арал теңізінің тұрақты даму ... ... және т.б. ... Арал ... тұрақты даму туралы
Халықаралық конференцияда Арал өңіріне қарасты елдердің ... ... ... ... ... ... мен Орта Азия
мемлекеттерінің Орталық-Азиялық регионалдық одағы туралы келісім ... қол ... ... ... регионының тұрақты даму бағытында 3 ірі
Орталық-Азиялық жоба дайындалған:
1. Арал ... ... ... орта және су ... ... Батыс Тянь-Шанның биологиялық алуан түрлілігі;
3. Каспий экологиялық бағдарламасы.
Біздің еліміз халықаралық және регионалдық міндеттеріне ... ... мен ... ... ... ... ... кірісті.
Кәзіргі таңда Казақстанда келесі құжаттар дайындалды:
- қоршаған ортаны қорғау жұмысы туралы Ұлттық жоспар (1998 ж.);
- биологиялық алуан түрлілікті ... ... және ... ... ... ... мен ... (1998 ж.);
- жердің шөлге айналынуына қарсы қимылдың Ұлттық бағдарламасы ... ... орта ... ... ... ... жоспары (1999 ж.);
- озон қабатын бұзушы заттарды пайдалануды ... ... ... ... ... мен жоспары (2000 ж.);
- парниктік газдардың эмиссиясын азайту туралы ... ... ж.) және ... мен ... ... парниктік
газдардың эмиссиясын азайту туралы Ұлттық келісімі (1999 ... ... ... ... жоба, немесе белгілі бір іс-әрекет, экономикалық тиімділік
тұрғысынан қарастырылып, еңбек өнімділігін ... ... ... ... және т.б. ... ... Бірақ кейбір жобалар қоршаған
ортаны бұзуға әкеліп соғып, оны ... ... ... үшін адам ... ... ... ... Осыған орай барлық ұсынылған ... ... ... экологиялық сараптамадан өткізілуі керек.
Экологиялық сараптау бұл табиғи қорларды, табиғи кен қазбаларын, ... ... ... шаруашылық жұмыстарының жобасын, қор-шаған
ортаны экологиялық қорғау ... ... ... ... ... ... объектілері төмендегідей:
1. Экономикалық және әлеуметтік дамудың перспективалық жоспарлар жобасының
табиғи ... ... ... ... Аймақтық табиғатты кешенді қорғаудың схемасы;
3. Өндіріс, кәсіпорын және ғимараттар малу құрылысының жобас;
4. Елді мекендер мен ... салу ... ... ... ... әуе ... ... халық
шаруашылығының ірі кәсіпорындары мен салалары;
6. Химиялық заттар, шикізаттың жаңа түрі, бұйымдар, ... ... және ... техникалық талаптары;
7. Шаң-тозаң ұстағыш және газ тазарту қондырғылары;
8. Су ... ... ... ... экологиясы
Биогеоценология
Этноэкология
Ғаламдық (биосфера туралы ұғым)
Кәсіпшілік
Құрлық
Өсімдіктер
Рекреациялық
Теңіз
Микроорганизмдер
Табиғатты пайдалану
ЭКОЛОГИЯ
Биоэкология
Адам экология
Әлеуметтік экология
Қолданбалы экология
Аутоэкология
Қала экологиясы
Жеке адам экологиясы
Өнеркәсіптік
(инженерлік)
Су ағзалары
Жоғары таулы
Геохимиялық
Жануарлар
Тұщы су
Химиялық
Экология
Экология
Медициналық
Геоэкология
Ауыл шаруашылық
Аркология экологиясы (экологиялық сәулет)
Технологиялық
Халық экологиясы
Бастапқы ... ... ... ... ... ... ... комсументтер
редуценттер
минералдық заттар
түлкілер
бүркіт
қояндар
өсімдіктер
Эрозия түрлері
Жел эрозиясы (дефляция)
Жыралық эрозия
Айғыздық эрозия
Су тасқын апаты мен шөгінді
Күнделікті жел эрозиясы
Шаң ... ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 118 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұлға туралы теориялар жайлы4 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстанды еуропа және орыс ғалымдарының зерттеуі37 бет
«АСЫЛ МҰРА» Қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері, КСРО халық артисі Мұқан Төлебаевтың туғанына 100 жыл (1913-1960 ж.) Лекция25 бет
А. Байтұрсынұлы және ХХ ғасыр басындағы орыс тілші ғалымдары53 бет
Арал теңізі туралы ғалымдардың түсініктері3 бет
Атақты химик ғалымдар2 бет
Аутэкология-экологияның негізгі бөлімі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь