Қазақ жыраулары мен билері

ТӨЛЕ БИ

Төле Әлібекұлы (1663-1756) қазіргі Жамбыл облысы Шу ауданының Жайсаң жайлауында дүниеге келген. Төле би ұлы жүздің биі. Төле жастайынан ескіше оқып сауатын ашады. Арабша, парсыша тарихи кітаптарды көп оқыған. Төленің әкесі Әлібекте сөзге ділмәр шешен би болған кісі. Төле он бес жасынан ел билігіне араласып, өзінің ақыл, парасаттылығын, әділ шешімі, шешендік өнерімен көзге түседі.

Жаңбыр жаумаса жер жетім,
Басшысы болмаса ел жетім.
Ұқпасқа айтқан сөз жетім,
Көре алмаған көз жетім.
Атың жақсы болса,
Жан мен тәннің шырағы.
Қызың жақсы болса,
Жайқалып өскен құрағың.
Әйелің жақсы болса,
Бірінші – иманың,
Екінші – жиғаның,
Үшінші – ырысынның тұрағы.

ҚАЗЫБЕК БИ

Қазыбек Келдібекұлы (1667-1764) Сырдария жағалауындағы ауылда туып, жастық шағын Қаратау, Ұлытау атырабында өткізсе керек. Қазыбек бала жасынан шешендік өнерге бейім өседі. Ол ел арасындағы айтылып жүрген дана сөздерді, мақал-мәтел, ақын-жыраулардың тақпақ, терме, толғауларын, шешен, билердің
        
        Қазақ жыраулары мен билері
ТӨЛЕ БИ
Төле Әлібекұлы (1663-1756) қазіргі Жамбыл облысы Шу ауданының Жайсаң
жайлауында дүниеге ... Төле би ұлы ... биі. Төле ... ... ... ... Арабша, парсыша тарихи кітаптарды көп оқыған. Төленің
әкесі Әлібекте сөзге ділмәр шешен би болған ... Төле он бес ... ... ... ... ... ... әділ шешімі, шешендік
өнерімен көзге түседі.
Жаңбыр жаумаса жер ... ... ел ... ... сөз ... алмаған көз жетім.
Атың жақсы болса,
Жан мен тәннің шырағы.
Қызың жақсы болса,
Жайқалып өскен құрағың.
Әйелің жақсы болса,
Бірінші – иманың,
Екінші – ...... ... БИ
Қазыбек Келдібекұлы (1667-1764) Сырдария жағалауындағы ауылда туып,
жастық шағын ... ... ... ... ... Қазыбек бала жасынан
шешендік өнерге бейім өседі. Ол ел арасындағы айтылып жүрген дана сөздерді,
мақал-мәтел, ақын-жыраулардың тақпақ, терме, ... ... ... сөздерін есіне сақтап жүреді. Әсіресе, әке тәрбиесі оған мол әсер
етеді. Жасынан ел ... ... ... ... ... ... ... ауданына орта жүздің атақты биі, Қазыбек ... ... ұяң – Отан ... берекең – атаң қымбат.
Аймалайтын анаң қымбат,
Мейірімді апаң қымбат.
Асқар тауың - әкең ... ... елің ... ... ар ... ... жар ... БИ
Әйтеке шын аты Айтық Бәйбекұлы ... – Кіші ... ... ... шешен биі. Әйтеке ержете келе билікті мақал-нақылмен
мәнерлеп айтатын, дауды әділ шешіп, ... ... ... ... ... өте ... ... әділетті, білгір шешен би болған. Әйтекенің
артында қалған мол мұрасы, оның ... ... ... ... ... ағын су,
Алдын ашсаң арқырар.
Ақыл деген дария,
Алдын тоссаң тоқырар.
***
Кісі бірге туыспау керек,
Туысқан соң қуыспау керек.
Сөз ... ... ... ... олжаға жолығады.
***
Бүркіт бол, заманыңыз түлкі болса,
Бай болар ер жігіттер мүлкі болса.
Жақсылардың белгісі сол ... ... қақ ... әділ ... ... ... ... бойы жасаған рухани мәдениетінің маңызды бір
саласы ақын – жыраулардың жарыққа шығарған өлең–жырлары ... ... ... ... мен әдебиетінің аса маңызды мұралары.
15–18 ғасырлардағы қазақ әдебиетінде он екі–он үш ... ... орын ... Олардың өлең-жырларынан халықтың өмір-тіршілігі,
көңіл–күйі, салт–санасы, өндірісі мен ... ... ... ... ... сол ... рухы бейнеленді.
Бұл ақын–жырауларды қазақ халқы ақылгөй атадай ардақтап, олардың
ақыл–нақыл тұжырымдарын ... ... ... ... ... бұл өлең-
жырларда Отанды, халықты сүю, елдің береке–бірлігін сақтау, ... ... ... тұру ... адамгершілік дәріптеліп
отырды. Бұл ақын–жыраулар халықтың мұңын мұңдап, жырын жырлады.
Ақын–жыраулар ... ... ... ... да, ел басына ауыр күн
туғанда шапқыншы жауларға қарсы жан аямай ... елін ... ... етіп ... ... ... өмір ... қазақтың әйгілі ақын–жыраулары: Асанқайғы
(15ғасыр), Қазтуған жырау (15ғасыр), Доспамбет жырау (1490-1523), ... ... ... ақын (18 - ғасыр), Үмбетей жырау (1706-1778),
Бұқар жырау (1693-1778), ... ақын ... Шал ақын ... өз ... ... ... шығарады. Бірақ олардың ... ... ... жоқ, бұлардың “Балдан қалған ... ... ... ұзынды-қысқалы өлең-жырлары үш жүзге тартады.
19 ғасырда қазақ ... ... ... Бұл ... ... ... ... Жарылғапұлы (1817-1881) Кіші жүз
қазақтарының отаршылдыққа ... ... ... ... және ... ... ... жырларымен халықты күреске үндеді. Сүйінбай
Аронұлы (1827-1896), Шортанбай Қанайұлы (1818-1881), Мұрат Мөңкеұлы(1843-
1906) ... ... ... ақиқатпен жырлаған ақындар болды.
Асанқайғы Сәбитұлы (XIV-XV) Еділ бойында дүниеге ... ... ... ... ... атты ... ... Майқы биді
Асанқайғының арғы атасы еді ... ... хан ... ... соң ... ... тағына жанасқан хандар баянды билік құра алмаған. ... ... бірі ... ... Асанқайғы сол Ұлығ-Мұхамед ханға
сөзін өткізетін билердің бірі болған. XV ... ... ... ... ... ... паналағанда, Асанқайғы жасының ... ... өз ... ... ... ... бос ... жат Асанқайғы кешікпей қайтып оралып, ... ... ... ... ... ... Жәнібек сұлтандар бастаған
рулардың Әбілқайыр ... ... ... ... бірі ... ... мен нақыл сөздеріне қарағанда, Дешті
Қыпшақтың кіндік мекені Еділ, Жайық бойынан ... ... ірге ... ... мен ... көп ... ... айқын аңғарылады.
Асанқайғының “Жерұйық” іздеуіне қатысты айтылатын аңыздардан да халықтың
бас ... ірге ... ел болу ... ойлауда оған шешуші ... ... ... ... ... еңсесін көтеруді өмірлік мұрат еткен
Асанқайғы Ордадан бөлінген ... ... Шу, ... бойына, Ұлытау
төңірегіне қоныстандыруға атсалысып, ... ... ... ... ... ауызындағы қария сөздің айтуында, Асанқайғы Сарыарқада дүние салып,
Ұлытаудың ... ... Ал, ... ... ... Асан–ата
өмірінің соңғы жылдарында Жетісуда өткізіп, Ыстық көлдің жағасында дүние
салған. Ел ішіндегі шежіре ... мен күй ... ... ... ... ойлаған ақылгөй, көреген ғана емес, сонымен ... ... де ... ... ... аты мен аңыз ... де әлі күнге дейін
айтылады. ... ... ... “Ел ... ... “Желмаяның
жүрісі”, “Зар” сияқты санаулы күйлер ғана жеткен.
“Ел ... ... ... ... ... ... ... сарынында терең күйзеліс сезіледі. Тіптен, не боларын күні бұрын
болжай ... ... ... ... ... да жоқ ... ... жалықпай сұңқылдап, талмай қайталайтын сырлы саздан
аңғарасыз.
“Ел айырылған” күйін Мұхитов Ғұбайдолланың ... ... ... рет
А.В. Затаевич нотаға түсірген. Сондай–ақ, толық, көркем нұсқасын 1964 жылы
Құсайынов ... ... ... Т. Мерғалиев нотаға түсірді.
Асан айтқан нақыл сөз, Асан ... ... ... әрине, өте көп
болған.
Бізге соның ... ... ғана ... ... Асан ... дені:
“Құйрығы жоқ, жолы жоқ құлан қайтіп күн көрер,
Аяғы жоқ, қолы жоқ ... ... күн ... аяқ ... қаздар қайтіп күн көрер,
Шыбын шықса, жаз болып таздар қайтіп күн көрер”,-
іспеттес нақыл, толғау түрінде келсе керек. Бұл ... адам ... ... жан иесі мақұлықтардың бәрінің тіршілігі толғанатқан, көне заманда
өмір сүрген көне философ-гуманисттердің типіндегі ... Асан ... ... ... аты ұрпақ аузында құрметпен аталған адам ... ... иесі ... ... ... хан ... ... Оның бізге жеткен толғаулары түгел
дерлік Әз–Жәнібек ханға арнайы айтылған. Алайда Асанды сарай ақыны деуге
болмайды.
Халық ... ... ... ... қария қашан да ханға
жағынбай, жарсақтанбай тура сөйлеуші еді” делінеді.
Бұл сөздің ақиқаттығы Асан ... ... хан, мен ... ... ... ... ... бар,
Аймағын көздеп көрмейсің,
Қымыз ішіп қызарып,
Мастанып қызық терлейсің,
Өзіңнен басқа хан жоқтай
Елеуреп неге сөйлейсің”,-
дейді ол Жәнібек ... Асан өмір ... ... ... ... ... ... шонжардың қолынан келген іс емес. Бұл – Асанның Асандығы ... ... ... Асан ... ... жоқшысы. Асан мұңы – халық мұңы. Оның
атына жалғанған Қайғы деген анықтама ... ... ... ... ... авторы, өзі діндәр Құрманғали Асанның
“Қайғы”аталу ... ... ... ... Бұл – ... ... ... қабыспайды. Асан қайғысы бақиды, ахирет жайын ойлағаннан туған
қайғы емес. Асан мұңының ... ... Оның ... ... ... ... жаны ашығандық, өмірге көңілі толмау бар. Асан
қайғысы – ... ... ... болашақтың қамын ойлағандықтан туған
қайғы. Сондықтан да өз толғауларында ол үнемі халық атынан сөйлейді.
Бажайлап оқысақ, Асан ... тек сол ... ғана тән ... ... ... ... ... белгілі тарихи оқиғалардың
елесін көреміз.
“Асанқайғының шығармалары өз тұсының айнасы, ол өз дәуіріндегі қазақ
халқының мұңын, тілегін ... - деп ... еді Б. ... ... ... ... болмағанмен, Асанқайғы ата – мекеннен
ат құйрығын үзіп, ұзап кетуді онша қош көрмегені ... киік ... ... ... ... ... ... асын жейтұғын
Жемде кеңес қылмадың,
Жемнен де елді көшірдің.
Ойыл деген ойынды,
Отын тапсаң тойынды,
Ойыл көздің жасы ... ... ... елді ...... ... отқа семірген,
Екі семіз қолға алып,
Ерлер жортып күн көрген
Еділ деген қиянға
Еңкейіп келген тар жерге,
Мұнда кеңес қылмадың…
Асан атына байланысты кең ... ... бірі – ... ... ... ... толғау. Мұнда Асанның өз тобының мүддесін көздегенін көреміз.
Қазтуған жырау (XV ғасыр)
Қазақ әдебиеті төлбасыларының бірі - Қазтуған ... ... ... ғасырдың 20–30 жылдарында Еділ бойында, қазіргі Астрахань облысының
Красный Яр қаласының маңында туады. ... ... ... шыққан
Қазтуған Еділдің салалары Ақтұба, Бозан бойын жайлаған түркі тайпаларының
рубасы көсемі, әскербасы батыры болады. Дешті– ... 15 ... ... созылған бұлғақ кезінде оның кімдерді ... не ... – ірі ... ... жырларын шығарушы жорық жырауы, әрі нәзік
лирик ақын болған. ... өз ... өмір ... ата ... туған ел
жайлы және әскери тақырыптағы сан алуан ... ... ... мол
мұра қалдырды. Бұлардың дені сақталған. Қазтуғанның біздің дәурімізге
жеткен ... ... ... ... болмыс, тіршілік, өзін
қоршаған орта туралы түсінігін ... ... ... ... ... кемелдігі мен әсемдігі көне дәуірдегі қазақ поэзиясының ... ... ... ... ұлттық баяуы қанық,
афоризмдерге, көркем ... бай, өр ... ... ... ... ... ... жатады. Қазтуған Сүйінішұлының
тек қана ақындығын ғана біз айтпай–ақ, ол өз ... әрі ... ... әрі биі, әрі ... ... Сегіз қырлы, бір сырлы. Мұның бәрі өзі
туралы бір толғам жырдан айқын көрініп тұр:
“ Бұдырайған екі шекелі,
Мұздай үлкен ... ... ... ... шайы оққа ... қойдың көсемі,
Сөйлесе қызыл тілдің шешені,
Ұстаса қашағанның ұзын құйрығы,
Қалайылаған ... ... ... отты би ... ... ... бұта ... азуы,
Бидайықтың көл жайқаған жалғызы,
Бұлт болған айды ашқан,
Мұнар болған күнді ашқан,
Мұсылман мен кәуірдің
Арасын бұзып өтіп дінді ашқан –
Сүйінішұлы Қазтуған ... ... ... терең ойлы да, “таза далалық поэзия!” – дейді
жазушы, әрі зерттеуші Мұхтар ... Иә, бұл ... тек ... тілінде ғана
сұлу, қазақ оқушысына ғана түсінікті. Мұздай ызғарлы ауыр сауыт киген батыр
көтермелеу үшін өзін ... ... ең ... ең ... ... ... тағыны ұстар ұзын құрық, ақ орданы сүйеп тұрған әшекейлі сырық,
жас бураның тал қайзар өткір азуы, қыранның жембасар ... ... те, ... та ... ... ... да, ... да салмақты,
іріктеліп, екшеліп алынған образдар. Осы жылдардан Қазтуғанның жорықшы,
жауынгер ... ... ... Сонымен бірге жыраудың эпосшы
болғандығы да аңғарылады. Қазтуған – Қазақ ... ... ... ... айды ... ... ... ашқан”,-
деп шалқыған Қазтуғанның білегінің күші қаншалық болғанын біз білеміз, ал
ақындығына келсек, оның мұндай сөздерді ... ... ... ... ... ... ... заманымызға аттары ғана ... аңыз ... ... ұлы ... ... ... Құл,
Сыпыралардың поэзиясы жайында ештеңе айта алмаймыз. Бізге шығармаларымен
жеткен бірінші ақын – осы ... ... ... ... поэзия
қандай дәрежеде еді, оның туу, қалыптасу, даму кезеңдері қандай болды – бұл
жөнінде, өкінішке қарай, ... бір ... айту ... ... Алайда тақырға
шөп шықпайтыны сияқты суреткер де өз ... ... өзі туа ... нәр ... әдебиет - әрине, көшпенділердің көне поэзиясы,
Кекі–Бұға, Сыпыра жыраулардың жалғаулары.
Қазтуғанның нақыл тақпақ, жыраулық ой ... ... ... ... ... ... дем тартар,
Сусыным қанға қанар деп.
Арғымақтың баласы,
Арыған сайын тың жортар,
Арқа мен қосым қалар деп.
Арқа дария толқын ... ... ... ... ... ... ердің баласы
Жабыққанын білдірмес,
Жамандар мазақ қылар деп”,-
іспеттес жолдары жыраулық поэзияның бізге жеткен ең ескі үлгісі. Бұл жерде
үлкен ақыл ... кең ... ... бой ... ... ақындық қуатын танытатын шығарма – оның туған
жермен ... ... Бұл ... ... бүкіл қазақ поэзиясына азық болған
образдарды ұшыратамыз.
“Алаң да алаң, алаң жұрт,
Ағала ордам қонған жұрт,
Атамыз біздің бұ Сүйініш
Күйеу болып барған ... ... ... ... түскен жұрт,
Қарғадай мынау Қазтуған батыр туған жұрт,
Кіндігімді кескен жұрт,
Кір – қонымды жуған жұрт,
Қарағайдан садақ будырып
Қылшанымды сары жүн аққа ... ... ... ... ... оқушысын баурап алатын ерекше бір күш бар сияқты. Аңдап
қарасақ өзгеше ештеңе де жоқ, ... сөз ... ... осы
қарапайым сөздердің өзінде адамды елітер, ерітер ... ... ... ең ...... ... ғұмыр кешкен, өзінің туып,
өскен елі, жері. Сондықтан да Еділ қымбаты, сондықтан Еділ қиып тастап ... ... ... ... ... махаббатында шек жоқ, бұл сезімде тіпті
фәнилік емес бірдеңе бар.
Қазтуған поэзиясы – ... ... ... таза сәби ... Бұл поэзия номадтың санасының қаншалық ... ... оның өзін ... әлі адам қолы ... табиғат туралы
түсінігінен елес береді, өмірге көзқарасын білдіреді.
Табиғат аясындағы ақкөңіл ... ... ... сонымен қатар балаңдығымен бізді таң қалдырады.
Жырау туғызған кейбір суреттер мен образдарға біз ... ... ... ... ... үлкен кісінің ... ... ... - ... жөнінде айтылған өлең жолдарына назар аударайық:
“Шырмауығы шөккен түйе таптырмас,
Балығы көлге жылқы жаптырмас,
Бақасы мен шаяны
Кежідегі адамға
Түн ұйқысын таптырмас”, -
деген ... қас ... ... ғана ... мүмкін еді. Сүйкімсіз шөп
шырмауықтың қалыңдығы, адамға тыныш ұйқы ұйықтатпайтын бақа–шаянның ... ... ... ... ... ... бір белгісі
іспеттес.
Ақынның мына ... ... ... ... ... ... сен салдың,
Хайырлы болсын Сіздерге
Менен қалған мынау Еділ жұрт”,-
деп, Еділ ... ... ... ... ... ... береке, тыныштық
тілеумен аяқталады.
Шалкиіз жырау. Қазақ жыраулық поэзиясының атасы – Шалкиіз Тіленұлы
1465 жыл ... ... ... ... ... келеді. Болашақ жырау үш
айлығында анасынан айрылады да, нағашы әжесінің қолына беріледі. Сөйтіп,
Шалкиіздің Дешті–Қыпшақ жерін жайлаған түркі руларының бірінен ... бір ... жуық ... жөргектен басталады.
Мұсылманша жақсы білім, сахара салтымен тамаша тәрбие алған ... ... ... ер жетті – бұл жағы белгісіз.
Тек айдынды аламан ғана емес, арқалы жырау ... де ... ... ... ... ... ... бидің төңірегінен көреміз.
Шығармаларына қарағанда, осы кезде жырау бірде әскери ... ... ... ... қатарында Қырым, Терістік Кавказ, Дон бойын тегіс
аралап шығады. Алайда, ... ... ... ... ... ... Темір өлгеннен соңғы жерде жырау Мұса ... ... Өз ... ... ... ешқайсысынан сыртқары қалмаған
Шалкиіз Ноғайлыда XVI ғасырдың 40-жылдары басталған Жүсіп пен ... ... ... ... ... ... дұшпандары тарапынан қуғынға, достары тарапынан күндеуге
ұшыраған жырау көп ұзамай нағашыларымен біржола араздасып, ... ... ... Шалкиіз бір ғасырға жуық жасап, 1560 жылдарда қайтыс ... ... ... туындылары көңіл пернесін дөп басар әсерлігімен,
кезегенін орып түсер өткірлігімен, аз ... көп ... ... сұлу ... ... асау серпімді қуатымен ерекшеленеді.
Жыраудың ғасырлар көгінен өтіп, біздің дәуірге жеткен шағын көлемді, шымыр
толғауларынан көне ... ... ... дүние танымы, адамдық
табиғаты, мінез ... ... ... ... ... ... уағы ноғай ордасының әміршісі Темір бидің
төңірегінде өткендігі байқалады.
“Тіленшіұғлы ... би ... ... жете ... бұ ... би ... соңыратын
Тұқылдықтан тарсылдап,
Үзілер болғай сол мүйіз”,-
дейді жырау өзінің Темірге арнай айтқан ... ... ... ... ... ... би – ... тарихшыларына да
белгілі адам. Анонимді “Шейбани-намадан” оның ... ... ... ... ... бірі эмир – эль – ... яғни ... көреміз.
Қасым сұлтан маңызды мәселелердің бәрін Темірмен кеңесін қана шешеді
екен. Темір 1480 жылы ... ... 1485 жылы ... ... мол ... Өмірінің соңғы кезеңінде Темір – Москваның одақтасы. Оның ... ... ... ... роль ... сол кездегі орыс
жылнамаларынан айқын аңғарылады.
Шалкиіз мұрасынан біздің заманымызға жеткені – 600 жол ... ... ... ... шығарған әлденеше жүз мың шумақ өлеңнің бір мың жолдайы
ғана сақталғаны сияқты құбылыс.
Алайда Шалкиіздің әдебиетіміздің тарихынан құрметті орын алуы ... ... ... осы санаулы шумақтардың өзі–ақ жеткілікті.
Қолда бар жырлар бұдан төрт ғасырдан астам ... ... ... ... ... ... жайында толық түсінік бере алады.
Шалкиіз – жырау, жырау болғанда өлеңмен не қарасөзбен сөйлеу ... ... ашса ... ... ... жыр ... берген жыраудың
классикалық үлгісі.
Дүниеде ненің болсын шегі бар, импровизациясының аты–импровизация.
Ақын ... ... ... ... ала ... ... ... айтылған
өлеңде мін болмай тұрмайды; бұл сөз алдымен шығарманың көркемдігіне, содан
соң ойлылығына ... ... ... орта ... Арабстан
ақындарының өзі экспромтпен ... ... ... жөндеп, өңдеп
отырған.
Шалкиізге дейінгі жыраулық поэзия қандай күйде болды – біздің бұл
жайында ... ... ... ... шөп ... хақ. Шалкиіз
жырлары сияқты құдіретті поэзия ақындық өнер дамып, кемеліне келген кезде
ғана тууы мүмкін еді.
Шалкиіздің ... ... ...... ... ... және ... аттары да жетпеген.
Бірақ Шалкиіз поэзиясы өзіне дейінгі үлгілерімен салыстырғанда
заманның озуының, ... ... ... ... ... ... – бала мінез көшпендінің ой–армандарын көрсететін, табиғат
жайындағы түсінігінен елес беретін–ді.
Көшпендінің ... ... ... ... ... ... ... Қазтуған поэзиясының қасиеті де осында еді.
Ал Шалкиіз ... ... ...... ... молдығы.
Жыраудың кейбір пікірлері – біз үшін қарапайым ақиқат, ал оның кейбір
сөздері құрғақ мораль сияқты ғана әсер ... ... ... бен ... төрт ... ... тұрғанын естен шығаруға болмайды.
Доспамбет жырау XVI ғасырдың 90-жылдарының орта шенінде Азау ... Сол ... ... ... ағысын, Азау маңын мекендеген Кіші Орданы
билеуші әскери ... ... ... ... ... заманы мен
ортасының талабына сай ... ... алып ... ... ... ... ... білгені, Стамбұл мен Бақшасарайда да ... ... ... ... ... ... да қаныққаны аңғарылады. Өз
заманындағы талай әскери жорыққа қатысқан жауынгер ... ... ... ... көп ... бірінде, 1523 жылдың бас кезінде
Астрахань түбінде қаза табады. Өмірмен қоштасқан сәтінде Доспамбеттің ... ... да ... ... жырау (XVII ғасыр) Бортоғашұлы XVI ғасырдың соңғы ширегі, XVII
ғасырдың алғашқы жартысында өмір ... ... руын ... ... ... ... ... Жиембет Еңсегей бойлы Ер Есімнің Кіші жүздегі ел
басқарушы биі, ... ... ... атқарады. Есімнің көрші
хандықтармен арадағы ... ... ... ... Жиембет әсіресе 1620 жылы ... ... ... ... жауды ойсырата жеңуіне мұрындық болады. 1627 жылы Қазақ Ордасы
құрамынан бөлініп, өз алдына тәуелсіз хандық құрғысы ... ... ... ... басу кезінде де Жиембет елеулі роль атқарады. Алайда,
көп ... ... ... сөз ... ғана ... кіші жүзде дербес
билік құра бастаған Жиембеттің өзі де ханның ... ... ... ... бір ... ісін ... ... деп санаған Есім бұл
мәселеге Жиембеттің өзін де іліктіреді. ... ... ... ... ... Бір ... ... Жиембет сол айдауда өледі, енді
бір деректердің айтуынша, жырау 1643 жылы Есім хан ... ... ... ... ... оралады.
Ақтамберді жырау (1675-1768) Сарыұлы 1675 жылы Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... жырау жамағайын
туысы Бердіке деген батырдың қолында өседі. Ақындық талантын тым ерте, ... ... ... ... 17 ... бастап қазақтардың Орта Азия
хандықтарымен ... ... ... ... ... ... көпке танылады. Талай рет өлім аузынан қалады. Бірде, ... жау ... ... өлім жазасы орындалар қарсаңда ғана қашып
құтылады. 1723 жылы ... ... ... жеңіліп, бүкіл оңтүстік
және шығыс ... ... ... ... ... батыр, Орта жүздің
рубасы ақсақалдарының бірі еді. Батыр жырау өзінің белсенді ... ... ... де жоңғарға қарсы күресті ұйымдастырушылардың бел ортасында
болады, қазақ жасағының алдыңғы сапында ... ... ... ... ... босаған шығыс бетке қайта қоныстану кезінде Ақтамберді
қазақ руларын атамекенге біржола ... ... зор ... атқарады.
Батыр жырау тоқсан үш жасында, 1768 жылы қайтыс болады. Жыраудың жартылай
құлаған күмбезі қазір ... ... Абай ... «Жданов» совхозының
шегіндегі Жүрек Жота деген төбенің басында тұр.
Тәтіқара ақын (XVIII ғасыр) Қостанай өңірінде, Сарыкөл маңында туып-
өскен. Ақын ... ... ... және бір ... ... ... болғанына қарамастан, өмір бойы жоқшылық тақсіретінен құ тыла
алмаған тәрізді. XIX ғасырдың орта ... ... ... ... ... ... ... ретінде қатысқан Тәтіқара көне ... ... ел ... ... ... туралы, жұрттың рухын
көтеретін үлкенді-кішілі жырлар айтумен қатар, өз жанынан күнделікті әскери
өмірге қатысты, ... ... ... ... ... ... ... отырған. Бұл елгезектік өз ... ... ... арасына кең тарауына жол ашады. Тәтіқара, әсіресе,
1756 жылы қазақ жерінің шегіне ... Цин ... ... ... ... өлеңдері арқылы мәшһүр болады. Біздің заманымызға қарбалас
шақтарда, от-жалында туған ... ... ... ... жетті.
Бұқар Жырау (XVIII ғасыр). Бұқар жырау (1668-1781) қазақ поэзиясының
тарихындағы ең соқталы тұлғалардың бірі ол ... 1668 ... ... әкесі Қалқаман батыр, сірә, ел билеуші шонжар емес, жеке ... ғана аты ... адам ... ... ... ... ... қандай
өмір мектебінен өткені туралы нақты деректер жоқ. Біз тек оның тым ... ... ... хан ... ... билердің бірі
болғанын білеміз. Алайда, Бұқардың Тәукеден соңғы әміршілермен тіл ... ... ... ... ... ... ... айтуына
қарағанда және өз шығармаларынан да көрінетіндей, Бұқардың, тіпті ... ... ... аты да болмайды. Жырау алпыстан асқанша осы жарлы,
кембағал халде күн кешеді. Алайда, ... ... ... ... жай ... ... ақылшы аға емес, мемлекет істеріне елеулі ықпал етіп отырған
қабырғалы биге, өз заманының ұраншысына айналады. Жырау бір ғасырдан ... 1781 жыл ... ... ... ... Баянауылда, Далба тауының
етегінде.
Жанкісі Би (XIX ғасыр) XVIII ... ... XIX ... ... жасады деп шамалауға болады. Ақын Арқада туып-өскен және өз
заманының ділмар ... бірі ... XIX ... ... жартысында,
аумалы-төкпелі заман кезінде Қоқан билігіндегі Сыр ... ... ... Ел ... Жанкісінің қоқандықтар қолынан өлгені және өлім арты құн
даулаған үлкен толқынысқа ұласқаны туралы дерек сақталған.
Махамбет Өтемісұлы (1804-1846) 1804 жылы ... Орал ... ... ... ... ақынның әкесі Ішкі Ордадағы ауқатты, ханға жақын,
ықпалды адамдардың бірі ... ... ... ... ... ... ... нақты мәліметтер жоқ. Алайда, архив ... ... ... ал орысша тілге де, ... да ... адам ... 1824 жылы Ішкі ... ханы ... жиырма жасар Махамбетті
өзінің баласы Зұлқарнайынмен бірге Орынборға жібереді. Ақын хан ... ... ... ... жылдай тұрады. Алайда, көп ұзамай-ақ Махамбет
сезікті адам ретінде біраз уақыт Калмыков бекінісінде тұтқында отырады.
1836-1838 жылдары Батыс Қазақстанда екі ... ... ... ... ... ... көтерілісі шыққан кезде Махамбет көтеріліс
көсемдерінің бірі ғана ... оның бас ... ... ... ... де, ақындық таланты да көтеріліс қызметіне жұмсалады.
Көтеріліс жеңіліске ұшырап, Исатай қаза тапқаннан соңғы ... де ... ... ... ... ... ... бұқараны қайта көтермек
әрекетінің бәрі де сәтсіздікке ... ... ... оның ... ақынның өз басын жою жайын ойластыра ... ... ... ... ... бірі ... сұлтан жіберген
женденттердің қолынан, 1846 жылы 20октябрь күні қапыда қаза табады. ... ... ... ... ... ... ... деген жерде.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Міржақып Дулатов шығармаларындағы елдік рух8 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев8 бет
Абай Құнанбайұлының өлеңдерінің тәрбиелік мәні8 бет
Абылай хан7 бет
Абылай хан өмірі21 бет
Абылай хан, әбілмансұр (1711-1781)63 бет
Ақтамберді жыраудың өмірі жайлы деректер17 бет
Бұқар жырау мен Дулат Бабатайұлының тәлім тәрбиелік идеялары7 бет
Дулат Бабатайұлы өмірбаяны3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь