Мектеп бағдарламасы шеңберінде аспаптық музыканы қолданудың әдіс-тәсілдері

Кіріспе
Өзектілігі. Бүгінде мектеп окушыларына ұлттық музыка өнерін, әсіресе бастауыш сынып окушыларына аспаптық музыкаға қызығушылығын арттыру мен оның тәрбиелік негізін тереңірек меңгеру қажеттігі туындап отыр. Бұған негіз ретінде Р.Жәрдемәлиеваның, М.Балтабаевтың, А.Райымбергеновтың, Ш.Құлманованың бастауыш сыныптарна арналған әдістемелік бағдарламасын атап өтуге болады. Ол оқушының талғамын, эстетикалық тәрбиесін, көркемдік қызығушылығы мен шығармашылық қатынасын арттыруға ықпалын тигізуде.
Қазақ халық муызыкасы, дәстүрлі көркем мәдениетін жетілдіру мақсатында пайдалану жолын қарастырып, педагогикалық мүмкіндіктерін ашып көрсеткен ғалымдарымыз. С.А.Ұзақбаева, М.Х.Балтабаев, Т.А.Қышқашбаев, Ж.З.Өтемісов, Р.К.Дүйсембінова, Ұ.А.Асанова, М.А.Оразалиева және т.б.
Ұлттық музыка өнерінің бала тәрбиесіндегі мүмкіндігіне ағарту ісінің көптеген қайраткерлері . Н.К.Крупская, В.Сухамлинский, К.Д.Ушинский ж.б. аса мән берген. Осы аспаптық музыка негізінде орындалатын күйді тыңдатудың тиімді тәсілдері қарастырылады. Күйдің ерекше қасиеттерін ашып көрсеткен академик А.Қ.Жұбановтың еңбектерін ерекше атап өтуге болады.
Сонымен, оқушыларды аспаптық музыка негізінде оқытудың педагогикалық проблемалары және оны қолданудағы тәрбиелік сипатын ашудың маңызы зор.
Мақсаты — бастауыш сынып окушыларын аспаптық музыкаға қызықтыра отырып тәрбиелеудің педагогикалық тиімді жолдарын теориялық тұрғыда негіздеп, әдістемелік жағынан қамтамасыз ету.
Объектісі — бастауыш сынып оқушыларымен жүргізілетін тәрбие ісінде аспаптық музыкалық тәрбиелік сипатын саралау.
Зерттеу пәні — бастауыш сынып оқушыларына аспаптық музыканың тигізетін тәрбиелік ықпалын қалыптастыру.
Зерттеудің міндеттері: . бастауыш сынып оқушыларының тәрбиелік сипатын саралауда ұлттық ойлау және болмысын қалыптастыру;
        
        Кіріспе
Өзектілігі. Бүгінде мектеп окушыларына ұлттық музыка өнерін, әсіресе
бастауыш сынып окушыларына ... ... ... ... мен ... ... ... меңгеру қажеттігі туындап отыр. ... ... ... ... ... бастауыш сыныптарна арналған әдістемелік бағдарламасын атап
өтуге болады. Ол оқушының талғамын, эстетикалық ... ... мен ... ... ... ықпалын тигізуде.
Қазақ халық муызыкасы, дәстүрлі көркем ... ... ... ... ... ... ... ашып көрсеткен
ғалымдарымыз- С.А.Ұзақбаева, М.Х.Балтабаев, ... ... ... ... және ... музыка өнерінің бала тәрбиесіндегі мүмкіндігіне ағарту ісінің
көптеген қайраткерлері - Н.К.Крупская, ... ... ... мән ... Осы ... ... негізінде орындалатын күйді тыңдатудың
тиімді тәсілдері ... ... ... ... ашып көрсеткен
академик А.Қ.Жұбановтың еңбектерін ерекше атап өтуге болады.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... және оны қолданудағы тәрбиелік сипатын ашудың маңызы зор.
Мақсаты — бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... ... жолдарын теориялық тұрғыда негіздеп,
әдістемелік жағынан қамтамасыз ету.
Объектісі — бастауыш сынып ... ... ... ... аспаптық
музыкалық тәрбиелік сипатын саралау.
Зерттеу пәні — бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... міндеттері: - бастауыш сынып ... ... ... ... ... және болмысын қалыптастыру;
-аспаптық музыканы педагогикалық тұрғыда пайдалану. Дәстүрлі амал-жолдарын
айқындау, музыкалық ... ... ... талдап, жүйеге келтіру;
-аспаптық музыка арқылы бастауыш ... ... ... ... мен ... - философия, педагогика, өнертану ғылымдарының
жетістіктерін пайдалана отырып, ... ... ... ... идея — ... ... оқу-тәрбие процесінде аспаптық музыканы
қолдана ... ... ... ... тәрбиелік ісіне тигізер
ықпалын анықтау.
Зерттеудің кезеңдері:
I ... 2001 жылы ... ... ... атындағы өнер гимназиясында
педагогикалық тәжірибе жүргізілді. Онда ... ... ... ... ой ... ... кезеңде 2002 жылы осы өнер гимназиясында музыкалық ... ... ... ... ... жаңалығы — бастауыш сынып оқушыларына аспаптық ... ... ... ... ашып ... ...... сынып оқушыларына сыныптан тыс жұмыстарда
аспаптық музыканы пайдалану арқылы ... ... ... ...... ... арналған зерттеулерге сүйене
отырып қамтамасыз етілді.
Зерттеудің ... ... - ... музыкаға арналған күйлерді
қарастыра отырып, олардың ... ... ... ... ... ... ... негізгі екі тарау, қорытынды
бөлімдерден ... ... ... ... ... ТАРАУ
Мектеп оқушыларын аспаптық музыка негізінде оқытудың теориялық
мәселелері
1.1 Оқушыларды аспаптық музыка ... ... ... ... ... ... оқытудың өзіндік ерекшеліктерімен
мүмкіндіктері бар. Музыка пәнінің деңгейін көтеру, аспаптық ... ... беру ісін ... оның ... арттыру қажеттігі
туып отыр.
Халықтың музыкалық мұрасын жинап-теріп, оны зерттеу жолында артына
ұмтылмас із қалдырған ... ... ... өнер ... ... ... ... ғалымдардың ұлан-ғайыр
еңбектері халқымыздың игілігіне жарап, ұрпақтан-ұрпаққа тарап ... ... бұл ... ... ... сынып оқушылары әлдеқайда ... Бұл ... ... ... ... ... аспаптық
музыкаға деген саналы көзқарасын қалыптастыра отырып жүзеге асырылады.
Соңғы жылдары аспаптық ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстары қолға алына бастады. ... ... ... ... ... П.Шегсбаев т.б. атауға болады.
Республика ғылымы саласында жас ұрпақты халық музыкасы арқылы тәрбиелеу
мәселесі жан-жақты да, терең зерттеле бастады. Бұл ... ... ... ... және т.б.
Аталған еңбектердің әрқайсысы аспаптық музыка мәселесінің теориялық
негіздемесін қамтамасыз етіп, әрі ... ... ... белгілеуге үлес
қосады.
Сонымен оқушыларды аспаптық музыка негізінде оқытудың мәселесін
қарастыра отырып, ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөлінеді.
Педагогика ғылымының тарихымен мектептің қалыптасу кезеңдеріне тоқталар
болсақ, белгілі педагогтар оқу ... ... ... ... ... берді. Мысалы, Жан-Жак Руссо оқыту процесінде қызығушылыққа көп көңіл
бөле отырып1, "оқушының кез-келген материалына қызығушылығы болса, оны ... ... ... кете ... - ... Я.А.Каменский еңбектерінде танымдық
қызығушылықтың маңызын айқындайды, оқуға, білімге, қызығушылықты арттыруда
оқу материалының тиімділігін атап көрсетті2. ... ... ... ... келе "Ешбір қызығушылықсыз, тек ... ету ... оқу ... ол ... бойындағы білімге деген құштарлығын
жойып ... - деп ... XVII ... француз сенсуалистері мен материалистері Гербарт,
Кондильяк, Гельведций психология ... ... ... ... қызығу-педагогиканың ең негізгі ұғымы деген тұжырым жасады.
Белгілі психологтар С.А.Ананьин, ... ... ... т.б. ... "қызығу" ұғымына өздерінің түрлі
көзқарастарын білдіре отырып, "қызығушылық" — жеке ... ... ... ... ортақ пікірге келеді.
Педагог, музыкант Б.Асафьев "Музыка сабағындағы болып ... ... ... дамытудың ең негізгісі — оларды қызықтыра
білу" - деді4. Ал Д.Кабеловский "Музыкаға ... ... ... ... да оны ... ... ... үшін қажетті шарт. Сонда
ғана ол өзінің ... және ... ... атқара алатын болады. Ал
музыкаға қызықпаған,онымен айналыспаған, оны ... ... ... ... ... деу ... ұшыратпай қоймайды"3. Бұдан шығатын корытынды:
балалардың музыкалық аспапқа қызығу сезімін оятпай, олармен музыкалық сабақ
өткіземін деу бос ... Ал ... ... ... оған қызығу
сезімдері арқылы балаларға музыкалық ... ... ... ... ... әр аспаптардың ерекшеліктерін, ойнау тәсілдерін педагогикалық
негізде түсіндіру ... ... ... ойшылдары мен философтарының да, ... да ... тыс ... Олар ... танып білуде
қызығушылықтың роліне үлкен мән берген. Әсіресе балаларды ... ... ... ... әдіс жолдарын қарастырған.
Мысалы, Әл-Фараби "Философияны үйрену үшін ... ... ... ... ішкі ... әсер ете ... мұғалімнің оқыту
процесінде қызығушылықпен ынта тудыра білуі жөнінде пікір айтты: "Рухани
негізі түзу болса, оның ... ... ... ... ... нәтижесінде
шәкірттің ниеті әсер етеді, көңіл ... ... ... ... ... тәрбие беру туралы пікірі де өте құнды. Ол," егер бала - ... онда ол ... ... ынтасы мен қызығушылығы пайда
болып, басқалардан қалып қоймауға талпынады "7-дейді. Ғұлама Абай да ... ... ... ... ... ... мен ... (алған
білімі) туа біткен денсаулығына, психологиялық жан дүниесінің дұрыстығына
тәуелді дегенді айта келе, оқуға ... ... ... ... ... - білімді әуел бастан бала өзі іздеп таппайды. Басында
зорлық яки ... мен үйір қылу ... ... келе өзі ... ... тәсілдерін меңзейді8. Балалардың ... ... ... ... ... ... ... ғана жеміс
бере алатындығына халқымыздың ұлы ... ... сол ... ... ... ... көзқарастарында балаларды мектепке, сабаққа, кейіннен
ғылымға өз бетімен қүштарландыратынын сабақ ... ана ... ... ... ... мен ... ... мен
өлеңдер орынды пайдаланса, олардың білім алуға қызығушылығы арта түсетіні
айтылады .
Қызығушылықтың өнер-біліммен сусындауда ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде де
назар аударады.
Қызығушылыққа қатысты осы ұғымдарды пайдалана келе, оқушылардың
аспаптық ... ... ... ... бір іске белсене араласу
дағдысын қалыптастырады.
Аспаптық музыкаға деген қызығушылық жалпы білім беретін мектептерде ән-
күй пәні және сыныптан тыс ... ... да ... ... ... жүзеге асады. Бұл жерде, әлбетте, басты рольді ... ... ... ... ... Сөйтіп, жалпы аспаптық
музыка өнеріне деген ... ... ... ... ... өскелең ұрпаққа аспаптық музыканың тәрбиелік сипатын саралау орасан
зор роль ... ... ... ... музыканың дамуы халықтың
көп ғасырлық тарихымен оның тұрмыс-салтымен, мәдениетімен ... ... бір ғана ... ... ... ... халық бұқарасының рухани
творчествосының бағалы нәтижесі ... ... ... ... ... музыканың тәрбиедегі қазіргі кезде әрбір халықтың
мәдени және рухани мұрасына дұрыс көзқарасты қалыптастыру, оларды пайдалану
жолдарын іздестіру ерекше мәнге ие ... ... ... ... музыка арқылы тәрбие беру мәселесі бойынша
материалдар да бүгінгі мектептердің практикалық тәжірибесінде бар ... бұл ... ... ... ... әлі ... құпия емес.
Жоғарыда айтып кеткеніміздей аспаптық музыкаға окушылардың
қызығушылығын ... ... оның ... ... ұлттық
ерекшеліктеріне, шығу тарихына және сол аспаптарды қолдана ... ... және ... қалыптастыруына негіз болып отыр.
Жалпы музыканың тәрбиелік сипаты жөнінде шығыстың ұлы ойшылы, әмбебап
ғалым Әл-Фараби "музыкалық әуендер ... ... ... ... ... қалыптастыруда елеулі роль атқарады және музыка мен ... ... ... ... ... ... ... тәрбиеленуіне,
бойдағы нашар қасиеттен арылуына ықпал етеді"11 деп ... ... ... ... есту арқылы белгілі бір әуен ... ... ... ... ерекшелігін, әуеннің саздылығын, әсемділігін,
екпінін,ырғақ мәнерін, бояуын түсініп, өз тарапынан ... ... ... ... ... ... ғана ... туралы сөз
қозғауға болады.
Аспапты музыка өзіндік ерекшеліктерін бейнелей ... ... ... А.К.Жұбанов: "Халық аспаптарының ішектерінде ғасырлар
бойы ... ... - ... ... ... және ұрып ... ... туралы, қазақтың музыкалық
аспаптарын зерттеуші ... "... бұл ... ... қағу ... алып шығатын болған. Мұндай аспаптарға тән ... ... үрып ... аспаптардың көлемі үлкен, даусы зор.
Халық тұрмысында, сонау бағзы заманнан ... ... ... әр ... және басқа металл заттар қолданылған. Қазақ ... да ... ... ... ... алдырғандай болып ақыра-бақыра ... мен ... қоса ... күңгірлететін болған.
Оларды көбінесе музыкалық аспаптар даңғыраға, асатаяқ пен ... ... ... ... ... ... кейбір музыкалық ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
қасиеті мен тәрбиелік сипатын ашып түсіндіру ... ... ... ... іске ... ... ... көне аспаптарды жинау ісінің
таза танымдық тұғырымен бірге практикалық маңызы зор. Музыкалық ... ... оның ... тон ... ... ... ... кеңінен баяндалған. Қ.Мендіаяқова, Г.Қарамолдаева ''Мектепте
музыка тәрбиесін ... ... - ... ... сырнай, саз сырнай, үскірік тастауық,
керней;
Ішекті аспаптар — жетіген, шертер, ... ... ...... ... ... аспаптар — дабыл, даңғыра, кепшік,
дауылпаз,шыңдауыл, ... ... ... осы ... ... ... бере ... оқушыларды
осы аспаптар туралы жазылған аңыз-әңгімелерді мысал ету арқылы, қызықтыра
тәрбиелеуімізге болады.
Халық арасында көп ... ... ... келе ... ... ... — домбыра. Домбыраның мүмкіншілігі жөнінде Б.Сарыбаев былай дейді:
"егер бұрынғы ... көне ... ән, жыр, ... ... ... ... енді ... жеке шығармалар орындауға арналып, күрделі
аспаптар қатарына қосылды. Бармағынан бал тамған ... ... ... Құрманғазымен бірге Дәулеткерей, Тәттімбет, Сейтек,
Байсерке, ... ... ... күйшілер дүйім жұртты аузына қаратқан
екен. Бұлар небір ... ... ... шын ... өнер ...... ерте заманнан келе жатқан ең көне ... ... ... ... пайдаланып келе жатқан қобызы - ... деп ... ... оған екі қыл ішек ... Бұл ... ... әрідегі үніндей. Ол екі заманның сырын шертеді, алыс ... ... ... ... ... тарихы мен әдеби көне
ескерткіште Қорқыт ата есімімен тікелей байланысты. Қорқыт халық ... ... ... ... күні бұрын болжай білетін сәуегей, оның
тағдырын ойлап, түн ұйқысын төрт бөлген ... ... қыл ... ... ... музыкант, халықтың басынан кешірген не түрлі тарихи кезеңін
өлеңмен баяндаған жырау. Қобыздың аңыз күйлерімен оқушыларға түсінікті ... ... ... ... ... ести білу ... жандандыру
негізі көзделеді.
Қазақ халқының үрлеп ойнайтын музыкалық аспаптарының ... ... ... мен ... ... немесс қурайдан жасап
алып ойнай білген. ... ... ... ... ... құстарды, өзен-көлдерді суреттеуге арналған.
Казақ халқының ерте заманнан келе ... ... ... ... ... бірі — жетіген. Бұрауы жоқ, тегіс бетіне жеті ішек
таққан. Тиек ... жеті асық ... ... ... ... ... жылжыту арқылы келтіреді. Дыбыс ішектерді саусақтармен іліп-қағу
арқылы шығады. Шанағы тұтас ... ... ... ... ... ... Бұл туралы аңыз-әңгімелер халық арасында пайдаланып
келеді.
Сырнай деп музыкалық аспаптардың бірнешеуін атаған. "Сырнай" деген ... және "най" ... екі ... ... Қазақ тілінде "сыр" деген сөздің
мағынасы, мысалы, сырласу, "сыр ... ... "най" деп ... ... ... ... атаған екен. Сырнай ерте заманнан келе ... ... ... ... ... Ол өзінің жасалған затына қарай,
құрлысына қарай: саз сырнай, қамыс сырнай, мүйіз сырнай, қос сырнай немесе
сырнай болып ... ... XIX ... ... ... ... ... аты "гармоника", мұны "қағаз сырнай" деп ... ... ... ... ... ... саз ... мен үрлемелі сырнайға
ұқсас. Аспаптың қазақ ... кең ... оның ... халық музыкасының
үніне сәйкес келуі, әрі көшпелі ... алып ... ... ... ... осы ... аспабы музыка пәні сабағында оқушыларды ... ... ... ... өнер ... ... бірден-бір жиі меңгеріп, ойнап жүрген
аспаптарының бірі — шаңқобыз. Ол көне ... ... XIX ... ... бастап, қазақ жеріне белгілі болған. Шаңқобыз темірден, ағаштан,
кейде күмістен жасалатын, түрі уысқа сиғандай ... ғана ... ... тістің арасына апарып, ... ... ... тіл ... ... ... үн ... Тембрі әдемі, әрі нәзік аспап. Бұл
аспапты көбінесе әйел адамдар ойнаған. Кейде орындаушылар ... іліп алып та ... ... үрып және ... ... музыкалық аспаптар бүгінде мектеп
оқушыларының сүйіп ойнайтын аспабына айналды.
Асатаяқ - бұрын көбінесе диуана-бақсылар ... Оның ... ... ... ... салып, металл сылдырмақтары басына ілінеді. Олар
қоңыраулы, сақиналы ... ... ... ... құрамына қарай үндері
де өзгеше. Мысалы, алты қоңыраулы ... үні ... ... ... келеді.
Қоңырау — ерте заманда қылқобызшылар мен қобызшылар және ... ... ... ... ... ... коңырауды қылқобыз бен
домбыраның жоғарғы мойын жағына ... ... ... ... ... әрлі-берлі шайқап, шылдырлатып отыратын болған екен.
Тұяқтас - ұру арқылы үн шығаратын аспаптар тобына жатады. Ол ... ... оны ... ... ... ретінде қолдану үшін, бір
немесе бір жарым жыл уақыт келтіру қажет. Сонда ғана соққанда анық, таза ... ... бес ... ұшымен алақанға жеткізбей ұстап, екі шеткі
жиегін кезекпен жартылай ... ... ... соғу ... ... ... қолдану барысында балалардың ырғақ сезімін
дамытатын қарапайым жаттығулар жасаған тиімді. Ырғақ-қозғалыс ... ... ... ансамбльдің сипаты жөнінде алғашқы
түсініктер береді15. Ұрып ойнайтын аспаптың бірі — ... ... екі жағы да ... ... Ерге іліп қою үшін ... ... орнатылады немесе қайыс ілгешек тағылады.
Оқушылар арасында тағы да бір белгілі аспаптардың ... бар. ... ... ... ... ... ... жататындар: домбыра ,
балалайка, гитара, мандолин. Үрлемеліліге: ауыз ... ... ... және т.б. ... ... ... ... жатады. Сонымен қатар өзге халықтардың үрмалы аспаптарын да
қолданып келеміз. Бұл аспаптарға: бубен, ... ... ... ... ... ... ... қолмен болмаса таяқшалармен
ұрғанда ғана шығады.
Ксилофон - грек ... ... ... шығаратын ағаш". Ксилофон қаз-
қатар тізілген, қысқалы-ұзынды ағаштан жасалады. Ұзын ... - ... ... ... - ... дыбыс шығарады. Ксилофонның дыбысы басы
жұмыр келген екі таяқшалармен соғып ... ... ... Дыбысы құрғақ,
сақылдап, сыңғырлап шығады.
Металлофон — ... ... ... ... ... ... құралатын музыкалық аспап, дыбысы жұмсақ шығуы үшін ... мата ... ... үрып ... Оның тембрі қатты ойнағанда үні
ашық естіледі, ақырын ойнағанда — таза, мөлдір, сыңғырлап естіледі.
Румба - тегі ... ... ... ... би. ... ... ... сылдырмақ тағылған ағаш аспапты ұстай жүріп билегендіктен. Бұл ... ... ... Оны ... ... оң қолға ұстаған аспапты сол
қолдың алақанына соғу аркылы сан ... ... ... ... болады.
Маракас — тегі латын америкасынан шыққан, бос кокос жаңғағы сияқты
формада, ішіне тастың ұнтағы салынады. Оны ... ... ... де маракас
металлдан, ағаштан, пластмассадан жасалады.
Үшбұрыш - үрмалы музыкалық аспап. Оны темірден үшбұрыштап иіп жасайды.
Дыбысы нәзік, әрі ашық болады. ... ... ... ұру арқылы ойнайды.
Бубен — ежелгі Шығыс елдерінде ... ... ... үрмалы аспап. Ағаш
істелген дөңгелек шанақтың үстіне жұқа ... ... ... жан-
жағына екіден темір шылдырмақтар тағылады. Бубенді сілкілеу арқылы, қолмен
соғу немесе саусақтармен дірілдетіп ойнауға да ...... пен ... бар ... ... ... - ... музыкалық аспап. Ерте замандағы Испания мен ... ... ... — сылдырмақ ойыншық , орыстың ... ... Оны ... ... ... жүқа ... құрайды. Ойнаушы жіпті екі жағынан
ұстап сілку арқылы құрғақ дыбысты әр түрлі ырғаққа ... осы ... ... ... ... ... Бұдан өзге музыкалық
аспаптың толық мүмкіншіліктерін ашуға ... Ал ... ... ... ... ... ... мәселесі.
Бастауыш сыныптарда қарапайым музыкалық аспаптарды қолдану, балалардың
сол сабаққа деген ынтасын, сүйіспеншілігін, белсенділігін, жауапкершілігін
арттырады. Олардың музыкалық ... ... ... ... ... ... ... үшін сабақта қолданылатын
музыкалық аспаптар көлемі, салмағы жағынан ыңғайлы, ... ... ... ... ... Шығармашылық әрекет кезінде музыканы сергек қабылдау,
бірігіп орындау яғни ансамбль құру арқылы оқушылардың сезімі және ... ... ... ... ... ... отырып ойнау қалпын
қадағалау қажет. Аспаптарды меңгерудің ең ... ... ... ... ... дамытатын қарапайым жаттығулар жасау, әр аспаптың
ерекшеліктерін ескеру, орындалатын жаттығудың балалардың меңгеруіне жеңіл
әрі түсінікті болуын ... ... ... сайын оқушылардың аспапты меңгеруі шындала түседі.
Мұғалім әр әнді немесе ... ... ... ... оған
шығармашылықпен қарап, музыкалық аспаптарға лайықтауға болады, тек ол
шығарманың ... ... ... ... нені бейнелейді, композитордың
айтайын деген ойы не ... ... ... ... ... ... ... негізінде окушыларды ұйымшылдыққа, бірлікке, сезімталдыққа,
адамгершілікке баулыса, ... ... ... де ... жасаудың тиімді жолдарын белгілеу ерекше маңызды.
Эстетикалық тәрбие - өмірдегі табиғат пен өнердің әсемдікті ... және ... ... ... ... ... қалыптастырудың
нысаналы жүйесі. Эстетикалық тәрбиенің аса маңызды құрамы өнер ... ... ... ... тәрбиедегі ролі оның мәнімен өзіндік
атқаратын қызметімен анықталады. Себебі, аспаптық музыкасында көркем бір
образ бере ... ... оны ... ... ... ... ... эстетикалық тәрбиенің ішінде өте кең, сан қырлы ұғымды қамти
отыра, оқушыларға аспапты ... ... ... мәдени және рухани
мұрасына дұрыс көзқарасты қалыптастыру, оларды мектепте пайдаға ... ... ... ... ие болып отыр. Мұның бәрі, әлбетте, музыка
пәні мұғалімдерінің іскерлігінің ... ... ... Осы ... Б.ВАсафьев былай деп атап көрсетеді: "педагог-музыкант ... ... ... ... ... хордың жетекшісі ретінде,
музыкалық әдебиетті ... ... әрі оны ... ... ... ... өзін көрсете білуі тиіс"18.
Сонымен жоғарыда айтылған педагог-ғалымдарымыздың ой-пікірлері арқылы,
аспаптық музыканың ... ... ... ... мүмкіндігінің
жоғары екенін, олардың педагогикалық мән-маңызының бүгінгі таңда бұрынғыдан
да арта ... ... ... қызықтыра отырып тәрбиеленуін
қалыптастыруда тиімді құралы ретінде пайдалануға ... ... ... ... - ... ... негізгі кезеңі
Өнердің үлкен саласының бірі музыка. Дүниеде музыкасыз жер жоқ.
Шырылдап анасынан жерге ... бала ... ... Адам өліп ... ... ... кейінгілер ән арқылы зарын сыртқа шығарады. Данышпан ұлы ... ... ... ... ... ... жер қойнына кірер денең"
деп баға беріп кеткен. Бұлай болатын себебі музыка жәй ғана ... ... ... ... ... ... ол ... құбылыс, -деп жазды
белгілі композитор, академик А.Жұбанов19.
Жалпы музыканың маңыздылығын бастауыш сынып оқушыларына түсіндіруде
педагогикалық ... ... ... ... ... ... бүгінгі танда өнер түрлерінің ерекшеліктеріне
сипаттама бере отырып, оның мектеп окушыларының ... ... ... ... ... ... ... дамыту
жолдарын ашып көрсетуде сан түрлі реформаларын пайдаланып ... ... жас ... ... әсер етіп және ... ... әсер ... рухани жан дүниесін байытады, ... ... ... ... кеңейтеді. Адам жанына кешенді
әсер ету барысында оқушылардың музыкалық-эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... адам жанын эмоциональді толғандырып ойлау, есте ... ... қою, ерік күші ... ... қасиеттерін дамыту мен
қатар, тіпті дене тәрбиесінің жетілуіне де жан-жақты әсер етері сөзсіз.
Музыканың ғажайып ... ... ... ... ... ... ұлы ... деген еңбегінде, Ибн-Синаның ғылыми трактаттарында
айырықша аталып көрсетілген. "Белгілі бір ... оны ... ... ... ... біздің сезілген және қабылдаған нәрсеміздің
бәрінің еңбегімен ұқсас болады. ... ... да ... ... ... жетілмегендігіне байланысты... практикалық музыканың
өнердің түрлі бөліктеріне оқу-үйрену нәтижесінде қол жетеді" — деп жазды Әл-
Фараби20.
Сонымен ... ... ... ... ... шымдарымыздың
зерттеулеріне назар аударсақ, мысалы: "музыкалық энциклопедиялық сөздікте"
бұл жөнінде былай делінген: "Музыка дегеніміз - ... ... үні, ... ... ... ... идеологияның бір түрі"21.
Н.В. Гоголь "Скульптура, живописи және музыка" деген мақаласында
музыканың ... ... ... анықтама береді. "Музыка екпінге
толы, ол кенеттен, ... ... ... ... алып ... де, ... жаңғырығымен тұншықтырып, бірден оны өзінің сиқырлы дүниесіне
"сүңгітіп" жібереді. Музыка күй сандық ... ... ... ... ... әсер ... өне бойын билейді, жанын тебірентеді"22 десе, ... ... ... барысында музыка қашанда- болса- -адам қашанда
болса адам ... аса ... роль ... Оның ... ... әсер ... ертедегі уақыттан-ақ мәлім болды" — деп музыка тәрбиенің бір
құрамы екенін ... ... Ал ... ... ... ... ... музыка мәдениетінің маңызын
атай келе: "Музыка, әуен, музыкалық дыбыстар ...... ... ... ... ... жүрек пен жан тазалығының ... - деп ... ... ... ... - адам сезімінің нәзік ... яғни ... ... байланыс, қатынас құралы десек, ендеше өскелең ұрпаққа тәрбие
беруде музыканың атқаратын ролі аса зор. ... ... ... ... ... ... ... тәрбиесін жандандырьш, жағымсыз
касиеттерінің өршуіне тосқауыл бола алатын халық педагогикасына ... ... ... ... ... Ол үшін ... мол халық өнерімен ... ... ... әсер ... ... әндерімен бірге музыкалық аспаппен ойналған
күйлердің таным мен сезіміне берер ... мол. ... ... ... ... әлемдегі ең бай халық болып есептелуі тиіс, онық
халық әндерінің мазмұны мен ой ... әуен ... ... ... үлкен интелектуалдығымен, дарындылығымен байқатады деген"25 болатын.
Ал "күй" композитордың ішкі жан сырының айнасы десек, оның "күй" ... ... ... ... шабыт құдіреті жатады. Сол үшін де шақ ... ... ... ... құрметпен атаған. Аты аңызға айналған
күй атасы Қорқыттан бастап, өмірдің қыры мен ... күй ... ... ... мен ... күй ... айқын
көрінісі.
Сонымен музыкада халық дәстүрі, елдің тарихы, шежіресі, дидактикамен
терең үндескен философиялық ой-толғаныстары, жүрек тебірентер ғажайып ... ... ... ... алғаш мектеп табандырығын аттағаннан
бастап музыка сабағының маңыздылығын, жалпы ... ... ... ... ... ... ... жалпы
принциптері басшылыққа алынады. Ол оқушылардың танымдық қызметімен және
оқыту мақсатының заңдылықтарымен тығыз ...... мен ... ... ... оқытуды даму мен
тәрбиені бір-бірінен бөліп-жармай, бірге қарастырады. Оқытудың ... ... ... ұйымдастыру тәсілдерінің бәрі
алдымен балаға тәрбие беруді көздейді26.
Музыканы ... ... ... ... ... бір ... ... алып, сол принцип бойынша сабақ өткізу мүмкін емес.
Тиімді оқыту- оқыту процесін жоғары сапалы, ең озық ... ... ... ... Бұл принцип бір сарынмен, үнемі бір үлгімен
оқытуға, оқушыларға шектен тыс күш ... оқу ... тез ... ... ... ... айтқанда музыка сабағында тиімділік приципін
қолдану төмендегідей сәттерден тұрады:
-жиынтықты (нақтылық музыканы талдап, таңдап", тыңдамастан бұрын, ... ... ... ... ... ... көркемдік құралдарын жеке-жеке бөліп ... ... ... ... ... ... бақылағанын, басқа пәндер мен музыканың
арасындағы сабақтастықты ... оны ... ... ... ... ... басты мәселеге бағыттау;
-оқытудағы дифференциация (жіктеу) және индивидуализация ... ... ... ... ... ... сөздік қоры шектеулі немесе ән
әуенін бұзып айтатын оқушымен жасалатын ... ... ... ... ... жасау;
-басқару мен окушының өзін-өзі басқару арасындағы тиімді бірлік ... ... ... дұрыс бағыттап отыруы);
-жағдайды шұғыл реттеу және өңдеу, белгілі бір мәселені қорытындылау музыка
сабағының әр ... ... ... Ал, ... ... - жалпы
қорытындылау. Бұл ... ... ... ... дәрежеде
меңгергеніне көз жеткізе отырып бағалаймыз.
Ғылымилық принципке сүйеніп оқыту — берілген пәнді ұғымдар, ... мен ... ... ... ... табылады. Музыкалық
білім беру барысында — оқушының психикалық даму деңгейіне қарай, оның
физиологиялық ... Ол ... ... ... ... өтілетін
шығармаларды талдау жолдары біртіндеп күрделене түседі. ... ... ... ... ... ... ... болып тереңдей береді.
Сабақтың жүйелі өтілу принципі Жүйелілік пәннің ... ... ... ... ... ... тақырыптар бала білімінің
жүйелілігін қамтамасыз етеді. Бағдарламаның ... ... ... терең меңгеруіне жол ашады. Бұл арқылы жеке музыкалық аспаптың
немесе шығарманың, ... атын есте ... қалу ... ... музыкалық шығарманы терең сезімі мен тақырыпты жете ... қол ... пен ... ... ... ... айқындау
балалардың сезім органдары көрнекіліктер арқылы қабылданады. ... бірі — ... ... ... ... орындаушы артистің, шығарма мазмұнын ашатын суреттер мен
кестелер, музыкалық аспаптардың суреттері жатады.
Нота сауатын ... ... ... ... ... ... ... көрсету немесе дыбыстың ұзақтылығы мен биіктігін графикалық түрде
жазу музыканы жете ... ... ... Мысалы Л. Хамидидің "Қазақ
вальсін" тыңдау барысында ... ... жай, баяу ... жете
түсіндіру үшін оның ырғақтық ерекшелігін мынадай тік сызықтар мен ... ... ... оның ... құралдарының орны ерекше.
Соның бірі — тембр. ... ... ... тек есту ... сезіну барысында
қабылдайды.
Білімнің берік болу принципі. Сабақта өтілетін материалдар жоғарыда
қарастырылған принциптер негізінде түсіндірілсе ғана ... ... ... ... Бұл ... бойынша, ең алдымен ... ... есте ... ... ... ... музыканы жай
тыңдап, талдаумен ғана шектелмей, белгілі бір қимылдар ... ... ... ... күрделі музыкадан үзінді әуенді дауыспен
орындаса, өз ... ... ... ... ... ... әндерді өздері әр түрлі музыкалық ... ... өз ... ... ... ... ... салса, жеңіл әндерді өздері
әр түрлі музыкалық аспаптармен ... ... ... ... ... мол. ... оқушы жан-жақты таныған музыка есте ... ... ... өз ... мен ... басқа да
қабілеттерін көрсете алатындай тапсырмалар беру. Мысалы, ... ... сай өлең ... ... ... әнін ... ... талпыну,
тыңдаған музыка мазмұнына сай сурет салу немесе суреттер табу, өздігінен
қимыл-қозғалыстар ойлап табу, яғни оқушы өзі ... соны жете ... ... өз ... жеткені, оқушының талдай алу тәжірибесінің молайғаны.
Эмоциялық пен саналықтың өзара байланысы. Музыка ... ... ... музыканы саналы қабылдауға жол ашатын сәттердің бірі.
Оқушыдағы музыка әсерінен пайда болған ... ... ... ... ... ... ... түсінуге көмектеседі.
Эмоциялық ықылас бала бойындағы ынтаны зейінге бағыттайды. Оқушыларды
эмоциялық ... ... ... ... ... ... ... түсіндіру барысында көрінеді. Музыканың адамға әсері де,
әрбір адамның ... мен ... ... ... айтсақ музыканы
қабылдау, ойлау мен сезім арқылы жүзеге асады. Олай ... әр ... ... ... мен ... ... әр түрлі.
Әсіресе сезіне тыңдаған оқушы музыкалық көркемдік құралдарын ажырата
отырып, оның музыка мазмұнын жасаудағы ролін ... ... ... сай келу ... Бұл ... ... ... материалды тыңдауда көрінеді. Әсіресе үйретілетін ән мен музыканы
тындауда мұғалім оқушылардың шама-шарқын әр кез ... ... ... 5
балаға жеңіл, 3 балаға өте жеңіл, 10 ... ... ... жетеді, 10
оқушыға "ауыр" деген сияқты таңдау жасалып, сынып ... ... ... ... ... ... ... таңдальш алынады. Себебі,
оқушылардың музыкалық даму ... ... ... ... ... қалдырмай, әнді жақсы орындайтын оқушының жанына отырғызып, ... ... ... ... отыруға кеңес беріп немесе жеңіл музыкалық
аспаптарды (сылдырмақ, тұяқ, қоңырау т.б.) орындатуға болады. ... ... ... окушылардың арасында да тыңдаған музыканы жақсы талдай
алатындары жиі кездеседі. Сондықтан ... ... ... ... қатысып,
өз шамасына қарай тапсырмалар алып отырады. Сонымен музыканы оқытудың
негізгі ... ... ... ... Ол ... жас ... ... белгілі бір уақыт көлемінде өтіле ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі мектептерде
музыканы оқытудың әр түрлі формалары (бригадалы, лабораториялық, жеке дара,
сыныптық ) қолданылады. Олардың ... ... жеке дара ... ... - ... ... оқытудың жүйелі әдісі ретінде сақталып
келеді. Ал, жалпыға бірдей ... ... ... ... ... жүйеге көшті. Сабақ - тәрбие процесін ... ... Бұл ... тиімділігін өмір тәжірибесі көрсетіп отыр.
Сыныптық - сабақ жүйесі ... бір ... ... жас шамасы
бірдей болғанмен музыкалық даму дәрежесі, психофизиологиялық ерекшеліктері
әртүрлі болып келуі заңды ... ... ... ... ... көлемі бірдей болып келгендіктен сабақтың жан-жақты ойластырып
жоспарлануы және оның оқу-тәрбие талаптарына сай ... ... ... негізінен бастауыш сынып оқушыларын қамтитын
болғандықтан, мына проблемаларға ... ... ... ... ... танымдық және психологиялық ... ... ... өмірінде білім алудың қаншалықты маңызды екеніне көзін
жеткізу қажет. Бұл кезеңде ... ... ... ... ... ... осы ... балалар әсершіл әрі ұғымтал
келеді. Бала бастауыш ... ... ... ... ... әсерін қисынды да жүйелі баяндап, жанындағы адамдармен ешбір
қиындықсыз белсене ... ... ... ... білімін түсініп,
өмірде қолдана білуді талап ететін дағдыларды ... ... ... ... ... ... орта ... жүргізілетін өнер сабақтары
қоғамда болып жатқан құбылысты, жаңа ойды бала санасына басқа ... ... ... ... Өйткені өнер - өмір шыныдығы. Өмір шындығы
мектеп табалдырығын аттаған балаға ... ... ... ... ... ән-күй сабағының әдіс-тәсілдері үнемі жылма-жыл
өзгеріп, бала тәрбиесі ісіне жаңа ... ... ... да. ... жаңа
нышандар жаңа бағдарламалар тудырады. Осының нәтижесінде жер-жерде түрлі
жаңа бағдарламалар дүниеге келді. Бұл орайда М.X. ... " Елім ... ... ... ... Ә.Райымбергенов
"Мұрагер", У.Бекеновтың "Мұрагерлер" атты музыка бағдарламаларын атап
айтуға болады.
Осыдан ... ... ... Б.Сүлейменова біріге отырып
бастауыш сынып оқушыларына арнап ұлттық музыка негізінде ... ... ... шығарды. Ұсынылған әдістемелік оқу құралы мұғалімнің
музыка сабақтарын қалай өткізуіне бағыт-бағдар ... ... ... ... ... ... мен оқушының арасындағы байланыс
ескерілген.
Жалпы бағдарламаның мазмұны "ән-күй халық қазынасы" атты ортақ тақырып
аясында шоғырланған. 1, 2, 3, ... ... ... ... ... ... қамтиды. Авторлардың негізгі ойына сәйкес бұл тақырып І-
ІV сыныптардың әрбір музыкалық материалдарынан көрініс тауып, ... ... Олар ... ... ... ... ... |
|I ... |Сырлы да ... әуен |
| ... ... күй ... сынып |Ән мен күй-халық әні |
| ... ... ән мен күй ... сынып |1.Эпос сарыны. |
| |2. ... ... |
| ... ... |
| |4. Күй ... ... ... |Қос арна |
| ... ... ... ... ... |
Бағдарламаларға ортақ мақсат: музыка өнері арқылы рухани жағынан ... ... ... ... ... ... ... және оны
сүйетін халқымыздың ... мен салт ... ... ... және ... ... өнерін қадірлей білетін жеке
тұлғаны тәрбиелеу.
Ортақ міндеттері: халқымыздың музыкалық шығармашылығына ... ... оны ... тәрбиелеу және өз халқының әдет-
ғұрпы мен салт дәстүрлері жөнінде ... ... ... ... ... ... дамыту, оларды халқымыздың аспаптық
әншілік шығармашылығын эстетикалық ләззәт, әсер алуға ... ... ... ... ... ... ... көне заман
мен осы заманғы сабақтастық дәстүріне балалардың назарын аудару; ... ... ... ... болу, ырғақты сезіну, ести білу және
есте сақтау қасиетін тәрбиелеуіне назар аударылған; музыканы тыңдау және ... ... ... ... ... ... ... музыка
тындау және орындау барысында оған шығармашылықпен қарауға ... мен ... ... ... мен ... ... ... қарастыра келе
өнертануға, қазақ музыкасының тарихына, музыкалық-педагогакалық жұмыстарға
және бастауыш мектеп ... ... ... ... ... шет ... ... қатарлы музыкалық ісжүзілік
тәжірибелеріне қатысты ... ... ... ... он ... ... ізденісінің, бақылауының,
ісжүзілік тәжірибиесінің нәтижесінде жасалды. ... ... ... ең ... ... ... Ол балалардың жас ерекшелігіне
лайықтылығы мен сабақтастығы жүйелілігін тексерді. Ал ... ... ... ... ... мақсаты ретінде қазақ халқының әдет-ғұрпын, салт-
дәстүрін, өнерін қадірлейтін, оның ... ... ... ... және ... ... ... рухани бай жеке тұлғаны
тәрбиелеуге ... ... күй ... не ... сұрақпен басталған.
Күйдін, мазмұнына оны балаларға тындатудың аңыз әңгімелері айтылған. Күйдің
мәніне, түрлеріне, топтастыру ... ... ... ... жүйемен көрсеткен: төрт түлік малға арналған күйлер, арнау
күйлер, табиғатқа арналған күйлер, тарихи күйлер т.б. ... ... ... кім ... атты бір ... ... операсы берілген. Бұл музыкалық
ертегінің тәрбиелік мәні зор. ... аңыз күй ... ... ... ... ... ... нағыз азаматы болуға тәрбиелейді. Біз бұл
мәселеге практика кезінде көз жеткізген болатынбыз.
III - сыныпқа ... ... ... халқының дәстүрлі поэзиясы
мен аспаптық музыка өнерінің өзара байланысын көрсетуге ... ... ... ... "Алпамыс батыр" жыры, халық
арасына кеңінен тараған "Он үш жаман" атты ... ... ... термесі,
Тұрмағанбеттің "Жастарға өсиет" термесі, сондай-ақ Біржан мен Сара айтысы
және күй тартыс өнері ... ... мәні зор ... ... ... ... бір ... музыкалық сауаттылыққа негізделген.
ІV-сынып бағдарламасы қазақ және шетел композиторларының ... ... ... ... ... ... ... хор
поэмасы, вариациялар, опера сияқты күрделі музыкалық әлеміне таныстыруды
көздеген.
Сондай-ақ музыка тындау және ән айту ... ... ... бір немесе екі дауысты қарапайым әндерді нотамен ... ... ... ән ... ... ... ... сауаттылық,
шығармашылық тапсырмалар және басқа да қосымша іс-шаралар тәрізді музыкалық
іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ... ... енген қазақтың халық аспаптық
музыкасы төмендегідей міндеттерді басшылыққа ала ... ... ... ... ... тәрбиелік мүмкіндіктерін
толығымен пайдалану;
-күйлердің мазмұнын ашуда музыкатану, өнертану саласында жарық көрген
еңбектерді ... ... ... ... ... жас ерекшеліктерін ескере отырып, әр
түрлі қызықты әдіс-тәсілдерді пайдалану;
-күйлер туралы берілетін жалпылама түсініктемелерге баса ... ... ... ... шығарманың қысқаша мазмұны,
композитор жөнінде мәлімет, күйдін, шығуына себеп болған тарихи-әлеуметтік
жағдайлар, ... ... ... жөнінде мағлұлматтар т.б.);
-күйлердің мазмұнын, мақам-әуенін, баланың эмоциялық тұрғыда қабылдауына
көңіл бөлу;
-баланың тыңдаған күйден алған ... ... ... ... ... ... аспаптық музыкасына оқушылардың ... ісін ... ... психология және оқыту
әдістемелерінің жетістіктеріне ... ... ... ... ... ... ... сай, окушының қызығушылығын дамыту
мақсатын көздеу ыңғайында ... ... және ... жұмыстарын
жүргізу арқылы көрсетіп берді.
II ТАРАУ
Мектеп бағдарламасы шеңберінде ... ... ... ... Күй, ... ... және оны тыңдатудың тиімді тәсілдері
Күй өнері - қазақ музыка мәдениетінің ең жетекші жанры. Қазақ халқының
шытырман, тайғақ кешулі тарихи тағдырының ең ... ... ... ары ... ... ... ... өнер. Тамаша музыкалық сымбат арқылы өткен
тарихтан мол мағлұлмат ... ... хат. ... мол отыз ... ... ... тиым салынған кезде де күй тартылыпты.
Қазақ халқының музыка мұрасын ... және ... ... ... ... ... М.М. ... сияқты зерттеушілеріміздің қосқан үлесі мол. Олар халық мұрасының
қайнар көзін ашып қана ... ... ... больш келген әндер мен
күйлердің бар болмыс-табиғатын, нақыш-ырғағын ... ... ... ... ... ұсынды, шығармалардың шығу тарихын, мән-мағынасын жан-жақты
түсіндіріп берді. Ал осы ... ... ... келе жатқан
У.Бекбенов, А.Есенұлы сынды және т.б. ... ... ... ... ... өзінің атадан балаға жеткен, қадірлеп ... ... ... ... ... ... музыкалық өнері
болады. Ұлттық өнердің негізін қалаушылар - халық, сол ... ... ... ... ... ... күйлер жатады. Қашаннан күй мұрасы
ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Осы ... ... ... ... музыкасында күй жанрының пайда болуы жөнінен" деп
аталатын әйгілі мақаласынан бір ... ... ... ... шығармаларының ішіндегі ең ірі жанрының бірі ... ... ... ... ... басқа өлшеулері жағынан
қараған да да, күйлер халық музыкасының жетіскен ірі ... ... ... керек..."
"... Қазақта ән мен ... екі ... ... өзі ... жақсы ғана жетіскен сатыда тұрғандығын көрсетеді. ... ... бір ... ... музыка мәдениеті жетісе келе, бірінен-
бірі айырылып, вокал музыка, инструментал музыка ... ... ... ... ... ... ұшырайтын нәрсе.Бұл осы күнгі Еуропаның
симфониясы тәрізді"1 деп жазды.
Академик Ахмет Жұбанов "Ен ... күн ... ... аузынан шыққан "күй"
деген сөздің аспаптық музыкаға тән атау екені, оның түп-тамыры одан да ... ... он ... ... бері белгілі. Олардағы музыкалық
тілдің терендігі, асқан шеберлікті керек ... ... ... аңыз ... суреттеудегі программалық жүйесі Қазақстан жерінде
аспаптық музыка ... аса ... ... ... ... ... айғақ. Халқымыздың музыкалық қазынасында сары алтындай сандалкер күйлер
жүздеп саналады. ... сөз ... де, ... сөз ... де, екі шектен
естілген күй, ... ... ... дүниеміз"2.
Күйшілік дәстүр қазақ даласында кеңінен орын ... ... ... ... ... қарай неше-түрлі
қырларымен жалғасып келді. Күйлердің ... ... ... мүқтаж
зәруліктен туатындығын және өзгеше тарихи сипатын күйшілердің қозғаған
тақырыбы мен ... ... да ... ... де кең ... ... ... қазақ жұртының ең аяулы да ... ...... ... күмбірлеген, бірде тыңқ-тыңқ шертілген
ойлы дыбысы құлаққа жағымды, жүрекке жақын, оның күмістей сыңғырлаған үні
талай сырдың ... ... ... ... қос ... сан ғасырдың сан
алуан сипаты, ақыл ойы, көңіл күйі жатыр.
Ұлы жазушы Мұхтар Әуезов "Жалпы музыка ... ... ... ... ... ішкі ... ... білдіретін болса, солардың ең толғаулы, ең терең
сырласы күйі" деп, күйдің бейнесін сипаттап ... ... ... ... аса бір ... ... Сырлы әуенмен
сомдалған, көңіл тербетер қазақ елінің ... ... ... ... мен ... және ... зерттеушілерінің назарын
аударғаны мәлім. Бұған С.Рыбаков, ... ... ... т.б. естеліктері дәлел.
Ел ішіне танылған не бір дүлділ ... XIX ... ... ... Дәулеткерей, Тәттімбет, Қазанғап, Сейтек, Түркеш
және Динаның күйшілік өнерлері берік қалыптасып, күй ... ... ... ... ... операларындағы билер, тіпті кейбір хорлардың өзі халық
композиторларының күйлері негізінде ... Күй ... ... ... ... ... әсерлі, ойнақы ырғақ ... ... ... әсем ... ... үнмен әр жүректен жылы орын алады.
Е.Брусиловскийдің "Сарыарқа", А.Жұбановтың "Абай", Қ.Мусиннің
"Казақстан" атты ... ... ... ... бұл ... көз
жеткізуге болады. Сыдық Мұхамеджановтың "Шаттық Отаны", ... ... атты ... ... Кенжебек Күмісбековтың
"Фараби сазы", Нүрғиса ... "Ата ... ... ... қазақ күйлерінің симфониялық шығармаларының негізгі дәніне
айналған.Күй - ... ... асыл ... ... ... Міне ... қазақ халқының музыкалық мұрасының қаншама ұшан теңіз екенін, оның
болашақ ... ... ... аңғаруға болады.
Сонымен халық аспаптарында орындалатын шығармалар күй - деп ... ... ... ... әдіс-тәсілдеріне қарай төкпе және шертпе күй
тәрізді екі үлкен мектеп қалыптасқан.
Төкпе күйлер адуынды қарқынмен, ... ... ... ... ... ... жан ... баурап алады. Төкпе ... ... ... ... ... ... тарихи көрініс береді.
Шертпе күй дәстүрінің ерекшеліктеріне күйлердің ән тектес әуенді, сазды
және жұмсақ нәзік үнді болып ... ... ... ... әдістерін
жатқызуға болады. Олардың мазмұнына негізінен психологиялық суреттемелер,
терең толғаныстар бейнеленеді.
Әрине домбыра бәрінен ... ... ... ... ... ... ... шығарылған. Сондықтан да домбыраның тарту әдістерін).
айтып өтуді жөн ... ... ... ... ... жан-жақты
қырларымен танылады. Тіпті өлке ішінде, бір облыс ішінде орындау түрлері
бар. Мысалға Қазақстанның ... ... ... ... Міне ... ішінде
төрт түрлі орындаушылық дәстүрі бар. Оның бірі - Құрманғазыдан, ... ... ... - ... ... - Өскенбайдан келе жатқан
дәстүр.
Орындаушылық дәстүрі халыққа көп тараған күйшінің бірі ... ... ... ... көп. Соның бірі - оң қолдың қағыс
мәселесі. Күйлердің ... ... ... драмалық шиелісу, өсу, даму
кезеңдерін беру үшін бұл дәстүрдің оң қол қағысында басқаларда кездеспейтін
жайлар бар. Ол ... ... ... ... және ... күші.
Академик А.Жұбанов: "Құрманғазы ... ... ... ... мүмкіндігін "түбіне" дейін пайдаланған деуге болады.
Әсіресе бұл дәстүрдегі оң қолдың ... тек ... ... ... ... емес, кей кездерде фортепианоның педальдары есебінде пайдаланады"3 —
деп орындау шеберлігінің ерекшелігін атап көрсетті.
Қазақтың домбыра ... ... ... ... ... ... ... әдейі зерттелген еңбектер, кітаптар қазақ музыкасының,
оның ішінде аспап музыкасының тарихында үлкен орын алатын кесек мәселе.
Халық аспаптарының ... ... ... ... ... ... көп ... бойы бақсы балгердің қаруының бірі болып келсе, XIX
ғасырдан бері қарай. тек бақсының жын ... ... ... ... ... ... жайлы ызыңдай бастады.
Дәстүрлі ұлттық көне музыкалық аспаптарымыз халқымыздың ... ... ... ... мен ... күнделікті тіршілігі мен өмір
қарекетіндегі ұдайы қажеттілік пен сұраныста болып ... ... ... ... ... ... қыл ... ыспалы аспаптардың тарихы түбі
бір түркі тілдес халықтардың барлығына ... ... ... керуеніне сай
олардың бүгінге дейін бірнеше үлгі-нұсқаулары ... ... ... ... бірге жасасып келе жатқан қылқобыз аспабы.
Қобыздың дыбыс үніне, жасалу тәсілі мен сырт нұсқасына қарай: нарқобыз,
сымқобыз, бозаншы, егек, қобыз, иық т.б. деп ... ... ... ... ... ... ... өз тілдік ... ... ... ... ... ... ... таралу төркіні, отаны-Орта
Азия өңірі екендігін белгілі аспаптанушы зерттеушілер В.Виноградов, В.
Бахман, А.Эйхгорн т.б. өз ... баса ... ... ... ... ... оғыз ... тағдыры, болашағы туралы толғаулар
тудырған Қорқыт пен қобыз үнемі егіз. Қазақ олардың бірін киелі музыкалық
аспап, екіншісін бойына ... ... ... ... ... ... ... аспаптық музыкасында Қорқыт заманымен ... оның ... ... ... ... ... Ықылас арқылы жеткен "Қорқыт",
"Қазан", "Шыңырау", "Ерден" секілді бір топ шығармалар соның айғағы5.
Музыкалық сауаты жоқ халық ... ... ... ... ... ... әр алуан жағдайларға байланысты өздерінің ... ... қос ... ... ... мен ... әсем үндері арқылы тындаушы
қауымға "адамның күйі, жайы, ішкі жан ... ... деп ... ... орындаушы тындаушы қауымның арасында отырып, орындалатын
күйдің шығу тарихын, оның ... ... ... ... ... ... шығатын болған. Күйдің аты мазмұнына, ал мазмұны күйдің өз ... ... ... Оған ... Дина Нүрпейісованьщ "16-жыл", "Той бастар",
"Бұл-бұл", "Жеңіс", Дәулеткерейдің "Топан", "Қосалқа", ... ... ... ... ... ... ... т.б. туындылардың мазмұндары, ойналу ырғақтары ... сай ... ... ... ... ... ... шыққан музыка
үнін тындап, ерекше ләззәт алған орыстың белгілі ... ... ... "Уральское Ройсковое ведомости" атты газетінде былай деп жазды: "...
Құрманғазы ... ... ... ... ... сәл ... ... де,
бірден қүйқылжытьш, тарта жөнелді. Мен алғашқы кезде таңданып едім, кейін
оның домбыра тартысына қайран қалдым. Екі ... ... ... аспаптан
музыкаға ұқсас бірдеңе шығады ғой деп күтпеген едім, бірақ адам қабілетінің
күші сол емес пе, домбырадан соншалықты таза ... ... - ... ... әсем үнді ... көрсетті. Атап айтқанда, қоғамдық
тартыс пен халық көтерілісі, ... ... ... ... адамның бақыты мен қайғысы сияқты құбылыстардың барлығы ... ... үнді ... ... жан-күй сезіміне толқынды күй
салып, әсер туғызады.
"Қылқобыз пірі -Ықылас. ... ... ... жоқ музыкант, ұлы тұлға!
- деп атап көрсетті жазушы, ғалым М. Мағауин. Қобыз ... оның ... ... Ол ... ... ... мол сақталған сарқынды қоры. Ол қобыз
Ықылас қолында табиғатқа сиымсыз, тіпті кездесе ... ... ... ғұлама ойшыл Шоқан кітаптарынан бастап, Мұхтар ... ... ... ... ... ... Әбіш Кекілбаевтардың тарихи
кітаптарына үңілсек, ... ... ойлы ... ... ... ... эпикалық кең де терең тынысы адам қиялын таңғажайып ... ... ... көне ... жетелеп, Қорқыт сарынына барып тоғысады. Ежелгі
аңыз сөйлесе -Қорқыт өлімнен қашады. Ол өзінің күңіренісін, ... ... ... ... ... деп, аққу бейнелі сұлу үнді қобыз
жасап күй шалқытады. Ол ұлы ... ... ... ... ... ... тербетеді,адамды пәк сезімді, ізгілікті пейілмен
баурайды. Айға, күнге, жұлдыз ... ... ... көл сәулетіне
кызықтырады. Жан ләззаты болған мың ... үнге ... Оған ... түз ... ... толқиды. Арада қаншама ғасыр өтсе ... ... ... ... ... алған қобызым,
- дейтін киелі аспабы Ықылас қолында адамның ой, сезімінің шегі жоқ
байтақ әлемін ашып көрсетті7.
Қазақтың ... ... ... ең ірі ... композициялық
құрылымы жағынан халық музыкасының күрделі бір ... - ... ... халықтың басынан кешірген қасірет — таукіметі мен
әділетсіздікке қарсы күресіне, азат өмірді аңсаған асыл ... мен ... ... ... ... өрнек-бояуын тауып отырды. Тарихи,
әлеуметтік, лирикалық және т.б. күйлерде қазақ халқының тарихы, ... ... ... - қарекеттің түрлі жақтары және өнерге деген
елдің өзіндік ... ... сол өнер ... ... ... ... "Ақсақ құлан" (халық күйі), "Ақсақ киік",
"Сарыарқа" Қ. ... ... ... Қазақтың аспаптық
музыкасында халықтың қоғамдық өмір құбылыстарына көзқарасын ... де аз ... "Жез ... ... "Боз ... ... қаз", "Ақку"
(халық күйлері) және т.б.
Музыка іс жүзінде ... ... ... ... ... отырып, болмыстың бүкіл объектілі құбылыстарын ... ... ... ... Мәселен, аңыз күйлерде "Ақсақ құлан", "Тепеңкөк",
"Нариген" (халық күйлері), "Қорқыт", ... ... ... және ... ... кең ... ... онда ел қамын жеп жар құлағы жастыққа
тимеген ерлер туралы, халық ... ... бір ... ... ... ... ... баяндалады. Осындай аңызға байланысты туып, халық
арасына кең ... ... бірі ... ... хан". ... ... Жошы ханның жалғыз ұлы құлан: аулауға құмар екен. Аңшылықтың қауіп-
қатерін білетін әкесі ұлын аңға ... ... ... ... ... бір күні ... жасырынып, жалғыз аттанады. Айдалада құланның
қалың үйіріне ... ... хан ұлы ... ... ... ... ән ... алып құланды бір-бірлеп атып жыға береді. Қызығып жүріп ... ... ... ... ... ... ... енді қайрат қылар
қаруының жоғын сезген үйірді бастаушы ақсақ құлан баланы ... ... ... ... ... ... алған хан:' "Кім де кім
менің баламды өлді деп ... ... оның ... ... ... — деп ... таратады. Әкесі жаманат хабарды естігісі келмейді.
Ханның жарлығын ... ... ... ... ... жаманат
хабарды жеткізе алмайды. Бірақ, күндердің күнінде жасауылдарының бірі ханға
келіп: - ... ... ... ... ... ... алдыңызыға келуге
рұқсат сұрап тұр!" —деп мәлімдейді. Хан ... ... ... ... домбырашы кіреді Хан оған көрген-білгеніңнің бірін қалдырмай айтып
бер деп бұйырады. ... ... ... ... ... ... мына
домбыра айтып береді", - дейді де, күйін тарта жөнеледі.
Күйдің ... ... ... ... ... Хан ... жалғыз ұлы
әні-міне дегенше келіп қалады екен деген ойға кетеді. Әкенің бет-ажары
қуанышқа бөленіп, ... ... ... ... Тап сол ... домбыра азалы
күйге көшіп, сарнап қоя береді, екінші дауыс дербес естіліп, үстіңгі ішек
күңірене түседі, өзегі ... ... ... Ханның үнжұрғысы түсіп,
мойны төмен салбырап, бір пәленің болғанын іші сезеді, әлгіде ғана ... ... ... ... ... Сол ... домбырашы үйір-үйір құланды
көріп, хан ұлының қуана салған ... ... ... ... ... суылдап
ұшқанын, қашқан құланның тұяғы сарт-сарт соғып жер ... ... Бұны ... хан тағы бір соны ... ізін қуып ... Бағы ма, соры ма, ... хан ... тіліне жақсы түсінсе
керек. Домбырашы да "күйдің тоқ етері-мынау" — ... ... ... ... ... ... жан ... қылған адамның кеудесінен шығатын
үнді айнытпай салады да, тына ... Хан көз ... ... екі ... ... ... ... бойын қайта жинап алып, не де болса ... екі ... ... "Сен, ... ... ... артық көретін жалғыз
ұлымның өлімін естірткенің үшін жазықтысың!" — деп ... ... ... ... балқыған қорғасын құйғызады. Қара халықты қатігез
ханның қаһарынан құтқарып, ажалға ара ... күй ... ... ... осы.
Қазақ музыкасында "Ақсақ құлан" тәрізді күй де, оған ілескен аңыз-
әңгімелер де аз ... ... ... ... ... күй ... күйші аңыздың мазмұнын қысқаша баяндап өтеді. Ал мұның өзі домбыра
репертуарының қаншалық бай ... ... ... ... ... ... түсінуін едәуір жеңілдетті. Қазақ халқында күйдің байлығы,
оның орны, рухани өмірдегі ... ролі ... ... ... ... ... бағалы пікірлер айтып кетті. Ал казақ
музыкасының алғашқы қомақты жинаушысы Александр ... ... ... ... осы жанр ... ... асыл ... жазып кетті. Берген
түсінік сөздерінде қазақ күйлерінің ... ... ... даму,
құрылыс жақтарынан орыс және европалық профессионалды аспап музыкасының ең
жоғарғы үлгілерімен теңеп, өзінің таң-тамаша ... ... ... ... ... ... дәстүрі болмаса, аспап
музыкасының жүздеген адам таңқалатын үлгілері болмаса, сол аспаптарда
ойнауды ... ... ... ... ... ... ... қобызшы,
сыбызғышыларымыз болмаса, олар ғасырдан ғасыр көше отырып, өздерінің
шәкірттерін тәрбиелеп, атадан ... ... ... ... ... осы ... халық аспаптары саласындағы жетістіктеріміз өзінен өзі
келмеген болар еді" — деп жазды.
Сол сияқты оқушыларды ... ... ынта ... арттыру үшін қуыршақты
пайдалану арқылы орындау тәсілі қолданған. Оған ... ... ... ... мысал бола алады.
Ал біздің мақсатымыз аспаптық музыканы оқушыларға сабақта пайдалана
отырып, оны ... ... мен ... ... кіріп бойды алар
Жақсы ән мен тәтті күй,
Көңілге түрлі ой салар.
Әнді сүйсең менше сүй,
- деген Абай сөздерін еріксіз еске ... тура ... ... ... ән ... күй, біріншіден, адамның рухани шабытын арттырады, серпілтеді,
екіншіден, көңіл ... ... ... ... ... ... ... ерлікке, батырлыққа бағыттайды.
Әрине бастауыш сынып оқуышаларына күйді тыңдатып, олардың рухани
тәрбиесіне ерекше назар аударылуы ... біз ... ... ... ... ... ... жүргіздік. Оның нәтижесінде оқушылардың ерекше сезіммен ... оған ... ... байқалып отырды. Төменде сабақ жоспарын
ұсынып отырмыз:
Ұлы күйші - Құрманғазы
Сабақтың тақырыбы: Ұлы күйші ... ... ... ұлы күйші - Құрманғазының ... ... ... ... ... ... сазды үнімен таныстыру.
Сабақтың білімділік мәні: Ұлы күйші -Құрманғазы арқылы ... ...... да ... үнін ... Оқушылардың музыкалық
сезінуін, есте сақтауы мен ести білу қабілетін дамыта отырып білім беру.
Сабақтың дамытушылық мәні: ... ... ... ... ... ... ... бейнеленуі мен оның өмірі мен
байланыстылығын түсіндіре ... ... ... мәні: Құрманғазы күйлерінің өршіл рухы, тарихи мәні
арқылы оқушыларды отансүйгіштікке, адамгершілікке тәрбиелеу.
Көрнекілік: Көрнекілік ретінде ұлы ... ... және ... аспабы.
Үнтаспаға жазылған күй әуендерін пайдалану. Аты аталатын басқа да ... ... ... |Сабақтың барысы ... | |ік ... ... ... |Ұлы ... ... ... қандай тапсырма берілді? Балалар, біз өткен |күйші |
|сұрау. ... ... күй және ... күй дәстүрімен |Құрманға|
| ... ... Ал, ... ... ... |зының |
| ... ... ... |
| |Ұлы ... –Құрманғазы ... ... ... ... ... ... ... күйінің классигі |аспабы |
| ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... | ... ... ... атақты халық күйшілері | |
| ... ... ... | |
| ... ... үйреніп,орындаушылық | |
| ... ... ... ... көне | |
| ... Оны көп ... бері ... | |
| ... ... ... ойнаған дыбысы | |
| ... ... ... ... Оның ... | |
| ... үні тала ... ... ... | |
| ... ... қос ішекте сан ғасырдың сан | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... бірі-"Кішкентай", "Ақбай", "Ақсақ | |
| ... ... ... ... ... "Адай" | |
| ... ... азат ... ... ... | |
| ... өмір ... езушілікке қарсы өшпенділігі| |
| ... ... біз ... ... | |
| ... ... тыңдап көрелік. | |
| |Бұл ... не ... | |
| ... ... көз ... не ... | |
| |(Өз ... ортаға салу.) | |
| |Бұл күй ... ... ... ... | |
| ... аялы ... көз ... әкеледі. | |
| ... ... кең ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... шешем, аман бол", "Кісен ашқан", "Той | |
| ... т.б. ... шығу ... бар. ... | |
| |біз ... Дина ... ... | |
| |"Той ... ... ... ... Динаның ұзату| |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... кездесіп, күй тартуы, оны кішкентай | |
| |қыз ... ... ... күй ... деп ... | |
| |Осы ... ... "дәл солай" деп жауап | |
| ... ... ... аты ... екен. (Күй| |
| ... | |
| ... күй ... ... ... әсер | |
| ... | |
| |(Өз ... ... ... | ... бөлім |Балалар, сонымен қатар Құрманғазы күйлеріне | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| |О, ... ... ... бас ... | |
| ... жоқ ... ... босқа үйде. | |
| |Сен ... ... ... | |
| ... ... ... ... | |
| ... ... | |
| |Осы ... ... ... ... | |
| ... кеткен ұлы күйші - Құрманғазы. Осы | |
| ... ... | |
| ... ... ... болдың неге, | |
| |Күй ... ... ... ме! | |
| |Сыр ... ... жөнелесің, | |
| ... тиіп ... ... – | |
| ... ... ұлы ... шығармашылығының сырын, | |
| ... ... ... берген сияқты. | ... ... ... ... ... үйде ... орай | |
| ... салып келулеріңе болады. Өзге де күйшілер | |
| ... үйде ... ... жазып | |
| ... ... ... ... сабақ аяқталды.| |
| |Сау ... | ... ... ... аңыз ... ... да ... жеңілірек болып
келеді. Аңыз туралы әңгімелеп және күйдің мазмұнын тындайды. Аңыз домбыра
аспабымен жақын танысуға да ... ... ... да ... ... ... ... балалармен бірге әңгіме ұйымдастырып, олардың ойын
ортаға салады. Келесі сабақ жоспарымыз:
Қобыз атасы — Ықылас
Сабақтың ... ... ... ... ... ел-аузына тараған Қорқыттан кейінгі, қобыздың
құдірет үнін бізге жеткізген Қобыз атасы — Ықыластың өмірі және ... ... ... ... ... ынта қабілетін нысаналы
және жүйелі дамыту, музыкаға тебіреніп-толғана білуді, оны түсінуді сіңіру.
Сабақтың дамытушылық мәні: ... ... ... және ... мұрасына
дұрыс көзқарасты қалыптастыру, оларды патриоттықа, адамгершілікке баулу.
Күйлердің ұғым-түсініктері арқылы сана-сезімдеріне ... ... ... ... ... атасы — Ықылас" атты тақырыпта, оның аңыз
жолдарын ... ... ... ... ... тәрбиелеу. Қазақ
халқының ой-арманының музыкада бейнеленуі мен оның өмірімен байланыстылығын
түсіндіру.
Көрнекілік: Ықылас ... ... ... аты ... ... ... ... ... | |к ... ... ме ... ... ... Үй ... ... кім жоқ? ... |
|тапсырмасы |Үйге қандай тапсырма ... ... |
| ... ... тапсырманы сүрау) Қазақтың |аспабы, |
| ... ұлт ... |аты |
| |Иә, ... ... ... ... | |
| ... музыка _аспаптары мен танысқан | |
| ... Ал кім ... | |
| ... ... ... ... бөлінеді? | |
| ... | |
| ... ... ... ... ... | |
| |саз ... ... ... ... | |
| ... | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... ... шаңқобыз; | |
| ... | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... | |
| |-Өте ... Біз осы ... ... өз| |
| ... ... ... | |
| ... | |
| |Ал, енді ... жаңа ... | |
| ... ... ... деп ... | |
| ... ... ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... ... ... | |
| ... ... —Ықылас кім? | |
| |-Ол ... адам ... ? | |
| ... 1843 жылы ... ... ... | |
| |аты ... жеті атасынан бері қобыз тартып | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... | |
| ... Ықылас кереге басында ілулі | |
| ... ... қара ... алып ... | |
| |да ... ... Мұны ... ... ... |
| |өзі ... ... ... ... 15-16 | |
| ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... әңгімесін естиді."Ажалға | |
| ... ем ... ... төрт ... | |
| ... ... дауа таба алмай, жер ортасы| |
| |"Жер ... ... ... | |
| ... жасап, оны желмаясының терісі-мен | |
| ... ... ішек ... Сөйтіп, | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... Бір күні ... ... ... | |
| ... екен дейді, ажал қара жылан болып | |
| ... ... да, ... ... дүниеден | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... қалып қойыпты. Міне, бүл | |
| ... ... ... | |
| ... көркем дыбысын жарыққа шығарған | |
| ... ... ... "Жезкиік", "Ерден", | |
| ... т.б. | |
| |Ұлы ... ... ... жан ... | |
| ... ... ... адам ... ... |
| |да әсер ... ... екен. | |
| ... өз ... ... ... ... | |
| |біз ... ... ... ... | |
| ... "Жез ... күйі жайьтнда әңгі-месіне | |
| ... ... ... бір ... | |
| ... ... ... кен ... | |
| ... мен ... жез киік туралы әңгіме | |
| ... ... ... жез киік жа | |
| ... ... өсіру қамын ойлаған | |
| ... ... Ол тау, ... ... | |
| ... ... ... кең ... ... |
| ... өзі жыртқыш андардан паналайтын| |
| ... ... ... ... | |
| ... ... көзіне аман сақтайтын, | |
| ... ... ... ... | |
| ... әсем бояуымен мақтанатын. | |
| ... ... жез киік ... | |
| ... ... дұрыс көздетпейді, | |
| ... ол кең ... ұзақ өмір ... | |
| ... ... күйі- жазық, еркін далаға деген| |
| ... ... ... ... | |
| ... шапшан жүрісі домбыраның | |
| ... ... ... ... | |
| ... әсерленеді. ("Жез киік" күйі | |
| ... ... өз ... ... | |
| ... Қазақ халқының ән-күйін бізге | |
| ... ... ... қобыздың құдіретті | |
| ... ... | |
| ... ... - Ықылас күйлеріне арнап | |
| ... өз ой ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... ... үйде ... | |
| ... ... ... | |
| ... ... ... бүгінгі сабақ | |
| ... | |
| |Сау ... | ... біз ... ... күйлерді тындап, қабылдау жөнінде ертеден
қалыптасқан дәстүр бар екенін ... ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсіддерін қолдану оқушылардың танымын
қалыптастыруға мол мүмкіндік туғызары сөзсіз. ... борі ... ... ... ... ерекшеліктерін ескере отырып,
тыңдатылады.
2.2 Күй - тәрбие құралы
Бастауыш сынып оқушыларына музыкалық эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... Қазақ
күйлерінің ерекшеліктері, көркемдік бейнелері арқылы, олардың эстетикалық
талғамдары мен сезімдерін жетілдіру, ... өнер ... ... ... болу ... ... дамытуды қамтитын міндеттерді
жүзеге асыруды көздейді.
Күйдің балаларға берер әсері мол ... біз ... ... ... ... мектептің балаға мінез-құлықтың ... мен ... ... ... ... ... жасауына
байланысты. Ал оған музыка сабағы бірден-бір ... бола ... ... ... ... сынып оқушыларына тындатуда, түсіндіруде әрине, оларды
қызықтыра отырып тәрбиелеу маңызды орын ... ... күй ... ... болған, яғни тыңдаушы күйдің саз сарынын, әуендік
табиғатын, құрылыс-бітімін саралай білген. ... ... ... ... ең ... ... ... баурайды. Күй түсінетін тыңдаушы
сол күй өзегіндегі ойға орай алуан түрлі сезім мен әсерге бөленеді.
Осыдан ... ... ... оқушыларының көңіл-күйінде, бойында пайда
болған сезім баланың санасына көп жағдайда ... ... деп ... ... идеалды түрде бейнелеудің ең жоғарғы формасы.
Педагогикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... бар ... ... тәрбиені қалыптастырудың неғұрлым тиімді ... ... ... бәрі ... ... адамгершілік,
эмоциялық-эстетикалық тәрбие беруге жәрдемдесумен қатар, олардың жан-жақты
музыкалық ... ... ... қабілеттерін дамыту
міндеттерін алға қояды. В.А. ... ... сәби ... ... ... жүрекке жеткізе білсек, егер дыбыстардан бала адам
сезімінің сан қырлы реңкін сезіне білсе, ол ... ... ... жетуге болмайтын сатысына көтеріледі"... ... ...... торбиелеу емес, ең алдымен адамды тәрбиелеу", деуінде үлкен
маңызды шындық ... ... ... ... болмасын оның адам жанына әсері мол,
эстетикалық ... ... ойын ... ... ... ... ... болмасын автордың өз тындаушысына айтайын деген ... ... ... сол ... ... ой ... ... дамытады,
дүние сұлулығын сезінеді. "Талант деген табиғатқа жақындау"- деп Л.Толстой
айтқандай, музыка қаншама талантты болса, ... ... адам ... ... түседі11.
Ақылдының сөзіндей ойлы күйді
Тындағанда көңілдің әсері бар, ... ... Абай ... күй ... ... мәдениетіне баулудың
тәрбиелік құралы болып табылады. Сондықтан да ... ... ... ... ... орын ... ән-күйді киелі, қасиетті, рухани азық деп түсінді. Оны
көздің қарашығындай сақтады. Ауызша жаттап, қолма-қол ... ... ... ... ... жолмен қалдырьш отырды.
Оқушылардың бойында жалпы адамзаттық қалыптармен гуманистік, моральдық
(қайырымдылық, ... ... ... ... ... және т.б.) ... ... қасиеттерді сіңіріп, олардың өзара
қарым-қатынас мәдениеті мен зерделік-танымдық қасиеттерін ... ... ... ... Жалпы адамзатқа тән ізгілік қасиеттер өз әке-шешесін,
ауылын, отанын сүюден, ұлттық өнер мен ... осы ... ... ... - ... мәдениетіне баулудың бірден-бір құралы. Қазіргі таңда музыка
өнерінің түрлерін, олардың ... ... ... ... салу — ... күн талабы. Музыкалық білімді жүйелі түрде
дамыту барысында ұлттық сана иірімдері айқындала ... ... ... ... ... берілді. Соның
арқасында мектептерде музыка тарихына жете назар аударылып, оқушының ... ... ... ... кәсіптік білім талаптарын қойып отыр.
Мысалы, музыка тілінің құралдары (нотаны меңгеру,дыбыстық ... ... ... ... ... т.б.) ... ... мағұлматтар,
жекелеген авторлық шығармалардың туу тарихы, шебер орындаушылардың
музыкалық шығарма ... ... ... ... қосу ... ... ... да әрдайым ескеретін мәселе - бала ... ... ... ... отыру, жинақтап көрсету, ол білімнің
баланың жеке ... ... ... ... ... әсер ететінін ғылыми дәлелдермен түсіндіру.
Оқушының музыканы дұрыс қабылдау қабілеті ... ... ... ... оқу ... нәтижесінде оқушылардың музыка
қабылдаулары дамытылады. Бұл қабілеттің ... ... ... ... ... бір ... ... орындауға үйрету,
әнді, күйді жай тыңдамай, ... ... ... ... ... оқушылардың бәріне бірдей тән еместігі проблемалық сұрақтарды
туындатып отыр. Музыка ... ... ... ... ... "Балалар музыканы нақ мәнінде қабылдап, ол ... ... ... ... ғана ол өзінің ... және ... ... ... деп ... ... мәдениетін, құнды эстетикалық талғамдарын
қалыптастыруда, оның музыкалық ... ... ... мектептің
атқарар маңызы зор. Өмірдің асқан әсемділігін түсініп, қабылдай ... ... ... ... ... қызықтыра отырып, қоршаған ортаның
әсемдігін естіп, ажырата бағалай білуге бағытталған. Музыкаға үйрену ақыл-
ой, имандылық, дене тәрбиесі мен ... ... ... ... ... сабағы белсенді тыңдау бейнелерінің
даму процесін, тану, ... ... ... жаңа ... ... ... байқап, шығарманың көркемдік құрылымын байымдап, мәнін
түсіндіреді. Музыканы қабылдау ... ... ... ... ... жоғалып, қиын жүйені ұғыну пайда болып, оқушылардың
шығармашылық қабілетінің, көркемдік талғамының ... жаңа ... және ... ... ... ... ұғымын барынша
жан-жақты жетік сипаттауға, мектеп ... ... ... ... ... шарттары, әдіс-тәсілдері мен амал-жолдарын
бағдарлауға ... ... ... ... ... отырып тәрбиелеуді қалыптастырудың
тиімді әсері болып табылады. Оған оқушыларды ... ... ... ... ерекшелігі (әуен-сазы, ырғақ екпіні, бейнелігі, ұлттық бояу
нышаны) туралы түсінік ... ... ... ... ... көркем эстетикалық талғамын жетілдіреді.
Оқу-тәрбие ісінде аспаптың музыканы тиімді дамыту, музыкалық құралдардың
мәнерлілігін ашып ... ... ... ... тиімді құралы болып
табылады.
Аспапты музыка өнерінің білімінің тірегі ретінде жанрлық ... ... ... қызығушылығының белсенділігі артады. Ал қызығушылық
қасиеті эмоционалды сезімге толы өнер шығармаларындағы сұлулықтың ... және ... ... шығармалардағы көрініс беретін адамзаттық
рухани байлығын эстетикалық қарым-қатынастарын тани ... ... ... ... ... ... өз ... музыка өнерінің
тарихынан өзіндік жанрлық ерекшеліктерінен, салт- дәстүрінен ... ... ... ... береді және аспаптық музыканы
қолданудың практика кезіндегі сабақ ... ... ... ... ... дәстүрдің өзіндік ерекшеліктері мен
интонациясына ... және ... ... ... көмектесті, күйді
тындату бастауыш сынып оқуышыларының жас ерекшелігі мен психологиялық,
физиологиялы ерекшеліктерін ескере отырып, ... ... ... ... ... ... ... негізінде оқыту
мәселесі тәрбиенің маңыздылығы мен шығармашылығын айқындады.
Әдебиеттер:
|1. |Абай(Ибраһим Құнанбаев) |Екі ... ... ... ... ... |Аль-Фараби. ... о ... и ... -А., |
| | |1992. ... ... ... Б.В. ... ... о ... |
| | ... и ... - |
| | ... 42-бет. ... ... П.В. ... ... ... |
| | ... 1970. ... ... М.Х. ... және ... ... |
| | ... 1989. ... ... У. |Күй - ... ... ... У. |Күй ... ... ... 1975 ... ... Б. ... ... - ... |
| | ... -А., 1981,42 бет ... ... Б. ... симфонияға дейін.-А., 1996 |
|10. |Есенұлы А. |Күй - ... ... —А., 1996. ... ... ... сапары.-А., 1976,21-бет |
|12. ... ... ... ... |
| | |1962, ... ... ... ... пернесі.-А., 1975, 10-бет. |
|14. |Жұбанов Қ. ... ... күй ... |
| | ... болуы жөнінен. —А., 1960. ... ... Р ... ... ... ... |
| | ... мәселелері.-А., 1997,22-бет. |
|16. |Затаевич А.В. |1000 ... ... ... ... и |
| | ... 1963 ... |Кабелевский Д.Б. |Музыка және әңгіме.-А., 1989. ... ... Я А. |Ұлы ... |
| | ... 164-184 |
| | |бет. ... ... А. ... 1971, 121 бет. ... |Қобыз атасы-Ықылас |Жинақ.-А., 1993, 22-23 бет. ... ... Ш, ... М |Ән-күй бағдарламасы мен әдістемелік |
| ... Б. ... 1-2 ... ... ... Ә.Т. ... фольклорының тарихы.-А.,1991. |
|23. |Музыкалық-энциклопедиялық | |
| ... | ... ... В.М. ... ... тыңдап түсіну керек.-А., |
| | |1964, 14 бет. ... ... ... музыка тәрбиесін беру |
| ... Г. ... А., 1997, 41 бет. ... |Мерғалиев Т ... ... 1972. ... ... П. ... ... және ... ... |
| | |1996, 16 бет. ... ... П. ... нұсқау.-А., 1969. ... ... ... ... | |
| |сөз ... жобасы. | ... ... Ж. ... ... ... 1961, 351|
| | |бет. ... ... Б. ... ... аспаптары.-А., 1981, |
| | |117-118 бет. ... ... Б. ... ... аспаптары .- А., 1978.|
|33. |Сағынтаев П. Шәкірбаева А |Бастауыш сыныптарда музыкалық |
| | ... беру ... 1996, 7бет. ... ... В.А. ... ... В 3-4 т.т. І.М., 1979, 75 |
| | |бет. ... |Сухамлинский В.А. |О ... 1973, 278 бет. ... ... ... ... ... ... |
|37. |Ұзақбаева С.А. ... ... ... ... |
| | ... ... 1990 |
|38. |Ұзақбаева С.А. ... ... ... 1995. ... ... С.А. ... өнер өрісі.-А., 1988. ... ... 3. - 8-13 ... ... 1.- 67-74 бет. ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Радиожурналистика68 бет
Әл-Фараби және Ақжан Машани (Қасым Аманжолов порталынан)14 бет
Ақпарат және оны өрнектеудің жолдары6 бет
Бастауыш мектептің математика сабақтарында ұлттық және дидактикалық мазмұнды ойын есептерін қолдану арқылы оқушылардың ой-өрісін дамыту27 бет
Химияның ауыл шаруашылығындағы маңызы11 бет
Corel Draw программасын түрлі графикалық бейнелерді өңдеуге қолданудың әдістемелік негіздері21 бет
Аймақтық интеграция шеңберіндегі Араб Мағриб бірлестігі70 бет
Аспаптық талдау әдісі3 бет
Балабақшада сюжеттік-рөлдік ойындарды қолданудың тиімділігі8 бет
Баланың сезім эстетикасының дамуындағы музыканың рөлі20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь