Бастауыш сыныптарда Ы Алтынсариннің шығармаларын оқытудың маңызы

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ

1 . тарау. Ы. Алтынсаринің педагогикалық еңбектерінің тәрбиелік маңызы
1.1. Ы. Алтынсариннің өмірі мен педагогикалық қызметі
1.2. Ы.Алтынсарин шығармаларын бастауыш мектепте оқытудың педагогикалық маңызы

2.тарау. Бастауыш сыныпта Ы.Алтынсариннің шығармаларын оқыту әдістемесі
2.1. Ы. Алтынсариннің бастауыш сыныпта оқытылатын шығармалары
2.2. Ы.Алиынсариннің шығармаларын оқыт тәжірибесі

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ...............................................................
..................................3-5
1 - тарау. Ы. Алтынсаринің педагогикалық еңбектерінің тәрбиелік
маңызы
............................................................
...... 6-27
1.1. Ы. ... ... мен ... қызметі.............. 6-
15
1.2. Ы.Алтынсарин шығармаларын бастауыш мектепте ... ... ... ... ... ... Ы. ... ... ... ... 28-39
2.2. Ы.Алиынсариннің шығармаларын оқыт тәжірибесі...............40-
49
Қорытынды
............................................................................
......... ... ... ... ... ... ... ... «Жалпы ұлттық
татулық пен саяси қуғын-сүргiн құрбандарын еске алу», «Ұрпақтар бiрлiгi мен
сабақтастығы жылы» атты ... ... ... ... мен зұлматтың
зардабына ұшыраған қазақ зиялы ... ... ... ... ... ... халқының жасап жатқан тарих тағылымдарымен сабақтастыра
отырып жалғастыруға көзделген.
Кезінде қазақ халқының болашақ ... орыс ... ... ... ... Абай және ... секілді ұлы ағартушы – демократтар
тарихымызда өшпестей із ... Осы ... ... ... ... мен еңбегі орасан зор. Ол мәдениет пен білімнен артта ... ел ... ... елдің өнер білімін, техникасын игеруге шақырып қана қоймай,
сол игі істі тікелей жүзеге асыруға да ... үлес ... ... ... рет орыс үлесіндегі пәндік білім беретін мектептер ашып, оған ... ... ... ... өзі ... беріп, жаңа талапқа ... ... ... күш ... жасаған оқулық, ең алдымен, орыстың, қала ... ... ... ... мен ... ... әдіс ... негізделіп жасалды, бірақ ұстаз оларды талғам – талдаусыз, сол
күйінше ала салған жоқ, ... оған ... ... ... ... – танымына сәйкес етіп алды, өзі де осы талапқа орай
әңгіме, ... ... ... ... қосты. Сөйтіп, ұлы
ағартушы – ұстаз халқымызды білім бұлағынан сусындатып, өзге ... ... ... ... бар күш – ... білімін сартқа
жұмсады. Бұл бағытта тыңнан жол салып, соған бүкіл саналы ... ... ... ... ... ... бекіп
қалыптасуына В.В.Григорьев, Н.И.Ильминский, Я.П.Яковлев ... ... әсер - ... ... ... ... тікелей ақыл – кеңесі,
көмегі арқасында ол ... ... мен ... ... қана ... ... ... Н.Г.Чернышевский, Н.А.Добролюбов
тәрізді революционер – ... ... ... ... ... ... өз
хрестоматиясына үлгі етіп алады. Олардан көптеген ... ... ... ... ... Бiлiм ... ... «ҚР азаматтарының жаңа әлеуметтiк мiнез
құлқын қалыптастыру», «ҚР мәдени-этникалық бiлiм ... ... ... тұжырымдамаларында бiлiм беру iсiнде жаңа рухани-мәдени
құндылықтарды ... ... ... ... ... ... жасауда
қоғам мен тұлға арақатынасын «тұлға мен дәуiр қос бiрлiгiнiң» үндестiгiн
талап етедi.
Қазiргi қоғам алдындағы негiзгi мiндеттердiң бiрi – ... ... ... ... ... ... ... құрайтын жеке тұлға
бойындағы рухани құндылық бағдарын жетiлдiру– бүгiнгi ... ... ... мәселелерiнiң бiрi болып отыр. Сондықтан да, бүгiнгi өсiп келе
жатқан жастарға арналған ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын рухани ... ... ... жаңа ... ... ... ... Қазақ
халқының атадан-балаға жалғасқан рухани мұрасындағы құндылықтарды iрiктеп,
оны бүгiнгi жеке тұлғаны қалыптастыруға ... ... туып ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин
шығармаларын оқытудың маңызы ». деп алуға мүмкіндік берді.
Диплом жұмысының объектісі: – ... ... ... ... ... ... көзқарастары мен
идеялары.
Диплом жұмысының мақсаты: Ы.Алтынсариннің шығармашылық
мұрасына, ... ... ... ... отырып оны жүзеге асырудың
жолдарын айқындау.
Диплом жұмысының міндеттері:
1. ... ... ... ... ... ... ... мектепте ана тілі сабақтарында ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерді оқып танысу, ... ... ... ... ... ... , әңгіме.
Диплом жұмысының құрылымы ... екі ... ... ... ... тұрады.
1 - ТАРАУ. Ы.АЛТЫНСАРИННІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ЕҢБЕКТЕРІНІҢ ТӘРБИЕЛІК
МАҢЫЗЫ
1.1. Ы. ... ... мен ... ... ... - ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақ жерінде оқу-
ағарту ісін жүзеге асырған қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... ... ой-пікірлердің қалыптасуына үлес
қосқан көрнекті қайраткер. Ол жас ұрпақты тәрбиелеу мәселесіне ерекше көңіл
бөлді. Қазақ ... ... - ... ... ... болашағын ойлап,
балалар мен жас жеткіншектердің тағдырына терең үңілген ағартушы- ұстаз Ы.
Алтынсарин ел ... орын ... ... пен ... ... ... шықты. Сонымен қатар, Ресейде басталған азаттық қозғалыстың өрлеу
кезеңінде қазақ ағартушыларының демократиялық идеяларының ... ... ... ... ... сауаттылық пен білім беру ошағын орнатқан
Ыбырай халықтың мұң-мұқтажы мен арман- ... ... ... ... ... ... ... Алтынсарин Қазақстандағы әлеуметтік - педагогикалық ... ... ... мен ... ... ... ... қаланбақшы
алғашқы мектеп құрлысын, тұңғыш берілетін білімнің бағыт- бағдарын
айқындады, қалың ... оның ... мен ... ... ... жазуын қолға алды, бастауыш мектепке ... оқу - ... ... ... ... үстемдік құрған қоғамдық әділетсіздікке
қарсы болды. Надандық пен зұлымдық тудырушыларды әшкереледі. ... езгі мен ... ... ... ... ... айтылған жоғарғы идеялары жастарды рухтандырып,
халыққа жалынды үндеу ... Бұл ... ... бүкіл қауымға қағылған
алғашқы қоңырау еді. Ол ел- ... ... ... өнер-білімін, техникасын
игеруге шақырып қана қоймай, сол игі істі ... ... ... ... үлес ... ... ... тұңғыш рет орыс үлесіндегі ... ... ... ... оған алфавиті негізінде оқулықтар жазды, өзі
сабақ беріп, жаңа талапқа сай келетін мұғалімдер ... күш ... ... ... ... ... ... қаланды.
Ыбырайдың қоғамдық, педагогикалық, ғылыми ... ... ... ... В.В.Григорьев, Н.И.Ильминский, Я.П.Яковлев
секілді орыс ... ... ... ... ... И.П.
Паульсонның, К.Д. Ушинскийдің оқулықтарын өз хрестоматиясына үлгі етті.
Олардан көптеген аударма ... ... ... ... ... жаңа типті мектептер үшін оқулық жасау мәселесімен
60-жылдардың ... ... ... қазақ жастарына шын
мәнінде білім мен тәрбие беру үшін жаңа ... ... ... ... ... ... ... қазақ арасында діни оқудың кең орын ... ... ... ... жаңа ... ... мәселесіне үнемі итермеледі.
1879 жылы жарыққа ... ... ... ... осы ... ... ... хрестоматиясының" пайда болуы Ыбырайдың
ағартушылық қызметімен тығыз байланысты. Хрестоматияның жаңа ... ... ... өзі ... ... ... бұл ... шығармалары арқылы өзінің ағартушылық және педагогикалық идеяларын
толық көрсетіп, насихаттады. Ыбырай оқулық жасамастан бұрын қазақ даласында
сол ... ... ... келген діни кітаптардың негізгі сырын,
кертартпалық мәнін айқын таныған. ... ... ... ... ... кітаптарының бәрі де,- деп жазды ол 1862 жылы,- адам баласын ... ... кері ... ... ... үшін оқулық жасау
мәселесі 70-жылдардың бас кезінде айрықша көтерілді. Жаңа оқулықтың қандай
сипатта болуы жайында ол: ... ең ... ... ... ... ... ... қазақтардың білім алуына оның ... ғой. ... ... ... үшін, бірте-бірте, бірақ шын құтқару
үшін мазмұны балалардың білімін көтеретін, ... ... ... асықпай, бірақ алған бағыттан қайтпай, қазақтың өз ... ... ... ... шығара білу керек" деп жазды. Ағартушының
бұл пікірі оның оқулық жөніндегі ойының ... бас ... ... ... эстетикалық ұстанымдарды тұрақтап, жүйеленгенін және
нағыз ілгерішіл сипатта болғанын аңғартады. Хрестоматияны ... ... ... демократизм, демократизм, патриотизм идеяларын
көздеді. Хрестоматияны жасау жолында 1876 жылы 1888 ... ... ... істеді.
"Қазақ хрестоматиясы" К.Д. Ушинскийдің "Балалар әлемі" және басқа да
орыс класикалық педагогикасының үлгісінде жасалды. Ол ... ... ... ... ... әңгіме, ертегілер, оқушылардың
туысқандарына хат жазу үлгілері;
- үлкендерге ... ... ауыз ... ... мақал- мәтелдер;
Балаларға таныс, олардың өмірлеріне жақын және халықтық идеяларды
тарататын әңгімелер мен жырларды ... Бұл ... ол ... ... өткен,
орыс хрестоматиясынан тұрақты орын алған орысша шығармалармен байытты.
Хрестоматияға ... ... ... жас ... ... айтып өткен оқу, еңбек тақырыптарына толық тоқталған.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... еңбек мәселесін сөз етеді.
Халықтық мақсаттағы озық идеялар жақсы жазылған еңбектер арқылы ғана
қоғам өмірінде кеңінен ... ... ... ... ... ... түсінді. Қазақ елінің әр түпкірінен жаңа мектептерді қанша
ашқанымен, олар ... ... дала ... ... қамти алмайтынын сезінді.
Негізгі мақсатқа сәйкес жаңа оқулықсыз мектептер күткен нәтижелерге жеткізе
бермейтінін байқады. ... ... ол ... ... және ... ... халыққа кеңінен жеткізу мақсатымен оқулықтар шығаруды
қолға алды. 1876 ... ... ... ... хрестоматиясын"
жазуға кірісті. Алтынсарин тірі кезінде хрестоматияның ... ... ... Ол өлгеннен кейін хрестоматияның бірінші бөлімі "мактубат"
деген атпен араб әліппесімен Санкт- Петербургта 1899 жылы ... ... ... ... ... ... ... бастауыш
ғылыми білім берудің энциклопедиясы болған ... ... ең ... ... жағрапия, химия, физика, сондай-ақ техника саласынан
да түсінік бергісі келетінін, жан- ажақты білім ... ... ... ... бұл ... әлі ... дейін табылмай ... ... ... ... ... ... ... екінші
бөлімін жасап жатырмын", - деп мәлімдейді. (Сыздықов Ә.С. Ы. ... ... және ... ... Алматы, Қазақтың
мемлекеттік оқу құралдары баспасы, 1950. ... бұл ... ... ... ... "Жалпы және ғлыми мәліметтер беретін қырғыз тілінде
кітап жазып, туысқандарыма тағы да бір ... ... ... ... ... алғы ... ол: "Бұл ... ... ... осы ... ана ... тұңғыш рет шыққалы отырған жалғыз
кітаптың орыс-қазақ мектептерінде тәрбиеленіп жүрген ... ... ... бола алу ... ... деп ... Халыққа тигізер пайдасы мол,
мазмұны мағыналы тәрбие құралын ... шығу ... да ... ұлы іс
екенін ол санасымен зерделей білді. Бұл кітабына Ыбырай үлкен сенім артты.
"Қазақ халқының қазіргі ... ... ... ... бұл ... деп
жазды ол 1880 жылы, - ойдағыдай орындап шығуыма құдай тек өмір мен ... ... мұны ... ... ... бұл ... даласына көп
өзгеріс енгізеді" (Дербісәлин Ә. Ыбырай Алтынсарин- ұлы педагог, ағартушы,
жазушы // Ыбырай Алтынсарин тағылымы.- Алматы. Жазушы, 1991. -89-б. ... Осы жылы ... орыс ... ... ... ... оқулығын
жарыққа шығарды. Аталған еңбектер тұңғыш рет ... ... ... төл басы еді. ... ... 1884 жылы ... қаласында
"Шариятыл ислам- Мұсылмандық шарт" кітабын шығарды. ... ... дін мен ... ... ... дүмше молдалардың ықпалынан арылып,
ислам дінінің шарттарын жастарға ... ... ... беру ... Жергілікті
мектптерде Інжіл мен діни парызды уағыздауды әдепсіздік пен ессіздік деп
есептеді ... И. ... Соч. Т.І. 327- ... ... кедейлік,
білім, надандық құдайдан таралатынына сеніп керегі жоқ, өмірде еңбек етіп,
оқу керек, егер сен ... ... ... басқаларды оқытып, оларды
прогресс пен әділет жолына бағыттауға ... деп ... ... ... ... діни ... мен мұсылмандық салт-
дәстүрлерден мол мәлімет береді (Алтынсарин И.Шариятыл ислам.- Қазан, 1884.-
55-57-б.). Дін қағидаларын ғылыми ... ... ... ... ... ... сақтандыруға тырысты. Қазақ жастарының дін жөніндегі
түсініктері ... ... ... ... үшін әрекет етті.
Көрнекті совет педагогі, профессор Е.Н.Медынский өз ... ... ... ... ... ... " ... қазақ
мектептерінің инспекторы ретінде өз ... үшін ... ... ... ... бұл ... Ушинский ұсынған прогресшіл оқыту
әдістерін орнатып, осы мектептер үшін бірқатар оқулықтар жазды" деп баға
берді. ... Е.Н ... ... ... ... ... ... 1947. 408-б, 454-б.)
Ыбырай- оқытушы- педагог қана емес, оқу- ағарту майданының белсенді
қайраткері. Оқу инспекторы қызметін атқарып жүрген ... ... ... ... ... ... Торғай, Ырғыз, Тройцк уездерінде бір-
бірден екі сыныптық орталық училище ұйымдастырды. 1881 жылы Орск қаласында
қазақ ... үшін ... ... ... ... Жеті жерден
болыстық мектеп ұйымдастырды. Ол мектептердің ... ұлы ... ... ... ... Жетіқара болыстарында 1887 жылы,
Қараторғай болысында кейін 1891 жылы ... Бұл ... 16 ... ... ... болды. 1883 жылы 15 қарашада Торғай қаласында қолөнер
мектебін ... Бұл ... ... ... техникалық мәні бар тұңғыш оқу
орны болды. 1887 жылы тағы да ... ... ... ... ... ... рет қыздар үшін екінші мектеп ... ... ... ... ... ... 5 мектепте 1896 жылы 211 оқушы оқыса,
оның 141-і орыс қызы да, 70-і қазақ қызы ... ... ... ... басты құралы, олар қазақ даласының
кез келген жеріне ретсіз ... ... ... ... ... ... ... қалған халықты білімге қызықтырып тарту керек, қазақ
халқының келешегі тек осыларда" деп, ... ... ... ... ... сапалы білім беру үшін мұғалімдердің өз дәрежесінде болуына
артық мүмкіншіліктер туғызуын талап етті. "Сонда ғана ... саны ... ... ... ал ... ... ... көбейіп, ғылымды бойға
сіңірсе, дүниеге ... ... ... олар бүкіл халыққа да әсер
етеді, сонда фанатизімнің күл- талқаны ... - ... 1871 ... ... Н.И.Ильминский жазған хатында ( Н.И.Ильминский Воспомианание об
Алтынсарине. 229-231-бет).
Ұлы ұстаз мектеп ашып, оқу- тәрбие жұмыстарын жүргізуде ... ... ... ... ... мектебі (Воронеж мектебі), Н.А. ... ... ... Александр уезінде ұйымдастырылған
мектептер және Л.Н.Толстойдың Ясная Полянадағы мектебін үлгі тұтты.
Төңкеріске дейінгі ұлт ... ... ... педагогика ғылымының
докторы, профессор А.Ф.Эфирав ... ... ... ... ... ... ... қызметін үстірт қараған
адам ол Ильминскийдің жүйесін ғана қолданды деп қалуы мумкін... Шындығанда,
ол ... ... ... ... ... ... ... – діншілдік көзқарасын қабылдамады. Алтынсарин 60-жылдардағы
орыс зиялыларының озық идеяларымен қаруланып, сол ... ... ... ... ... ... мен ... есімдерін
жоғары бағалады. Ол Ильминский жүйесінен өзгеше мектеп ... ... ... ... ... ... мектеп - интернаттары түрі жағынан
болсын, ... ... ... Ильминский мектебінен басқаша еді"
(Эфиров А.Ф.Статья об Алтынсарине / ... ... ... 4, ... ... ... ... мен тәрбие беру ісінде ... ... ... дей келіп, оларға бірқатар педагогикалық талаптар ... ... ... ... ... тәсіл жемісін берері хақ дейді.
Оқытудың тым теориялық жағын ұстамай, оқушылардың қабілетіне ... ... ... ... ... ... ... балалармен істес
болады, егер олар бір нәрсені түсінбесе, онда ... ... ... ... ... ... үшін ... кіналауы тиіс"
деп, мұғалімге үлкен жауапкершілік артқан Ы. Алтынсарин мұғалім балалармен
сөйлескенде ашуланбай, күйгелектенбей, ... ... ... ... ... ... ... мен керексіз терминдерді қолданбастан
қарапайым ... ... ... ... (Ильминский Н.И.
Воспомианание об Алтынсарине. 373-бет). Ол мұғалімнен өте ... ... ... бала ... ... ... ... Оқушылардың
психологиялық ерекшеліктерімен санасуды міндеттеді. Ғалымның пікірінше,
қазақ халқының жарқын болашағы оқу- тәрбие ... ең ... ... ... мұғалімдерге байланысты болды. Жақсы мұғалімді дүниедегінің
барлығынан жоғары бағалаймын дей отырып, педагогикалық шеберлікті шыңдауға
шақырды әрі осы істі өзі ... ... ... ... ғана ... қойған жоқ, саналы
тәрбие де берді. Тәрбиенің әр түрлі бөліктеріне- ... ... ... ... баса ... ... Бала психологиясының жалпы сипаты
туралы тақырыпты да ... рет ... ... елге үлгі ... жазу барысында алдына үлкен мақсат қойды. "Мен қазақ ... ... ... ... ... үйретудің өзі
қазақ даласына тәрбиелік мәні бар ... деп ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеу идеясын көтеріп, оны ... ... ... ... ... ... ... әдепті
қоғам белсендісін тәрбиелеп және оларды ғылым- білімге үйрету еді.
Ата - ананы ... ... ... ана ... ... ... білу ... деген жалпы халықтық қағиданы әрқашан бала зердесіне
салып отыру әрбір ... ... ... ... ... деген өлеңі бала
жанын тебірентіп, ана қадірін аяққа бастырмауға ... ... ... ... мен ізгі ... ... отырып, аналық мейірімнің молдығын,
асылдығын ба лаларға ... ... ... Ата- ... ... ... ... түсінген бала басқаның қадір-қасиетін түсінген
бала басқаның да қадір-қасиетін өз ... ... ... болып
өседі деген тұжырымды білдіреді. Сол сияқты "Аурудан-аяған күштірек ... ... де осы ... ... ... Мұнда жас баланың
шыдамдылық, төзімділік, имандылық сияқты ерік- ... ... ... ... ... бала қиналғанын анасына білдірмейді.Бұған
таң қалған сынықшы: аяғың ауырмай ма, ... да ... ғой ... ... шешесінің жоғын көрген бала: "Ауырмақ түгілі жаным көзіме
көрініп тұр, бірақ менің жанымның ... ... ... ... деп ... ... " ... Ал,"Асыл шөп " деген әңгімесі
балаларды ұстамдылық пен сабырлыққа тәрбиелейді. Бірдей жәшік ... ... ... ... сен неге ... мәз болып келесің?- деген
сұрағына ... мен ... ... жеңілдететін шөп салып алдым, аты
"Сабыр"дейді. Қысқа да нұсқа әңгіме мазмұны балаларға ... ой ... уыс ... ... ... ... ұқыптылыққа тәрбиелесе, "Жеміс
ағаштары" әңгімесі бала тәрбиесінде дұрыс ... ... ... ... ... ашып ... ... әңгіменің оқытушылар мен
оқушылар ушін де тәрбиелік мәні зор. "Баланы жастан"дегендей, жас ... ... беру оның ... ... ушін ... ... ... соң қисығын
тузеу қиынға туседі. Баласының: мына ағаш неге тіп-тік, ана ... ... ... ... ... ... түзу ағашты қисық бұтақтарын ... ... Ал ... ағаш ... өз шығу қалыбымен өскен.
Мұнда көп мән бар. Сен де жас ... ... да ... ... мен ... ... ... пайдалы іске үйретсем, сен менің айтканымды ұғып, орнына
келтірсең, ... түзу кісі ... ... ... ... кетсең сен де
мынау қисық біткен ағаштай қисық өсерсің,- деп жауап ... Ұлы ... ... ... бар ... ... ... үшін қай заманда
болсын құнын жоймайды.
Балаларға арналған хрестоматияға енгізген ... мен ...... еңбектің аса зор маңызын көрсетіп, еңбекті қадірлеуге және
сүюге тәрбиелеу мақсатын көздейді. Еңбек етсең ғана ... ... ... ... мен тұщысын еңбек еткен адам ғана біледі.Өзінің
мағыналы да мәнді ... ... жас ... ... сүю ... арттыратындығын ұғындырады. " Қыпшақ Сейітқұл" әңгімесінде
оңай ... ... ... қиналып тапқан дәулеттің баянды ... ... күн ... ... ... түсіп, ағасын белгісіз біреулер
өлтіріп кетеді. Ал ерінбей егін салып, еңбек ... ... отыз ... ... ұстатып, кәсіп меңгертеді. Ынтымақты, іргелі ел болып, сол
жерді шаһарға айналдырады. Оқушыны ... ... ... ... ... ... етсең ғана ... ... ... ... жөніндегі негізгі тақырыбының бірі ... ... хан", ... пайдасы", "Лұқпан әкім" сияқты
әңгемелерінде талап етіп ... адам ... алға ... ... ... тұжырымға келеді. Жастық шақ жігер, қайраттыңтолы кезінде бойдағы
жасырын талант, өнерді ... ... ... кез ... Ол үшін талап
керек. Әр нәрсені де жігермен ... өз ...... ... ... жігердің жоқтығынан жап –жақсы өнердің жарыққа шықпай кетуі де
мүмкін. Сондықтан өз талабыңмен өрге шық ... ... ... "Таза бұлақ","Әдеп"деген әңгімелерінің негізгі
идеялары жастарды тазалыққа, ... ... ... ... еді. ... ... қиянатшылдықты,
тәкаппарлықты, надандықты қарсы қойып, жастардың мұндай әдеттерден аулақ
болуына жол көрсетті.
Ұлы ... ... ... алсаң да оқушысының санасын оятып,
жасөспірімдерге үлгі – өнеге берерлік, ... жол ... ... іс
- әрекетке үйретіліп өмір танытарлық ой тастайды. Өнерге ұмтылу, Отанын,
елін сүю, талаптылық, жігерлілік, ... ... ... адамгершілік, жинақылық, тағы басқа осылар тәрізді жақсы
мінез – ... ... ... мәселелерді қамтиды.
1.2. Ы.Алтынсарин шығармаларын бастауыш мектепте оқытудың
педагогикалық маңызы
Ұлылардың ұлылығын бүгінгі ұрпаққа жеткізу – зиялы қауымның ... ... ... Ы. ... ... ... қоғамдық
өмірінен алар орнын талдап сөз етуді жөн көрдік. Ол орыстың революциялық –
демократиялық қозғалысы ... дами ... ... қоғамдық аренаға шығып,
өзінің ағартушылық, тәлімгерлік, жазушылық, ғалымдық еңбегімен ерекше ... аса ... ... ... өз замандас отандастарының ағартушылық ой – пікірлерін
шамшырағын жақты, педагогтік – ... ... ... ... ... озық ойлы азаматы болды. Бір жағынан феодалдық- патриархалды
тұрмыс билеген, екінші ... ... ... ... ... ... ортада Ыбырай ашқан мектептердің қоңырауы тұңғыш сыңғырлап, ...... ой – ... ... ... мен ... ... жаңалық болып сіңді.
Ол қоғамдық әділетсіздікке, надандық пен білімсіздікке қарсы ... жылы ... ... ... үшін ашылған жеті жылдық ... ... ... Ыбырай, өзінің бар саналы өмірін туған халқын алдыңғы
қатарлы білімді елдердің қатарына қосуға арнады, болашаққа қырағы ... ... орта ... ... ... ... ашу ісі ... еді. Мектеп үйі, оқытушы, оқу құралдары, т.б. нәрселер көшпелі ... онша ... ұғым ... Бұл ... қоса ... іске қожа, молда, бай, болыстар мен патша ... ... ... ... ... отар ... ... ұстауды қолайлы
санады. Оған қоса оқудың, білімнің мәнісін түсінуге халық санасындағы ескі
стереотиптік көзқарас та кесірін ... ... осы ... ... ... талабына бөгет бола алмады. "Мектеп-білім берудің
басты ... ... ... тек осы ... " – деп ... ұлы
педагог Ы. Алтынсарин осы мақсатпен қысы-жазы ел-елді аралап, халықты өнер-
білімге шақырып қана қоймай, мектеп ашуға ... ... ... айналысты.
Бұқара халық Ыбырайдың игілікті ісін ықыласпен қолдап, ... ... ... жылы қаңтарда Торғайда тұңғыш қазақ балалары үшін мектеп ашып,
14 баланы мектепке ... ... ... ... оқитын болды.
Мұндағы тәлім - тәрбие ісіне ... өзі ... ... етті. Өзінің
осы игілікті ісі жайында Қазан университетінің ... ... ... хатында былай дейді " Осы жылы қаңтардың 8-і күні менің
көптен күткен арманым ... ... ... Оған 14 ... ... кірді.
Бәрі де жақсы, есті балалар... Қазақтар балаларын ... ... ... ... отыр. Оларға ең алдымен мемлекеттің заңын үйрет деп
өтініш ... жүр. ... ... ... олардан закуншиктер шықсын дегені
ғой." Міне, олардың көздегені осы..." Мен ... ... ... ... ... өте қызу кірістім. Кейін парақор болып шықпаулары үшін оларға
адамгершілік жағынан әсер етуге бар күшімді ... ... " деп, ... ... ... кіріскенін зор қуанышпен хабарлайды.
Оның ағартушылық, педагогтік көзқарасы негізінен, орыс ... ... және ... халқының ұлттық тәрбиесінің негізіне
сүйеніп ... ... ... ... ... ... ... уағыздаған негізгі қағидаларын жақсы ... оны ... озат ой - ... ... ... Ол елін надандаққа
қамап отырған феодалдық-патриархалдық, ... ... ... ... ... саясатты сынай отырып, туған ... ... ... ... ... ... ... алыс жерлерден жылдам хабар алғызған"
алдыңғы қатарлы өнерлі жұрттардың ... ... сөз ... ... ... бердім батамды, - деп жастарды өнер-білімді меңгеруге, оқуға
үндейді.
Ы. Алтынсарин өзі ашқан орыс-қазақ мектептерін миссионерлік бағыттағы
жат пікірден де, шығыстың ... діни ... да ... ... ... білім беретін дүнияуи пәндерді ( жаратылыстану, география, тарих,
есеп т.б.) оқытуды іске асырды.
Ы. Алтынсаринның ағартушылық ... ... іске ... ... ... мектеп инспекторы болып тағайындалуы (1879) және ... ... ... ... ... үздіксіз он жыл табандылықпен еңбек
етуі пайдасын тигізді. Инспекторлық қызметке ... ... ... мектептер ашуды ойластырды. Елек, Николаевск (Қостанай),
Торғай, Ырғыз уездерінде бір-бірден екі ... ... ... ... жанына кітапхана ұйымдастыруға, монша салуға зор ... Ол ... әр ... ... бастауыш мектептер ашуды қолға алды.
Ыбырайдың оқу-ағарту ісіндегі тағы бір жаңалығы ... ... ... беру мәселесін қолға алуы болды. Ол Торғайда, Қарабұтақта қолөнер
училищесін, Қостонайда ауылшаруашылығы ... ... ... ... маман кадрлар даярлау ісіне зер салады. Қазақ ... ... ... беру ... жол ... ... Алтынсарин болды. Ол Ырғызда қазақ қыздарына арнап интернаты бар
мектеп аштырды. Мұның өзі ... ... ... ... зор ... ... уақиға еді. Ы. Алтынсарин патша әкімшілігін Торғай ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Торғайда
(1891), Қостанайда (1893), Ақтөбеде (1896), қыздар училищелері ашылды.
Ы.Алтынсарин қазақ шәкірттерінің ... ... ... ... ... жазу мәселесімен де шұғылданды.
Ол орыс-қазақ ... К.Д. ... ... дүниесі",
Л.Н. Толстойдың "Әліппе және оқу кітабын", Б.Ф. Бунаковтың " Әліппе мен оқу
құралын", Тихомировтың "грамматиканың ... ... ... ... отырып, кейін солардың үлгісімен өзі де ... ... орыс ... ... ... құралы " атты екі
оқу құралын ... ... ... ... біріншіден, қазақ
халқының Қара батыр, Байұлы, Жиренше шешен, ... бала ... ... ... ... ... "Бай ... мен жарлы баласы",
"Таза бұлақ", "Жеміс ағаштары", "Аурудан аяған күштірек", "Әке мен бала",
т.б. ... ... ... ... ... ... "Бір уыс ... "Силинші ханым", "Алтын шекілдеуік",
"Жаман жолдас", "Зергерлік", "Мейірімді ... т.б. ... ... ... мәні зор әңгімелерін аударып енгізді.
Ол өзінің хрестотоматияға енгізген әдеби ... ... ... ... тызыз байланыстыра білді. Яғни хрестоматияға енгізген
шығармаларды іріктеуде, біріншіден, әр ... ... ... мен ... ... ету принципін көздесе, екіншіден, оқушыларды
адалдыққа,қайырылымдылыққа, еңбекке, ұқыптылыққа, ... ... ... ... ... ... дарыту көзделді. Үшіншіден,
жастардың, әсіресе бастауыш сынып оқушыларының түсінігіне жеңіл, тілі ... ... ... ... ... ... ... халқының салт-дәстүрлерінің
ерекшеліктерін зерттеп, этнографиялық очерктер жазуға арнады.Ол 1870 жылы
Ресей географиясы қоғамның ... ... ... тапсыруы
бойынша"Орынбор ведомствосы қазақтардың өлген адамы жерлеу және оған ... ... ... мен ... ведомствосы қазақтардың құда түсу,
қыз ұзату және той жасау дәстүрлерінің очерктері"атты екі еңбегін ... ... ... ... зерттеудегі мақсаты
дәстүрлердің озығы мен тозығын ғылыми түрде ... ... ... отырып, мән-мағынасын ашу, озық дәстүрді тәрбиенің құралы ету еді.
Сонымен бірге қазақ мәдениеті, ... ... ... орыс ... ... ... көздеді.
Ол кейбір орыс чиновниктері ойлағандай қазақтардың "ұры" және ... ... ... ... ... ... мәдениеті, өнер
мәдениеті, өнері бар халық екенін білдіру үшін ... ... ... ... ... еді. ... мәдениеті мен оқу-ағарту ісіне
қабырғасы қайысып, жаны ашыған Ы.Алтынсарин "Қазақ халқы ... ... ... ... ... бұл іске оқыған адамдардың жаны ашымайтыны есіңе
түскенде кейде күйінесің. Қазақтарды ... ... ... ... мектеп салудан гөрі, үйлерінің ... да ... ... ... тәуір көреді "- деп, ел билеуші ... ... ... ... екі ... ... ... азатпен өмір кешті. Біріншіден,
қазақтың қожа, молдалары Ыбырайды "шоқынған", "кәпір" деп ел ... ... ... "пікірі жат","социалист" деп жасырын арызды боратса,ал
Приходько сияқты патшаның ... ... ... ... ... ... ... Ыбырайдың жүрек ауруына ұшырап 49-ақ жасында
кенеттен қайтыс болуына себепкер болды.
Патша өкіметі ... ... ... ұстауға тырысып бақты.Олар
оқымаған қараңғы елді басқару оңайырақ болады деп ... ... ... отарлау саясатының ішкі мәнін терең түсінген Шоқан, Ыбырай, Абай сияқы
қазақтың демократ-ағартушылары халқты қапастан құтқарудың жолы тек ... деп ... ... ... ... ... бар өмірін сарп етті.
Ыбырай оқулықтарына енгізілген "Ұят кімде болса, иман сонда ... ... ал", ... ақ ... жақ болар","Талапты ерге нұр
жауар", "Қайырымсыз олса ханнан без,өткелсіз болса ... ... ... без, ... ... байдан без, панасыз болса сайдан без", ... ... ... "Оқу ... ... асыл ... ... да ғибрат алатыны сөзсіз. Бүгінде Ыбырайдың ізгілік жөніндегі осы
ойларын шәкірттердің жүрегіне ұялатудың, ал ұлт ... ... ... қайта құрудың қажеттігі туып отыр. Осымен байланысты ... рух ... ... білім беретін төл оқулықтар жазу кезінде
қазақ тілі мен ... ... мен ... ... кәсіпке
байланысты қол өнеріне Ыбырай тағылымдарын баса енгізуді ұмытпаған абзал.
Кезінде ... ... ... ... ... ... жағдайға
лайықтап, ауыл жастар үшін Ы. Алтынсарин атындағы қолөнер ... ... ... ... үшін ... кәсіби курстар енгізіп, диплом беруді
құптар едік. Онда ауыл шаруашылығын ұйымдастыру, тоқымашылық, зергерлік,
тері өңдеу, киім ... ... ... т.б. ... ... та, ұлы ... рухы да риза ... еді.Ұлттық мектептердің
моделін жасау бүгінгі күннің ... ... ... ... ... Ыбырай
мұраларын басшылыққа алу, әсіресе ауыл мектебін ... ... ... ... жыл ... ... күні ... әр мектепте
Ыбырай сабақтарын өткізіп отыру, ... ... ... ... ... мәртебесін қайтадан қалпына келтіріп, озат мұғалімдер
мен педагог-ғалымдарды осы медальмен марапаттап отыру ісін қолға ... ... нұр ... Қала ... жаңа ... ... ... Ы.Алтынсарин
атындағы мемлекеттік сыйлық тағайындалса да артық болмас еді.
Қазақтың оқу-ағрату саласының ... ... ... ... ... оны ... ұлы ... деп әркез қастарлеп, қадір тұту
бәріміздің абыройлы борышымыз.
Қазақ даласында жаңалықтың жәдігері болған ... ... ... ... Ы.Алтынсариннің ағартушылық қызметі мен идеялары ... ... ... ... жұмысының шексіз алаңына айналуда.
Ы..Алтынсариннің ағартушылық қызметі қазақ халқының саяси-рухани
отарлау шеңберінің қысымшылығы ... ... ... ... ... ... миссионерлік-ағарту саясаты ғасырлар бойы мұсылман жұртына
ағарту қызметін ... ... ... тамырымен құртуға
әрекет жасады. Әлемдік өркениет пен ғылым ісінің дамуына баға жетпес ... ұлы ... ... ... Ж..Баласағұн, М.Дулати, Абай)
тәрбиелеп шығарған медреселер ... ... ... XIX ... ... ... тап ... орыс школалары мен мұсылман оқу орындарының
ара салмағы үлкен дәрежеде өзгерістерге ұшырады.
Әрине, күнбе-күн күш алып келе жатқан миссионерлік ... ... ... ... ... ... ... ағарту ісі жаңа
жолға ... Бұл ... ... көш ... ... ... ... халқын жарыққа жетелеген, қазақтың санасын жайлаған
дерттің емін тап басып, көре білген Ыбырай ұстаз қазақ ... ... ... ... болды.
Миссонер ағартушылар көрсеткендей, "діни-фанатизм идеялары" жайлаған
жергілікті мектептер өміршең жолға түсіп, ағартушылық миссиясын одан әрі
жалғастыра ... ... діни ... ... ... оқу ... мен
бағдарламалары жаңаша сипат ... Бұл ... ... ағартушы
Н.Бобровников кезінде: ″.... діни сабақтардың 24 ... ... ... ... ... тұрған уақытты өтіп кеткен.
Медреселер басқа, жаңа бір жаңалықтың орталығына айналған. Өкінішке орай,
бұл біз үшін ... ... ... отыр", - деп мұсылман әлеміндегі
ағарту ісінің жаңа ағымға ... ... ... ... мен дамуындағы қазақ ағартушыларының
қызметтері осындай аласапыран кезеңде өтті. Қазақ мектебінің эволюциялық
дамуы миссионерлік ағарту ... ... ... Осы ... ұлт ... ... сай ... етуі Ы.Алтынсариннің жанкешті күресі арқасында
іске асты. Ы.Алтынсарин мектептерінің оқу ... мен ... ... мен ... ... ... білім беру талабына сай
құрылды. Ұлттық мектептің өсіп- өркендеуі мен ұлттық ... ... ... өз ана ... ... оқулықтар қажеттілігіне
Ы.Алтынсарин ерекше көңіл бөлді. Осы мақсатта ол 1879 жылы ... ... ... ... ... ... ... мазмұны оның өз шығармаларынан, қазақ халқының ауыз әдебиетінің
үлгілі шығармаларымен әлемдік әдебиетінің ең таңдаулы үлгілерінен тұрды.
Ы.Алтынсарин ... ... ... тән ... ... ... ағарту ісімен ұштастыра отырып, бүгінгі педагогика саласындағы
бінеше бағыттардың негізін салды. Халықтың ... ... ... ол ... ... ... оқыту ісінің әдістемесінің
іргетасын қалады. Ол Қазақстандағы мектептердегі ... ... ... білім талабына сай дұрыс жолға қойды. Оған мысал, өзі бірінші
ашқан жаңа әдісті ... ... ... ... жаңашыл идеясы- ондағы
оқу үрдісін ана тіліне негіздей отырып, орыс ісін ... ... ... мен оқу құралдарын орыс графикасына сүйене отырып, ... ... ... еді. ... бұл ... ... ... ұлттық тәлім-тәрбие мен білім мазмұнын сақтай отырып,
күнделікті оқыту ісіне жүйелі ... ... еді. Ал ... ... ... ... ... беру ісінде жаңа алфавитті ... деп ... оның ... ... жасаған жанкешті еңбегінің тек
беташары деп айта аламыз. Өзінің шынайы ... ... ... ... сипат берген бұл игілікті жұмыс ғылыми ... ... ... төл оқу ... кешенді даярлаудағы теориялық ізденістердің
бастамасы деп айтуға болады. ... ... оның ... ... ... ... мен ... бүгінгі ұлттық
білім беру жүйесіндегі келесі мәселелерді шешуге негіз болатындығын ... ... ... ... халқының рухани жан дүниесінің
ерекшеліктеріне де айрықша назар ... бұл ... ол ... ... діни дүниетанымының белсендігін
есепке алады. Сол кездегі қазақ ... ... ... мұсылман
оқуына бағытталған еді. Патша өкіметі мұсылман оқу ... ... ... ... ... халықтың бұл оқу орындарына деген
пікірі ... ... ... ... ... халқының рухани
салтындағы осы ерекшелікті ескере отырып, 1883 жылы " ... " атты ... өз ... ... ... Ислам
дінінің жас ұрпақ тәрбиесіндегі алатын орны, мұсылманның бала тәрбиесі мен
этикалық тәлімнің озық ... ... ... ... білген
Ы.Алтынсариннің бұл еңбегі- ұлт тәрбиесінің жаңа ... ... " ... ... " ... өзінің поэтикалық
әңгімелерінде жеке адамның адамгершілік қалпының қалыптасуына табиғат
ықпалын баса көрсетіп отырған. ... ... ... көркем түрде алдымен
адамгершілік тәрбиесі ... ... ... ... ... ... " ... әңгімесінде Ыбырай былай деп жазады: " Қарағым, істің мәнісі
тәрбиелеу мен күтуде, - ... ... ... ... болашақ тағдырың
осыларға байланысты. Егер мен жаман істі жақсартсам, сен оны ... ... адам ... Егер ... ... ... осы ... ағаштай болып
өсесің".
Бұл көріністе жақсы ақыл- кеңес балаларға ғана емес, ата- аналарға
арнап айтылған.
Ыбырай Алтынсариннің ... ... мен ... ... анық ... тұр. Бұл ... сонымен бірге сәйкестілік қағидасы
экологилық тәрбие үрдісімен қатар байытылып отыр. ... ... ... ... ... бейнелі түрде қолдана отырып, өркөкіректік,
сараңдық, надандық, ... ... ... жалпы адам атаулыға
ортақ кемшіліктерді сынайды.
Ағартушы-педогог Ыбырай Алтынсарин таибғатты тек қана ... ... көзі ... сонымен бірге жақсы білім беріп, қателіктен сақтандыратын
тәлімгер, ұстаз деп есептеді. Осы ойы Алтынсариннің "Бай баласы мен ... ... ... ... ... Қысқаша мазмұны мынадай: Ауылдары
көшкен кезде бай баласы Асан мен жарлы ... Үсен өз ... ... ... ... ... Олар айдалада ойнап жүреді, ауылына келсе, ... ... ... ... ... да көрінбейді, балалар елсіз шөлде
екеуден-екеу қалады. Балаларды қиын жағдайда қалдырып ( ... ... ... ... өзіне байланысты дегендей ), Алтынсарин табиғатты
білудің қаншалықты және қандай кәдеге асатынын ... ... ... ... ... ... қалған қажеті бар деген нәрсенің бәрін ... ( көзі ... ескі ... ... ... бірнеше тал жылқының қылын
). Содан кейін ауыл көшкен жұртты ... ... ... және ... ... ... сүрлеу ізге түседі. Үсен жылқының қылынан жіп ... ... ... ... ... ... ... алады. Былай қарай кесек тас
тауып алып, өзінің күрпісінің жыртылған жерінен азғантай мақта- жүн ... ... ... ... ... ... саусағымен басып тұрып, пышағының
желке тұсымен тасты қатты ұрғылайды. Осылайша Үсен от ... ... ... ... тойып алады. Иненің сынығын отқа қыздырып, қармақ
жасайды, ... ... ... ... ... ... алып ... балық аулай бастайды. Қараңғылық түсіп, із көрінбеген кезде, Үсен
от жағып, қасқырларды жасқап, өзі мен ... ... ... күні ... отырып, күн бата өз ауылына жетеді.
Осыдан көрінгендей, табиғатты байқау және ... ... ... Асан мен ... ... ... ... көмектеседі. Осы
жағдайға байланысты шығармадан экологиялық тәрбие берудің адам ... ... көру ... ... ... бұл ... ... жасау,
жергілікті табиғат ерекшеліктерін білу арқылы жүргізілетіні ... ... ... ... ... байлықтарын оқып-
үйренді, адамгершілік хақында ақыл-кеңес берерлік әңгімелер мен өлеңдер
жазды. ... ... ... ... бастапқы басшылық" кітабында
ол әке, ана, аға, бас деген сөздермен бірге өмір, ақыл, жер, ... ... ... ... " ... ... не, ... деген не? " сияқты қағиданы
көрнекілікпен көрсете отырып, ақыл-кеңес айтады. Ақын ... ... ... ... ... жай ғана келіп қосылған байлық ... ... ... ... бар ... ... – қазақтың тұңғыш ағартушы-
ұстазы, халқымызды сауаттандыру жолын да ең ... ана ... ... ашқан,
ұстаздардың ұстазы. Ыбырай- қазақ балалар әдебиетінің атасы. Ол халқымыздың
жарқын болашағына сенім артты, қазақ жастарының келешегінен зор үміт ... күні ... ... ... десе де ... ... ... ойлары мен аталы сөздерінің айтылғанына ғасыр
өтіп кетсе де жаңа ғасырымыз білімді де білікті ... ... ... Ыбырай тәлімнің құндылығы күннен – күнге арта, ... ... ... ... ... әр ... соңында
педагогикалық пайымдау түрінде беріліп отырады. Біздің мақсат ұлы ұстаздың
ой- ... ... қою ... оны ... ... ... ісінде әрекет
арқылы өмірмен байланыста пайдалану, ... ... ... ... ... деп ... Ы.Алтынсарин, олардың іске қатысы жоқ
сөздеріне қарап емес, олардың егістерінің бетіне шыққан жемістеріне,яғни
оқушыларына ... ... ... ... ... Алматы,
1955, 118-бет).
Салауатты болашақтың ұрпақтарына білім мен тәрбие беретін ұстаздар
жоғары оқу ... ... алып ... ... ... жақсы маман болып шығу үшін оқыту ... жаңа ... ... ... ... ... оқыту әдістемесі
2.1. Ы.Алтынсариннің бастауыш сыныпта оқытылатын
шығармалары
Ы.Алтынсариннің басты мақсаты қазақ ... ана ... хат ... өз ... ... ... сай, ... қажетті
мүмкіндіктерді іздестіруде, оны ... ... ... ... ... ... Ал ... өзінің ана тілі арқылы өзін тану, ... ... ... ... және жастардын ақыл –ойын дамыту,
адамгершілік ... ... жеке ... қалыптастыру мектептің
міндеті деп түсінеді. Оны жүзеге асырудың жолдары ана тілі ... ... ... өз тәжірибесінде дәлелдеген.
Ы.Алтынсарин шығармаларының көбі балаларға арналғандықтан, алдымен
оның тілі жеңіл ... ... Оны ... ... ... жазған.
Ол қазақ әдеби ... мен ... үшін ... Ыбырай
шығармаларының аса құнды жақтары осы еді. Баланың ұғымына қиын тиетін ... ауыр ... жоқ. ... ... ... ... ... Үшіншіден,
жазылған әңгімелерінің көлемі шағын. Төртіншіден, оқиға желісі баланы
жалықтырмайтын ... әрі ... әрі ... болып келеді.
Ыбырай балаларға арналған шығармаларында қандай тақырыпта жазса да
алдымен нені мысал етіп көрсетуге ... еді ... ... тоқтайды. Балаға
қызықты материал іздейді. Жазған әңгімесін өмірде ... ... ... ... ... ... байланыстырып отырады. Қисық
ағаш сияқты қыңырайып қалмай, түзу өсу үшін, алдымен ... ... ... ... мойын ұсыну керектігін ұсынады. Егер ата-
ана тарапынан саналы тәрбие берілсе, оны бала ... ... тын ... ... тәрбие баланың жақсы адам болып шығуына жағдай жасайды. Ал,
«Малды пайдаға ... ... ... «Бір күні ... ... сен бай бола ... ... қай жаққа жібересің, көзге түсетін
ешнәрсең көрінбейді,-деді.
Үй иесі ... ... бір ... борышымды өтеймін, бір бөлімін ... ... ... ... өтеп ... ... деп ... туған балаларға оқу оқытуға, асырауға шығарған малымды ... мал деп ... ... адам ... біз ... асыраса,
олардың борышымды өтегені емес пе,-деді.»
Жасынан отбасының өнегелі тәрбиесін көріп өскен бала есейгенде өзі де
осы істі жалғастырар деген ұлы ... ... Бұл – ... ... ұрпаққа жалғасып келе жатқан отбасының өнегелі дәстүрі. Өзге ... та, ... та ... ... ... ұлтының ерекшелігі – аса
бауырмалдылығында деп, Ы.Алтынсарин ғасыр бұрын дәлелдеген екен.
Сондай-ақ «Қыпшақ, Сейтқұл» ... ... ... ... тыныс
тіршілігіне өте ұқсас, оқушысына ой туғызады. Немен шұғылдана отырып,
қиыншылықтан ... ... ... деген сұрақтар төңірегінде тәлімдік мәнін
аша түседі. Есіңе, ... ... мен күш – ... сүйенетін заманның
нағыз үлгісін көрсетеді. Мәселен, «Әке мен бала» және ... ... ... «аз ... ... – көп ... тап ... қанағат етпесең – көптен құр қаларсың» деген ... ... ... ... ... келе ... іспен дәлелдесе, келесі әңгімеде байдың
әдептілігі мен ... ... соң, ... ... деп ... ... «Аз ... азсынбай, қадірін біліп жинағаннан осындай кем ... ... ... ... ... ... – сараңдыққа қосылмайды» -
деген бай сөзіне құлық түреді.
«Талаптыға нұр жауар» ... ... ... суретші Матаев
ынтасының арқасында патшаның көзіне түсіп, оның оқуға түсіне ... ... ... ... ... жету үшін ... еңбек сүгіштік
қасиет болу керек. «Асыл шөп» әңгімесінде Батима мен ... ... пен ... салыстыра суреттеп, «сабыр» дегенге
жүгіндіреді.
Ы.Алтынсарин өз халқының жарқын келешегін ойлап,барлық ... ...... ... ... ... ... жеке тұлға тәрбиелеуде
талданған құндылықтарымен ... ... ақ пен қара ... ... ... оны ... «Мұңсыз адам» туындылары арқылы баяндайды.
Келешек ұрпаққа құнды мен құнсыздық айырмашылығын таныстыру ... ... ... ... болуы үшін өнегелі ... ... ... ... ... таныта білейік.
Мұны мынадай кестемен көрсетуге болады:
|Ы.Алтынсарин тәліміндегі құндылықтар ... ... ... ... ... ... |
|Бауырмалдылық |
|Дұрыс |
|тәрбие ... ... ... |
|Зерделілік, ... ... ... ... ... ... ... өнегелі жеке тұлға |
Ы.Алтынсарин ... ... ... ... ... де жеке ... адамгершілік
қалпының қалыптасуына табиғат ықпалын баса көрсете отырған. Табиғат кепілі
арқылы көркем түрде алдымен адамгершілік ... ... ақыл – ... ... өз шығармаларында өсімдік әлемін бейнелі турде қолдана
отырып, өркөкіректік, ... ... ... ... ... ... адам атаулыға ортақ кемшіліктерді сынайды. Мысалы «Масақтар» атты өте
қызықты мысалды ... ... бала ... егістігінен масақтарды көреді. Дәнге толы масақтар
майысып турады. Соның ішінен тек бір масақ ... ... өзін ... ... ... ... тұрады. Әкесінің баласына берген түсінігінен масақты
адаммен терең философиялық тұрғыда салыстыруын көреміз. Адамның ... ... ... ... ... өзін - өзі ұстау дағдысында емес, оның
ішкі ... - ақыл мен ...... деп ... ... дәні жоқ ... – бәрінен де бойы ұзын масақ», деген ... ... ...... Ы.Алтынсарин табиғатты тек қана
тәжірибемен білім көзі емес, сонымен бірге жақсы білім ... ... ... ... деп ... ... Алтынсарин еңбек еткен
адамдарды өмір тәжірибесі мол, қандай жұмысқа болса да ... бар, ... ... мейірімді және ешқандай арамдық, зұлымдық әрекеттерді білмейтін
қалың бұқараның жайдары өкілі етіп көрсетеді. Ақыл да, терең ой да оның ... ... де ... ... жол ... да ... жинақталған өмір тәжірибесін жемісі екенін білдіреді. Бұған қарама-
қарсы еңбекті сүймейтін, ел үстінен күн көретін тоғышарларды , ... ... ... ... Бұл әңгімеде жастайынан шаруаға
араласқан, ... ... жас ... да өмір ... көп ... кедей
баласы Үсен көбіне тәжірибеге сүйеніп, ақыл- парасатқа салып, көшкен елдің
жаңа қонысын тауып ... Ата- ... ... ... Бұл әңгімеде
екі нәрсе бір-біріне қарама-қарсы қойып салыстырылған.
Асан кім ? Ол- бай ... әке ... ... еш нәрседен
хабары жоқ, бейғам өскен ерке бала.Онда ақыл да, тәжірибе де жоқ.Ол ... ... де ... де көңілге тоқымаған, ... ... ... ... ... ауыртпалық түсіп еді, айқайлап жылаудан басқа
шамасы келмейді. Үсен кім? Ол - кедей ... Өмір ... ... ... ... ... шыныққан. Үсен басына түскен ... ... соны ... ... амал - ... қарастырып күш
жұмсайды. Екі .айыр жолға келіп, ... ... ... ... ... ... жүрген көштің сүрлеуі екен, малдың жас тезегі бар
деп, Үсен тәжірибесі барлығын көрсетіп, жол ... ... ... ... жабайы үйректі қалай ұстаудың амал - тәсілін көрсетеді. Үсен өмір
тәжірибесін көп көрген ... ақыл ... еске ... ... ... жұбатқанда немесе бастарына түскен ... ... ... ... ... әр сөзінде : Әкем
айтушы еді!» - деп ... ... ... ... ... ... ... үлгі етеді. Осыдан көрінгендей, табиғатты байқау және
табиғат жөніндегі білім деректері Асан мен ... ... аман – ... ... Осы ... ... ... экологиялық тәрбие
берудің адам тағдыры үшін ... көру ... ... ... ... қамқорлық жасау, жергілікті табиғат ерекшеліктерін білу арқылы
жүргізілері анық.
Еңбек ... ... ... әдебиетінде XIX ғасырдың ... ... ... ... Дене мен ... ... ... тәрбиесінің аса күрделі мәселелері ретінде таныды.
Еңбек тәрбиесі Ы.Алтынсариннің хрестоматиясында көркем шығармаларында
негізгі орын алады. Ол ... ... ... ... ... терең
және айқын көрсетіп өтті.
Ы.Алтынсариннің еңбекке ... ... ... отырып
философиялық ой түюге болады. Бұл қағидалар мен ... ... ... ... ... ... оның мағыналы өмір сүруі ... бір ... ... ... ... ... ол – еңбек әрекеті. Осы
жолда адам көптеген қарама – қайшылықтарды жеңе ... ... ... ... болған қанағат келесі қажеттілікті тудырады, қажеттілік әрекет етуге
жетелейді, ол жаңа ... ... ... ... ... ... ... осындай диалектикалық заңдылықтар негізінде
іске асады.
Ы.Алтынсарин ... ... ... енгізген мақалалары мен
әңгімелерінде автор еңбектің аса зор маңызын ... ... ... ... ... ... ... Автор хрестоматиясын оқушыларды
еңбектің мақсатқа жеткізетіндігіне, еңбек арқылы табылған табыстың берекелі
болатындығына ... ... ... ету үшін ... пен ... екендігін уағыздайды көптеген еңбекке байланысты мақал – ... ... ... рахат жоқ», «Жалқау текке жатыр, оның ырысы
қашар», «Жігіттің ерінгені, ... ... т.б ... ... адам ... ... міндетінің зор екендігін және ол өмір
сүру дің ... мен ... ... ... ... ... ... әңгімелері арқылы дәлелдейді. Енді осылардың біреуін
мысалға келтірейік. «Сәтемір хан деген ... жеті ... ... ... ... бала ақсақ шегірткенің үйдің төбесіне шығу үшін
қаншама әрекет жасағанын көріп, өзінің босқа ... ... ... ... ... қалаға келіп , ... ... ... ... ... ... ірі оқымысты болып шығады.
Адамның барлық қабілеті мен ... ... мен ... ... ... ғана ... айтады. Ыбырай әңгімелерінің қайсысын
алсаңызда ... ... ... ... ... шынайы
көрнекілік бар. Қай әңгімесін болсада оқып ... ... ... жасауға болады. Әңгіменің баланы қызықтыратыны, оларды ойға
қалдырып, іс пен ... ... ізгі ... де ... ... бұл ... ой тұғызады. Адамда рухани және табиғи
қажеттіліктің болатындығын, ал қажеттіліктің орындалуы тек ... ... ғана іске ... ... ... арқылы дәлелдеп берген.
Ы.Алтынсариннің еңбек арқылы дүниетаным туралы көзқарасы қазіргі кезде
өзекті мәселелердің бірі болып ... ... ... ... мәні және ... ... екендігін дәлелдейді, ал
адам өмірін еңбек әрекетінсіз ... деп ... ... ... - ... біткені. Ал біреудің еңбектерімен
күн көру арамтамақтың және ақымақтың, яғни адалдық қасиеттің жоқтығы.
Педагогтың осындай ... ... оқу - ... жұмысы арқылы іске
асып отыр. ... ... ... «Ана ... ... ... ... дәлел болады. Атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... ( ... Ш. Әуелбаев, Ә.Наурызбаева,
Р.Ізғұттынова, А.Құлажанова) «Бір уыс мақта», «Мақта қыз бен мысық» атты
шығармалары ... ... Ана тілі ... ... ... Р.Ізғұттынова, С.Тәжімбетова). «Әке мен бала»,
«Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш», «Кел, балалар,оқылық!» атты шығармалары,
2–сыныпта (авторлары: ... ... ... оқылық!», «Бұл кім?» атты шыгармалары берілген.
3–сыныпта (авторлары: Т.Әбдікәрімова, С.Рахметова, Б.Қабатаева)
«Өнер білім бар жұрттар», ... ... ... ... «Өзен», ал
4–сыныпта (авторлары :С.Рахметова, Т.Әбдікәрімова, Б.Қабатаева)
«Қара батыр» ертегісі берілген.
Енді жоғарыда ... ... ... ... тоқталып
өтейік. «Бір уыс мақта » деген әңгімеде әжесі кішкентай ... ... ... да ... ... ... оның да қажетке асар жері
бар»,- дейді. Мұны немересі ... ... осы ... еш нәрсеге
керегі болма қоймас, - деп, ... ... ... ... ... ... ... дереу әлгі мақтаны іліп алып, ұясына әкетеді. «Көрдің бе
балам, күн айналмай манағы айтқан сөздің келгенін. Ол ... ... ... ... жас ... ... ... әжесі.
Баланың ой-парасаты, зейіні, ықыласы нақты жәнеәне реалдық білім
арқылы артады дейміз. Бұл ... ... жағы ... ... ... ... да ... терең шындық өмірді бейнелеген. Мұндай ... үшін әрі ... әрі ... ... Мұндай әңгімелерді оқыған бала
айналасындағы көріністерге тосырқап қарамай, қайта ... ... ... Қай ... ... да ... ... қарайтын болады. Баланың
ұқыпты болуы оны өзінің ойлаған мақсатына жеткізеді.
Алтынсарин әңгімелерінде ер ... мен қыз ... ... ... ... «Мақта қыз бен ... ... ... төл ... Бұл ... ... қыз бен ... достығы
туралы айтылған.
Алтынсариннің еңбектің тәрбиелік мәнін аша ... ... ... мен ... ... ... ... баланың ерсі істері мен
қылықтарын суреттейді. Әкесі баласын ... ... ... бе, ... ... жерден бір иіліп көтеріп алуға еріндің, енді сол тағаға
алған шиенің жерге түскенін аламын деп, бір ... ... он ... ... ... ... аз ... қиынсынсаң, көп жұмысқа тап боларсың,
азға қанағат ете ... ... құр ... ... ... бе ... өзгелержің мүддесін елемеуден ... ... ... керенаулыққа апарып ұрындырады. Ал керенаулық
еш нәрсеге мән бермейтін адам басындағы бақытсыздық, ... ... мен ... ... үлгі ету ... ... ала ... ойластырған.
«Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш» әңгімесінде: Атасы он жасар немересін
жетектеп келе ... ... құс, ... ... ... ... әрекеттерін мысал етіп, баланы еңбекті сүюге тәрбиелейді. Жерде
құмырсқа, ағашта өрмекші, ... ... ... үшін ... етіп жатқанына
немересінің назарын аудартады. «Жұмыссыз ... бір жан ... Сені ... ... етуге жаратқан»-деп өсиет айтады. Сөйтіп тіршілік тұтқасы
еңбекте деп ой ... және ... жас ... ... өнер ... ... ұран салып, ту етіп көтергені, әрқашан жаңарып, ... ... ... ... ... ескірілмейтін еңбегі «Кел,
балалар, оқылық!» деген өлеңі, онда жастарды оқуға, талаптанып талпынуға
білім алуға шақырады.
Оқысаңдар ... ... ... ... ... балалар, оқылық!
Оқығандды көңілге.
Ықылас пен тоқылық!--
деп ұран салып оқудың пайдасын жастардың санасына сіңіреді. Өмірде
сарқылмас мол ... ... ... айта ... аған қол ... ... жалықпай еңбектенудің керектігін түсіндіреді.
«Бұл кім?» атты өлеңінде Ы.Алтынсарин ананың ... ... ... оның ... ... бала ... үздік қызметін тамаша
суреттеген. Баланың алғашқы тәрбиесі ананың ... ... ... бала ... ... еті, ... тұрған жүрегі деп бағалаған:
Бала, бала,бала! деп,
Түнде шошып оянған.
Түн ұйқысын төрт бөліп,
Түнде бесік таянған,
Бала тәрбиелеуде бұл ана еңбегін қадірлей ... ... ... ... ... осы ... оқып ... өздеріне жаттатса онда ана
қадірінің теңдесі жоқ қымбат та, ... ... ... ... ... ата анасын, өзінің жақын достарын сыйлауға үйретуден
басталуға тиіс. Ы.Алтынсарин ана құдіретін, ана қасиетін осы өлең жолдары
арқылы ... ... ... бар ... деген өлеңінде де өнер –білім, техниканың
пайдасын айта келіп, балаларды, жастарды мәдениетті ұлы орыс ... ... ... ... ... үлгі - өнеге алуға шақырады.
Өнер, білім бар жұрттар
Тастан сарай ... алыс ... ашып ... ... ... -
деп, радио, телефон, телеграфты үлгі етіп көсетті. ... ... алу ... оқу және ... оқу арқылы ғана жетуге
болатынын оқымаған қараңғы халықтың жастарына дәлел етіп көрсетті. Өзінің
жас ... ... ... ... ете ... Жер, ... айналысудың пайдалы жақтарын осы өлең жолдары арқылы санасына
жеткізе білген.
Жазушының «Таза бұлақ» деген әңгімесі сюжетті де ... ... ... бірі-саудагер, екіншісі- молда, ... жай бір ... ... әрқайсысының өзінше түсінігі, өмірге деген көзқарасы бар.
Олар жолдағы бір таста жазылған «Ей, жолаушы болсаң осы бұлақтай бол» ... ... ... ... ... саудасына бұрады. Молда өз
түсінігіне сай діни жорулар жасайды. Ал жігіт ... ... ... ... Ол: Жүрегің осы бұлақтай таза, ісің әділ, ... мол ... ... Осы үш ... ... арқылы біріншіден, адам көңілінің
таза бұлақтай ... адал ... ... ... келтіруін қаласа,
екіншіден, бұлақ көрсең көзін аш деп ... ... ... ... ойды
айтады.
Ақынның «Өзен» деген өлеңінде ... ... ... ... өзен ағар сарқыраған,
Айнадай сәуле беріп жарқыраған.
Жел соқса, ыстық ... ... тау мен ... ... ... ... өзенді оның сұлу көріністері үшін ғана суреттеп отырға
жоқ. Әсемдік сезімі көкірегіне ұялаған, жақсылыққа жаны ... ... ... ... адам табиғатты осылай қызықтайды. Бұл өлеңді оқыған
азамат әсіресе жас өспірімдер ... ... ... ... өзінің қажетіне жұмсай білсін, пайдасына асырсын, ... ... ... өзен екен ғой деп қарамасын дегенді үйретеді.
«Қара батыр» әңгімесі ауыз әдебиеті үлгісінде алынған, ... ... мен ... құрылған ертегі. Онда балаларға құстардың
өмірі мен әдетін көрсетеді, сонымен бірге өмірде кездесетін әдемі, ... ... ... ... байқағыштығы мен қиялының өсуіне сай
көрсетілген.
Ы.Алтынсарин шығармаларын қысқа мазмұнға құрды. Балалардың ... етіп ... Аз ... көп ... ... ... афоризмдерді
орынды қолдану, әр әңгіменің тәлімдік мәніне ерекше көңіл бөлу ... ... ... ... ... жағынан да, түрі жағынан да ... ... ... сай ... Сондықтан да ... ... ... ... ... ... әдебиетінің атасы
дейміз.
Қорыта айтқанда Ы.Алтынсариннің әңгемелері төменгі сынып оқу үрдісі
арқылы іске асса, кейбір сыныптарда ... ... ... тыс оқу, ... байланысты жүзеге асады.
Ы.Алтынсариннің еңбек туралы ... ... ... ... ... ... талаптармен сәйкес кледі.
Оқушыларды еңбекке тәрбиелеуде оның шығармаларынан аларымыз мол.
2.2 Ы.Алтынсариннің шығармаларын оқыту тәжірибесі
Ы.Алтынсарин оқушыларға білім беру мен ... ... ... мен ... бірлесіп жасайтын оқу жұмысын қарым – қатынасының ... ... әдіс деп ... ... ... ... ... оқу материалын жеткізу үшін әр ... ... ... ... керектігін, әдістерді дұрыс таңдап алу жолдарын,
оқытудың ... ... ... ... ... қай уақытта қолдана
алуы мұғалімге байланысты екенін ... ... ... ... ойлау қабілетін арттыратын жаттығулар қажет. Мысалы: Әңгіме,
түсіндіру арқылы оқыту әдісі. ... ... ... ... ... ... жүйелі болуын, сұраққа баланың толық жауап беруін
қадағалайды. Қазақ балаларының ... ... ... дарындылық
қасиеттеріне мән берген. Ағартушының оқу материалын балаларға ... ... ... де ... көреміз. Ол көрнекілік заттарды
пайдалануда тбиғи заттар, суреттер пайдаланып, құбылыстарды суреттеу.
Олардың қасиеттерін салыстыру ... ... ... алған білімін
тереңдетіп, естерінде оңай қалады деп көрсеткен.
Ы.Алтынсариннің өз тәжірибесінде ... әдіс ... ... ... ... болады.
|Ауызша баяндау әдістері |Тәжерибе-зертханалық әдістері |
|Әңгіме әдісі ... ... ... ... ... ... дамыту ... ... | ... ... | ... бірге ұлы педагог сапалы оқыту туралы мынадай ұсыныстар
айтқан:
1.Оқыту
мен тәрбиелеудің мәселесінде мұғалімнің ... ... ... ... арналған бағдарламаның болуы;
3. Қазақ мектептерінде оқулықтарды пайдалану жолдары;
4. Мектептің оқу – материалдық базасын нығайту;
Ы.Алтынсариннің дәстүрлі ... ... ... әдістерін
жетілдіруі қанат жайып, мектептің оқу – тәрбие жүйесінде ... ... ... оқу ... мен ... ... ... тыс
жұмыстарда оқытылып келеді. Ұстаздың әрбір еңбегі ... ... ... алады. Эстетикалық талабы мен талғамы, өмір мен өнердің
үйлесүі, ... ... ... ... ... ... Ағартушының
шығармаларын мекетпте қалай оқытып жүргенін байқау ... ... ... ... ... Ақжайық ауданы Тайпақ ауылының мұғалімі
Г.Ахметованың сабақ үлгісіне тоқталамыз.
Мақсаты: 1. ... ... ... ... ... ... шығармаларды сүйіп оқуға. Өз ... ... ... ... қасиеттерді өз бойына сіңіріп, жаман
қасиеттерден аулақ болуға уйрету
3..Оқушылардың еңбексүйгіштікке, ... ... ... ... ... портреті, әңгіме мазмұнына байланысты
оқушылардың салған суреттері: ... ... ... ... ... Кітаптар көрмесі.
Қолданылатын әдіс: әңгімелеу, сұрақ-жауап, көрініс, т.б. Ана ... ... ... сабақтарымен байланыстыра өткіздім.
Барысы: I.Ұйыдастыру бөлімі:
II.Мұғалімнің кіріспе сөзі.
Құрметті ұстаздар мен оқушылар, бүгінгі ...... ... мектебіміздің қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі
Бибігүл Базарбайқызы қонаққа келді. Қарсы алыңыздар!
III. ... ... – ала ... тапсырма бойынша: бірінші
оқушы өмірімен, екінші оқушы ... ... ... ақын ... кезеңдеріжөнінде айтып өтті.
IV. Сөз кезегі қонаққа беріледі.
Оқытушы Ыбырай атамыздың балалық кезі туралы, оның әңгімелеріне шолу
жасап, өлеңдерін мәнерлеп оқу ... ... ... ... ... ... түсінік беріп отырдым. Оқушылар жазушының өлеңдерін
жатқа айтып, әңгімелерінен шағын көріністер қойды.
Өз шығармаларында Алтынсарин қазақ халқының ... ашу, ... зор мән ... ... ... өлеңінде:
Оқымаған жүреді,
Қараңғыны қармалап,
Оқысаңыз балалар
Шамнан шырақ жағылар,
Тілегенің алдынан
Іздемей – ақ табылар, - деп жас ұрпақты ... ... ... ... ... жететін деген.
1 – оқушы «Кел балалар, оқылық»
«Жаз», «Өзен» атты ... ол ... ... ... және ... ... адамның жүйкесіне әсер ететінін суреттейді.
Яғни жаныңдысергітіп,әрі сауықтыратынын көрсетеді.
Табиғат берген байлықты өзінің қажетіне жұмсай білсін, пайдасына
асырсын жайдан жай ағып ... ... өзен екен ғой деп ... ... ... ... тіршілігі табиғатпен өте жақын. ... ... өзін ... ... ... ... Ы.Алтынсарин
шығармаларында айрықша көрініс табады
«Таза бұлақ» әңгімесінен көрініс.
Осы әңгіме арқылы автор халықты жан мен тән ... ... және ... ... «Ей, ... ... ... бұлақтай бол!» сойлемнің мағынасын оқушылардан сұрау.
Ы.Алтынсарин – аудармашы.
Тамаша педагог, ағартушы, жазушы Ы.Алтынсарин – ... ... ... ең ... ... ... Ол 1879 жылы
Орынборда шыққан ... ... ... ... мен ... ... аударып енгізген. Ол
оқиғаны мысалдап айтып, жатқылық, жаман әдеттен ... ... ... үлгі етеді.
«Қарға мен түлкі» қойылым.
Ы.Алтынсарин балаларға арнап, сөзі жатық, мағынасы қызғылықты
ұсақ әңгімелер ... мен ... ... ... ... түрде бағалап, қалай сүюдің ... ... ... – аяған күштірек деген әңгімесінде ... ... аяғы ... Сейіт деген бала жанына аяғының ауруы қанша батса ... ... үшін ... шытпағандығы айтылады. Сейіт шын мәнінде
мейірімді бала ьолып суреттелген. ... ... ... қадірлеп
сыйлауымыз керек. Ана журегі ананың аялы алақаны қашан да ... ... ... Май ... ... ...... «Бұл кім»
4 – оқушы: «Ананың сүюі»
Ыбырай атамыздың әңгімелерінің негізгі тақырыбының бірі ... ... ... қандай әңгімелерін білесіздер? (Оқушылар жауап береді)
«Өрмекші, қумырсқа, қарлығаш» көрініс.
Бұл әңгімеде, ең кішкентай жәндіктердің де өмір, ... ... ... ... етіп ... көрсеткен, оны балаларға үлгі еткен.
Қарлығаш, өрмекші, құмырсқа құрлы жоқпысың, сен де ... ... ... ... әңгімелер еңбекті қадірлеуге жане сүюге тәрбиелейді.
Ы.Алтынсарин тек ... ... қана ... ... қатар ол
мақал – мәтел, жұмбақтар жазған.
VI. «Әдептілік» көрініс. Оқудың пайдасы, оқу ... ... ... ... ... ... шығармаларында аз айтылмаған. «Өнер –
білім бар жұрттар» деген өлеңінде ... ... ... ... балаларды, жастарды мәдениетті ұлы орыс халқының қатарына қосылуға,
соған ... ... үлгі - ... ... ... ... ... білім бар жұрттар
Тастан сарай салғызды.
Айшылық алыс – жерлерден
Көзіңді ашып – жұмғанша
Жылдам ... ... - деп ... ... ... ... жерлерге
Аты жоқ құр арбаны
Күн жарымда барғызды» - деп поезд бен ... етіп ...... ...... бар ... ... оқу.
VII Сөзжұмбақ шешу.
1. Ы.Алтынсариннің шығармаларының бірі.
2. Құрал сайман.
3. Оқу құралы.
4. Құйрығы айыр құс.
5. Ыбырайдың атасы.
6. Ыбырайдың туылған жері.
VIII Қорытындылау.
Жазылған ... ... ... бере ... тәрбие сағатын
аяқтау.
Келесі Д.А.Қонаев атындағы орта мектаептің ... ... ... ... ... ... ... қарлығаш» (Ана тілі 1–сынып)
Мақсаты: Оқушыларды сауатты оқу мен жазуға үйрету, мәтінді ... ... ... Үй жануарларының аттары бас ... ... ... ... ... ... құралдар: Сюжетті суреттер, үй жануарлардың суреттері,
ребустар.
Сабақтың барысы:
1. ... ... ... ынта – зейінін қалыптастыру.
2. Үй жұмысы 140 – жаттығу. «Екі соқа»мазмұнын айту.
Еңбек туралы мақал айту
Ойын: Ұйқасын тап.
1.Тор тоқып ... өзі ... ... ... . . . . . ... ... ... не?. . . . ... ... ... үйіп салады,
Айтыңдаршы, бұл құстың
Атын кім тез табады? ... ... ... ... ... ... ... жане мен
бала бейнеленген)
Суретке қарап әңгімелеу.
Мәтінмен жұмыс.
Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш.
- Мәтінді мәнерлеп түсініп оқу.
- Кезектесіп оқу
Сөздік ... ...... ... – үлгі ... - ... өрмегі.
Мінездеме - өрмекші, құмырсқа, қарлығаш.
(Еңбекқор, жалқау, еріншек, шырамды т.б.)
Ребустар шешу, Т + ай = тай, Құ + нан = ... 5 + ті = ... ... ... ... Атқа ат ... ... ойындары: бәйге, қыз қуу, көкпар т.б.
Сергіту сәтті.
Алған білімді бекіту 143 – жаттығу. Мәтінді ... ... Ат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... тапсырма: 142 – жаттығу. Мәтін мазмұнын айту.
Төменде өзіміздің сабақ үлгімізді ұсынып отырмыз.
Сабақтың тақырыбы: «Өнер білім бар ... ... ... ... ... із, ... мұра ... туралы түсінік беру, өлеңнің ... ашып ... ... ... ... оқуға дағдыландыру.
Сабақтың міндеті:
а) Білімділігі: Өз ойларына тиянақты жеткізуге, ... ... ... ... Тіл байлығын дамыту, дауыстап, мәнерлеп оқуға
дағдыландыру.
б) Тәрбиелілігі: Үлкенді сыйлауға, еңбек сүйгіштікке тәрбиелеу.
Сабақ көрнекілігі: Ы.Алтынсариннің ... ... ... сөз жұмбақ.
Сабақ әдісі: Сұрақ – жауап, түсіндіру, деңгейлеп саралап оқыту.
I Сабақ барысы: I. Ұйымдастыру кезеңі.
Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
IІ.Үй тапсырмасын ... ... үйге ... ... берілді?
- Мәтін кім туралы жазылған ? Мағжан ауылына келген кім?
- Оны ... ... ... ... ... Жаңа ... ... әңгіме.
Оқушылардан Ы.Алтынсарин туралы білетіндерін сұрау. Ыбырайдың қандай
өлеңдері мен ... ... біз ... ... ... ... бар ... деген жаңа
өлеңімен танысамыз.
ә) «Өнер, білім бар жұрттар» өлеңін мәнерлеп оқимын.
б) Өлең мазмұнына байланысты сұрақтар.
-- ... не ... ... Ақын ... өнер неге ... дейді?
-- «Отынсыз тамақ пісірді» деген жолдан нені ұқтың?
--Ыбырай балалық шағында кімнің тәрбиесінде болған?
в) Оқушыларға тізбектей оқыту (оқулықпен жұмыс)
г) Шығармашылық ... ... |ББ |ЫЫ |РР |АА |ЙЙ |
| |ІІ |РР |ІІ |ММ |ШШ |КІ |КК ... |АА |ЛЛ |ҒҒ |ОО |ЖЖ |АА ... |ҮҮ |ШШ |ІІ |КК ... |ОО |ММ |ББ |ЫЫ |РР |АА ... негізгі көзі білім.
1. Қазақ еліне тұңғыш мектеп ашқан ғалым.
2.Сүттен жасалаған тағам
3. Ыбырайдың атасы
4. Кішкентай үй күзетшісі
5. Ұлт аспаптарының бірі.
2. Өлеңнің мына ... ... ... ... ... ... ... тұрғанын әгімелеп көрейік.
а) «Теңізде жүзді балықтай,
Дүниені кезді жалықпай» деген жолдар кемені сипаттайды деп
ойлаймын.
ә) ... алыс ... ашып ... хабар алғызды — . . . (радио, телефон)
б) «Аты жоқ құр ... ... ... ... ... — . . . ... бен автомашина)
в) « Отынсыз тамақ пісірді»— . . . (газ)
г) « Мал істейтін жұмысты
Отпен суға ... — . . . ... ... Мақал- мәтел айтқызу.
а) Еңбек туралы мақал айту.
«Еңбек ерлікке жеткізер»
ә)Ана туралы мақал айту.
«Ананың көңілі балада, баланың көңілі далада»
б) Отан туралы ... ... ... да ... ... ... ... біз Ы. Алтынсариннің қандай өлеңімен таныстық?
- Өлең не жайында айтылған?
-Ы. ... ... ... ... ... ... Бағалау: Мадақтап , бағалау.
VI. Үйге тапсырма.
Ы. Алтынсариннің «Өнер, білім бар жұрттар» өлеңін жаттап келу.
Қорытынды
Зерттеуіміздің мақсат етіп алып ... ... Ы. ... ... сыныпта оқытудың әдісіне бүгінгі күн тұрғысынан
сипаттама беріп, мектептердегі оқу- ... ... ... ... ... зерттеу жұмысымыздың алдына қойылған міндеттерін орындауда
мынадай ... ... оқу ... ... мен ... ... ... үлесіне өмір бойы қалдырған өшпес мұралары зерттелді.
Ы.Алтынсариннің ізбасар шәкірттерінің негізгі идеялары дамыта оқыту,
ұстаз ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық мұраларын ғылыми - теориялық тұрғыдан
зерттеп әлеуметтік жағдайларға байланысты орыс ... ... ... ала отырып олардың ұтымды жақтарын ескеріп, өзінің
ағартушылық тәжірибесінде кеңінен пайдаланғандығын көрсетті.
Біз өз ... ... ... ... ... ... ... әдіс – тәсілдерін қолдануды мейлінше қарастыруға
тырыстық. Әрине ... ... ... жас ... арналған деуге болады.
Бірақ, оны оқытуда қандай әдістеме негізге алынып жатыр. Осы тұрғыда
оқыту әдістемесінің озық үлгілерін ... ... ... ... ... ... түсіндіріп болған соң өздеріне әңгіме
(мәтін) жаздырту, әңгіме мазмұнын ашатындай сурет салғызу ... ой ... ... ... үлес қоса ... Бір ... ... баланы оқытудың
басты әдісі атамыз Абай айтпақшы ... ... бала мен ... ... ... ойнау. Қайткен күнде де баланың оқуға, білімге ... ... Осы ... ... « ... ... ... оқытудың әдістемесі» атты жұмыстың кішкентай
да болса көмегі тиіп жатса игі іс ... ... ... ... Қ Р-сы бастауыш білімнің мемлекеттік стандарты.
Алматы, 1998
2. Жалпы білім беретін ... оқу ... ... ... ... таңдамалы педагогикалық мұралары.
Алматы, 1958
4. XIX-ғасырдағы қазақ әдебиеті. 1986 ... ... ... тағылымы.1991 Алматы Жазушы
6. Ы.Алтынсарин "Өнер, білім бар жұрттар" : Алматы,
«Жалын», 1991.
7. Ш.Жұмашаева «Өнегелі тұлға қалыптастыруда ... ... ... ... №5, ... ... ... шығармалары-адамгершілік жәнеәне
экологиялық тәрбие көзі» «Бастауыш мектеп», №3, 2004.
9. А.Абуханова. ... ... ... мен тәсілдері».
«Бастауыш мектеп», №4, 2005.
10. Ш. Әуелбаев, ... ... ... ... ... ... Алматы,
«Атамұра», 2001.
11. Ш.Әуелбаев, Ә.Наурызбаева, Р.Ізғұттынова, С.Тәжімбетова.Ана
тілі (1-сыныпқа арналған оқулық) Алматы, «Атамұра», 2001.
12. С.Рахметова, ... ... Ана тілі ... ... ... ... 2002.
13. Т.Әбдікәрімова, С.Рахметова, Б.Қабатаева. Ана тілі (3-сыныпқа
арналған оқулық) Алматы, «Атамұра», 2003.
14. С.Рахметова,Т.Әбдікәрімова, Б.Қабатаева. Ана тілі ... ... ... ... 2004.
15. Рахметова С.Р "Ана тілін оқыту әдістемесі", 1998.
16. Әбдікәрімова К.Т "Ана ... ... ... ... ... Рахметова С.Р "Қазақ тілін оқыту әдістемесі" . Алматы, 2005.
18. Қоянбаев Ж.Б, Қоянбаев А.С ... ": ... ... ... ... 1990
20. Г.Ахметова. Ы.Алтынсарин шығармаларын оқыту. «Бастауыш мектеп,
№3, 2004.
21. .Қ.Қабдолданова. «Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш». ... №5, ... ... ... кластарда текспен жұмыс істеудің
әдістемесі». Алматы, ... ... ... ... Ана тілі ... ... ... ,1998.
24. Т. Әбдікәрімова, С. Рахметова, Б. Қабатаева. Ана тілі оқыту
әдістемесі (3-сынып) Алматы, 1999.
25. ... ... ... Ана тілі ... ... Алматы, 2000.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
Бастауыш сыныптарда математиканы оқытудың міндеттері.24 бет
Драмалық шығармалар7 бет
Оқушылардың мемлекеттік рәміздерге деген құрмет сезімін тәрбиелеу- патриоттық тәрбие берудің бастапқы қадамы6 бет
3-сыныптарда оқушылардың тілін дамыту48 бет
А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері36 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь