Сәбит Мұқанов

Мұқанов, Сәбит Мұқанұлы (1900-1973) – қазақтың әйгілі жазушысы, қоғам қайраткері, Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі. Туған жері қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданындағы Жаманшұбар деген жер.
Әке шешеден жастай жетім қалып, балалық шағын ауқатты ағайындарына жалданып, қой бағумен өткізген Сәбит өзінің талаптануымен хат танығанымен, мұғалім алдын көріп, жүйелі білім ала алмайды. Тек он сегізге толғанда, Омск қаласына барып, мұғалімдер курсында оқуға мүмкіндік туады. Оны бітіргеннен кейін ауылға барып, біраз мұғалім болады. Осында ауылды кеңестендіру жұмысына белсене араласып, таптық күрестің Көкшетау облысындағы оперативтік өкілі және партияның Ақмола губкомының нұсқаушысы қызметін атқарады. Бұдан кейін 1922 жылы Орынбордағы рабфакқа түсіп, оны бітіріп шыққаннан соң, баспасөз орындарында жұмыс істейді.
Жастайынан халық арасында жиі айтылатын жыр дастандарды жаттап, өзі де ауызша, жазбаша өлең шығарып талаптанып жүрген Сәбит осы кезден бастап, шығармашылыққа шындап бет бұрады. Оның есімін жалпы қазақ оқырманына кеңінен танытқан «Сұлушаш» дастаны, «Адасқандар» романы осы кезде өмірге келді. Осыларға жалғаса жазылып, бірінен кейін бірі жарық көрген «Майға сәлем» (1933), «Сөз Советтік армия» (1934) атты өлеңдері, «Ақ аю» поэмасы (1935), «Жұмбақ жалау» романы (1938) және осылар тәріздес толып жатқан шығармалары қазақ
        
        Сәбит Мұқанов
Мұқанов, Сәбит Мұқанұлы (1900-1973) – қазақтың әйгілі жазушысы, қоғам
қайраткері, Қазақ КСР ... ... ... ... жері қазіргі
Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданындағы Жаманшұбар деген жер.
Әке шешеден жастай жетім ... ... ... ауқатты ағайындарына
жалданып, қой бағумен өткізген Сәбит өзінің талаптануымен хат ... ... ... ... ... ала алмайды. Тек он ... ... ... барып, мұғалімдер курсында оқуға мүмкіндік ... ... ... ... ... біраз мұғалім болады. Осында ауылды
кеңестендіру жұмысына ... ... ... ... Көкшетау
облысындағы оперативтік өкілі және партияның Ақмола губкомының нұсқаушысы
қызметін атқарады. Бұдан ... 1922 жылы ... ... ... ... ... соң, ... орындарында жұмыс істейді.
Жастайынан халық арасында жиі айтылатын жыр дастандарды жаттап, өзі ... ... өлең ... ... ... Сәбит осы кезден бастап,
шығармашылыққа шындап бет бұрады. Оның есімін ... ... ... ... «Сұлушаш» дастаны, «Адасқандар» романы осы кезде өмірге
келді. Осыларға жалғаса жазылып, бірінен кейін бірі ... ... ... (1933), «Сөз Советтік армия» (1934) атты өлеңдері, «Ақ аю» ... ... ... ... (1938) және ... ... ... жатқан
шығармалары қазақ әдебиетінің дамуында ерекше рөл атқарады. Осы кезге дейін
атқарған сан ... ... ... ... ... ... ... басты кепілі терең білім екенін, онсыз көздеген мақсатында жету
мүмкін еместігін айқын сезінген ол 1928 жылы ... ... ... ... Москвадағы Қызыл профессура институтының
әдебиет бөліміне түсіп оны бітіреді. «Қазақ әдебиеті» газетінің ... ... ... ... ... Бұл жылдары да олөндіріп
жазумен болды. Драматургия, сын, әдебиеттану салаларында ерекше ... ... ... ... сын ... ... ... ауыз әдебиетін зерттеді,
фольклор және көне жазба ... ... ... ... ... ... демократтар шығармашылығы туралы зерттеутт еңбектер жазды, халық
поэзисының ірі өкілдері туралы толымды пікірлер айтты. Оның 1974 жылы ... ... ... деген тарихи этнографиялық шолуы халқымыздың
мәдениеті, өнері, ... ... ... ... жазылған ерекше
құнды зерттеу еңбек болды.
Жазушының шығармашылығында да, бүкіл қазақ прозасында да белгілі белес
болған келелі туындысы кейіннен қайта өңделіп, ... ... ... ... «Жұмбақ жалау» романы еді десе, оның саналы шығармашылық өмірін
түгел дерлік ... ... ... ... шын мәніндегі халық
шежіресі болатын. Ол халықтың арасынан шыққан халықтың сүйікті ... Оның ... ... ... саласында сіңірген зор еңбегі
кезінде жоғары ... ... ... ... ... Орталық
Комитетінің мүшелігіне, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттығына сайланды,
екі рет ... екі рет ... ... Ту, «Құрметті белгісі» ордендерімен
марапатталды. Бүкілодақтық бейбітшілік қорғау комитетінің мүшесі ... ... ... ... ... туралы әңгіме болғанда
“Кәдімгі Сәбит Мұқановтың” (өз сөзі) орны ... 2000 жылы 100 ... ... ... ... деңгейде ұлықталған қазақ әдебиетінің
классигі Сәбит Мұқановтың ... ... жаңа ХХІ ... да ... ... қайта басылып шығып жатқаны өз алдына, социалистік
дәуірден капиталистік қоғамға ... ... ... ... әдебиеттану
ғылымында С.Мұқановтың кітаптарына, өткен ғасырдағы атқарған қызметі мен
жазушылық жолына жаңаша ... ... ... ... ... ... Мұның рухани сұраныстан туғанын, қоғамдық ... ... ... жату ... ... ... баспасынан “Тарихи тұлға тағылымы” айдарымен 2005 ... ... ... ... мен Күләш Ахметтің “Сәбит Мұқанов” ... ... ... ... ... Кітап
аңдатпасындағы: “Ұлттық мәдени өмірімізде ірі ... ... ... ... бұл ... ... ... ұрпаққа алып тұлғаның қилы
заманы мен қиян тағдырын танытады. Көрнекті ғалым, ... ... ... ... Т.Кәкішұлы тарихи тұл­ғамен рухани сырлас болған.
Ол Сәбеңнің күллі өмір ... ... ерен ... тарихи үдеріс
барысында терең талдап, жан-жақты зерттеп, әділ бағасын береді” ... ... ... ... ... ... тұр.
Ғасырлар тоғысында қоғам ... ... ... ... ... ... қалыптаса бастады. Кеңестік дәуірдегі
әдебиетіміз бен мәдениетіміздің жәдігерлеріне сын көзбен қарап, ... ... ... бұрмалаушылықтар, асығыс үкім айтудың
көріністері де байқалды. Кеңестік ... ... ... ұшыраған, атылып-айдалып кеткен, шығармалары ... ... ... ... Алаш қайраткерлерінің есімі мен
атқарған істерінің ... ... дүр ... зор ... ... ... асқақтауына септігі тиіп, жаңа ұрпақтың ой-санасына айрықша ықпал
жасаумен қоса, кешегі дәуірдің төл перзенттерін, солардың ... үрей мен ... ... ... ... әлеуметі рухани-
психологиялық дағдарысты да бастан өткерді.
Өткен ... ... ... ... зор тұлғасы аласарғандай,
айқын келбеті ... ... ... ... бірі – ... ... Кеше ғана Мұхтар Әуезовтің: “Қазақ әдебиетінің аға жазушысы Сәбиттің
аты – ... ... мол ... өте ... анық ... ... ... Ғабит Мүсіреповтің: “Жазушы Сәбит Мұқановтың қаламынан туған еңбектер
өз алдына бір энциклопедия”, деп Мұхаметжан Қаратаевтың: ... ... ... ... ... деп, Расул Ғамзатовтың: ... ... ... деп, ... Құдаштың: “Шын мағынасында
үлгі-өнеге тұтатын кең құлашты жазушы”, деп т.б. атын ... ... ... ... ХХІ ... ... ... қалай таныстыру
керек дейтін сауал бүйірден қойылды. Осы сауалға алғашқылардың бірі ... ... ... ... ... ... ғайбат сөздер мен
жазықсыз жала ... ... келе ... ... ... ... ... филология ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... ... әмбеге аян болса керек.
Рас, сәбиттанудың жаңа да жарқын парақтарының жазылуына академик-
жазушының 100 ... ... ... ... ... өтуі де зор ... тигізді. Жаңа ғасыр табалдырығында тұрған кезде Алматыда, Астанада,
Бішкекте, ... т.б. ... ... ... ... ... ... Сәбит Мұқановтың өмірі мен
шығармашылық жолын әр қырынан келіп сараптан өткізді, талдау жасады, ғылыми
бағалады. Кінәратсыз қоғам жоқ, ... адам да ... ... ... ... Мен де бір ... ортақ өзенімін”, деп нар сеніммен
ғұмыр кешкен Сәбең ... ... ... ... ... ... болса, не
себепті халық жүрегіне жол тапты, неліктен Мұқановтың шығармалары ХХ
ғасырдан ХХІ ... ... бет ... дейтін көптеген сауалдардың жауабын
іздеген кісі “Сәбит Мұқанов” әдеби-ғылыми ғұмырнама кітабын бастан-аяқ
шолып, оқып ... ... ең ауыр ... “Даңқ тұғырының шайқалуы” атты І тарауы арқалап
тұрғанын аңғарамыз. Ең өзекті мәселені алдымен талдап-таразылап ... ... ... ... ... ... ... авторлық айқын шешімді дұрыс
қабылдадық.
Кітаптың 44 бетін алып жатқан бұл тарауды бей-жай отырып оқу мүмкін
емес. ... ... 20-30 ... ... мен ... ... ... майданындағы даусыз табыстары мен ... ... ... ... қалыптастырудағы жанкешті еңбектері және
алашордашылармен ат құйрығын ... ... ... ... олжа ... ... поэзиялық және ғылыми-зерттеу еңбектерін жазуы
және өзі сенген, көзсіз табынған большевиктер партиясының мұны ... ... ... ұлттық мұраларымызға, тарихи тек-тамырларымызға
ерекше қамқорлықпен қарауы және кеңестік өмірдің жаршысы әрі жыршысы болуы,
кейбір кезеңдік ... ... жеке ... ... ... қате де ... тұжырымдар жасауы және өзінің сол мүлт кеткен,
қателескен тұстарын кейін өз ... ... ... т.б. ... ... уақиғаларға уақыт, заман, қоғам биігінен қайта баға ... ... ... ... бұл ... ... арттыра түседі.
Кітап авторлары С.Мұқановтың әдебиетке қатысты мәселелерде өткір сынды
айта ... ... өз ... ... сындарды зор төзімділікпен
көтеретінін, тіпті, дұрыс деп тапса сыннан қорытынды шығаратынын дөп ... ... ... ... ... ... ... айтқан сын
пікірлерді тым шамшылдықпен қабылдайтын тұстары да байқалады. Әсіресе, бұл
Мұхтар мен ... ... ... Негізінен, ұлы адамдардың
арасындағы қарым-қатынас қарапайым басталып, күрделі аяқталуы ... емес пе. ... ... ... ... ... бірі ... тұрғыда қадір-құрмет тұтқандарына ... ... Ал ... ... жазушылардың баррикаданың екі жағында тұрып
алып айтысып-тартысуына ешқандай негіз жоқ деп ойлаймыз. Сондай-ақ бұлардың
мұражай-үйлерін, ескерткіштерін (саны ... ... ... ... ... ... ... сияқты.
“Өктем ой өрімдері” деп аталатын тарауда Сәбит пен Міржақып, Ахмет –
Сәкен – Әбдірахман – ... ... мен ... ... мен ... Ілияс пен
Сәбит желілері арқылы көп шындықтың шымылдығы ашылады. Осы қалай дейтін
күбірткелі ... ... ... ... бұл тараудағы арнайы
тоқталған бір мәселе: “Сәбеңнің ... ... ... ... ... ... қана қоймай, осы жігіттен бірдеме шығады
деп үміттендірген және шошындыра ... ... ... – 1922
жылы “Еңбекші қазақта” басылған “Қара тақтаға жазылып жүрмеңдер, шешендер!”
дейтін мақаласы жөнінде. “Осы эссесінде Сәбең ... ... ... деп ... ... ... ... аруағын қозғау Сәбит
Мұқановқа өмірі кешірілмейтін күнә болды. Оны даттағысы ... ... ... өздерінің жымысқы ойларын өткізіп жүрді, өткізіп келеді.
Бірақ, тарих – ... ... де өз ... ... – дейді кітап
авторлары.
Осы тарауда С.Мұқановтың 20-жылдардағы дау-дамайларға ... ... ... аса ... ... ... туралы айтыс-
тартыстарда ерекше көзге түскені, “Сәбең ... ... ... ... ... бұрмалана бұзылғандары да аз емес” екендігі, осының бәрін ол
көзсіз сенім, алғаусыз ... ... ... ... Бұл ... өмір ... атқарған істеріне, шығармашылық
мұратына толайым тың, кәміл жаңа көзқарасты аңғартады.
Әдеби-ғылыми ғұмырнаманың “Алғашқы асу” және ... ... ... ... шулы даңқ әкелген, қазақ әдебиетінің тарихында елеулі
орын алған, өлеңмен жазылған ... ... мен ... ... ... ... сынаған, сараптап талдаған, шын сипатын ашқан
зерттеулердің арғы-бергісіне мол ... ... ... ... ... ... – ауыз әдебиеті мен жазба әдебиет үлгілерінің творчестволық
жолмен қисынын ... ... ... ... ... ... ... тарихында көркемдік дәуір жасады, этаптық шығарма
берді”, деп түйінді ... ... Ал ... ... ... 1935 жылғы нұсқасы 1999 жылы “Елорда” баспасынан ... ... ... ... ... ... кесек туындысы”
деген мақаласы қоса берілген болатын. Авторлар “Сұлушаш” пен “Адасқандарға”
қатысты зерттеушілер еңбектерінен ... ... ... ... ... Ергөбековтің еңбегін айрықша атап көрсеткенін
айтқан жөн. ... осы ... ... өн ... ... ... мен ... қатысты ой-пікір айтқан, елеулі үлес
қосқан көптеген ғалымдардың есімдері мен еңбектері аталған.
Кітаптағы аса ... ... ... ... (43 бет) – ... ... аталған екен. Бұл С.Мұқановтың 1932 жылы жарық ... ... ... жарық көруіне рұқсат етілмеген “ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті. 1
бөлім (ұлтшылдық, байшылдық дәуір – ... ... ... ... ... Поэзияда “Сұлушашты”, прозада “Адасқандарды”
беріп атағын жайған Сәбит Мұқановтың күтпеген тұста ғылымға ойысып, әдебиет
тарихынан 458 ... ... ... ... ... және ... бұл ... әділ таразыланған. “С.Мұқановты күні бүгінге
дейін сөзге қалдырып, абыройына дақ салып, ел-жұрт ... ... келе ... бір ... – алаш ... және оның қайраткерлері
жөніндегі түсінігі, айтқан-жазғаны. ... ... ... ... көзқарасы алаш қозғалысын зиянды деп табудан
өзгермей кетті, ал оған ... ... ... ... ... деп ... ... дей келе мына еңбекті атап “Бұған айрықша
мән беру ... ... әлі ... дейін оның қадір-қасиетін анықтау, маңызын
түсіну, жазылу тарихын, сырын білу жағы жетіспейді”, дейді кітап ... ... осы ... әдейі жазғанға ұқсайды…”, “Уақыт өте келе бұл
кітаптың бағасы өсе түспесе, кемімейді”, “Сәбең саяси-идеялық ... ... ... ... ... ... ... түсіп кететін
сәті аз емес” дейтін ой ұшқындарын шығарып, оны ... ... ... қазақ әдебиеті” еңбегінің екінші бөлімі түгелдей “ұлтшыл-
байшыл дәуірдің ақын-жазушылары” деп аталады да ... ... ... ... Сұлтанмахмұт, Сәбит Дөнентаев, Бернияз Күлеев, Мұхтар
Әуезов, ... ... ... ... ... баға беріледі.
Бұларды ғылым тілінде монографиялық портрет деп атайды”, “Сәбит Мұқанов бұл
ақын-жазушылардың творчестволық портретін ... ... ... ... ... шығармайық”, деп ғұмырнамалық кітаптың авторлары сол
монографиялық ... ... ... ... ... ... қалай
қолданған, ақын-жазушылардың дәл бейнесін бере ... ба ... ... ... ... ғылымының талаптары тұрғысында кең тынысты,
салыстырмалы шолу жасайды, тұжырымды баға береді. С.Мұқанов алаш ... ... ... ... үшін бұл ... жазбағандығын, түпкі мақсат-
ниет әдебиет тарихында бұлардың алатын орындарын айқындау, есімдері мен
еңбектерін атап-атап ... ... ... қалдыру болғандығын профессор
Тұрсынбек Кәкішұлы өте дәлелді аңғартады. Мәселен, Сәбит Мұқановтың ... ... ... ... ... ... қазақ мектебінің іргесін
қалаған алғашқы адам – Ахмет. Ахметтің бұл ... ... ... ... деуі, Мағжан Жұмабаев туралы: “Абайдан кейін тіл ... ... ақын ... ... деуі, Мұхтар Әуезов туралы: “Ақындық, жазушылық
күшін алғанда Мұхтар күшті жазушы. Тіл сұлулығының үстіне ... ... ... деуі – ... бәрі кездейсоқ, тіл ұшымен жасалған емеурін
емес, қорытылған ойдың сықпасы, айқын сыни ... ... ... ... ... дәл осындай тағдырлы еңбектерінің бірі – 1942 ... ... ... ... ... ... ... очерктер”
атты зерттеу кітабы. Араға 60 жыл ... ... ... ... бұл ... 2002 жылы “Арыс” баспасынан шығарды. Бұл кітапқа да
профессор Тұрсынбек Кәкішевтің арнайы жазған “Азаттықты ... ... ... қоса ... ... Мына ғұмырнамалық кітапта бұл “Очерк”
жөнінде “Тарихпен сырласу” атты тарауда баяндалады. “Очеркте” ... ... ... ... ... пен Жанұзақ сияқты ақын-жыраулардың,
Сырым, Көтібар, Кенесары, Наурызбай, ... ... ... ... ... ... ... Шортанбай, Шернияз, Мұрат сынды
зар заманның үнін жеткізген ірі ақындардың еңбектеріне баға беріп, сонымен
бірге қазақтың ... ... ... ... саралағаны белгілі. Ғұмырнамалық
баянда С.Мұқановтың бұл тарихи еңбегі жөнінде де тың ... ... ... Мәселен, авторлардың “1927 жылы М.Әуезовтің “Әдебиет тарихы”
деген еңбегінде “Зар заман” ақындары аталып, әсіресе оның жарқын да ... ... ... ... 1942 жылы қалай зерттеп, қандай деңгейге
көтергенін көрсете ... ... ... сыр-құпиясын ұққандай
боламыз да, “кедейшіл, тапшыл” Сәбиттің сол ... ... ... ... ... келе ... аңғарамыз”, деген батыл пайымдауларына
толық қосылмасқа шара жоқ. Шынында да, тек Шортанбай ғана ... ... ... Махамбетті тануда да С.Мұқановтың еңбегі зор ... ... ден ... ... тұғырында” аталатын тарауында С.Мұқановтың “Жұмбақ
жалау” – ... ... ... ... жазушының кемеліне
келген қаламгерлік қуатымен қосөрім бірлікте қарастырылған.
Сондай-ақ Мағжан – Сәкен – ... ... қиын ... ... ... тағдырлар” атты тарауды Тұрсынбек Кәкішұлының
сарыла зерттеп, санаға салмақ сала шешкен жұмбағы деу керек ... Әу ... ... замананың ұйтқи соққан қара боранынан кейін
әртүрлі өсек-жалалардың арқауына айналып кете барғанын, оған аса ... ... ... керектігін ғалым тамыршыдай тап басқан.
Ал “Атымтай жомарт”, “Сайран”, “Шежіреші”, ... ... ... баян да ауқымды. Әр тарау С.Мұқановтың әр қырын ... ... ... ... ... өзінің шығармасын
оқып отырғандағыдай шым-шытырық уақиғалардың алуан түрлі ... ... ... ... “Өсу жолдарымыз”, “Жарқын жұлдыздар” және ғылыми
ізденісінің соңғы ... ... ... ... ... жарқын беттері екенін еріксіз мойындаймыз” деген ғұмырнама
авторларының пікірі бүгінгі ұрпақтың атынан, ХХІ ... ... ... деп ... ... Абай ... ... жөнінде, Ыбырай хақында
албырт кезінде айтылған асығыс, жаңсақ топшылауларын жылдар өте келе ... ... ... Абай мен ... ... монографиялық
еңбектер арнағанын, Шоқан өмірінен “Аққан ... атты ... ... оның екі ... ғана жазып үлгергенін, жалпы Сәбеңнің өмірінің
соңғы жылдарындағы қазақ ... ... ... ұлттық
шежіресіне, т.б. ерекше ден қоюында үлкен сыр ... ... ... ... мен ... ... Мұқанов” атты әдеби-ғылыми
ғұмырнамасы сәбиттануға ... ... ... ... ... рухани қазыналарымызға жаңа көзқарасты орнықтырады,
кеңестік дәуірде жазылған шығармалардың халықтық мәнін ... ... ... ... ... ... тағылымды іс-өнегесімен тәрбиелеуде әсер-
ықпалы өлшеусіз зор.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сұлу сөздің сардары – Сәбит Мұқанов35 бет
Сәбит Мұқанов және эпистолярлық жанр100 бет
Сәбит Мұқанов және әдебиет25 бет
Сәбит Мұқанов шығармашылығы10 бет
Сәбит Мұқанов өмірі4 бет
Сәбит Мұқанов өмірі мен шығармашылығы3 бет
Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі» романы тілінің лексика-фразеологиялық ерекшеліктері77 бет
Сәбит Мұқановтың поэзиясы3 бет
«Адасқандар». романнан повестке35 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь