«Өлі жандар» туындысының аударма нұсқалары

Мазмұны
Кіріспе

Гогольдің қанжардай өткір, алтындай асыл сөзін жеткізе білу керек ... .8
І Н.В.Гоголь және қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
І.1 Н.В.Гоголь шығармалырының қазақ тіліне аударылу тарихы ... ... ..13
І.2 Әдеби көркем аударманың ерекшелігі және әдіс.тәсілдері ... ... ... ...18

ІІ «Өлі жандар» туындысының аударма нұсқалары ... ... ... ... ... ... ... ... 22
ІІ.1 «Өлі жандар» туындысындағы образдар жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ...26
ІІ.2 Романның құрылымдық жүйесі және аудармасы ... ... ... ... ... ... ... ..38
ІІ.3 Кеіпкерлер есімдерінің аударылу ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51
        
        Реферат
Жұмыстың тақырыбы: Н.В.Гогольдің «Өлі жандар» туындысының аударма
нұсқасы
Жұмыстың құрылымы: ... ... ... екі ... және ... ... ... тұрады.
Жұмыстың көлемі: 51 бет
Пайдаланған әдебиеттер саны: 30
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... аударылу тәсілдері мен «Өлі жандар» туындысының аударма нұсқаларын
салыстыра отырып талдау және ... ... ... ... ... ... екі ... тұрады.
Оның алғашқы тарауында ... ... ... ... әсері мен ықпалы. және оның шығармаларының қазақ ... ... мен сол ... ... мен ... тоқталып,
екінші тарауында Н.В.Гогольдің «Өлі жандар» туындысының аударма ... ... ... ... да ... ... шығармадағы
кейіпкерлер есімдерінің аударылуы жайлы сөз ... ... ... ... жүйеленіп нақтыланады.
Жұмыста қолданылған дерек көздері: ғылыми еңбектер, аударма сөздіктер,
микрофильмдер және баспасөз метариалдар.
Мазмұны
Кіріспе
Гогольдің қанжардай өткір, ... асыл ... ... ... ... және ... ... шығармалырының қазақ тіліне аударылу тарихы..........13
І.2 ... ... ... ерекшелігі және ... «Өлі ... ... ... «Өлі ... ... ... Романның құрылымдық ... ... ... ... ... ... ... Зерттеуге өзек болған қазақ әдебиетіндегі Н. В.
Гоголь шығыармаларының аудармаларында әлі де көп ... ... ... келе жатқан мәселелер баршылық. Жазушы еңбектері
түгелдей ана тілімізге ... ... ... сай келмейтін кемшіліктер мен түсінбеушіліктер бар. Осыларды
негізге ала отырып,жазушының «Өлі ... ... екі ... осы ... аударылу нұсқасымен салыстырылып саралануы және
романның құрылымдық жүйесінің екі ... ... ... қарастыру
жұмыстың өзектілігін аша түседі.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Н. В. ... ... ... ... ... мен қазақ әдебиетіне әсері көп тиді. Гогольдің
шығармаларының қазақ ... ... ... ... ... өсіп-
өрбу жолдары осы ықпал мен әсерден туған. Осылай ,бір елдің ... ... әсер ... ... кеңіп,өмір тану жолы тар шеңберден шығып,үлгі-
өнеге алу арқылы есейіп,ер жете ... ... ... төл әдебиетпен
жедел өседі. Төл әдебиет аударманы кемелдендіреді. Еліміздегі аударма
жұмысының ... ... ... ... ... ... сынды
жазушының аудармаларының тарихы мен аударма ерекшеліктерін және де ... ... ... ... ... ... ... В. Гогольдің «Өлі жандар»туындысының екі ... ... ... ... ... ... жүйесінің
яғни,кейіпкерлер есімдерінің аударылу ерекшелігіне көңіл бөлу. Сондай-ақ
аударма нұсқаларын ... ... ... ... ... ... аудармадағы Н. В. Гогольдің «Өлі
жандар»туындысының ... ... ... ... ... ... әдістері негізінде жұмыстың барысы айқыдалады.
Гогольдің қанжардай өткір, алтындай асыл сөзін жеткізе білу керек
Қазіргі кезде қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... ... саяси,мәдени байланыстардың ауқымының
кеңеюі тек қана аударма ісінің ілгерілеуі мен білікті мамандарды ғана қажет
етіп қоймай,сонымен ... ... ... көптеген мәселелерін күн
тәртібіне қойып отыр. Аударма деген сөздің ауқымы кең. Бір ... ... ... ... және ... көпшілікке арналған әр түрлі
еңбектер, дипломатиялық іс-қағаздары,саяси қайраткерлердің мақалалары мен
шешендердің сөздері тағы ... сол ... ... ... ... ... ... Қазақстаның әлемдік деңгейде нығаюы ақпарат алмасуға,
тілдік,мәдени ауыс-түйісті арттыруға да ... Осы ... ... ... тәржіма ісінің көкейкесті мәселелерін арнайы зерттеп оқытудың
және де талқылаудың маңызы зор. ... ... да ... ... аударма теоретигі А. В. Феодоровтың ... екі ... ... ... ... ... ... тіл білмейтіндерге таныстыру.
2/ Ал аудару дегеніміз-өзге тілдің құралдарымен баяндалған мәтінді
екінші ... ... ... ... сөз. ... осы заманның өз мұқтаждығына сай туған өнер. Оның мәселелерін
қарастыру деген сөз-дүние жүзі ... ... ... ... ... сөз. Өйткені,халықтардың өзара қарым-қатынасының күшеюі,бір-
брімен жақындасуы заманымыздың жарқын белгілерінің бірі саналмақ. ... бір ұшы ... ... ... ... ... қандай
бірсаласын алсаңыз да,аударма араласпаған түрін табу қиын.
Біздер бүгінгі таңда қай тілдің,қай халықтың болмасын ... ... ... ... ... біз ұлы орыс тілі арқылы,біз ғылым
сапасында да,көркем әдебиет сапасында да ... төрт ... ... ... ... ... көзбен де көңілге түйетін дәрежедеміз.
Аударма,сонымен бірге туған әдебиетіміздің эстетикалық ... ... байи ... ... әсер ... ... для образования нашего еще не установившегося языка,только
посредством их ... ... из него ... ... коем ... ... все неисчислимые и разнообразные варианты человеческой мысли»,-
дейді В. Г. Белинский. /2.130/ ... тіл ... ... ... ... осы пікірді айтқан
уақытынан бері орыс тілі ең бай тілдердің бірі екенін аңғарамыз.
Аударма тарихына үңіліп қарасақ,ел мен ... ... пен ... ... ... пайда болғанын білеміз. Оған дәлел-әр жұрттың
өмірінде жылдар бойы жалғасып келе ... ... ... ... ... басқа үлгілерінен гөрі көркем туындылары бір халықтан
екінші ... ... ... тілге жедел жетіп отырған.
Қазақ тіліне аударма XVII-XVIII ғасырларда келген.Араб-парсы,шағатай
тілдерінен ауысқан,ауызша айтылатын ... мен ... ... нақты тірегіндей. Бұлар шын ... ... ... ... еді.
Таза қазақ тілінде аударма тәрбиесі XIX ғасырдың ... ... ... ... ... ... «Қырғыз хрестоматиясынан»
орын алған. Бұл орыс тілінен аудару дәстүрі ... ... ... Абай ... Осы аудармалардың жасалуына жеңілдік туғызған
көптеген себептер бар. Аударма әдебиетіне еркін өсуіне әсер ... ... ... ... ... сөз, ортақ ұғым көбейді. ... де ... үлгі ... Үшінші жеңілдік-тіліміздің
қалыптасып,тіл ғалымдарының ат салысуымен қатар бөгде ... ... ... кейіпкерлердің қазақ еліне,қазақ ұғымына
жат еместігі. Орыс классиктерінде,біздің негізгі ... ... ... ... ... мінез-құлқы да,
мәдени мешеулігі де,өмірге көзқарастары да ... ... ... ... ... Ноздрев, Манилов, Коробочка,Собакевичтер ғой. ... ... ... ... ... ... ... өте жақын
келе береді. Түсінікті ойды,таныс кескінді суреттеп жеткізу-оны біреуге
ұғындыру,тұрмыста қалыптаспаған ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті жедел өсті. Орысшадан қазақшаға
жасалған аудармаларда, ... ... әр қилы ... ... сай,аудармада
орын алған үш түрлі әдістерді байқаймыз.Біріншісі – еркін аударма.Бұл тәсіл
түнұсқаның ... ... ... дәл білмеуден,түпнұсқаның өзіне тән
ерекшелігін сақтаудан гөрі, ... ... ... ... ... ... әрбір елдің балау кезінде мәдени шеңбердің тар ... ... ... ... ... аудару. Бұл тәсіл көбінесе,
түпнұсқанң тілін мол ... ... ... ... ұлы ... ... аударғанда , ұсақ елдің уәкілдері әрбір жеке сөздерін де , тіпті
нүктелерін де дәл ... ... ... салдарынан аударма сіресіп
шығады, істеп отырған еңбектерін аудармашылар да, оқырмандар да ... ... ... ... аударма. Бұл аударманың
ең қиын түрі. Мұны екі тілді бірдей ... ... , сол шет ... ... ... түсінетіндер орындайды. Оның ... ... ... тіл ... қолдану мәнерін қалтықсыз ұғынатындр жасайды.
Аударма-көне де,жаңа да ... Өнер ... ... ғылымдарының ажырамас бір ... ... ... көш
замандарға созылған тарихында тілі өзге,басқа ... ... ... ... ... ... болған.
Аудармашылық нағыз шығармашылық өнер.Аудармашы екі
тілді де жетік ... ... ... ... ... ... оның талантына,біліміне,жалпы мәдени дәрежесіне және тәжірибесіне
байланысты. Аударма дегеніміз - бір тілде ауызша айтылған ... ... ... ... ... екінші тілде яғни, оның ана тілінде
түсінікті етіп жеткізу. Бір тілден екінші тілге аударылып жазылған ... ... ... ... ... және жазба еңбек – аударма туынды деп
аталады.
Қай кезде де көркем аударманың теориясы мен тарихы оның ... ... ... теориясының дамы,белгілі бір ... ... ... керісінше, белгілі бір мәселелердің ,шешімін табуы теорияны
ілгерілетеді. Соған орай,аударма тарихы дами ... ... ... ... әдебиетіндегі сыншыл реализмнің негізін Пушкинмен
бірге орыстың – ұлы реалист жазушысы, данышпан сықақшысы, әрі ... ...... қоғам құрылысын әшекерлеуші – ... ... 1809 жылы 20-шы ... ... ... ... ... уезі,Большие Сорочницы деген жерде украин
помешигінің отбасында дүниеге ... Н. В. ... ... ... ...... мен Мария Ивановна – украин ақсүйектері
болатын. В. А. ... сол ... ... ... өзінің
оқымыстылығымен, мәдениеттілігімен, әдебиет пен ... ... ... ... еді. Жас ... ... ... жиі көретін.
Оның әдебиет пен өнерге ... ... ... ... да осы сәттер
болуы әбден ... Н. В. ... ... білімді үйінде алады. 1818 жылдың
күзінде Полтаваның уездік училищесінде екі жылдай оқып,жаңадан ашылған
Нежиндегі ... ... ... ... ... ... Онда
Гоголь 1821 жылдан 1828 жылға дейін болады.
1830-1831 жылдары ... ... атты ... ... ... ... Иван Купала» атты повесі жарияланады. Украинның басынан
өткен «Гетьман» атты үлкен тарихи роман , ... ... ... ... Бұлардың бірнеше үзінділері «Северные ... ... ... ... ... да ... бірнеше
мақалалары жарық көреді. Бұл басылымдарда Пушкин,Жуковский сияқты орыстың
атақты жазушылары қызмет ететін. 1831 жылы 20 ... ... ... ... ... келе Гоголь мен Пушкин шығармашылық тұрғыда
нағыз дос болып, өздерінің шығырмашылық жоспарлары мен ... бір – ... ... ... деңгейге жеткен. 1836 жылы Пушкин «Современникті»
шығара бастаған кезде Гогольді қызметке ... Оның ... , ... , ... ... ... , «Журнал әдебиетінің қозғалысы
туралы» мақалалары алғаш рет осы ... ... ... Сол ... Аксаков , актер Щепкин , И. И. ... , ... М. ... ... бастайды. Өзінің екі томдық хаттарында жазылғандай ,
шығармашылық көмектен тыс Жуковский , граф ... ... , О. ... , ... ... тағы ... ... шығармашылық дарынына
арнайы материалдық көмек көрсетіп отырған.
Пушкин мен Гоголь орыстың реалисттік ... ... ... Бұл
екеуінің жақын болу себебі , екеуі де крепостниктік тұрмысқа наразы болды ,
екеуі де ... ... өнер ... ... Пушкиннің берген кеңесімен 1835 жылы «Өлі жандарды» ... ... өз ... қарағанда , Пушкин оған өз тақырыбын берген
көрінеді, маңызды мәселелерді кеңінен толғап қорытындылауы және ... ... мол ... , ... шын ... , әрі ... ... образдары түгелімен Гогольдің өзініңкі. «Өлі ... екі ... ... ... бірнеше деректер бар. Гогольдің өзі
оның сапасына көңілі толмағандықтан 1852 жылы ... ... ... ... ... ... айтады. Осылайша Николай Васильевич Гоголь
өмірінің соңғы жылдары граф.А. П. ... ... 1852 жылы 21- ... ... есеппен 4 – ші наурызда қайтыс болады. /4.11/
Орыс жазушыларының ішінде сайтан тақырыбына ең ... рет ... ... ... ... ... бір-екі қадам екендігін
байқаған жазушы - өз ... бұл ... ... ... жан – ... ... ... қырынан ашуға тырысты. /5.116/
Аударма ісі кең етек ... ... ... шет ел ... бірнеше нұсқада оқи аламыз. ... ... – кез ... этно ... ... кең етектен тәуелсіз ... және ... ... ... ... М. О. ... ... әдебиет туралы» мақалалар жинағы ... Бұл ... ... ... ... ... мен ... байланысты
жинаққа орыс әдебиетінің ең жақсы аудармалары енген. Осы жинаққа енген
мақалалар ... ... ... ... ... Өз зеттеулерінде
Сәйділ Талжанов аударма ісін қандай ғылымға ; ... ... ... ... мәселе қозғайды және соңында екі салаға да тән
шешеді. Өйткен, тілсіз әдебиет , әдебиетсіз тіл жоқ. С. ... ... ... ... талдайды, оны әдебиетпен де, ... ... ... ...... ... байланыстырған.
С. Талжанов теоретик және ... ... ... ... ... ... Н. В. ... және қазақ әдебиеті
Қазақ аудармаларының дамуына ерекше әсер қалдырған ... ... оның ең ірі ... Н. В. ... бай ... ... отырған орыс әдебиетінің әсері қазақ ...... Сол XIX ... ... ... бастап орыс әдебиетінің
әсері қазақ әдебиетіне көп ықпалын тигізгені бәрімізге ... ... ... ... елге әсер ... де , ой - ... кеңиді ,
өмір тану жолы тар шеңберден сытыла шығып , өнеге –үлгі алу арқылы есейіп ,
ер жете ... ... өсіп - ... ... бір елдің өз адамдары бір –
біріне әсер етеді. Орыс әдебиетінде ... ... ... ... ... тигізеді. /7.4/
Орыс әдебиетінің тұтас бір дәуірі Гоголь есімімен тығыз байланысты.
Орыс әдебиетінің тарихындағы бұл кезеңді Н. Г. Чернышевский «Гоголь ... ... ... ... ... ... ... тіліне аударудың
алғашқы мәтіні 1928 жылы шыққан. Бұл «Үйленудің» аудармасы. Гогольдің кеш
аударылуы ... тән ... ... ... ... ... соғады. Алғашқы аудармалары шыға салысымен-ақ , Гоголь қазақ
оқырмандарын өзіне тәнті етіп ... ... ... ... ... ... ... Майлин. Ол Гогольге тікелей емес, Чехов арқылы
жеткен. Чехов шығармаларымен ол 1915 жылы А. ... ... ... Гогольмен танысуы Қ. Тайшықовтың «Өлі жандарын» басып шығарғанда
және 1933 – 1934 жылы М. О. ... ... ... ... ... ... ... 1934 жылы «Талтаңбайдың тәртібі» атты
пьесасын жазды. /9.16/
Қазақтың зерттеушісі С. Талжановтың бір ұтымды қасиеті ... ... ... әр ... ... ... В. Гоголь мен қазақ
жазушылары жайлы ... ой ... ... ... ... ... ... де кемітпейді, бұл мәселеде тереңдей түседі. Қазақ
әдебиетіне ... ... ... , ғалым бірер жазушының туындыларын
талдаумен тынбайды және бір ... сол – ... ... ... ... ... тауып отырады. /10.12/
Гоголь шығармашылығы сыншыл реализмнің ... ... ... ... өзі әдебиеттің қоғамдық күрестің қуатты қаруы болуына және
орыс әдебиетінің ... ... ең озық ... ... ... ... қазақ әдебиетіне әсері жалпы оыс және қазақ халықтары
арасындағы мәдени , ... ... ... бір саласы. Қазақ
әдебиетінің тарихында Гогольдің әсері зор ... ... ... өткен
ғасырының алдыңғы қатарлы ақын – жазушыларна ... әсер ... ... өміршеңдігі,тарихилығы әлі өз мәнін жойған жоқ,қайта күн
өткен сайын адамдардың ... ... ... ... ... тәрбие
құралдарының біріне айналып келеді. Біздер Гоголь мұрасынан үйреніп,оның
дәстүрін шығармашылықпен дамытып, ... ... ... тән ... ... , ... толықтырып , әдебиетімізді жаңғырта түседі.
Біздің әдебиетшілерімізбен , аудармашыларымыздың ... ... ... ... ... ... тікелей еліктеу , Гогольше
сатиралық образ ... ... , ... ... бейнелеу , баяндау
үлгілері бар.
I.1 Н. В. ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінде XIX ғасырдың екінші жартысында басталған.
Аударма әдебиеті яғни, көркем ... ... ... ... сыңары.
Көркем аударманың сапасы төл әдебиеттің сапасына сай болады. Бұл екеуі
қатар өседі. ... төл ... ... ... ... ... де жедел
жүрді. Аудармаға көзқарасымыз , ... ...... ... өз заманына сай өзгеріп , әдебиет сатысы ... ... ... ... ... - ... ұғым , ... талғам , әдеби тілдер
туып, Пушкин , Гоголь ... ... Ал енді ... негізгі қарастыратын
жұмысымыз Гогольдің шығармаларының қазақ ... ... ... , біз алдымен оның шығармаларының бай мұрасына , ... ... ... , қай уақытта , сондай-ақ қандай ... ... ... әдебиетінде де аударма әдебиетінде де бетке ұстар яғни, М. Әуезов,
Б.Майлин,І. Жансүгіров,Ғ. Мүсірепов,Т. Жароков,Ә. Сәрсенбаев,М.Қаратаев, ... ... ... Сатыбалдиев,Қ. Тоғызақов, І.
Жарылғапов,М. Дәулетбаев,Т. Нұртазин,Қ. ... ... ... болды.
Қазіргі біздің қазақ әдебиеті Гоголь шығармалары 1928 жылы ... ... ... шықты. Аударған Мәжит Дәулетбаев болды. 1932 жылы «Өлі
жандары» шығып, 1936 жылы ... ... ... ... «Өлі жандарын»
аударған Қадыр Тайшықовпен ... ... ... ... дәл ... Әнуар Ипмағамбетов аударған. 1937 жылы «Шинель» және де «Иван
Иванович пен Иван ... ... ... туралы» деген повестері
басылды.
1938 жылы ... ... ... ... ... ... жүрді. Аударған М. О. Әуезов болды. 1945 жылы шыққан ... Т. ... ... Одан ... 1948 жылы ... тағы басылып
шықты.
1952 жылдан бастап Н. В. Гогольдің шығармалары алты том ... ... Н. В. ... шығармаларын М. О. Әуезов,М. Дәулетбаев А.
Елшібеков,Қ. ... ... ... ... ... ... аударды.
Біздің аудармада кездесетін түрлі әдістер бар. Олардың бірі ...... ... ... ... ... сол түпнұсқаның ұғымды
болуынан гөрі өзіне тиімділігін оңайлығын ... ... ... ... ... гөрі ... пайдалы екендігін біздер кіріспемізде
айтып өткен болатынбыз. Осындай алғашқы ... ... ... ... ... әдебиетінде Гоголь шығармаларын аударудың алғашқы мәтіні 1928
жылы ... атты ... ... ... ... пьесаның кейіпкері сүр бойдақ Подколесинді үйлендіру үшін
жеңгелетпек ... ... ... Осы ... ... отырғанда
Подколесиннің досы Кочкарев:-«Пойди,пойди,несмыслишь ничего,не мешайся!
Знай,сверчок,свой шесток-убирайся!» деген Гогольдің ... . ... ... ... ... ... ... қолың өз
аузыңа жетсін,өкшеңді көтер»,-деп аударды. Тихоновнаны - «Тұйғын ... ...... ... , «өз ... өз ... ... - деп
«каждый сверчок - знай свой шесток»-ты теріс аударуы қынжылтады.Бұл жерін
1953 жылы Ф. ... ... ... елің тап!» -деп аударады. М.
Дәулетбаевтың ... бұл ... ... бірақ Кочкаревтың ойы «Аяз
әліңді біл құмырсқа жолыңды біл» - ... ... ... тұр. ... әрі ... ... астарлы ойын дәл берер еді. Өйткені
автордың астарлы ойын ... ... ... ... ... сырын ашуға мүмкін.Ал кейде керісінше болатын жайттар да ... Бұл ... ... еркіндігі қазіргі талапқа мүлде сай
келмейді.
Н. В. Гогольдің 1932 жылы ... Қ. ... «Өлі ... ... ... , 1936 жылы ... ... басылады. Бұл «Өлі
жандар» поэмасы біздің ... ... ... , оған осы ... ... ... ... қарастырамыз. Ал 1937 жылдары
Гоголдің «Шинель» және ... ... пен Иван ... қалай
ұрысқаны туралы» повестері аударылады.
«Шинель» атты повесінің басты кейіпкері және де кішкентай адамның
тағдырын ... ... ... ... алып ... «Ну ... ... Акакиевич ,-теперь с Петровичем нельзя ... ... ... жена , ... как нибудь поколатила его. А вот я лучше ... ... в ... день ... ... наканунешной субботы будеть косить
глазом и заспавшись , так ему нужно , нужно ... ... ... не дает ,а в это ... я ему ... и того , в руку он и ... и ... тогда того». Так рассудил сам ссобою Акакий
Акакиевич». /12.16/ Осы ... ... ескі ... ... ... , ... ... «жаңа шинель тіктірмесең
болмайды»деген сөзінен ... не ... екен ... ойы ... Біз ... ... ... екендігін байқаймыз және де монологтағы оның жиі
қолданылатын ... ... , ... ... ... кейіпкердің
жалтақ , жасқаншақ адам екендігін аңғарамыз.
Енді осы айтылғандардан ... ... тану ... ... Енді ... ... пен Иван Никифоровичпен қалай ұрысқаны
туралы» повесін ... ... ... Гогольдің Иван Ивановичтің
бикешке таң қалған «Что это за ... - ... ... «Бұл неткен үріп
ауызға салғандай нәрсе!» - аудармасы өте сәйкестті ... ... ... ... аламыз. Ал енді бір жерде Гогольдің ... «А вы, Иван ... ... - ... ... ... Елшібеков «Ал сіз, Иван Иванович,
нағыз атақазсыз!» - деп ... дәл, яғни ... - сөз ... ... ... сөзі үшін Иван ... пен Иван ... он екі жыл
соттасуы қазақ оқырмандарына түсінбеушілік туғызады. Біздің пайымдауымызша,
бұл жерде Гогольдің ащы юморын қоса жеткізу керек еді.
«Ревизор» қазақ ... ... ... аралығында аударылып, сахнаға
қойылып жүрді. Дуанбасы Сквозник - Дмухановский болып ... ... 1938 жылы ... Омарханұлы Әуезовтың аудармасы жарыққа шығады.
Татар тіліне 1935 жылы ... ... ... тіліне 1935 жылы
Қ.Бурунов аударды. Қырғыз тіліне 1946 жылы А.Абдуқайымов аударып, 1951 ... ... ... Өзбек тіліне Абдулла Каһһар 1948 ... ... яғни ... ... басқасын профессор
О.Н.Олидор салыстырып өтеді. 1957 жылы ... ... ... ... ... 1952 жылы О.Н.Олидор төрт тілге аударылған
«Ревизордың» сынағанда «ең сәтті шыққан аударма Әуезовтікі» - ... ... ... ... ... ... шыққан, Гоголь
стилі мен образы берілгендігін ... ... Сол ... ... ... қате басқанын да айтқанымыз дұрыс. /11.60/
Кішігірім кемшіліктеріне қарамастан «Ревизор» аудармасын мақта-уымыз
аударушы Гогольдің ойын ... ... оның ... ... ... сақтап, қазақша жеткізген. Қазақ тілі мен орыс ... ... да ... ... ... Әдеби көркем аударманың өзіндік ерекшелігі және әдіс тәсілдері
Біз жұмысымыздың ... етіп ... ұлы ... ... ... шығармаларынан қазақ тіліндегі аудармаларын ала ... ... ... ... ... және де әдіс ... ... өтеміз.
Қазақ әдебиетінің дамуына әсер еткен орыстың классикалық ... ірі ... ... ... шығармаларының өмір шеңдігі, тарихилығы әлі де өз ... ... ... күн ... ... ... рухани дүниесін байыту мақсатында
қолданатын тәрбие құралдарының біріне айналып келеді.
Орыстың ұлы ... ... ... ... ... мәнсіз, кері кеткен күйбен тіршіліктің, сондай-ақ ... ... ... бар. ... ... ... ... көріністері,
біздің заманымыздағы жекелеген адамдарда да кездесіп қалады. Тұрмыста
ұшырасатын осындай ... ... - ... мен әшекерлеудің Гогольдік
әдіс–тәсілдері қазақ әдебиетінде де бар.
Гоголь ерекшелігі, оның әжуасында, ... ... ... ... ... ... әдісінде Гоголь орыстың ұлттық ерекшелігін айнаға
түсірген, орыс өмірін терең білген ... ... ... ... ... ... орыс әдебиетінде ерекшелігі – біріншіден, орыс өмірінің
шындығына үңіле қараған, ... ... ... ... үстіне Гогольдің түпсіз
терең сықағын, шымшылап отыратын әжуасын ... ... оны ... өте қиын.
Біздің осы қоғамға, оны түсінеуден де ... көру ... ... мен ... ... оның ерекшелігі ең алғаш көзге түседі.
Гоголь тілі «Мен ... ... ... ... ... В.Г.Белинский Гоголь
шығармаларын өте жоғары бағалап: «Гоголь – шыңайы өмірдің айнасы, ... ... ал ... ... үшін ... маңызы қандай зор
болса, өз халқы үшін тап сондай маңызы бар жазушы дүниеге ... ... ... ... ... адам аса алмайтын асқарлы шыңы болған Гогольге ... үлгі етіп ... ... ... ... аудармаларын сөз еткенде мәселенің көбісі Гогольдің
ерекшелігіне келіп тіреледі. Гогольдің теңестіруі де, сұрақ – ... ... де ... ерекше тәсілі, шеберлігі арқылы құлпырып ойнап
отырады /11.59/
Гогольдің толып ... қыр - ... ашу ... ... ... ... ... Гоголь аудармаларының ерекшеліктері мен ... ... мұны ... аша ... қажет.
Күлдіргі шығармаларда жазғандардың ішінде ұлы бейне осы Гоголь. Онда
күлдіргі мезет қайғымен араласып, ұштасып отырады. ... мен ... бір. ... ... де өмір ... ... ... комизм
трагизмге айналады, - ол жылап отырып күледі.
«Қайғы (трагедия) мен ... ... ... ... ... міне бұл ... ... ақ жарқын өзгешелігі, оның үстіне
Гогольдің ұлы шеберлігі де осында» - ... ... ... ... ... ... өз заманындағы қоғамның тәртібіне
қарсы шығып, оның мақсаты мен мәнің тікелей әшекерлеу арқылы сол ... ... ... жоққа шығару үшін күрессе, қазіргі ... ... ... мен ... ... үшін ат ... Осы ... іске кедергі жасайтын, демократиялық талапты бұзатын жекелеген
адамдардың ол қылықтарын түзетіп, оны ... ... ... ... ... ... кейбір адамдарда ұшырасатын кемшіліктердің бүкі болмысын
ашып, әшекерелеп жазуда, шығармашылық шеберлікті арттыруда Гоголь мұрасы
қазақ сықақшылары үшін ... ... ... қала ... ... ... келе ... ескіліктің сарқын шақтарын адам
бойынан аластатып, жамандық атаулының тамырын кесуді және жан – ... ... ... етіп ... үлес ... ... ... үлкен мақсатты орындауда олар да ... ... ... оның
дәстүрін шығармашылықпен дамытып, ұлттық ... ... тән ... ... ерекшеліктерімен толықтырылып, жаңғырта түседі.
Айталық, қысқа–қысқа сықақ әңгімелерден бастап, қанаты қатая бастаған
сатиралық повестер мен ...... да, ... ... ... шеберлік кестесі елес беріп отырады.
Қазақ әдебиет тану ғылымында төл әдебиетіміздегі Гоголь дәстүрі ... жеке ... ... арнайы толық зерттелмеген. Рас, сөз арасында
Гогольдің жалпы ... ... ... ықпалдық әсері туралы мәселелер
қозғалып отырады:
а) Н.В.Гоголь шығармашылығына байланысты 1952 жылы жарияланған бірнеше
мақалаларда бұл мәселе жөнінде ... оң ... ... ... он жыл ... соң 1962 жылы ... ... «Переводы Гоголя
на казахский язык и их ... на ... ... ... ... қорғады. /15.13/ Мұнда автор ... ... ... ... ... қатысты қарастырып,
сол кезге дейінгі әдеби үндестіктерді салыстыра отырып, озық ... ... ... ... ... ... де басқа тақырыптарға арналған мақала, еңбектерде қазақ
әдебиетіндегі Гоголь ықпалы туралы ойлар мен ... ... ... ... Мұхамеджан Қаратаев Гогольден үйрену, үлгі
алу мәселесін қалай зерттеу керектігі туралы ... ... ... қазақ әдебиетіне тигізген әсерән зерттегенде, тек қана
ұқсастық қуып ... ... ... ұқсастықтың әлдеқайда
кездейсоқта болуы мүмкін. Әзіл–сықақ пен айтылған жайдың бәрін
байыбына бара ... ... ... дей ... оңай ... ... алушылық, еліктеушілік, шығармашылық жолмен үйренушілік, бұлар
әрқайсысы өзінше басқа ұғымдар. Міне осы ... ... ... ... ... ... ... кейбір әдебиетшілер әсерді
сөз қылғанда көбінесе көп еліктеушілік ... көп ... ... ... ... сыры ... ... мен дәйектер бар. Ұқсастықпен ... ұлы ... ... талабынан сәттісі қайсы, сәтсізі
қайсы – осы ... ... жөн» ... ... ... бір ... – Гоголь
сатирасы десек, оның сюжет табу, композиция құру шеберлігін үйреніп, оны ... ... ... сатириктер бізде де көп екен. Ал сюжет
деген ұғым өте күрделі. «Сюжет /французша sujet - зат/ - ... ... ... пішінге көшірудің негізгі түрі, жолы немесе тәсілі».
/19.165/
Демек, сюжетте белгілі бір адамның тағдыры, ... ... ... не ... ... ... ... бір шығарманың мазмұнын
құрайды.
Ұлы сатирик өзінің үлкен үміт күткен айтулы шығармасын жазуға
он жеті жыл уақытын ... ... 1836 ... 12 ... ... хатында «Өлі жандар» туралы былай дейді: «Если совершу это творение
так, как нужно его совершить, то ... ... ... ... ... ... разнообразная куча! Вся Русь явится в нем! Это ... ... ... которе вынесет мое имя» /20.100/
Қазір «Өлі жандар» поэмасының ... ... 160 ... ... ... бері ... бұл поэмасы көптеген атақты жазушыларға
шеберлік сырын ашатын талант аралына айналды. ... ... ... ... ... өзі халық әдебиетінің, талантты қаламгерлерден
көп ... ... ... ... сюжеті ар–намысты аяққа
таптап,
қызметіне, парызына немкетті қарайтын адамдар хикаясына ... ... пен Иван ... ... ... ... ... желісі күрделі, тақырыбы ауқымды. Оның сюжеті бірнеше
мәселенің жаратылысын ашуға арналған.
«Ревизордың» шарықтау шегі – ... ... ... ... әрі осы ... ... ал қала басшыларының Хлестаковты ... боды деп ... ... олардың бұрынғыша ұрлық жасап, пәре алып,
өсек айтып, халықты тонай берулеріне болады деген сөз. Бір ... ... ... сақталатын сияқты болып та көрінеді. Міне, осы
жағдай комедия сонында ... көре ... ... ... қала ... басын дуанбасының үйіне қайта жинайды.
Туындылардың ... тағы бір ... ... ... ... бір сарынды баяндай отырып, оқиғаны
одан әрі дамытып, кейіпкерлер характерлерін аша ... ... ... ... /завязка/ мен шиеленіс, кульминацияның ... ... ... ... ... ... құрылымына ұқсас
дүниелердің бізден де табылатыны үлкен әсердің, үлгі ... ... ... ... ... мен ... ... сюжет табу мен композиция құру
шеберлігін зерттеуде назар аударатын ендігі мәселе – ... ... ... ... да ұлы ... ... әрі
пайдаланған аналогия, ассоциацияны, сюжеттегі алогизм және фантастика,
әдебиеттегі тұрақты композициялық бітім-пішімді ... ... ... эпифора, салыстыру және қарсы қоя баяндау тәрізді элементтерді
қазақ сатириктерінің қалай ... ... ... -
әдебиеттегі өзінің мәні жағынан салыстыруға жақын тұратын көркемдік тәсіл.
Ассоциация – оқиғаның ішкі мәнің терең ашып, ... ... және ... ... ... ... «құрастыру деталіне» айналатынын
көрсететін бейнелеу әдісі /21.49/. ... көп ... ... ... «Өлі ... поэмасы. Мұнда Гоголь кеңістік де толғамды теңелерге
орын берген. Белгілі бір обьектінің ішкі мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ашу үшін ұлы ... оны екінші
бір обьектіге теңеп, соңғысының өзіне тән ерекшеліктерін толығымен ашуға
үңілген.
Бейнелеу ... бірі – ... ... ... жоқ. Ол
ақылы сатиралық шығармадағы белгілі бір ... өзі ... ... ... ирониялар белгілі бір обьектінің
мінін, ... мен ... ... ... Оларға «Өлі жандар»
поэмасынан көптеген мысалдар келтіруге болады. Айталық, Н. ... ... оның ... мен ... ... ... көрсетілуіне назар аударарлық. Помещиктер мен чиновниктердің
сыртқы түрлерінің және порттерінің ... ... ... ... ... үйі тәрізді көптеген обьектілердің бейнеленуінен ирония
атаулының сан алуан түрін ... ... ... суреттеліп
отырылған кезеңінің тарихи шындығының шытырман бір көрінісін ... ... ... біледі.
Гоголь шығармаларында болмысты өсіре, не өшіре суреттеу
тәсіліне көп орын ... ... кез ... ... ... не ... ... күлкіге құрылған.
ІІ тарау Н.В.Гогольдің «Өлі жандар» туындысының аударма нұсқасы
Н.В.Гогольдің «Өлі жандар» туындысының қазақ аударма тану ... ... ... ... ... бірі 1932 жылы «Өлі ... ... Қадыр Тайшықов, 1936 жылы «Өлі жандар» ... ... ... Ал ... ... ... жылдар аралығында Әнуар Ипмағамбетов
аударған. Бұл таруда ... ... «Өлі ... ... ... ... Сонымен қатар оның ерекшеліктері мен
аударылу әдіс тәсілдеріне тоқталып өтеміз.
Қазіргі күнде осы ... де Орта Азия ... ... отыр. Енді
бұрынғыдай Гоголь тілі – тек қана орыс тілі емес, ... ... ... ... да, ... да, ... де, түрікпенше де сөйлеп отыр.
«Өлі жандар» поэмасында Гоголь тірілерді ... ... ... ... ... ... күзеткен құзғындарды
көрсетеді.
Төңірегіндегі тірі жандардың бәрін түгел жек ... ... ғана құлы – ... ... те; төбелісті іздеп жүретін
бұзақы, өзі ... ... ... ... те; ... алса қан ... дүниеқоңыз, сілімтір Плушкин де; кім көрінгенге қанша еріп, ыржиа
күліп тұратын, ... ғана ... ... ... ... та; Коробочка
полицеймейстр, капитан исправник, міне осылардың бәрі де патриархалдық
ортадан шыққан, ... ... ... ... ... ... ... тұрпайы бейнелер.
«Өлі жандардағы» басты кейіпкер Чичиков. Өзгелеріне қарағанда
бұл әлдеқайда жылпос, ресейде жаңа орын теуіп келе жатқан ... ... ... қайнаткері. Чичиков сыртынан қарағанда сыпайы, мүләйім
көрінсе де, ... ... ... ала аяқ, сұм ... ... ... ... сатып жіберетін» зымыян жинақы
кейіпкер.
Қылмыс істеп қызметтен ... сүр ... ... ... Иванович Чичиковтың үйленгісі келеді. Жасаулы қалындыққа ... ... ... Ол ... ... ... шаруалардың санына қарай өлшенеді.
Ендеше Чичиков өлі жандарды қолына ... ... ... ... тірі ... көрсетуге ұмтылады. Сөйтіп ол Херсон губерниясынан Н губерниясына
келеді. Қиыр ... ... ... ауыл ... өлі ... сатып
алуға кіріседі. Сонда ең әуелі помещик Маниловқа ... де, ... ... Өлі ... ... ... Жесір кемпір, дүниеқоңыз Коробочка
бұған әрбір өлген мұжықтарын 15 тиыннан сатады, Собакевич көп саудаласады,
әрбіреуіне 100 ... ... тірі ... ... ... ... ... береді. Содан ұзақ саудаласа келіп 2 сом 50 ... ... 78 ... ... 32 тиыннан сатады.
Сырт көрінісінде осы сауда ішек-сілеңді қатырып ... ал ... ... ... ... ... көз ... елестеп, ықтиярсыз
жылап отырасың.Гоголь шеберлігі өмір қайшылығын ашуда, соны биязы сықақпен
беруде.
«Өлі жандардың» екінші бөлімінде кездесетін өз ... сай, ... ... ... қоспай отырмыз. Өйткені ол Тентетиков Гогольдің
нысаналы ... ... ... ба, жоқ ... ... патшалық Ресей
тыңшыларының көзін алдау үшін жазды ма, ... Н. Ф. ... ... ... ... ма? Ол ... оқушыларымыз академик Виктор
Владимирович Виноградовтың кітабынан ... оқып ... ... ... ... өз ... ... Ресейді, крепостнойлық пасық заманды
мейлінше жек ... ол ... ... ... ешбір жағымды
жанды таба алмай зарығып өткен ақын. Біріншіден-өмір қайшылығын терең
түсінетін, соны ... ... ... ... ... ... ... бір, идеялас кейіпкерлердің Гоголь әдісі арқылы ... ... ... ... ... Ол тип жасаудың шынайы шебері.
Екіншіден: Гогольдің өзіне ғана тән әдісі, шексіз, шетсіз ... ... ... ... ... , ... қуанышқа айналып отыратын
көрегендігі ... әр ... әр ... ... білуін, осы өмірді жетік
түсініп, күллі қайшылықтарын бадырайта ... көз ... алып ... мына ... де ... болады. Осы екі аударманың арасында
жиырма жылдық өмір ... ... Қ. ... ... рет «Өлі ... жылы аударды. Алайда бірінші сөйлемдегі «Русьті» Қ. Тайшықов «Ресей
халқы» деп ... Ә. ... ... деп береді, бірақ осы аударманың
басқа жерінде ол «Русь» деп те аударады. Қазақта ... ... ... ... ... еді. «Русь» - орыс деген мағынада қолданылады. «Орыс»
дегенде ... ... да, ... ... жер ... ... ал
«орыс» бұрынғы қазақ тілінде, жеке айтылғанда, ... ... бар ... ... ... ол ... дінінің әсерінен туған-ды. Отарлау
саясаты арқылы ұлт ала көздігі күшейген ... ... ... орын ... ... Қ. Тайшықов «орыстың» екіұшты мағынасынан қашып «Ресей»
деген сөзге «халықты» ... ... ал Ә. ... ... алуы ... аударманың әсерінен шыға алмауы еді, ал оның
артында тұрған «халық» ... ... ... ... ... соқтырған.
Бірінші сөйлемді Гоголь ауыз екі ... ... ... құрған,
қарапайым тіл мен жинақы айтуының өзінде ойнақылық бар ғой, «в чем ... ... ... ... өзі ... ... ... отырады. Бұл
сөйлемде Қ. Тайшықов Гоголь стилін ашқан, сықағын ... ... ... ... –в умении обращаться; «әлдеқайда асып кетті» -далеко
перегнали», «надобно ... ... ... да, ... ... да түгел берілген. Жалғыз-ақ, «жағынан, жағына»екі қайтара
айтылып, ойды қожыратып тұр. ... бұл ... ... ... артық болмаса аз емес, бірақ сықағы жоқ, тура ... ... ... ... айта кету ... деуі ... ... ысқаяқ естіледі. «Надобно сказать» бұл жерде «айта кету керек» деп
төтесінен тураламай, «сипай қамшылап» «деуге ... деп ... ... ... ... Қ. Тайшықов бөліп-бөліп жіберген, Гогольдің екпінін,
дыбыс ырғағын бұзған, ал Ә. ... ... ... ... ... ... Алайда, «мудрецы» деген сөзге «данышпан» деген ... бар сөз тура ... Қ. ... ол сөзінен қашып, «данаға»
соқтығудан Ә. Ипмағамбетов ұтпаған, өйткені, «дана» тура мағынасында дұрыс,
ал ... ... ... ... ... тұр. Соны бере ... Осыны
түсініп Ә.Ипмағамбетов 1958 жылы үшінші аударғанда: «дананың» - орнына
«сұңғыланы» алған, мұнысы тәуір ... ... хоть ... до ... ... ... ... сөз гогольдік сықақтың түйінді шырқау шыңы.
Осыны Қ. Тайшықов «қысқасы, жан саны маған десе ... ... ... ... ... де неше ... құбылады» , -деп сықағын сақтайды, Гогольде
«жан саны» жоқ, ол жасырын тұр, «маған ... ... ... ... ... Ал, Ә. Ипмағамбетовта: «қысқасы миллионға дейін ... да ... ... ... ... ... береді,»-дейді. Осы сөз тіркесі
түсініксіз құрылған, «Миллионға ... ... не ... кім ... мезгілде аударылған осы шығарманы салыстырып қарасаңыз, мынандай
пікірге келесіз. Қ. Тайшықов кейбір ... ... ... ... ... түпнұсқаны Ә. Ипмағамбетов өте жақсы түсінеді. Қазақ тіліне Қ.
Тайшықов бай, тіл ... ... ... әсіресе Гоголь сықағын
(әрине, түсінген жерінде), ол жақсы береді. Мысалы: «И ... ... ... нужды: вдруг расскажеть, что у него была – лощадь голубой или
розовой ... - ... ... Қ. ... ... ... ешбір
мақсатсыз, қажетсіз-ақ соға берер еді. Мысалы: менің пәлен уақытта бір атым
болды. Сол атым ... ... еді, ... ... ... ... ... «Және тағы өтірікті де, мүлдем ешбір қажеті болмаса да, соға
салады: Мысалы, менде түгі ... ... ал ... ат ... деп
аударады. Осы жердегі көгілжім- «көк» деген сөздің өзгерген түрі екенін,
«ал ... - ... ... түрі екенін оқушы түсінеді, осындай «Көк
ат, кызыл ат» ... да ... ... ... жоқ. Ал, Қ. ... «зеңгер түсті» ат, «тарғыл» ат болмайды, тарғыл сиыр ... ... ... ... ... ... шыға ... бұра сөйлеуін берді деп осыны айтамыз.
Бірінші томның алтыншы тарауына дейін Ә. Ипмағамбетовтың көп еңбегі
сіңген. Әрі ... да ... бар ... ... ... біз бұл ... ... жақсы, қайсысы төмен деген сұрақты алдымызға қойып ... жоқ, оған ... та ... ... керек нәрсе Гоголь
сықағы, Гоголь ... ... ... ... ... ме, сол ... Міне осыған тоқтамақпыз. Жоғарыда, Қ. Тайшықов кейбір жерлерін
түсінбейді дедік, соған да бір ... ... ... нос его слышал за
несколько десятков верст, где была ярмарка со всякими съездами и балами...»
деген Гогольдің ... Қ. ... ... ... ... ... ... деп аударады. Бұл жердегі «съез» орыстың
«съезжатья» деген етістігінен шыққанын ... ... ол ... ... ...... -деп дұрыс береді.
Тура айтылған сөзді аударудан гөрі кінәлі, астарлы ойы бар ... ... ... ... Ал ... ... ... сықақпен
(юмормен) берілген.
Осы екі мәтіннен көзге түсетін ... ... екі ... ... ... ... жіберсе, Ә. Ипмағамбетов дәлдікті көздейді. Ол
әсіресе мәтелді аударғанда айқындала түседі. Қ. Тайшықов көп ... ... ... Ә. ... ... сақтау үстінде
түсініксіздікке апарған. Қазақ ұғымында «Богдан» мен ... ... ... Бұл ... ... ... ... ойы шығып
тұрған жоқ.
Түбір қуалап – автордың ойын беруден гөрі сөзін сақтауға кіріссек,
онда көркемдік ... бере ... ... ... ... пен Ә. ... аудармасының арасында ешбір айырма
жоқ, редакция ғана бар. ... ... ... ... ... аудармасында көп сөзділік бар, ... ... ... ... балама етіп алған, ал Ә. Ипмағамбетов «бастартты»
десе, Басыров: кискен рәвәштә кире ... деп ... Осы ... ... ... жоқ» деп жәйуәт берген. Өйткені Гоголь ... ... ... ... Мысалы, «беспокойный народ» - қандай қарапайым, және
өмірде айтыла беретін күнделікті сөз. Соны Қ. ... ... ... ... оны ... ... ... - деп жасанды сөзге соқтыққан, өйткені
«тынышсыз, тынғысыздар» бұл жерде әдемі шықпаған ... «Өлі ... ... ... бұрынғы Қ. Тайшықовқа жеңілдік
жасап, Ә. Ипмағамбетовке ... ... ... ... бар. ... ... өз ... сай еді, бірақ ... сол ... ... болмады, өйткені мезгіл өзгерді. Ә. Ипмағамбетов осы кейінгі кезде
аударып отыр, заман тілегі күшейген, керегіміз көбейген ... ... ... ... келеді.
ІІ.1 «Өлі жандар» туындысының образдар жүйесі
Образдың қазақшасы – көркем ... ... ... яки ... ... я ... шығарма кейіпкері немесе персонажы дейік, бәрібір,
осылардың бәрі – бір-ақ ұғым – ... ... ... ... сурет,
шығармадағы өмір шындығын жинақтау, адам мінезін ... ... ... ... сарқып құяр сағасы біреу, ол – образ. Ал образ –
эстетикалық мәні бар, ... ... ... әрі ... әрі ... ... ... әсем суреті. Образ жасау – тек таланттыға ғана тән әрекет.
Образдың жасалу тәсілдеріне лайық оның түрлері туады. Образдың ... әр ... ... оның ... де әр ... ... екі түрін жатқа білеміз. Олар ... ... ... енді ... ... ... ... образдар жүйесіне
тоқталмақпыз. Суреткердің өз шығармасындағы әр ... ... ... қарап, әр образдың мінез-құлқына, кескін кейпіне, іс-
әрекетіне қарап, оны не ... не ... ... өз шығармаларындағы
образды ұнамсыз, жағымсыз кейіпкерлерді суреттеп бейнелейді. Өйткені Гоголь
өз ... ... ... ... ... заманды мейлінше жек
көреді, ол жарқын келешектің жаршысы. Сондықтан, ешбір жағымды жанды таба
алмай, зарығып, өткен ... Өмір ... ... ... соны жеткізе
суреттейтін Гогольдің шеберлігі қызықтырады. Персонаждардың ... ... тән ... әлеуметтік-тұрмыс салтындағы сарындарын
тірілткен сөз тіркестері – ... ... ... ... аса күшті
құралдарының бірі. Осындай сарындармен сипаттау кейіпкердің психологиясын
да, оның ... да, ... ... ... да ... ... сазы «шежіредегідей» эпикалық байсалмен көсілте
төгіледі. ... ... ... ... автордың біресае жәдігөйлі
сықақты, біресе көтеріңкі лирикалы сөз ... ... ... осы шығармасында іліп-алар жөні түзу адам жоқ. ... ... ... ... ... арқылы дара-дара көрініп, біріне-бірі
ұқсамауы тартады. Ол тип жасаудың шынайы ... ... ... тән ... щетсіз биязы сықағы толықтырмайды.
Гогольдің әр адамды, әр жағдайда сөйлете білуін, осы ... ... ... ... бадырайта ашып, көз алдына алып келуін өзінің
сөздерінен де ұғынуға болады. Гоголь ... ... ... ... ... ... білімсіз, ұсақ, мүгедек әуейілер. Гоголь өз
дәуірін патшалық Ресейді крепостнойлық пасық ... жек ... «Өлі ... ... ... ... Оның сыртынан қарағанда
сыпайы, мүләйім көрінсе де, Чичиковтың ындыны арам, ала аяқ, қу, сұм «сатып
алып, сатып жіберетін» зымиян ... ... Бұл ... ... іс-
әрекеті аса күрделі. Белгілі бір нысанадағы көздеген мақсатына жету ... ... ... Оның ... ... ... ... жетеді. Іс-әрекет адамның мінез-құлқының басты көрсеткіші ... ... ... оның қу, әрі залым екенін аңғартады.
Автор кейіпкерлердің айналасындағы мүліктерін, тұтынатын заттары мен
бұйымдарын суреттеу арқылы оның қанджай жан ... ... ... ... ... ... алса қан ... кескір,
дүниеқоңыз, сараңдығы, ал екі жүзді жылпос, төбелес іздеп жүретін бұзақы,
өзі маскүнем, суайт Ноздрев те, Собакеевичтің ... тым ... ... әдет-дағдысын Гоголь образды жеріне жеткізе суреттеу үшін
оны аңға ... ... ... ... түсетіні және де
карикатуралық ... ... анық ... тұр. ... ... өзі ... ... әр қайсысы өзінше құлпырып тұрады.
Маниловтың қантша еріп ... ... ... ... жүзі автор тарапынан
берілген мінездеуінен мен мұндалап тұрады.
Гоголь кейіпкердің күнделікті ... ... ... мен ... суреттеген, тіпті образ мінезі де сол ... ... ... ... ... емес. Чичиковтың қобдишасы, Плюшкиннің өзі құрап
жазып біткен үйі, Маниловтың бөлмелерінің ... ... ... ... ... ... да оның өзі ... зор, мығым, дөрекі болуы
кейіпкерлер мінез-құлықтарын, әдет-дағдыларын, тіпті эстетикалық талғамының
қандай екенін көрсеткен.
Ұлы ... «Өлі ... ... ... ...... тозығы жеткен өмірдің символы. Оның үстіндегі киімінен бастап,
үйіндегі қоры ... ... ... ... бір жамандықтың,
сараңдықтың және артта жалғыз қалушылықтың белгілері білініп тұрады. Мысал
келтірейік: «Сделав один или двав ... ... наш ... ... ... ... ... показался теперь еще печальнее. Зеленая плесень
уже покрыла ветхоедерево на ограде и воротах. ... ... ... погребов, видимо ветшавших, -наполняло двор; возле них направо и
налево видны были ворота в другие ... Все ... что ... когда-то
хозяйство текло в обширном размере, и все ... ныне ... ... ... было ... ... ни отворявшихся дверей, ни выходивших
откуда-нибудь людей, никаких живых хлопот и ... ... ... жанама мінездеуде үйдің интерьеріне үлкен мән ... ... ... ... тақпақтаған трактир залы, помещиктер үйінің
жабдықталуы, бал өтетін залдар ... ... ... ... мінездеу арқылы олардың мүдделері, ойы, сезімі шебер жеткізілген.
/21.88/
Кейіпкерлердің сөзі, айтқан пікірі арқылы олардың қандай образ ... ... ... әр ... ... сай келетін
диалог, ой пікірін білдіру тәсілі тәжірибеде бар. Адам ... ... сөзі де ... ... «Өлі жандар» поэмасындағы Плюшкин мен
Коробочка ... әрі ... ... ... ... ... бұл мінез-
құлықтары сөздерінен-ақ білініп тұрады.
Әр адамның, сондай-ақ көркем шығармадағы ... ... ... ... ... мен әдеті байқалады. Соған үйлесімді сөзі болады.
Шығармадағы сөз астары, кейіпкерлердің сөйлеу ... ... ... тәрізді оның көңіл күйін үстемелдеп тұратын күшейткіш мәні бар
жекелеген ... ... ... де образ табиғатын ашуға болады.
Кейіпкердің жан дүниесінің сан алуан қырын танытатын осындай детальдар
Гогольде тамаша көрсетілген. «Өлі жандар» плмасына көз ... «... ... ... ... ... да уж зато все ... даже и подпавки
потребует за ту же цену». Собакевичтің тоқ ... ... ... осы бір ... ... білінеді. Не болмаса, өмірі
түшкіріп жүретін, пысқырып жүретін Чичиковтың елден өзгеше ... ... ... он к зеркалу и чихнул опять та\к ... что ... ... ... к окну ... ... – окно же было очень близкоот земли –
заболтал ему что-то вдруг и весьма скоро на ... ... ... вероятно
«желаю здраствовать» на что Чичиков сказал ему дурака». Осы ... ... ... ... ... бір ... бар – ... бұл бөлшек
арқылы кейіпкердің бас бостандығы, еркі жоқ жануар тәрізді өлі ... ... ... ... ... Демек, осы бір психологиялық деталь
арқылы Чичиковтың табиғатын танытқан. /21.100/
Кейіпкерлердің бітім бейнелерін Гоголь образдарына ұқсатып ... ... ... ... ... ... ұлы ... мүсінделген бейнелердің барлығы уақыт өткен сайын бүгінгі
қазақ ... ... арта ... бұл ... Гогольәсерінің
орасан болғандығын көрсетеді.
Гоголь образын, оның сықағын беруде, ... ... ... тағы бір
ескертетін жайт бар. Ол – ... ... адам ... ... ... Коробочка тағы басқалары. Осы аттардың бәрін де Гоголь
тегін қойып отырған жоқ. Әрине, ... ... ... ... ... ... бәрін бірдей өз қалпында алу да ... ... ... ... ... ... ... түбі қателесумен ұштасып
жатады.
Қысқарта айтсақ Гоголь ... ... ... ... ... ... қолдаймыз. Мысалы, Яйчница, Собакевич, Ноздревтерді аудару
керек дейміз. Сонда Гоголь стилі, оның ... ... ... ... еді ... ... қаз қалпында, дара көрінер еді.
ІІ. 2 Романның құрылымдық жүйесі немесе аударылуы
Н.В. Гогольдің «Өлі жандар» ... ... ... ... ... ... Ол 1955 жылы ... Ипмағанбетов аударды. Осы ... ... да ... ... өмір ... – деп ... негізгі
бөліміндегі бірінші тарауында айта кеткен болатыңбыз.
«Өлі ... ... ... екі ... әр томы яғни ... томы
он бір тараудан, ал ... ... төрт ... ... Ал ... сол ... сақталған.
«Өлі жандардың» аудармасыан жасағанда біз Тайшиков (1932-1936 ж) пен
Илмағанбетовтың (1955 – 1956 - 1958) ... ... ... ... жақтарын айқындап көрсету үшін олар Басиростың (1953
ж) татар ... ... ... салыстырылады. Гогольдің «Өлі
жандардың» қазақша аудармаларын талдау ... ... орыс ... ... ... көрінеді.
1955 жылы Илмағамбетов Тайшыковқа еліктей отырып, 1 кітаптың 6 бөліміне
дейін өзіндік жолмен барады. Орыс ... ... ... 1808 ... деп айтқан, ал 1816 жылы Катенин оны ... деп ... ... ... бізде де бар. Мысалы, Тайшыков 1932 жылы
«коробочка есімін» ... ... деп, 1928 жылы ... ... – «коробочка», «коробканың» не әйелі, не келіні, не қызы ... ... бұл ... ... енді ... ... де аудармайтын
болады. Маркс ... ... ... ... ... ... емес, ол автордың саналы қызметшісі басқа тілдік
оқырман үшін ойын түйіндіруші. ... ... көп ... ... өзі
қызықты. Мұндай жағдайда оларды аудару керек. Оған ... ... ... ... неуважай – корытого, Собакеевич, Ноздрев, Яйчница, Полежаев,
Завалишин, Сопиков, ... ... т.б Осы ... ... ... 1928 жылы Даулетбаев «Яйчницаны» Уыз құймақ деп аударған, ал 1940
жылы Каһһар оны өзбек ... ... ... ... 1953 жылы ... ... ... Доежай – «не доедешь», «неуважай - корыто»
есімдерін Итмағанбетовпен аударылған, ал Собакеевич пен Нозревты ... 1932 жылы ... ... ... тіліне аударған: Собакевич – Итбаев,
Ноздрев – Тұмсықов. Полажаев, Завалиншин, Сопиков, Храпицкийц етістіктен
жасалғандықтан аударусыз қалған. ... ... ... ... кейбір
қалыптары кездеспейді. Бірақ бұл жағынан қазақ тілінде кеңеюлік жоқ.
Мынадай да ... ... ... ... ...... ... тұрақты
сөз тіркесін алып пайдаланады. Біздің ойымызша оларды тастап кету немесе
басқа сөзбен алмастыру ... ... 1956 жылы ... өмір журналына екінші рет бастырғанда
да, артынан 1958 жылы ... рет ... да ... ... ... ... екінші бөлімінде кездесетін өз заманына сай, жағымды
кейіпкер Тентетиковты әдейі қоспай отырмыз. Өйткені ол ... ... ... ... ... ба, жоқ ... ... патшалық Россия
тыңшыларының көзін алдау үшін жазды ма, немесе Н. Ф. ... ... ... ... ма? Ол арасын оқушыларымыз ... ... ... ... ... оқып түсінер деген үмітіміз
бар. Гоголь өз дәуірін, патшалық Россияны, крепостнойлық пасық ... жек ... ол ... ... ... Сондықтан ешбір жағынды
жанды таба алмай зарығып өткен ақын.
Біріншіден - өмір қайшылығын терең түсінетін, соны жеткізе ... ... ... Әлгі ... ... бір, идеялас
кейіпкерлердің Гоголь әдісі ... ... ... ... ... ... Ол тип ... шынайы шебері. Екіншіден: Гогольдің өзіне
ғана тән әдісі, шексіз, шетсіз биязі сықағы (юморы) арқылы қуаныш ... ... ... ... ... жалықтырмайды.
Гогольдің әр адамды, әр жағдайда сөйлете білуін, осы ... ... ... ... ... ... көз алдыңа алып келуін өзінің
мына ... де ... ... ... что у нас на Руси если не ... еще кой в ... за иностранцами, то далеко перегнали их в умении обращаться...
Француз или немец век не ... не ... всех его ... ... у нас есть такие мудрецы, которые с помещиком, имеющим двести
душ, ... ... ... ... нежели с тем, у которого их ... а ... у ... их триста будут говорить опять не так как с тем, у ... ... ... хоть ... до ... все ... ... Гоголь, Чичиковтың Коробочкамен сөйлесуі ... ... ... ... отыр. Дәулеті қайтып кедейленген тұл кемпір, ... ... ... ... ... отырады, Ал Маниловпен
теңдесіндей абайлап сөйлеседі. Маниловтың үйіне келіп, есіктен кіргенде
Чичиков озып алдына түсе ... ... де бір ... ... ... ... ... қазымырлап терең көрсете білген Гоголь
шығармаларындағы кейіпкерлер де ... ... әр ... ... сөйлейді. Гогольдің осы сөзін 1936 жылы Қадыр Тайшыков: ... ... ... шет ... өзге ... жете ... дәл ... қарай билеу жағына келгенде әлдеқайда асып кетті деуге болады.
Пыран-сыны алсаңыз немесе бір ... алып ... бұл ... ... неше ... ... мәңгі ұғына алмайды, ұғыну қолдарынан
келмейді... Бізде кейбір ... бар: ... екі жүз ... ... ... үш жүз жаны ... басқаша сөйлеседі. Бес
жүз жаны барлармен сөйлескенде үш жүз жаны ... ... ... Қысқасы, жан саны маған десе миллионға ... ... ... сөздері де неше түрге құбылады»- деп аударса, 1955 жылы Әнуар
Ипмағамбетов: «Біздің ... ... ... ... әлі жете ... ... де, ... сейлесуге келгенде, соның
ыңғайына қарай құбыла білу ... ... ... озып ... айта ... Француз яки ... оның ... мен ... ... ... ... те еді, ... те еді...
Бізде екі жүз жаны бар помещиктермен бір түрлі сөйлессе, үш жүз ... ... ... ... үш жүз жаны барлармен тағы бір түрлі
сейлессе, бес жүз жаны ... олай ... ... ... ... да бар, ... миллионға дейін барса да үн сарынында
құбылмалы, ... ... ... береді» - деп аударады. Осы ... ... ... ... өмір ... ... Тайшықов бірінші рет
«Өлі жандарды» 1932 жылы аударды.
Алайда бірінші сөйлемдегі ... ... ... ... деп ... «Россия» деп береді, бірақ осы аударманың ... ... ... деп те ... Қазақта бұрын Россияны «Ресей» немесе «Русия» деуші
еді. «Русь»- орыс деген мағынада қолданылады.
Орыс дегенде халықты ұғамыз да, «Россия» ... жер ... ... «орыс» бұрынғы қазақ тілінде, жеке айтылғанда, екі ұшты мағынасы ... ... ... мағынада, ол мұсылман дінінің әсерінен туғанды.
Отарлау саясаты арқылы ұлт ала көздігі ... ... ... ... ... еді. Сондықтан Тайшықов «орыстың» екіұшты мағынасынан қашып «Ресей»
деген сөзге «халықты» қосып алған, ал ... ... - ... алуы бұрынғы аударманың әсерінен шыға ... еді, ал ... ... ... ... ... ... аудармауы қатеге соқтырған.
Бірінші сөйлемді Гоголь ауыз екі ... ... ... ... тіл мен ... айтуының өзінде ойнақылық бар ғой, «в чем
другом не угнались, ... ... өзі ... ... ... Бұл ... Тайшықов Гоголь стилін ашқан, сықағын берген. «Кісі
ыңғайына қарай билеу - в ... ... ... асып ... ... ... сказать -деуге болады. «Сықағы да, жинақылығы да,
ойнақылығы да ... ... ... ... ... екі ... ойды қожыратып тұр. Ипмағамбетовта бұл сөйлемнің мағынасы түгел,
сөздері артық болмаса аз ... ... ... жоқ, тура ... ... ... ... айта кету керек» деуі оқушыны ... ... ... ... сказать» бұл жерде «айта кету керек» деп
төтесінен тураламай, «сипай қамшылап» «деуге болады» деп ... ... ... ... ... беліп-беліп жіберген, Гогольдің екпінін, дыбыс
ырғағын - бұзған, ал Ипмағамбетов күрделі сөйлем етіп, ... ... ... ... ... ... ... деген екіұшты мағынасы
бар сөз тура келеді, Тайшықовтың ол ... ... ... ... ... ... «дана» тура мағынасында дұрыс, ал Гогольдің
ойында ... ... ... тұр. Соны бере алмаған. Осыны түсініп
Ипмағамбетов 1958 жылы ... ... ... ... ... ... тәуір шыққан. «Словом, хоть восходи до миллиона, все найдутся
оттенки» ... сөз ... ... ... шырқау шыңы. Осыны Тайшықов
«қысқасы, жан саны ... десе ... ... ... да, ... сөздері
де неше түрге құбылады»,— деп сықағын сақтайды, Гогольде «жан саны» жоқ, ол
жасырын тұр, ... ... ... белгісі, «құбылады»— да орынды. Ал,
Ипмағамбетовта: «қысқасы миллионға дейін барса да (!?) үн ... ... ... ... ... ... Осы сөз тіркесі
түсініксіз құрылған, «Миллионға дейін баратынның» не ... кім ... ... ... |Ә. Ипмағамбетов ... ... |
| ... ... | ... ты, - ... be?Anay |«Көрдің бе, - деді |Көрдің бе, - деді|
|сказал один ... ... ... ... ... - вон ... |- ... деп |екіншісіне. |
|какое колесо! |qaracь…Sen qalaj ... соны айт! ... ... ... ты ... ... osь ... түсіп, |дөңгелек! Сен ... то |men ... ... бара ... ... |
|колесо, если б |ςyre berse |қалса, бұл |осы ... ... в ... ςarap ... сынбай |Мәскеуге дейін |
|Москву или не |bara alar ma edi, |жетер ме еді, әлде ... ... ... - |ςoq bara almas pa ... пе еді, ... ... ... - |edi?-dedi birevi. ... ... - ... алар ма еді,|
|отвечал другой. |Bara alar edi – ... - деп, |жоқ жете ... ... в ... – |dedi ... ... ... |еді? ... я ... |Menimce Qazan ... ... алар еді, - ... ... |qalasna ςete almas|«Дегенімен, Қазанға|деді екіншісі. |
|- «В Казань не |edi?- dedi ... жете ... ... ... ... - ... ... - «Қазанға|Қазанға дейін |
|отвечал другой. |Әrjne, Qazanqa ... ... - ... алмас еді?- |
| |ςete ... ... ... ... ... бастапқысы. |
| ... ... |- ... жете |
| | | ... деді |
| | | ... ... ... ... ... ... ... тәуір
шыққан деп ойлаймын. Өйткені Ипмағамбетовтың «жолы түсіп», «сынбай» деген
сөздері түп нұсқада мүлдем жоқ. Ол түп ... ... ... ... арасына түп нұсқаға сәйкес келмейтін сөздерді қосып жіберген.
Сондай-ақ «Москва» сөзін ... ... ... деп ... ... ... бере алмаған. Қ.Тайшықовтың «анау арбаның
дөңгелегін қарашы», «Әрине», «Менінше» деген сөздерін түп нұсқадан таппасаң
да, ... өз ... ... тұр. ... ... түп ... ... оқырманға түсінікті етіп беруге талпынғаның аңғарамыз.
Екі мезгілде аударылған осы шығарманы салыстырып қарасаңыз, мынадай
пікірге келесіз. ... ... ... ... ... береді, ал
орысша түпнұсқалардағы Ипмағамбетов өте жақсы түсінеді. Қазақ ... бай, тіл ... ... ... ... ... сықағын
(әрине, түсінген жерінде), ол жақсы береді. Мысалы: «И наврет совершенно
без всякой нужды: вдруг расскажет, что у него была - ... ... ... шерсти» - деген, жерін Тайшықов: «Өтірік айтқанда ешбір мақсатсыз,
қажетсіз-ақ соға берер еді. Мысалы: менің пәлен уақытта бір атым ... ... ... ... еді, ... ... ... десе, Ипмағамбетов «Және тағы
өтірікті де, мүлдем ешбір қажеті болмаса да, соға салады: Мысалы, ... ... ... ал қызыл ат болды...» деп аударады. Осы жердегі
көгілжім - ... ... ... ... түрі ... «ал ... ... түрі екенін оқушы түсінеді, осындай «Көк ат, қызыл ат» болатынын
да біледі. Мұнда өтірік жоқ. Ал, ... ... ... ... ... ат ... ... сиыр болады. Міне, Ноздревтің өтірікшілігін
айқындайтын сықақ сонда шыға ... ... бұра ... ... ... айтамыз,
Бірінші томның алтыншы тарауына дейін Ипмағамбетовтың көп еңбегі
сіңген. Әрі қарай да ... бар ... ... ... біз бұл ... қайсысы жақсы, қайсысы төмен деген сұрақты алдымызға қойып та
отырғамыз жоқ, оған жауап та беріп жатпаймыз. ... ... ... ... ... стилі ерекшелігі қазақ тілінде берілді ме, сол қалай
берілді? Міне ... ... ... ... ... жерлерін
түсінбейді дедік, соған да бір мысал келтірейік. ... нос его ... ... ... ... где была ... со ... съездами и балами...»
деген Гогольдің сөзін Тайшықов: «сондай жәрменкелерде, жәрменке маңындағы
съезд балдарда» деп аударады. Бұл жердегі «съез» ... ... ... ... ... ... ол сөзді Ипмағамбетов: «жиын-думанды,
сауық-сайранды»- деп дұрыс береді.
Тура айтылған сөзді аударудан көрі кінәлі, астарлы ойы бар әзіл-сықақты
(юморды) аудару ... Ал ... ... ... ... ... де алмас, жетпей де қоймас Григорий! Сен қандай кісі болдың екен?
Қіре тартып кәсіп қылдың ба, немесе ... ... ... ... ... ... өз үйіңнен, туған ұяңнан ... ... ... ... ... ... ... бе, әлде? Жаныңды құдайға жол
үстінде тапсырдың ба, немесе, бетінен қаны тамған, сеп-семіз бір ... ... ... ... ма ... ... ... қарақшысы қайыс
қолғабыңмен, тырбиған, қортық болса да, мықты мініскер үш мәстегіңе қызығып
кетті ме әлде, немесе сәндіреңде жатып, ойлап-ойлап ... ... ... ... ... ... содан кейін жылымға түсіп кетіп, зым-зия жоқ
болдың да, атың өшті ме ... Ай, ... Өз ... өлгенді сүймейді-
ау, шіркін!» болып аударылған. Гогольдің кісілерге ... ... ... ... бар ... ... Өмір қайшылығы, теңсіздік осылардың
өзінен де көрініп ... ... ... ... ... - не ... мына ... Чичиковтардың айырмасы зор.
Ескіден қалған мұра ... ... ... ... да ... өз
аты, әкесінің аты қосыла жүреді. Крепостной мұжықтардың ... ... ... ... ... ... Орыс тілінде Анна Аркадьевна мен Аннушка
бір емес. Алдыңғысы қожайкеге, соңғысы ... ... ... осы ... аша отырып, Гоголь келемеждеп күлдіруге еріксіз
алып барады.
Ипмағамбетов алғаш аударғанда ... ... ... шыға ... сөзбе-сөз қайталайды, «шүйгідің бе» деген Тайшықовтың сөзін де ала
салады. Проспер ... ... ... ... бұл сөзді
қолданбайды, ендеше ол сөз Ипмағамбетовтың бойына бұрын сіңген сөз емес.
Мысалы ... ... ... ... ... қолданады, осы сөзді түсінеміз
ғой, бірақ Сәбит Мұқановта бұл сөз ұшырамайды. «Рә» мен «мұқият» қолданылып
жүр, қазір мұны ... ... қай ... ... ... ... мына, «беу шіркін, орыс жұрты»- деген сөзді «Беу орыс ... ... ... таба ... ... біраз жерін тастап кеткен. Ол жерін Ипмағамбетов
толықтырып дұрыс берген. «Сәндіреңде» ... ... ... ... ... ... Басыйровтын «сәндіреңде» деген сөзінен барып ұқтық. ... ... ... душу ... ... ... как ... -
осы үшеуі де-өлім - өлтіру айналасындағы ... ... ... ... бар. ... «мүрдем кетірді ме, келдеңді қиды ма, атың өшті ме?»— деу
бүкпесіз ... тура ... ... ... ... орағытып
«уходили» деген сөзін «аттарыңа ... ... ... ... ... сияқты жанамалатып айту Гоголь стиліне таянар еді. «Приземистые, ... ... десе оны ... ... ... да мініскер аттарың
ұнап кетіп»—деп аударады да, екінші жерде «тырбиған қортық болса да, мықты
мініскер үш мәстегіңе қызығып кетті ме» деп ... (Бұл жері ... ... ... ... болуы көңілге қонбай тұр, ал тырбиған
қортық мәстекке қызыға қою да ... ...... ... ... ... қояды! Осы жерін «қарсақ» (аласа, ... ... ... деп аударған Басыйровтың сөзі келте, ойы дәл шыққан, ... көп ... ... етіп те ... жоқ. Ал, Гогольдің «ни с
того ни с ... ... в ... деуінде шындық та, келемеж де бар. Бұл
жерін Тайшықов «Оқыстан қабақ жаққа бұрылыл кетіп» деп ... ... ... алғаш ретте «іс-міс жоқ, қабақ жаққа ... ... өз ... бара ... ... Гогольдің ойында «қабаққа
бұрылғанын ол өзі білмей де ... ... ... тұр. ... рет ... та ... ... жойып, «кенеттен, іс-міс жоқ, кабакқа қарай
жөнеп беріп» деп күшейткендей, бірақ - «іс-міс жоқ» - бұзып тұр. ... ... ... ... ... жок ... атың өшті ме әлде?» - деуінде де
көп сөзділік бар. ... ... ... ... көп шалқуды, кей кезде,
қабылдамайды, «от родной берлоги» деген сөзді «үйі-күйіннен ... ... ... деу де ... ... тіпті Ипмағамбетовтың
1955 жылы «Өз үйіңнен, туған ұяңнан мәңгі безіп» деуі де жаңсақ ... ... ... ... ... и ... кибитку отрекся навеки
от родной берлоги» деуінде ... ... ... ... соң, ... өз ... қаштың ғой, менсінбей кеттің-ау!» деген дыбыс тұр, мұны
Басыйров дұрыс беріпті.
Біз ... ... ... үшін ... өмір ... ... де күлкі соның өзінен туады дедік, мысалы Чичиковтың ... ... ... орыс ... ... ... ... Чичиков
өз ағасын (дядя) келемеждеп, оны «ахмақ, есек» деп отырады, алайда, оқушы
Гогольдің генералды «ах-мақ, ... етіп ... анық ... ... ... тән ... сықағы (юморы) осылай сырғанайды.
«Өлі жандарда» Гоголь полицеймейстерге мінездеме береді: «Полицеймейстр
был ... ... отец и ... в ... ... было даже
и решить он ли был создан для места, или место для него. Дело было ... ... что он ... ... ... доходов против всех ... а ... тем ... ... ... ... ... Сөздің
сыртына қарағанда өте оңды айтылған, өмір шындығы түгел берілген, ... ... ... ... ... ой ... Дәл осы жерін
Тайшықов: «Полиция бастығы осы қалада әрі тәртіп орнатушы, әрі ... адам ... ... орны бұл үшін ... ма, бұл әзі ... ... ма? Мұнысын шешу кімге де болса қиын еді. «Қалауын тапса қар
жанады» деген бар ғой, ... ебін ... ... соншалық, бұл кісі
кіріс жағын өзінен бұрын осы ... ... ... екі есе ... ... отырар еді. Сонымен қатар бүтін қала ... еді» деп ... ... 1955 жылы: «Полицеймейстр осы
қалада әрі панакер, әрі барлығының атасындай адам еді. Қызмет орны бұл үшін
жаралды ма, бұл өзі ... үшін ... ма? ... ... ... де ... еді. ... тапса қар жанады» деген бар ғой, істің ебін тауып,
реттеп жүргізгендігі соншалық, бұл кісі ... ... ... бұрын осы
қызметте болған адамдардан екі есе артық ... ... ... еді.
Сонымен қатар бүтін қала халқына сүйкімді еді» ... ... ... 1958 жылы бастырғанда, Ипмағамбетов былай аударады: «Полицеймейстер
осы қаладағы әрі қамқоршы, әрі барлығының атасындай боп ... адам ... орны бұл үшін ... ма, бұл өзі ... үшін жаралды ма? Онысын
шешу кімге де ... ... ... ебін ... ... жүргізгендігі соншалық,
бұл кісі кіріс жағын өзінен бұрын осы ... ... ... екі ... ... ... ... Сонымен қатар, бүтін қала халқына
сүйкімді еді» дейді. Кейінгі екі басылуында айырма жоқ ... екі ... ... көрдік.
«... Словом, начнут гладью, а кончат гадью» деген ... ... ... ... бұлар басын таудай, аяғын қылдай кьтлып шығарады»
десе, Ипмағамбетов 1955 жылы: «...қысқасы, басы жып-жыл-мағай, аяғы ... деп ... құр ... ... ... ... ты-рысады, даярды алады,
ал Ипмағамбетов жаңа мақал етіп шығарған. Артық сөз де жоқ, ... ... ойы да, ... ырғағы да түгел тәрізді. Алай-да, «күле
кіріп, ... ... десе дәл ... Осы ... Ипмағамбетов 1956-
1958 жылдары: «қысқасы бастауын жып-жылмағай ғып ... да, ... ... ... Бұл ... ... сөздер қосылып
мақалдығы қожырап кеткен. «Бастау», «аяктаулар» екі-екіден айтылып, «ғып»
деген сөз ... ... ... ... ... ... ... «қысқасы, яхши башлап, қабахат очлыйлар» деп береді. Келте де
дұрыс аударылған.
«Ну, брат, ты, кажется, уже ... пули ... ... сөзі ... ... үшін ... мәтел. Мұны Тайшықов: «Ой, сен тым
сықпыртып жібердің ғой» десе, Ипмағамбетов 1955 ... ... ... ... ... бытыра құя бастадын. білем» деп аударады, ал 1956-1958
жылдары: «Қой, бауырым, сен, ... ... ... құя бастадың білем»
деп, «беуді» «қойға» ауыстырып ... Осы ... ... ... ойы да, сөзі де ... мәтел екендігі де көрініп тұр.
«Сықпыртудың» өтірік айту ... рас, ... ... ... ... ... ... құя бастады»- деу сөз саны артық болса ... ... Осы ... ... «Ай, ... син бик нық ... ата
башладың лабаса» - дейді. Бұл жерде «бик», «нык» ... ... ... ... жоқ, ... ... өте ... сондықтан қайталау тәрізді
шыққан.
Әрі қарай Гоголь: «Не имей ... а имей ... ... ... - ... один ... - десе Тайшықов «Ақшаң болмасын, бірақ
сыйласарлық досың көп болсын» - депті ғой бір ... ... ... ... ... ... сыйлас жақсы кісілерің болсын»-
деген екен бір дана адам» деп береді./11.99/
1936 жылы Қ. ... ... ... ... ... ... ... емес екендігін көрген соң Чичиков басқа бір шкафқа бұрылып
қарады. ... ... ... камалғандай болды. Ылғи толып тұрған фәлсәпе
(философия). ... алты том жуан ... ... өрісін кеңіту іліміне
басқыш, қатынас қисыны тұтастық, шындық қисыны, ... ... ... қолдану жайы»- деп жазыпты... бірнеше беттерін ашып
қарап еді: «өркендеу, өрбу, ... ұғым ... ... ... ... әлде-нелерді ұшыратты...» десе осы сөздерді 1955 ... ... ... ... көңілді өткізуге алданыш
боларлық кітаптар емес екендігін көрген сон Чичиков ... бір ... еді - ... одан да ... ылғи бір ... ... ... «Пікірлеу саласына ... ... ... бірлестік, түпкі
негіз теориясы және қоғам өндіргіштігінің бірдей өзара тепе-тең. бөлінуінің
құралымы ... ... ... ... ... орасан үлкен алты
том көз ... ... Әр ... ... ... ... ... деген сөздер, жын білсін, тағы әлденелер кездесе
берді...» деп ... ... ... қарасақ, Тайшықовтың реті келсе сөздерін
сақтамауға да бара беретінін байқаймыз, «Кітаптар», орнына «заттар» жүреді,
«черт ... ... та ... ... ... тыныс белгілеріне дейін
сақтайды. /11.107/
Тайшықов пен Ипмағамбетов аудармасының арасында ешбір айырма ... ғана бар. ... ... ... ... ... ... Басыров
аудармасында көп сөзділік бар, мысалы «доньяда барлығын - существует» деген
сөзге ... етіп ... ал ... ... ... ... ... кире какты» деп аударады. Осы арасын Тайшықов: «керегі жоқ» деп
жәйуәт берген. Өйткені Гоголь орынсыз ... ... ... ... ... ... қандай қарапайым, және өмірде айтыла беретін
күнделікті сөз. Соны Тайшықов: «белең алған жұрт» ... оны ... ... деп ... ... соқтыққан, өйткені «тынышсыз,
тынғысыздар» бұл жерде әдемі шықпаған тәрізді.
Сыншыл реализмнің іргесін салған Гоголь өз ... ... ... ... ... сонша мысқылдағанын көрсетіп өттік. «Вешпор» мсн
«Өлі жандарында» бір жағымды кейіпкер жоқ ... ... ... өзінің
туған отанын жек көруден емес, қайта сонша жақсы көргендіктен сынай қарап,
түзетуге жөн сілтеуі еді. Жаны ... - ... ... ... Русь! Қөріп отырмын сені, ... ... ... алыс
тұрағымнан көріп отырмын... Сенің ... де ... ... да! ... ... қарай елегізіте беретін құпия, ақыл ... ... күш осы? ... ... мен ... теңізден-теңізге дейін,
ызыңдаған мұңды әніңнің құлаққа үнемі естіліп, тынымсыз күңіреніп тұратыны
несі? Осы бір әнде не бар ... Осы ... ... ... ... ... жүректі пәрша-пәрша қылатын не нәрсе өзі?.. Русь! Сенің менен
тілейтінің не? ... ақыл ... ... ... ... Неге бұлай
қарайсың маған! Сендегі барлық бар - бәрі неліктен маған көз тігіп, ... ... Сен өзің ... жоқ, ... де ... де ел боп ... де ... пікір осында, сенде тумас па? Бой жазып, шырқап шы-
ғандайтын жері жеткілікті боп ... қас ... ... ... ... ... тыс бір қуат ... нұр құйғандай: па шіркін! Қандай
жаркын да ... ... ... емес ... ... Русь!»
«Уа Русь, қайда самғап барасың? Жөнінді айтшы, жөнінді! Жоқ, жауап жоқ!
Тамаша ғажап әуенмен күмбірлейді ... ... ... ... ... жел боп гулейді; жер бетіндегінің баршасы құлдырап қалып
барады, басқа халықтар мен ... де ... ... ышса жол ... ... ... ... Гогольдің келемежсіз тура айтқан көркем сезін Әнуар
Ипмағамбетов та ... ... Ал, ... ... ... ... ... өз бойында әзіл-сықаққа қабілеті бар жазушы аудару ке-рек. Сонда
бүрынғы Қадыр Тайшықов аудармасынан да, ... ... ... да ... ... келешектегі аударушы пайдалануы жөн. Мұндай
үлгілер орыс әдебиетінде де бар. Біз «Өлі ... ... ... ... ... жасап, Ипмағамбетовке қатаңырақ қарауымыздын
үлкен себебі бар. Тайшықав ... өз ... сай еді, ... ... ... басып шығаруға болмайды, өйткені мезгіл өзгерді. Ипмағамбетов ... ... ... ... заман тілегі күшейген, керегіміз көбейген
кезімізге жауап беру ... ... ... осы мақаласында атап айтпасқа болмайтын бір елеулі
қате бар. Ол өзі ... ... анық ... ... ... ... ... бұрынғы барын, көп жылдық дәстүрін жоққа шығарған. «Көркем
аударма жөнінде біздің ертеден қалыптасып ... бір ... ... жоқ, ол біздің мәдениетіміздің жаңа саласы.
Көркем әдебиет шығарманың қазақ тіліне аударыла бастағанға не ... ... ... ... Онда да ... ... ... арғы жердегі
аудармалардың көпшілігі аударма деуге жарамайтын «шалғай ... - ... ... бұл жауапсыз жасалған қорытынды! Көзді жұмып жәберіп,
мәдениетіміздің аса бір ... де, ... ... ... ... бір-ақ
сызып өшірген де тастаған. Бұдан кейін ол ... ... ... ... мен ... ... жағынан түпнұсқаларына сүлдем
ұқсамайтын, көркем айдарманың принциптеріне қай жағынан де ... ... ... ... - деп ... сыпырып тастайды.
Сонда Ә.Ипмағамбетовтың айтуынша, көркем аударманың күні бүгінге дейін
ешкім аса алмай келе жатқан және ... ... да ... ... ... ... ... туындыларын берген ұлы Абайдың салған жолы мансұқ болғаны ма?
Сонау арғы ... ... ... ... ... келіп құйылып жатқан
үлкен арнаны былай ... ұлы орыс ... ... ... ... келе ... игілікті де ұлы дәстүрлің елеусіз қала бергені ме?
Қазақтың театр өнерін соншалық биік ... ... оның ... ... ...... ... Шиллердің, Гогольдің,
Островскийдің және де басқа ұлы драматургтердің пьесаларын игеруде тікелей
себепші болған. ... ... ... ... және де ... ... Ипмағамбетовтың сөзімен айтқанда құнсыз
аудармалар« болғаны ма?
Аудармаға көп ... ... ... ... болса, сол жылдары
Гогольдің «Өлі жандарын» және де тағы басқа көп ... ... ... ... осы ... ... ... бас кездерінде
Ипмағамбетовтың өз қолынан шыққан аудармасымен салыстырылып, арнайы ғылыми
талдау ... ... ... кандидаты С.Талжанов «Көркем аударма
туралы» ... ... ... пен ... ... ... ... жоқ, редакция ғана бар» - деген ... ... бұл ... өзі де отызыншы жылдардағы аудармалардың бәрі
бірдей «құнсыз» болмағандығын дәлелдейді. /26.101/
Біздің пайымдауымызша, бұл екі аударманың салыстырылуы ... ... ... Бұл екі ... яғни Қ.Тайшықов пен ... «Өлі ... ... ... бар ... пікірге
келеміз. Егер де түбегейлі зерттеп қарасақ екі ... да ... ... ... ... ... енді Ә.Ипмағамбетов
Гогольдің сөзін дәл беремін деп ... ... ... ... ... ... Тайшықовтың сөзін көшіре салғандығы көрінеді.
Жазушымыз Қ.Тайшықовтың Гоголь сықағына таяу тұрғанын бұдан бұрын да
дәлелдеп өттік. Енді айтатын жайт – ... ... ... ... ... талай шалағайлықтарға ұшыраса да, ол Гогольдің
негізгі ерекшелігін, биязы сықағын, ащы мысқылын өз ... ... ... Олай ... ... ... да оның өз ... қасиеттің Гогольге
жақын тұрғандығынан деп білеміз.
ІІ.3 Кейіпкерлер есімдерінің аударылу ерекшелігі
Бұл мәселеде Гоголь белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... қарай аталған. Олардың аты мен
жаратылысында өзгеше бір сөйкестік пен ... ... ... ... "Өлі ... поэмасындағы Чичиковтің аты-жөні оның іс-әрекетіне
лайық қойылған. Ол - тек ... ... ... ... тиетін кісіні тілімен
арбап, алдап, тіпті ол көбінесе дауыс көтеріп, ... ... ... өз
мақсатына жетіп отырған. Чичиков деген фамилияның өзі сол адам туралы ... ... ... өдебиетінен, орыс жазушыларынан үйрене ... ... ... ... ... ... тәсілдерін игерді.
Ең алдымен, олар, ... ... ... сықақ әңгімелерде
кейіпкерлердің ... ... ... етіп қоятын болды.
Н.В.Гогольден Собакевич, Свиньин, Коробочка, ... ... ... ... ... М.Е. Салтыков-Шедриннен
Дерунов, Брудастый, , ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлеріндей іс-әрекетіне,
жүріс-жорығына, ішкі мазмұнына үйлестіріле қойылған аттар бар. ... ... ... жалау" романындағы Қарғабай, ... ... ... ... ... қыз
туралы аңыз" роман-сатирасындағы Жаманқара мен Сыбанның, Б. ... ... ... ... ... ... және С.
Әлжіковтің "Мен кеттім су түбіне" повесіндегі ... ... , ... болады. Олар кейіпкердің іс-әрекеті ... ... ... ... ... оқиғаларының
өрбуі арқылы және ... ... ... нәтижесінде солардың аттары өзіне сөйкес қойылғанын дәлелдеп
шығады.
Кейіпкердің аты оның ... ... де ... ... ... ... Пуговицин, Коробкин, Коробочка, Люликов, Гибнер,
Яичница, Анучкин, Жевакин, Курочка деген кейіпкерлерінің аттарын ... ... ... етіп ... ... біраз кейіпкерлерінің аттары кәсібіне лайық етіп ... ... ... ... ... ... ... Муразов, тағы басқалар.
Мысалы: Маниловты суреттегенде Гоголь «Один 10 г разве мог ... был ... ... Есть род ... известный под имененм». Люди
так себе, ни то ни се, ни в ... ... ни в селе ... ... оны ... «оны ... оны сақ, мұны ... мұны сақ, терекі
менен қарасақ- дерліктей де ... ... ал ... ... ... ... да ... селодағы Селифон да емес деп аударған.
Жоғарыдағыны қорыта келе айтарымыз:
1. Белгілі бір ... ... ... ... алу керек.
2. Мағынасы бар есімдерді аудару керек.
3. Мақал – ... ... сөз ... ... ... ... кетеді.
4. Кейіпкер мінезін көрсетуге арналған сөздерді ... ... ... ... ... ... мінезінің кейбір қасиеттерінің ашатын өлеңдер сөзбе –
сөз ... ... ... ... ... ... араб – ... элементтерін кеңінен
пайдалану.
7. Архаизмдерді аудару, әрине қиын, бірақ Севанколикинның ... ... ... ... по ... воссоздать на
совремменом языке текст подменника... слегка архаизируа то, что и
для них было старамодно, передовая обычном ... то, что ... для ... ... ... ... языковые
новшества там, где в свое время текст подлинника мог ... тек қана оның ... ... ... стиль жағынан
онымен сарындас қана аудара алады. Бүгінгі таңда әдебиетіміздің өскіні
соншалықты аударманы кез ... адам ... ... мамандар жасайды. Гоголь
енді шет тілді емес, қазақ жазушысы ретінде танылады./15.8/
Тізе берсек, сатиралық образ ... бір ... боп ... ат қою төңірегінде әлі де көп нәрсе айтуға болады. Жоғарыдағы
мысалдардың өзінен-ақ қазақ сатирасында иесін ... ... ... ... бар ... ... Осы орайда, қазақ сықақшыларының
Гогольден біраз проблемалық ... ... ... ... ... ... екінші бір басты әдісі - кейіпкердің ... ... ... ... ... оның кім ... ... атын оның болмысы мен жаратылысы не әдет-дағдысы туралы ... ... деп ... ... ... даму ... және басқа
кейіпкерлермен қарым-қатынасы, байланысынан образдың барлық ... ... ... қулық-сұмдығының өзі де ... ... ... ... да ... ... шындыққа
жанасымды, өмірде болатындай сенімді етіп берудің маңызы зор. Жекелеген
образдардың мәні ғана ... ... бір ... тарихи шежіресінен бастап
адамдардың тағдыры, өмір ... ... ... процестердің
барлығы да сол объектілердің іс-әрекетінен, даму, қозғалысынан анық ... ... Н.В. ... «Өлі жандар» поэмасындағы не ... ... ... ... ... ғана ... ... самодержавиялық Россияның да тарихи ішкі қайшылықтарын
біліп, сезінуге ... тұр. ... ... ... бір
маңыздылығы осында деп білеміз.
Екі дәуірдің сатиралық кейіпкерлерінің іс-әрекетін ... ... ... ... ... табының ұлы көсемі ... ... ... ... ... ... ... отырған.
Мысалы, ол «Иван Ивановичтің Иван Никифоровичпен қалай араздасқаны туралы
повесіндегі» екі Иванның образын ... және ... ... ... ... «Кто кого ... в конце концов в демагогии, - не известно.
Но известно, что, ... два вора ... от ... ... ... некоторая
польза».
«Өлі жандар» поэмасындағы Чичиковтің іс-әрекеті аса күрделі. ... ... ... нысанаға тигізу үшін жап-жатық тірлік жасайды.
Оның ... ... ... ... ... ... ... адам характерінің көрсеткіші десек, Чичиковтің тірлігі, әдет-
дағдысы оның қу әрі залым екенін аңғартады.
Гоголь шығармашылығынан елеулі орын ... ... бірі ... ... ... да ... болмысын ашуда оған өзіне ғана
лайық іс-әрекет беруге, жүріс-жорығын, әдет-дағдысын тереңінен ашу тәсіліне
көп көңіл бөлінген.
Сатиралық образ жасаудың ... бір ... ... - ... іс-
әрекетін, жүріс-жорығын, әдет-дағдысын суреттеу арқылы оның кім екенін ашу.
Кейіпкердің атын оның болмысы мен жаратылысы не әдет-дағдысы туралы ... ... деп ... ... ... даму кезінде және басқа
кейіпкерлермен қарым-қатынасы, байланысынан образдың барлық қасиеті ашық
көрінеді. ... ... өзі де ... процесінде
әшкереленетін болады. Сондықтан да ... ... ... ... болатындай сенімді етіп берудің маңызы зор. Жекелеген
образдардың мәні ғана емес, белгілі бір ... ... ... ... ... өмір ... ... үлкенді-кішілі процестердің
барлығы да сол объектілердің ... ... ... анық ... ... Н.В. ... «Өлі жандар» поэмасындағы не ... ... ... ... өздеріне ғана тән
ерекшеліктерді емес, самодержавиялық Россияның да тарихи ішкі қайшылықтарын
біліп, ... ... тұр. ... ... екінші бір
маңыздылығы осында деп білеміз.
Екі дәуірдің сатиралық кейіпкерлерінің іс-әрекетін салыстырмас бұрын,
мынаны айтуымыз керек. ... ... ұлы ... ... ... іс-әрекет жасайтын партия жауларын ... ... ол ... ... Иван Никифоровичпен қалай араздасқаны туралы
повесіндегі» екі ... ... ... және Маклаковпен салыстыра келіп,
былай дейді: «Кто кого ... в ... ... в ... - не ... известно, что, когда два вора дерутся, от этого всегда бывает некоторая
польза».
«Өлі ... ... ... ... аса ... ... обьектідегі көздегенін нысанаға тигізу үшін жап-жатық тірлік жасайды.
Оның ... ... ... ... ... ... жетеді.
Іс-әрекет адам характерінің көрсеткіші десек, Чичиковтің тірлігі, әдет-
дағдысы оның қу әрі залым екенін ... ... ... орын ... образдың бірі «Ревизор»
комедиясындағы Хлестаков. Мұның да өзіндік болмысын ашуда оған ... ... ... ... ... әдет-дағдысын тереңінен ашу тәсіліне
көп көңіл бөлінген.
Хлестаковтың іс-әрекетін, әдет-дағдысын еске түсіретін образдар бізде
де бар. ... ... ... ... де ... ... сипат беріп, олардың жан-дүниесінде жасалатын қылмыстарды іс-
әрекет арқылы әшкерелеуге айрықша мән береді.
1932 жылы ... ... ... ... - ... - ... ... - Қобди келіні деп аударса, ал 1936
жылы бәрін де түгел ... ... ... ... ... ... де ... сыңаржақ әдіс. Өйткені Коробочка мен Свиньинге Гоголь
шұқшимайды, оларды ескіден ... ... - ... ... ат үсті ... де, мына Ноздрев пен Собакевич аттарына сай мінездеме береді, осы
жерін аңғару керек еді. ... ... ... на ... ... лиц, ... которых натура недолго мудрила... но просто рубила со всего плеча:
Хватила топором раз - вышел нос, хватила в ... - ... ... большим
сверлом ковырнула - глаза и, не оскобливши, пустила на ... ... Шеей не ... ... - ... ... ... ни
искренности! Совершенный ... ... ... ... төрт аяқтының тура өзі! Гогольдің осы ойын беру үшін Собакевичті
аудармай мақсат ... ... ... ... ... ... оқылық: «...Чуткий нос его
слышал за несколько десятков верст... он уже в одно мгновение ока был там,
спорил, заводил ... и ... без ... ... ... ... қарағанда екі иығынан демін алып, танаурап жүрген жан сияқты емес
пе? Нағыз Танаубайдын өзі ғой!
Бәрімізге де белгілі ... Дефо ... ... ... «Пятница»
орыс тіліне аударылған ат. Осы аттың аударылуынан классикалық ұлы шығармаға
зақым да келіп ... ... ... ... аударудың екінші бір қате жағы бар, ол
алғашқы Коробочканың (қобдидың) келіні ме, қызы ма, әйелі ме, қарындасы ... ғой. ... ... бұл ... ... өзі де ... мүмкін.
Өйткені ескі замандағы лақап ат (кличка) Гоголь дәуірінде ұмытылып та кетуі
кәдік. Сондықтан ... ... ... жөн. Қорыта айтарымыз аударғанда
баламасын табу керек. Ұлттық колоритты беру сыртқы ... ... ... ауа ... да ... ... негізгі ойын - оның күлдіргі-сатиралық
мақсатын ашу керек. Әрине, «Плугин», «Журавлев» ... ... ... ... ... ... ... түсіп түрғандарын аудармай болмайды.
«Григорийді» «Күргірей» деуі аудару емес, үндестік заңына ... ... ауыл ... ... ... ... ғана. Ипмағамбетовтың
аударуға әрекет жасауында сол Гоголь сықағын түсінгендік бар. Әрбір ... ... ... ... ... ... сіңу керек. Әрине,
Ипмағамбетовтың 1955 жылы: «Петр ... ... ... ... ... Григорий» деуінен көрі 1956-1958 жылдары келіп: «Петр Савөльев Астау
сыйламас; жете де ... ... де, ... деп ... ... дыбыс
екпінін, сығағын беруге таянғандық бар.
1932 жылы шыққан «Өлі жандарға», 1936 жылы сын ... Сол ... ... - ... ... - ... дегені туралы айта
келіп «мін» тақты. Ол сынға 1936 жылы Қ. ... ... ... ... ат ... ... атын типтің табиғатымен, мінез құлқымен
байланыстырады. Бұл фамилияларды аударған кезде (1930 ... ... ... ... ... Гогольдің ат қоюдағы мақсатын ... ... ... ... пікірде болды. Ал өзге автордың жай қоя салатын ... ... ... мен ... ... ... ... деп аударған да
емеспін, аудара алмаймын да... дейді. Осылай айта келіп, Тайшықов ... ... ... Екі ... ... ... себебін айтады. Мысалы,
біреуін: «Приятная дама во всех отношениях» десе, екінішісін: ... ... ... ... мінезін, қимылын да солай суреттейді. Бұларды
Тайшықов: «бар қылығы сүйкімді әйел», «жай ... ... деп ... 1955 жылы ... ... ... да, ал 1956-1958 жылдары:
«барлық жағынан бірдей сүйкімді ханым», «жай сүйкімді ханым» деп өзгертеді.
Осы ... ... де, ... екі хате бар, ... ... ... қазақша ханымның этимологиялық мәнісі басқа, ол ханның ... ... ... ... түгіл «әйел» деуден де алыс жатыр,
автордың дәл ойы екеуі де ... ... еді ... ... тұр. ... аттарына байланысты Гогольдің астарлы ойын ... ... ... «һәр ... сөйкемлі дама»: «Болай ғына сөйкемле дама» деп
атаған. ... ... с ... атты ... 1936 жылы Әшім ... ... дама» деп ау-дарса, Әбдіжәміл Нүрпейсов: «Қанден ерткен
келіншек», деп ... ... бәрі де ... ... отыр. Ендеше
автордың ой ырғағын, дыбысын аңғарып, соны ... ... екі ... Жалпы алғанда, айырмасы шамалы, мысалы: «есть род
людейді» Тайшықов: «адам ... ... десе ... ... ... «Задорды» «құмары» десе, Ипмағамбетов: «ынтығы»
дейді. «В ... ... ... ... ... ... десе, оны
Ипмағамбетов «ә, дегенде» деп аударады; әрі ... ... и ... ... «ақ көңіл, сүйкімді» десе «сүйкімді, мейірбан» дейді.
Осы бір кісі аттарына көп тоқталуымыздың себебі бар, өйткені ... ... ... 1957 жылы ... ... ... ... деген
мақаласында Әнуар Ипмағамбетов: «Собакевич пен ... - ... ... ... ... ... Итбаевы мен Танауовы болып шықты»
дейді. Бұл ... ... ... сөзіне берген жауабы еді.
Ізденудің жолында мұндай айтыстың болуы ... Осы ... ... ... ... С. Маршактың сөзін келтірейік: «Нельзя
перекрашивать писателя другой эпохи в цвет ... ... - это было ... подделкой, однако художественный перевод - не нотариальный.
Он не бесстрастен. Вшшательный глаз ... и ... ... ... в ... ... ... поколения,. индивидуальный почерк чпоэта-переводчика»-
дейді. /27.41/
«Атай кететін бір ... жай: ... кең дала мен ... ... мен таулардың, шоқы тебелер мен сай-салалардың, жел мен дауылдың,
найзағай нөсердің, ... ... мен ... ... дала ... көріністерін, қазақ өмірінің әдет-ғұрпы мен ... ... ... ... да ... ... ... Мұндай ерекше
сәттіліктің себебЛ, сірә, басқа себептермен қатар Дон қазақтары мен ... ... ... ... ... ... ұқсастығынан да
болса керек... Сонымен бірге бейнеленіп ... ... ... ... ... қанық болу аударманың тағдырын шешетін ең басты
шарт...»- дейді Мұхамеджан Қаратаев. /28.337/ Сыншымыз осы ойды ... Дон» атты ... ... ... ... ... ... болатын,
біз де осы пікірді толық қуаттаймыз. Көшпелі қазақ елінде, ... ... ... ... ... ... анайы елде «ұйықтау», «жату»
етістіктерін неше саққа жүгіртіп құйқылжытуға мүмкіндік бар еді. ... ... ... крепостнойлық дәуірдің арамтамақтарын
әшкерелеп тұрған Гогольдің ойын ... ... ... ... жоқ-ақ,
өйткені бұл «Завалишин, Полежаев, Сопиков, Храповицкийлер» аударылуға
өздері сұранып тұрған сөздер. «Хованский» де ... ... ... пара
алу, пара беру жөнінде де біздің тілде етістіктер аз ... ... ... ... ... ... автордын сөзін емес, ойын аудару ... ... в ... ряду ... ... ... фамилии которых, по
странной случайности, имели прямое отношение к обуви.
- Смотрите, Калошин, Лаптев, Башмаков, Каблуков. А вон, там, ... ... с ... ... А сбоку у самого края Сапожников! Но
почему же, ... на ... не ... ... ... ... ... Галактионович Короленконың досы. «Түйенің тілі шығып жылқы туралы
сөйлесе, онда түйе жылқыға еріксіз өркеш бітірер еді»- ... ... ... ... М. ... де ... ... тастамаушы еді»-деп Корней
Чуковский келтіреді. Осы фамилиялар аударылмаса Анненскийдің ... ... ... ... қалар еді. Тағы бір мысал: «Бывало, выйдет
сатирический роман с ... ... ... ... ... ... ... - Носа,- роман, в котором уже самые имена
действующих лиц - ... ... ... ... ... Миловидины, Правдолюбовы и т.п.- десе, міне
бұл фамилияларды да аудармай Белинскийдің ойын ... ... ... ... ... ... кездесетін түрлі қиыншылықтарды жеңу
ушін, ... ойын - өмір ... өз ... ... үшін, оның
ерекшелігін қамту керек. ... ... осы ... санына
кіретіндер, негізінен алғанда, мыналар:
1. Орыс тілінде ... кісі ... ... ... ... Осип, Аксинья, Наташа, Чичиков, Петров, Абдуллин
т. б. бұларды ез ... алу ... ... ... ... - не ... ... Храповицкий,
Хованский, Ноздрев, Собакевич (Гогольде), Овсов (Чеховта), ... ... ... ... ... ... Голенищев,
(Анненскийде), Ухорезов, Надувалов, Шлюхин, Правосудов, Беспристрастов,
Бескорыстин, Миловидин, Правдолюбов ... - ... ... ... осы ... кейіпкердің мінез-құлқын ашу үшін керек болған ... ... ... ... ойы ... ... Кейіпкердің тұлғасын көрсету үшін автор әдейі колданатын теріс
сөздер, олақ өлеңдер болады. ... - ... ... ... (инженер),
Ксандрейка (Александрейка), Ибери башка (убери голову), донкишотство
(донкихотство), Фетюк (орыстың Фита - ө - ... ... ... ... сөз) т. б. Міне бұларды өзінше алып түсіндіре кету керек. Кейбір
олақ өлеңдерге өзіміздің:
«Әрияйдай» деген соң әрияйдай,
«ақ ... ... ... да ... ... ал ... ... аударса да олақ шығуында күмән жоқ, ейткені «буквальность не есть
близость, а ... ... ғой ... ... автордың негізгі нысанасы ... ... ... ... кім екендігін ашып керсетуінде. Ендеше ... ... да ... «мен ... оқшау тұруы жөн. Славянизмдерді
аударудың қиын екенін Мұхтар Жанғалин да көрсетіпті.
Әрине, оңай ... ... «При ... архаических текстов... по
возможности воссоздать на современном ... ... ... ... то, что и для них было ... ... ... языком то,
что было обычньш для ... ... ... ... языковые
новшества там, где в свое время ... ... мог ... Иван ... ... қосылмауға болмайды.
Қысқарта ... өз ... ескі ... бар ... ... ... жөнде жерінбеу керек. Мысалы, Иуда Головлев - Жөйт ... ... ... ... мақұл. «Жөйт» те, «Яһуда» да жағымсыз ... ... ... ... ... ескі ... ... сіңген болатын.
4. Диалектизмдерді аудару біздің тілде әзір орын тепкен жоқ. Мысалы,
Сібір, Новогород, Еділ ... ... ... ... оканье»,
«чоканьесін» аудару мүлде мүмкін емес, ... тіл ... ... бар дегелі талай заман етсе де, бұл әлі ... бір ... жоқ, оның бер ... ... диалекттер орыс ... ... да бара ... Идиомаларды, мақал, мәтелдерді аударуда үш түрлі әдіс бар тәрізді:
а) ескі антик дәуірден қалған, ... ... ... идиомалар бар:
«ахиллесова пята», «буриданов осел», «дамаклов меч», «прокруство ... ... т. б. Міне ... дәл аудару керек те
түсінігін беру жөн.
б) Ұлттық ... ғана ... ... елге ... емес ... бар.
Мысалы «По Сеньке шапка», «тришкин ... ... ... (балясы),
«попасть пальцом в небо», «у разбитого корыта», «Рыбак рыбака - ... ... ... в ... не утаишь», «Волка бьют не за то, что он сер, а за
то что он овцу ... т. б. ... ... әр ... ... де ... «Қап ... біз жатпас», («Шила в мешке не ... ... үшін ... ... үшін ... ... бьют не за то, что он сер, а
за то что он овцу ... ... қу ... кез ... ... ... -
видит из да-лека»), «Сабасына қарай піспегі» (По Сеньке шапка) ... ... кей ... ... ұлт ... ... балама
идиомалармен беруге болады екен, ал кейбіреулерін аудару керек те, ... ... жөн, ... ... ... үшін емес, ұрлығы үшін
ұрады»- деу бұрын біздін тілде жоқ - қазір аударылып отыр ғой. ... ... ... ... ... Әр ... өз ... сақталған идиомалар, алғашқы жасалған
кезіндегі тарихы көне тартып, қазір енді дәл ... өз ... де ... ... ... арқылы іздеп табу керек, аударуға болмайды.
/11.115/
Әнуар Ипмағамбетов бұл мақаласында ... ... ... ... да тым ... ... айтып, оғаш сөздерге барған. «Ағылшын
лорды мен Американың банкиріне, орыстың ... мен ... ... ... мен ... тоны мен ... кигізу көркем
аударманың сол тұстағы «салты» болған. Тіпті, ... ... ... да ... пен ... болып аударылған. ... ... ... ... саптама етігі мен шапанын
кигізіп, қазысы мен ... ... ... ... ... соң, ... ... Тамбов пен Рязаньның помещиктері болмай, ... ... мен ... ... ... ... ... эстетикалық сезімін аздыратын төмен қолды, құнсыз аудармалар
екенінде сөз жоқ»,- ... ол. ... ... ... ... аудармай, сол күйінше алу керек дегенді айтады. Мұны ... А. ... та ... пен ... ... пен Танауов болып ... ... ... ... деу, ... тым оғаш та ... кесім. Аудармашыға олай деп кінә тағу жөн емес. Ал бірақ әдебиетте
көп ұшырайтын мағыналы есімдерді, әсіресе, Собакевич пен ... ... ... ... сипатын көрсетіп тұратын есімдерді
аудару-аудармау принципіне ... ... ол ... ... ... ... болады.
Ең алдымен, осылай етіп ат қою автордың ұнамсыз кейіпкерді ... ... ... ... сатиралық тәсілі емес пе? Егер олай болса, бұл
есімдерді аудармай сол күйінше қалдырғанда, түп ... ... ... ... ... көп ... ма? Орысша білмейтін адамға Собакевич
болсын, Иванов болсын, бәрібір ғой. Әйтеуір екеуі де есім. Ал егер ... ... десе және оған ... оның ... ... түрлі іс-
әрекеттері мен мінез-құлықтары ... ... ... ... ... ... ойын ... терең түсінеді.
Сондықтан аудармада авторды сатиралық тәсілінің осындай әдейі қолданған
құралынан айырудың жөні жоқ. Өйткені, мұның өзі де ... ... ... ... белгілі мағына беріп, астарлы мысқылмен
айтқан сөзін оқушының алдында мағынасыз еткендік болады.
Аудармада мағыналы есімдерді лайығына ... ... алу ... ... де, ... советтік туысқан елдердің әдебиетінде де, ... де ... ... Бұл ... ... ... тән ... С. Талжанов өзінің жоғарыда айтылған «Көркем
аударма туралы» кітабында «Өлі жандар» романының ... ... ... ... ... ... Ол Гогольдің «Үйлену» атты пьесасын өзбек
жазушысы Абдулла Қаһһардың аударғандағы колданған ... (ол ... ... есімдерді аударып алған) қазақ ... ... ... Ипмағамбетовтың, Әбдірашит Ахметовтың аударғандағы
тәсілдерімен салыстыра отырып, ... ... ... ... ойнататын
жерлеріне келгенде («Яичницын - Собачий сын», «Овсов - Лошадиная фамилия»
деген сияқты) қай ... ... ... ... ... ... ... ашады. Сөйте келіп ол ақырында «қысқартып айтсақ
Гоголь кейіпкерлерінің ... ... ... ... ... ... ... қорытынды жасайды.
Мұны біз де мақұлдаймыз. Тек кана жалғыз ... ... ... ... сатиралық шығармаларды аударғанда, автордың ... ... ... ... ... ... қолданған жерлерінде есімдерді аударып
алу әдісін қолдану керек. Бір аша кететін ... - ... ... ... жүргеніндей, Собакевич болса - Итбаев деп, Овсов
болса - Сұлыбаев деп, қалайда «бай» ... қосу ... ме? ... ... «қазақтың тоны мен тұмағын кигізу», біздіңше, ... ... ... ... қазақша мысқылдық мағына беретін есім
қоюға болады ғой. Және осы ... ... ... ... сақтаймын
деген адамға ептеген мүмкіншілік те табылатын сияқты. ... ... ... ... ... ... деген сияқты болып келсе дер
едік. Әрине, бұл жерде де ... ... ... ... ... бұл ... ... әдебиенінің үлкен бір саласы болып
табылатын ... ... ұзақ ... тарихынабайланысты материалдарды
қарастырдық: аударма әдебиетінің, яғни оның шеберлігі мен ... ... ... ... ... ... ... белгілі дәрежеде қалыптасқан дәстүрі
мен алуан тамаша ... бар. ... ... ... сайын өсіп,
шеберлігі артып келеді.
Аудармашылық – нағыз шығармашылық өнер.Ол әркімнің қолынан келе
бермейтін іс. ... екі ... ... ... қатар, әрі жазушы, әрі
ғалым болуы тиіс.Аударма сапасы оның ... ... ... мәдени
дәрежесіне және тәжірибесіне байланысты.
Көркем аударма туындылары қазақ әдебиетінің өз мүлкі, өз ... ... де ... ... оның ... ... жаманына күйініп
отырады.
Қазақ тіліне аударма XVII-XVIII ғасырларда араб, парсы, шағатай
тілдерінен ауысқан. Таза ... ... ... ... XIX ... ... Ы. Алтынсариннің «Қазақ хрестоматиясынан» орын алған. Бұл орыс
тілінен аудару дәстүрі еді. 1882 жылдары орыс классиктерін Абай ... ... ... ... ... ... ... жеңілдік-
ауысу, араласу арқылы ортақ сөз, ортақ ұғым көдейеді. Екінші жеңілдік – төл
әдебиетіміз де өсіп,аудармаға үлгі ... ... ... тіл ... ат салысуымен қатар бөгде ... ... ... ... ... ... қазақ ұғымына
жат еместігі. Осылай аударманың жедел өсуіне қарай, ...... ... ... сай үш ... ... бліп қарастырдық.
1/ Еркін аударма
2/ Сөзбе-сөз аударма
3/ Балама аударма
Бұл аударманың үш ... ... ... ... ... Аударма
дегеніміз-бір тілде ауызша айтылған пікірді болмаса жазылған мәтінді
тыңдаушыға, оқушыға екінші ... яғни оның ана ... ... етіп
жеткізу. Бір тілден екінші тілге аударылып жазылған немесе баспадан басылып
шыққан барлық әдеби және ... ...... туынды деп аталады.
Жұмысымыздың басты тақырыбы Гогольдің «Өлі жандар» туындысының
нұсқасы болғандықтан осы ... ... ... ... мен даму ... ... Сонымен қатар мұнда өзіндік
ерекшеліктері мен әдіс-тәсілдеріне тоқталамыз. Ал ... ... «Өлі ... шығармасына толық баяндап өтеміз.
Қазақ аудармасының дамуына ерекше әсер қалдырған орыстың ... ... ... ең ірі ... Гогольдің бай мұрасы.
Кіріспеде жұмыстың өзектілігі, мақсаты мен ... ... ... ... ... ... сөз еткенде мәселенің көбісі
Гогольдің ерекшелігіне келіп тіреледі. Гогольдің теңестріруі де ... ... ... де ... ... ... ... арқылы
құлпырып ойнап отырады. Осылай дей келе Гогольдің ... ... оның ... саптауында демекпіз.
Жұмысымыздың екінші тарауы Н.В.Гогольдің «Өлі жандар» ... ... яғни ... 1936 жылы ... пен 1955 ... ... Осы ... екі аудармасында жиырма
жылдық өмір жатқандығын анықтап, олардың аудармаларын салыстыра отырып
талдап және ... ... да ... ... кейіпкерлер
есімдерінің аударылуы жайлы мәліметтердің ерекшеліктері аталып көрсетіледі.
Жоғарыда айтып өткендей осы ... ... ... ... ... мен ... ... атап өттік. Сонымен қатар
Гоголь шығармаларындағы кейіпкердің образдық жүйесі мен сөз саралауы ... ... ... ықпалы мен әсерін де айта ... ... ... келе ... ... оның ішінде Ә.Ипмағамбетов
пен Қ.Тайшықовтың аудармалырының қыр-сырын аштық деп ... ... яғни ... ... ойын ... жеткізсе де
аударма арасында бірнеше қате жібергендігін өзіндік сызбадан көре аламыз.
Ал Қ.Тайшықовтың аудармасынан қатты қазақыландырып ... ... де бұл ... оқырманға Гогольше әдістерін нақтылап берген. ... ... бірі С. ... ... ... туралы» атты сын
кітабында «Қ.Тайшықов пен Ә.Ипмағамбетов аудармасында ешқандай өзгеріс жоқ,
айырмашылық тек ... ғана бар» - деп ... ... ... ... тұжырымына келісе алмаймыз. Бұл екі аударманы бір демеуіміздің
себебі ... ... ... ... Мұны ... ... көрсеткен болатынбыз.
Әр заманның талапты туғандары өз дәуіріне сай аударма жасаса, ... ... ... ... толықтырулар енгізіп, шыңдай түсу
біздің міндетіміз.
Пайдаланған әдебиеттер ... ... А. В. ... ... ... перевода.-Москва 1968 г
2. Белинский В. Г. Полное собрание сочинений. І том ... 1952 ... ... Г. Қ. ... ... ... ... 2005 ж
4. Гоголь Н. В. Шығармалары Миргород ІІ том ... 1952 ... ... А.// Гогольдің өлімі// Жұлдыз журналы №1 2006 ж
6. Сагандыкова Н. Основы художественного передода Алматы 1996ж
7. ... Қ. Қ. , ... Г. Қ. ... ... теориясы мен
тәжірибесі Алматы 2001ж
8. Қазақ Совет энциклопедиясы ІІІ ... ... С. ... О некоторых основных проблемах
художественного ... на ... ... ... и МЕРТВЫХ ДУШ Н. В.
Гоголя на казахском языке. Алматы 1961г
10. Талжанов С. Өткен күндер сөйлейді ... ... ... С. ... ... туралы Алматы 1962ж
12. Гоголь Н. В. Шинель Алматы 1983ж
13. ... О.Н. О ... ... ... ... ... литературы Алматы 1952г
14. ... А. ... ... ... ... ... журналы №3 1952ж
15. Талжанов С. О. Переводы Гоголя на казакский язык и их влияние на
литературы: ... ... на ... ... кандидата
филолог-х наук. Алматы 1962г
16. Қаратаев М. Шеберлік шыңына ... ... ... Н. В. Шығармалары VІ том Алматы 1952ж
18. Белинский В. Г. ІІ том ... ... ... З. Сөз ... ... ... ... Н. В.// Избранные статьи// Москва 1952г
21. Алтынбекова Р. Қазақ сатирасындағы Гоголь ... ... ... ... В. В. О ... художественный литературы Москва 1959ж
23. Николаев Д. Смех – оружие сатиры Москва 1962г
24. Храпченко М. Б. ... души Н. В. ... ... 1952г
25. Гоголь Н. В. Мертвые души Москва 1980г
26. Сатыбалдиев Ә. ... ... ... 1965ж
27. Маршак С. Литературная газета №41 «Почерк века, почерк поколения»
1959г
28. Қаратаев М. Туған әдебиеттер туралы ойлар ... ... ... Ә. Өлі ... ... 1955ж
30. N. B. Gөgil Өli Çandar Avdarqan Tajcьulь К 1936

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Драмадағы тарихилық. Қазіргі қазақ комедиясы7 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
Oнoмастика және аударма53 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
Ілеспе аудармашының міндеттері10 бет
А.С.Пушкиннің “ Капитан қызы ” повесінің қазақша нұсқалары10 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет
Драмадағы тарихилық. Қазіргі қазақ комедиясы7 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
Oнoмастика және аударма53 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
Ілеспе аудармашының міндеттері10 бет
А.С.Пушкиннің “ Капитан қызы ” повесінің қазақша нұсқалары10 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь