Ақша жүйесі және ақша айналымы. Қазақстан Республикасының ақша жүйесі

Жоспар
Кіріспе

I.тарау Ақша жүйесінің теоретикалық аспектілері
1.1. Ақша жүйесі, оның элементтері және типтері
1.2. Ақша айналымы туралы ұғым және оның құрлымы
1.3. Ақша айналысы заңы және мәні

II.тарау Қазақстан Республикасының ақша жүйесі
2.1. Қазақстан Республикасының 1993 жылғы ақша реформасы
2.2. Ақшаның түрлері

III.тарау Теңге бағамын тұрақтандыру жолы

Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
        
        Жоспар
Қосымшалар
42
|Кіріспе |4 ... Ақша ... ... ... |6 ... Ақша ... оның элементтері және типтері |6 ... Ақша ... ... ұғым және оның ... |11 ... Ақша ... заңы және мәні |14 ... ... ... ақша ... |19 ... ... ... 1993 жылғы ақша реформасы |19 ... ... ... |25 ... ... ... тұрақтандыру жолы |34 ... |39 |
| |41 ... ... | ... ... ... ... болды. Олар тауар өндірісінің дамуындағы
бірден-бір шарт өнім болып ... ... – бұл сату ... ... ... өнімі, оны өндірушілердің белгілі қоғамдық қатынастарын
тудыра ... ... ... қабылдайды. Заттардың тауарға айналлуы
ақшаның ... ... ... ... ... ... кез ... тауар бола алмайды. Егер (нақты еңбекпен белгіленген) тұтыну құны ... ... ... ... ... тарапынан мойындалмаса, онда оны
дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай бұйым тауарлық формаға ие
емес, өйткені оның ... ... ... ... да ... тауар қажетті
тұтыну құнын алу құралы бола отырып, өзінің өндірушісіне ... ... құны ... ... ... құн ... өзінен бөлініп
шыққан және олармен бірге өз бетінше өмір ... ... ол ... ерекше тауар міндетті түрде тұтыну құны ретінде көрінеді. Оның
құны жасырын түрде болады және тек қана ақшаға ... ... ... және ... бір және осы ... ... нақты қарама-қарсы
жақтары бола отырып, айырбас процесінде бір-бірін табады және ... ... ... ... құрылыс кезінде бір тауардың басқа бір ... ... ... ... ... жай ... кездейсоқ
формалары қолданылады.
Тауар өндірісінің дамуы барысында ... ... ... ... ... ішінен барынша жиі айырбасталатын тауардың бөлініп
шығуымен құнның жай ... ... ... өте ... ... ... байланысты неғұрлым жиі айырбасталатын тауар –
барлық басқа ... ... ... ... ... бола бастады.
Осыдан келіп, құнның толық немесе кең ... ... ... ... ... түрде өту басталды. Бірақ оның рөлі бір туарға нық
бекітілмеген еді. Біртіңндеп ... ... ... ... белгілі бір
тауарлар көптеп атқара бастады және осы тауарлар ақша деп аталынды. Құнның
жалпы құндық ... ақша ... ... ақша – бұл ... ... құнын өлшейтін, жалпыға балама
айрықша тауар.
Ақшаның оьъективті қажеттігі тауар өндірісі және айналысының ... ... Ақша – бұл ... ... ... және ... Тауар
мен ақша бір-бірінен бөлінбейді, себебі ақша айналыссыз тауар айналысының
да болуы ... ... Ақша ... ... ... де, ло айрықша тауар
ретінде қала береді. ... ... ... ... ... аплтынға
жүктеледі. Сондықтан алтынның басқа тауалардың құнын ... оның ... ... ... ... ... біріншіден, алтынның табиғи
сапалығы, яғни оның оңай ... ... және ... құны өте ... ... оның қорының сиректігі мен өндіруге
кететін еңбек ... ... ... - өндіріс және бөлу пролцесіндегі адамдар арасындағы қатынасты
бейнелейтін, тарихи түрде ... ... ... ... Ақшаның
экономикалық категория ретіндегі мәні, оның ... үш ... ... ... тікелей айырбасталу формасы;
• айырбас құнның дербес формасы;
• еңбек өлшемінің заттай (материалдану) формасы;
Жалпыға тікелей айырбасталу формасы, оның кез ... ... ... ... сипаттайды. Екінші тауарларды сатумен байланыссыз.
Соңғы қасиеті тауар өндіруге жұмсалған еңбектің ақша ... ... ... ... жұмыстың мақсаты, ақша жүйесінің және ақша айналымының
теориялық ... ... ... қатынастар жағдайында қызмет етуінің
заңдылықтары мен ... ... ... ... тұрғыдан
түрлендірілуі, Қазақстандағы банктік реформалар, банктің ... ... жаңа ... ... ... ... несиелік
қатынастар қарастырылған.
Ал курстық жұмыттың міндеті, ақша жүйесі және ақша ... ... ... ол ... ақша түрлерінің және валюталық бағамның басты
элементі болып табылады. Ақша ... ... ... ... ... ақша ... ... сонымен қатар монеталарды жасау
кіреді. Ал ақша айналымының міндетіне, ... және ... ... ... қозғалыста жүретін ақша белгілері кіреді.
Курстық жұмыс тек қана ақша жүйесінің және ақша ... ... ... ... сондай-ақ олардың практикалық жақтарын
қарастырады. Курстық жұмыс ... үш ... және ... ... ... мен қосымшалардан тұрады.
Бірінші, тарауда ақша ... ... ... туралы
жазылған. Мұнда ақша жүйесінің элементтері және ... ақша ... ақша ... заңы және мәні ... ... ... Республикасының 1993 жылғы ақша реформасы,
ақша түрлері зерттелген. Мұнда металл ақшаның, қағаз және ... ... ... ... болу себептері мен ... ... ... ... бағамының тұрақтандыру жолдары, оның ішінде
валютамыздың 1993 ... 15 ... ... ... және ... валютада
неше пайызға өсіп төменджеуі қамтылады.
I-тарау Ақша жүйесінің теоретикалық аспектілері
1.1. Ақша ... оның ... және ... жүйесі – ол тарихи ... және ... ... ... біртұтас ақша айналымы. Алғашқы ақша жүйесі XVI – XVII
ғғ. капиталистік өндіріс әдісі қалыптаса бастағанда пайда болды. Бірақ ... ... ... одан да ... ... жүре ... өндірістің және тауар – ақша айналысының қарқынды дамуы ақша
жүйесіне өзгеріс ... Әр бір ... ... ... ақша жүйесі бар.
Қазақстан Республикасының ақша жүйесі 1995 жылы 30 наурыздағы
“Қазақстан ... ... банк ... ... ... заң күші бар Жарлығына сәйкес ... ... ... ... ... және ... ... онда ресми ақша
бірлігі, ақша белгілерінің эмиссиясы, сонымен қатар монеталарды ... ақша ... ... және ... ... ... ... келесі элементтерден тұрады:
Ақша бірлігінің атауы. ... ... ақша ... 100 ... ... 1 ... ... табылады.
Ақша белгілерінің түрлері. Егер 1991 жылы 1 қаңтарына дейін
айналыста қазыналық ... ... онда ... ... ... ақша ... ... олардың өсу құны бойынша төлемнің барлық
түрлеріне қабылданатын банкноттар мен монеталардан құралады. Олар ... ... ... ... және ... активтермен қамтамасыз
етеді.
Эмиссия тәртібі. Қолма-қол ... ... ... айналысын
ұйымдастыру және айналыстан шығаруды Ұлттық банктің қолма-
қолсыз ақша ... ... ... мен ... сату ... ... ... Заңды төлем құралы болып табылатын: қағаз және несие
ақшалар.
Валюталық бағам дегеніміз- бұл ... бір ... ақша ... ... сол ... ақша ... ... жүйесінің типі: ақша - ерекше тауар ретінде жүруіне, яғни
жалпыға ортақ эквивалент ... ... ақша – құн ... ... ... ... Сондықтан әлем тарихында ақша жүйесінің
төмендегідей типтері кездеседі.
• Металл ақша айналысы, бұл ... ақша ... яғни ... ... ... ... және ол ақшаның барлық қызметтерін орындайды. Ал
несие ақшалары металға айырбасталады;
• Несие ақшалары және ... ақша ... бұл ... ... ... толық құнды ақша яғни алтын бір жолата ығыстырылып,
айналыста тек ақша белгілері жүреді.
Әрбір мемлекетте жалпыға ... құн ... ... ... байланысты металл ақша жүйесі: биметализм және монометализм ... – ол ... ... ... ... ... эквивалент ролін
алтын мен күміске бекіткен ақша жүйесі. Бұл ... ... мен ... ... ақша – қос ... ... онда екі металдан да көлемде монеталар
соғылып, айналыста шектеусіз қатар жүрген.
Биметализм үш түрі ... ... ... валюта жүйесі – онда ... мен ... ... стихиялы түрде металдың ... ... ... Қос ... жүйе – онда ... сандық арақатынасын мемлекет
бекітіп, алтын мен күміс монеталар сол қатынаспен соғылды.
3. “Қосалқы” валюта жүйесі – онда ... мен ... ... ... ... деп ... іс ... күміс монета алтынның белгісі ретінде
жүрді.
Биметаллизм жүйесі Батыс Еуропа мемлекеттерінде XYI – XYII ғғ. ... ... XIX ғ. ... ... кең ... Ақша ... екі металды
қолдану ақшаның жалпыға ортақ эквивалент қасиетіне қайшы келді. Алтын мен
күмістің ... ... да ... ... ... 1865 ... ... Швицария және Италия биметализмді сақтап қалу мақсатында
өзара келісім ... ... ... ... ... ... ... бекітіліп, ол бойынша екі металдан да құны 5 франк және
одан да жоғары болатын ... ... ... пен ... ... тең болды. Бірақ екі валютаның ... ... мен ... құнына сәйкес келмеді.
Биметаллизм жүйесі өскелең капиталистік шаруашылықтың талабын
қанағаттандыра алмады, себебі құн ... ... екі ... ... ... бұл ... ... келді. Жалпыға бірдей құн өлшемі ретінде тек
бір ғана тауар ... ... ... не ... не ... Оған қоса XIX ғ. аяқ
шенінде күміс шығарудың арзандауына байланысты күмістің құны кеми ... ... ... мен ... ... арақатынасы 1:20, 1:22 тең болды. Ал
заң жүзінде алтын мен күмістің арақатынасы ... ... ... ... ... ... шығып, қазына қорына айналды. Алтын
ақшаның айналыстан шығуы Коперник – ... ... ... ... ... ... айналыстан ығыстырады” деген қағиданың өмірдегі көрінісі.
Капиталистік тауарлы өндірістің қарқынды дамуы тұрақты ақшаны, яғни
жалпыға бірдей бір эквивалентті қажет етті. Сондықтан ... ... ақша ... ... ... - ол жалпы эквивалент ретінде тек бір ғана ... ақша ... ... құн ... мен ... алтынға
немесе күміске айырбасталады. Күміс монометаллизм Үндістанда 1852-1893 ... ... жж., ... 1843-1752 жж. қолданылады.
Патшалық Ресейде күміс монометаллизм 1839-1843 жж. жүргізілген ақша
реформасының нәтижесінде ... ақша ... ... ... ... 4 ... 21 бөлігі бар күміс рубль есептеледі. Сонымен ... ... ... ... ... ... да ... күміс ақша елдің күйзеліске ұшыраған ақша айналысын түбегейлі
ретке келтіре алмады. Оған қоса, ... жж. ... ... ... өтеу ... ... ... несие ақшалары шығрылды, іс-
жүзінде олар қағаз ақшаға ... ... ... ... ... ... ... келді.
Алғашқыда алтын монометаллизмі ақша жүйесі ретінде XVIII ғ. аяғында
Ұлыбританияда қалыптасып, ол 1816 ж. Заң ... ... Ал ... ... XIX ғ. ... ... яғни Германияда – 1871-
1873 жж., Скандинавия мемлекеттерінде (Швеция, Норвегия, Дания) -1873 ...... жж., ... 1892ж., Ресей және Жапонияда – 1897
ж., ... 1900 ж. ... ... ... айырбасталу ерекшеліктеріне байланысты
алтын монометаллизмінің үш түрі болады.
Алтын монетлы стандарт – оған негізгі ... ... ... ... ішкі айналымында алтын монеталар жүреді және ол ... ... ... ... ... еркін соғу рұқсат етілген;
• айналымдағы несие ақшалары (банкнота, майда ... ... ... ... және шектеусіз алтын монеталарға
айырбасталады;
• алтынды, шетел ... ... ... алып ... және ... ... ... нарығының еркін жұмыс істеуіне рұқсат
берілген.
Алтын монеталы стандарт капитализмнің алғашқы сатысы – еркін бәсеке
кезінде ... ... ... ... ... ... сауданың
өркендеуіне және капиталды шетелге шығаруға жол ашты. Алтын елдің ішінде
де, ... ... да ... жүруі үшін мемлекеттің эмиссиялық ... ... қоры ... ... дүниежүзілік соғыс бюджеттің тапшылығынарттырады. Оны жабу
мақсатында айналысқа шығарған ақша ... ... ... ... әлде ... асып ... Сондықтан кембағалы ақшаларды (несие
ақшаларын) алтын монетаға ... ... ... ... Осы ... ... ақша ... соғысқа қатынасқан елдердің барлығында және
басқа да көптеген мемлекеттерде жойылды. Банкнотаны ... ... ... ... тиым ... Алтын монета айналыстан
шығып, қор жинау және ... құру ... ... ... ... ... алтын құймалы стандарт айналымға түсті.
Алтын құймалы стандарт – оның алтын монеталы ... ... ... ... айналыста болмайды және оны еркін соғу
жойылды. ... ... ... банкнотаның белгілі бір сомасы алтын
құймасының белгілі бір ... ... ... ... 12,4 кг стандартты құйма 1700 ф.ст., ал Францияда 12,7 кг – ... ... ... девизді (алтын валюталы) стандарт – ол банкнотаның ... ... бір ... ... ... ақша ... Бұл ... Германияд, Данияда, Норвегияда және басқа да елдерде жүрді. ... ... ... ... ... ... ол айна лыстан да ... Міне тек ... ... ... ғана ... ... ақша ... алтынмен байланысы сақталды. Ұлттық
валютаның тұрақтылығын бір қалыпта сақтау девиздік саясат ... ... ... ... ... ... немесе жоғарылауына
байланысты оған шетел валютасын сатып алу немесе сату ... ... ... ... ... ... ... бір елдің валютасы басқа
елдердің валютасына тәуелді ... жж. ... ... дағдарыс нәтижесінде барлық
мемлекеттерде әр ... ... ... ... ... ... ... -1931 ж., АҚШ-та 1933, Францияда 1936 ж. және с.с.
1944 ж. Бреттон-Вудсте құрылған Халықаралық ... ... ... валютасы бар мемлекеттердің қолдануы үшін ... ... ... ... Оның ... яғни ... долларлы
стандарт – тек АҚШ ... ... ... ... жоқ, ... ... тек ... банктер мен үкімет мекемелері үшін ғана бекітілді. АҚШ
үкіметі өзінің алтын ... ... ... 1971 ж. ... алтын
құмайларын долларға сатуды тоқтатты, сондықтан алтын ... ... ... ... жж. ... Халықаралық валюта жүйесі алтынның айналыстан
шығуын заң жүзінде бекітті. Ақша өлшемдерінің алтын ... және ... ... ... ... ... ... оның мүшелері арсындағы
есеп айырысудан да алтын алынып тасталды. Сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... [1, 57-62 бет] ,
[2, 46-47 бет]
1.2. Ақша айналымы туралы ұғым және оның ... ... ... ақша ... деген ұғым кездеспейді.
90-жылдардың орта шеніне дейін ТМД-ға мүше елдердің ... ... және ... айналысы” деген ұғымдарға анықтама беріліп, олар бір-
бірінен дәл ажыратылды. Ақша айналымы деп тек
қолма-қол ақша емес ақшаның ... ... ... кең ұғым ... әр ... бұл ... мәні мен ... өзгертпей кейбір
ерекшеліктер енгізді.
Жоспарлы – орталықтанған ... ... ақша ... ... ақша да, ... емес ақша да ... ... алдын ала бөлуге қызмет атқаратын. Барлық
қоғамдық өнім өндіріс құралдары және тұтыну заттары (өнімдер мен
қызмет ... ... яғни ... ... ... ... ... арқылы, ал екінші жағдайда қоғам
мүшелерінің табысына (жалақы, зейнетақы және ... ... ... ... ... бөлінді;
• мемлекет заңмен ақша айналымын: қолма-қол ақша және ... ... ... ақша айналымының қай түрі қандай бөлу жүйесіне
қызмет атқаратынын белгіледі. Сөйтіп ... ақша ... ... ... ... көрсетсе, ал қолма-қол емес ақша
қозғалысы өндіріс құрал-жабдықтарын бөлуді көрсетті;
• ақша айналымы мемлекеттік жоспарлау жүйесінің объектісі ... ... ... ақша айналымы біртектес мемлекеттік меншік формасына қызмет
көрсетті;
• ақша ... ... және ... кезеңдері мемлекеттік
банкте шоғырланып, мемлекеттік банк бақылау жүргізді;
• мемлекеттік жүйелер алдын ала ... баға ... ... ... ... ... де шұғылданды.
КСРО негізінде құрылған ТМД елдерінің нарықтық ... ... ... ... ... ақша ... пайда болды. Шын
мәнінде ақша айналысы – ақша айналымының тек бір ... атап ... ақша ... ... ... ... ақша айналымына тән
ерекшеліктер:
• ақша айналымы негізінен ... ... ... ... ол бөлу қатынастарының тек аз ғана бөлшегін қамтиды;
• қолма-қол ақша және ... емес ақша ... ... ... ақша айналымы мемлекеттің, коммерциялық банктердің, заңды және ... ... ... ... ... табылады;
• ақша айналымы әр түрлі меншік формасы жағдайында жүреді;
• ақша айналымының алғашқы және ... ... ... олар әр ... ... және мемлекеттік банктерде
шоғырланған;
• қолма-қол ақша және ... емес ақша ... ... ... ... ... ақша ... Орталық банк жүргізіп, ал қолма-қол емес
ақша белгілерін комерциялық банктер шығарады.
Сонымен, ақша айналымы деп ... және ... емес ... қозғалыста жүретін ақша белгілерін айтады. Бұл анықтама ақша
айналымының қазіргі мазмұны сай ... ... ... тек ақша ... ... ақша жүйесінде әрі тауар, әрі ақша айналымы ретінде
олардың құны ... ... ... ... ... ... немесе күміс)
өз құны өзінде ... ... ... сәйкес келгендіктен ақша
құнының қозғалысы тауар құнының қозғалысымен бір уақытта жүрді. ... ... мен ақша ... ... ақша ... құн ... деп ... болмайды. Оған себеп –
қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша белгілерінің өз құны ... ... өте ... ... жоқ ... ... Демек қазір құн
айналымы деп тек тауар айналымын ... ... ... ... ... тек ... ... ол ақша айналымының тек ... ... ақша ... ... белгілі бір мезгілде қолма-қол ақшамен
өтелген барлық төлемдер сомасына тең ақша ... ... Ал ... ... ... ақша мен ... емес ақша ... тауар
айналымын және тауарсыз төлемдер мен шаруашылықтың есеп айырысуын
қамтамасыз ... ... ... [1, 30-32 бет], [8, 3 ... ... заңы және мәні
Ақша айналысы заңы – құн заңының айналыс аясындағы көрінісі. Ол –
тауар –ақша ... ... ... ... ... ... ... саны К. Маркс ашқан айналысы заңмен реттеледі. Тауар
айналысына қызмет ету үшін қажетті ақша ...... екі ... бір ... ... бір жылда сатылуға тиіс тауарлар бағасының
қосындысына (Стб); екіншіден ақша ... ...... ... Ақша ... заңы мына ... ... мөлш.= ------------
А жылд.
Ақша айналысы заңының мәні – ... ... ... ... үшін ... ақша мөлшері сатылуға тиіс тауарлар бағасының
қосындысын бір аттас ақша өлемінің айналым санына (айналым жылдамдығы)
бөлгенге ... ... тек ... ... ғана емес, сонымен бірге ... ... де ... ... ... ақша ... де ... тауарлар сомасына байланысты азаяды. Қарыз міндеттемелерінің
бірсыпыра қолма-қол ... есеп ... ... яғни олар ... мен ... ... есептеу жолымен де өтеледі. Сөйтіп
несиенің даму ... ақша ... кері ... ... ... көп ... несиеге сатылса, айналысқа соғұрлым аз ақша мөлшері
қажет. Одан басқа, ... ... ... ақша ... және ... тұрақты ақша қорын құрайды. Қорытындысында,
айнылыстағы ақша мөлшерін анықтаушы заң ... ... + Ст – ... ... + Ақ
А жылд.
Онда:
А мөлш. – айналыс құралы және төлем
құралы қызметтеріне қажет ақша ... - ... тиіс ... ... ... - несиеге сатылған тауарлар бағасының сомасы;
Ст - ... және ... ... ... ... ... - өзара өтелетін талаптар мен міндеттемелердің сомасы;
Ақ - ақша ...... ... және төлем құралы қызметтеріндегі ... ... саны ... ... ... ел ... сатылған тауарлар бағасынан айналыста
әлдеқайда кем ақша ... ... ... ... ... Ол кезде Ст мөлшері теріс сан болады. ... ... және ... да директивалы экономика үлгісінен нарықтық ... ... ... ... ... ... ... жай ақша массасын ұлғайтумен ... ... ... ... ... ... бар: төлем тәртібінің босаңдығы,
төлемеушіліктің тізбегінде ... ... ... күйреушілікттің тиімді тәжірбиесінің болмауы, жекеменшіктендіру
процесінің аяқталмауы, төлем құралдарының дамуы.
Сөйтіп айналысқа ... ақша ... ... даму ... ететін көп факторларға байланысты өзгереді: айналыстағы тауарлар
мөлшеріне, тауарлар мен ... ... ... және т.б. ... ақша ... ақша ... ... кері пропорционалды
өзгерелі. Ал ақша айналысына әсер ететін жағдайлар мыналар:
• несиенің даму ... егер ... көп ... несиеге
сатылса, айналысқа сонша мөлшерде кем ақша қажет;
• қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ақша ... ... өсуі.
Айналысқа ақша екі формада эмиссияланады (шығарылады): қолма-қол
ақша, яғни айналымдағы банкнота және майда ... ... ... ... яғни ... ... ... сома. Екі деңгейлі банк
жүйесінде ... ... ... яғни ... ақшаны монополиялы
құқықпен орталық банк эмиссиялайды да, ал қолма-қол емес ақша ... ... ... ... Егер банк ... – шоттағы ақшаны
иесі өз қаражатын қолма-қол ақша ... ... онда ... айналымдағы
ақша белгілері нақты қолма-қол банкнотаға айналады. Керісінше, клиенттің
шотқа жазу арқылы банкке ақша ... ... ... ... ... ақша ... айналуын көрсетеді.
Ақша айналымының екі жағының (қолма-қол ақша мен банктік ... ... ... бір ... ... ... ақша ... құрамын анықтауы қажет етеді. Себебі ақша
массасы ақша айналымының сандық көрсеткіші. Белгілі бір ... ... ... бір ... ақша ... сандық өзгерістерді талдау үшін,
сол сияқты ақша массасының көлемін және оның өсу ... ... ... ... үшін әр түрлі көрсеткіштер (ақша агрегаттары) қолданылады.
Өнеркәсібі өркенденген мемлекеттерде ақша массасы құрамын анықтау үшін
негізгі ақша ... ... ... ... М1 – ... қолма-қол ақша (банкноталар, монеталар, ал
кейбір мемлекеттерде қазыналық билеттер) және ... ... ... ... ... М2 – оған М1 ... және ... 4 жылға дейінгі коммерциялық
банктердегі мерзімді жіне жинақ салымдары кіреді;
• М3 – оған М2 ... және ... ... ... ... кіреді;
• М4 – оған М3 ... және ірі ... ... ... ... ... ... келесі ақша агрегаты өзінен алдыңғылардың
барлық элементтерін ... ... ... ақша ... ... Бірақ
оның алдыңғыға қарағанда өтімділігі төмен.
Ақша массасының нақты құрамы әр мемлекеттің өзіне тән ... ... ... АҚШ-та ақша массасын анықтау үшін – төрт,
Швейцария мен Германияда – үш, Ұлыбританияда – бес, ... – екі ... ... Республикасының ақша массасының құрлымына келесі ... ... М0 – ... ... ... М1 - ... М0 ... және шаруашылық субъектілерінің есеп-
шоттары мен басқа депозиттерінің ... ... ... ... қоғамдық және басқа үкіметтік емес ұйымдар
шоттарының қалдығы және халық пен заңды ... ... ... салымдарын біріктіреді;
• М2 - өзіне М1 агрегатын, сонымен ... жеке және ... ... ... біріктіреді;
• М3 - өзіне М2 агрегатын және мемлекеттік ... ... ... ... тұрақты қалыпта болмайды. Ол ақша нарығы
құралдарының дамуына байланысты өзгереді.
Ақша массасы бірнеше жолмен өсуі мүмкін:
• банкноталар мен ... ... ... ... ... коммероциялық банктердің несие алуымен;
• мемлекеттік бюджеттің кемшілігін жабу үшін ... ... ... ... ... асыл ... ... валютасын және
мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып ... чек ... ... ... ... ... ... заем беруімен (депозиттер негізінде несие ақшаларын
шығару).
Ақша массасы көлемінің өзгеруіне айналыстағы ақша ... ... оның ... ... да әсер ... ... ... жалпы экономикалық факторларға: экономиканың циклмен
өркендеуіне, ... ... ... ... ... ... таза ... факторларға, яни төлем айналымының құрылымына,
несиелік операциялар мен өзара есеп айырысудың ... ақша ... ... және т.б. ... ... ... ... баяулаулы – ұлттық жиынтық өнімді орналастыру
коеффицентінің төмен екендігінің ... Егер ақша ... ... ло ... ... ... және ақша ... шапшаңдығын көрсетеді. Ақша айналысы жылдамдығы айналыстағы ... кері ... әсер ... яғни ақша ... көп ... ... қосымша ақша эмиссиясының қажеттілігі азаяды. Ақша
айналысының баялауы шаруашылық субъектілерінің ақша қорын ... ... ақша ... ... банктердегі ұзақ мерзімді салымдардың
ұлғаюын көрстеді. [1, 51-55 бет], [7, 2 ... ... ... ақша ... ... ... 1993 жылғы ақша реформасы
Бір адамның ауыстыратын ақшаның ең жоғары мөлшері 1000 ... Ал ... 200 ... аспайтын мөлшерде айырбастауға
рұқсат етілді. Белгіленген лимитен жоғары сомада ақшасы бар ... ... ... ... ... ... бару керек болды.
1991 ж 23 қаңтардан бастап бір уақытта салымдарды беруге де шек ... ... ... ... банктері арқылы тұрғылықты жеріне
байланысты айына 500 рубльден аспайтын сомада бере отырып, ол ... ... ... ... ... нәтижесінде айналыстан 8 млрд рубль алынып
тасталып, оның ... ету ... ... болатын.
Бірақ бұл шара рубльдің сатып алу қабілетінің ұлғаюына әсер ... ... ... ұстамсыз өсуінде байқалды.
Қайта құру жағдайында өндірістің құлдырауымен бірге ... ... өсуі ... жүрді. Тауарлар мен азық-түліктер көбіне шетелден
сатып алынды. Бұл үшін қажетті ... 1,63 млрд ... ... ... ... 1989 ж.- 300 т., 1990 ж.- 234 т.
1990 ж. нақты ақшаның эмиссиясы 25 млрд рубльді құрады, бұл ... жж. Қоса ... ... ... ... ақша ... бос тұтыну
нарығына сәйкес келмеді.
1991 ж. қаңтарда “1961 жылғы 50 және 100 рубльдік үлгідегі ... КСРО ... ... ... ... және олардың
айырбастау тәртібін тоқтату мен азаматтардың салымдарынан қолма-қол ақша
беруді ... ... ... ... мен КСРО ... ... ... Айналысқа 1991 жылы шығарылған жаңа ... Жеке ... ескі ... жаңа ... ... не бары
үш күн берілді.
КСРО ыдыраған соң кеңес ...... ... кезеңде, ТМД-ға
кірмейтін елдерді қоса алғанда, тәуелсіз мемлекеттер аумағында айналыста
жүре берді. Әр ... ... ... ең ... жаңа мемлекеттердің
саяси тәуелсіздікке ұмтылысы, сондай-ақ тез қалыптасып ... ... ... ... ... ... өтуі ... емстігіне
байланысты бір тұтас валютаны сақтау аумағы сәтсіз үзілді.
КСРО ыдыраған соң ... ... ... өте ... және ... ... ... меншікті ұлттық валюталарын
енгізілумен аяқталды.
КСРО республикаларының егемендігі ... ... ... ... банктер бір-біріне тәуелсіз түрде орталық банктер ролін атқара
бастады. Мұндай ... ... ... ... ... ... Ұлттық банкі 1992 ж. маусымда несие беру көмегімен кәсіпорындардың
міндеттемелері бойынша ... есеп ... ... Бұл ... ТМД
елдердің көпткгкн орталық банктері қайталады. Рсей қолма-қол ... ... ... де кейбір КСРО-ның бұрынғы
республикалары өздерінің ішкі тұтыну нарығын ... ... ... “қорғау” мақсатында өздерінің валюталарын айналысқа шығаруға
тырысты. Мұндай жағдайлар, ... ... ... және Әзірбайжанда
болды.
1992 ж. шілде айында ... ... ... ақша ... ... және ... мен ... кеңес
мемлекеттері арасындағы төлемдерді күнделікті екі жақты өзара есеп айырысу
талабын ... ... ... ғана бұл іс ... ұлттық қолма-қолсыз
рубльдердің құрылуына әкеліп соқтырды. Келесі қадам – меншікті валюталардың
шығарылуы екені, осы ... ... ... сөйтіп 1992 жылы қазанда Литва,
1992 жылы қарашада Украина мен Беларусь мемлекеттері өз ұлттық ... ... 1993 жылы ... ... ... Грузия ұлттық
валюталарын енгізді. Бұл жерде соңғы
болып енгізгендер қатарына (1995 ж. Тәжікстанды қоспағанда) Түрікменстан,
Өзбекстан, ... ... және ... (1993 ж. ... ... ... тобы ... аймағын Ресей орталық ... 1993 ж. ... ... айырбастауды жүргізген соң барып кетті. Кейбір
елдердің, оның қатарына Қазақстанның рубль аумағын қалпына келтіруге ... еш ... ... ж. 9 ... ... ... ... қол қойылған
“Рубльді ресми төлем құралы ретінде пайдаланатын ... ... ... мен келісілген ақша – несие және валюта саясаты туралы ... 1993 ж. ... алты ... ... ... ... ... құру туралы да келісімдері жасалды. Бұл сұрақ бойынша Ресейдің екі
жақты келісім сөздер ... тек қана ... ... ... ... ... ... тұрақтылыққа байланысты шараларын
жүргізуді созып жіберді.
1991 ж. ... ... ... ... ... ... басқа
мемлекеттерімен бірге “рубль аумағында” қала берді. 1992 ж. ... ... 1000 ... ... ... Олардың эмитенті ретінде жұмысын
тоқтатқан КСРО Мемлекеттік ... атап ... 1992 ж. ... ... рет ... 5000 ... кейінен 10 000 және 50 000 ... ... ... және одан тысқары жерлердегі айналыста
ақшаның үш түрі: 1861-1991 жж. кеңес ақшалары, 1992 ж. ... ... 500, 1000 руб.) ... ... ... ... ... 1993 жылдың
бірінші жартысында шығарылған ресейлік ақшалар жүрді.
1993 ж. 23 ... ... ... банкі 1961-1991 жж. кеңес
ақшаларының белгілерін, сондай-ақ 1992 ж. 5000 және 10 000 ... алу ... ... ... олардың айырбасына әр апта
берілді. Айырбастауға 35 мың рубльден аспайтын сомалар ... ... ... ... екі күн ... соң
айырбас мерзімі 1993 ж. 1 қыркүйекте айына дейін ұзартылып, айырбас ... ... 100 ... ... ... ақша ... ескі үлгідегі ақшаларды ТМД елдеріне, оның
ішінде Қазақстанға қарай жаппай ығысуына жол ... ж. ... ... ... ... ... жерде рубльден күдер үзіп, өз валютасын шығаруға бетбұрыс жасаған
болатын. Жаңа ... ... ... “Хариоссон” фирмасымен шарт
жасалды. Сөйтіп, 1993 ж. 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 ... ... ... ... қолдан жасаудан қорғанатын 18 дәрежесі бар.
1993 ж. 12 ... ... ... ... ... ... Республикасының Ұлттық валютаны енгізу туралы” Жарғыға
қол қойды. Осы жарлыққа сәйкес:
• 1993 ж. 15 қарашада сағат 8–де Қазақстан ... ......... 1993 ж. 18 ... бастап теңге Қазақстан Республикасында
бірден-бір заңды төлем құралы болып тағайындалады. Бір теңге 100
тиыннан құралады, ол қолма-қол ақша ... ... ... ... ... ... Қолма-қол ақша, рубльдік шоттардағы жинақтар мен салымдар ... 1 ... ... ... ол 18 ... 18 ... екі валюта – сом және ...... ... ... жасы ... ... ... азаматтары 100
мың сом ақша айырбастауға құқылы болды. Айырбас тек бір рет жүргізіліп, ол
туралы төлқұжатта белгі ... ... 100 мың ... ... ... ... ... шотқа салынып, оны 6 ай бойы пайдалануға құқығы
болмады.
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі ... ... 1 АҚШ ... 4,7 ... тең ... 1993 ж. 15 қарашада Қазақстан тарихында ... ... ... Ақша ... ... Қазақстан басшылары бір
жарым жыл уақыт өте құпия жағдайда дайындалып, ... 700 ... сома ... ... ... мен шетел валютасы қоры болды.
Тәуелсіздік жарияланған күннен бастап Қазақстанда ... ... ... енді ... ... оны ... банк ... алып, өз резерв
қорына айналдырады. Сондай-ақ резерв қорына экспорттық валюталық түсім мен
үкіметтің сыртқы заемдарын да ... банк ... ... қорғат түсіретін.
Айналымға теңгені енгізуге жарты жыл уақыт қалғанда Республика ... ... ... ... ... валюта қоры Қазақстанда ұлттық валюта енгізу акциясын
қолдап, Ұлттық банкке 90 млн. ... ... ... ... ... ... ... төлем балансын қолдау мақсатында Қаржы министірлігіне
180 млн. Доллар берді. Бұл 17 жылға берілген “жұмсақ” несиелер еді. ... 1993 жылы ақша ... ... ... Енді ... валютаның
ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету қажет.
Айналымға теңгені ... ... ... және ... ... ... байланысының үзілуі мен саяи ала ауыздығы
тереңдей ... ... ... ... жағдайында өтті. Теңгені
енгізгеннен кейінгі 2,5 айда, яғни 1994 ж. ... ... ... ... 2,5 есе ... ... төрт айда, яғникәсіпорындармен
бюджеттің арасындағы қарыздарөзара есептеудің кең ауқымды ... ... ... – 1 ... 11,58 ... 43,3 ... жетті.
1995 ж. орта кезінде Ұлттық банк пен ... ... ... алғашқыда қазыналық вексельдерді, одан соң міндеттемелер мен
ноталарды және басқа мемлекеттік бағалы қағаздарды шығарғаннан ... ... ... ... ... ... ... енгізілгеннен
1993 ж. 2500 процент болса, ал 1994 ж. бас кезінде 1260 процентке ... 1995 ж. ... ... 58 ... ... ж. мемлекеттің алтын валюта қоры кәсіпорынды ... ... ... басқаруға беру сияқты инфляцияланбайтын көздерден
түскен 700 млн. доллармен толықты. Бұл жылы ... ... ... ... ... ... проценттің бөліктерімен есептелетін жағдайда жетті.
1998 ж. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дағдарыстың күшеюн, ... ... ... ... ... ... тіреп, Қазақстанға валюталық түсімдері біраз қысқартты. Сонымен
қатар өндірістің одан әрі ... ... жж. ... өсу
тенденциясы байқалған), қайта қаржыландыру мөлшерлемесін 25%-ке жоғарлату,
төлемеудің өрістеуі (кәсіпорындардың өзара қарызы 1,5 ... ... және ... пен ... ... теңгенің бағамын одан әрі
төмендетті. 1994 ж. таңдап алған монетарлық үлгінің өзгермейтіндігі ... ... ... ... ... кеселге ұшыратынын көптеген
қаржы сарапшылары мен таңдаушылары 1998 жылдың күзінен бастап түсініп, оны
өзгерту туралы ортақ ойға ... ж. ... ... ... ... ... өзгермелі курсын
енгізу туралы шешім қабылдады. Ол ... ... ... ... былай доллар бағамы валюта рыногындағы сұраныс пен ... ... ... ... ал, ... банк ол процеске елеулі
түрде араласпайтын болады. Ұлттық банк бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір деңгейде ұстап отыру үшін
жұмсап келді.
Қазақстанның төңірегіндегі елдерде – біздің негізгі сауда ... ... ... ... күрт ... ... Мысалы, Рсейде рубльдің
бағамы 1998 жылғы тамыздың ... бері ... төрт есе ... ... салыстырғанда теңгң тез қымбаттады және біздің тауарларымыз
бәсекеге түсу қабілетінен айырылып қалды, өнеркәсібіміз ... ... ... ... ... арта ... Қазақстанның сыртқы
сауда айналымы 9 процентке ... ... 1 ... 300 ... доллар
мөлшерінде кеміді, ал біздің экспортқа шығаратын тауарларымыз 1 миллиард
250 миллион долларға қысқарды.
Біз Ресейден ... ... ... тауарларға өте елеулі
шектеулер қойдық және Қырғыстанмен Өзбекстаннан ... ... ... баж ... мөлшерін 200 ... ... ... әкелінетін арзан тауарлар біздің өндірісшілеріміздің
қол-аяғын бірдей матап, валютаны елімізден сыртқа қарай ағылтуда.
Міне, осы тұрғыдан ... ... ... бір ғана жолы бар –
теңге бағамының емін-еркін өзгермелі болуына жол беру керек”
Сонымен ... ... көп ... ... ... ... төлем құралы
болып келеді. Ол еркін айырбасталатын валюталарға шектеусіз айырбасталады.
[2, 65-68 бет], [1, 93-96 бет], [9, 2 ... ... ... ... ... ... екі түрге бөлінеді: толық ... ... ... ... ... ... ... – номиналдық құны оны дайындауға кеткен нақты
құнымен ... ... ... ... ... ... ... ішінде мыстан, күмістен және
алтыннан жасалғандары жатады. Мералл ақшалар әр түрлі формада ... ... ... – бұл ... ... ... бет жағы – авверс, артқы жағы – ... және жаны гурт ... ... ... ... ... саналатын шіркеу құдайы
Юнон-Монета есімімен байланыстырады, яғни сол шіркеуден берілген ... ... ... эпир ханы Пиррмен соғыста (б.э.д. 275 ж.)
жеңіске жеткендігі туралы аңыз бар. ... сөзі ... ...... ... ... дегенді білдіреді.
Алғашқы монеталар VII ғ. б. э. б. Ертедегі ... және ... ... ... ... Киев ... алғашқы монеталардың пайда
болуы ІХ-Х ғғ. Жатады. ... ... ... ... монеталармен қатар,
күміс монеталар да қоса жүреді.
Алтын ... ... ... де ХІХ ғ. ... ... өтті.
Бұл елдердің ішінде алтын өндіру жағынан бірінші орынды, өзінің отарларымен
бірге ағылшын елі ... ... ... құнның қағаздай белгілерінің пайда болуының
мыныдай объективті қажеттіліктері болған:
• алтын өндірісі тауар өндірісінің ... ... ... ... ... ... қажеттілікті толық өтей
алиады;
• жоғары құнды алтын ақшалар ұсақ құнды ... ... ... ... ... ... ... өндірісті және тауар айналымын
ынталандырмады.
Алтын айналысы не бары ... ... ... ... ... және
соғысушы елдер өздерінің шығыстарын жабу мақсатында құнның ... ... ... ... ... біртіндеп алтын айналыстан
шыға бастайды.
Толық құнсыз ақшалар (құнның белгілері) – номиналдық құны ... яғни ... ... ... ... ... жоғары болып
келетін ақшалар.
Оларға мынылар жатады:
• құнның металдық белгілері – арзан ... ... ... ... ... жез, алюминий т.б. монеталар;
• құнның қағаздан жасалған белгілері. Құнның қағаздай белгілері
екігі бөлінді: қағаз ақшалар және несиелік ақшалар.
Қағаз ... – бұл ... ... ... ... ... ... алтын алтын және күміс монеталардың орынбасарлары ретінде
пайда болды. Қағаз ақшалардың айналлыста жүруінің объективті мүмкіндігі,
олардың ... ... ... ... ... байланысты.
Металл ақшалардың қағаз ақшаға ауысуы себептері мынандай:
• металл ақшалардың тасымалдап алып жүру қолайсыздығы;
• металл ... ... ... ... ... нәтижесінде, яғни қазынаға қосымша табыс ... ... ... ... ... бүлінуі;
• бағалы металдарды өндірудің қағаз ақшаларды шығаруға қарағанда
қымбатқа түсуі;
• эмиссиондық табыс (шығарылған ақшалардың номиналдық қүны ... ... құны ... ... алу ... ... ақшаларды шығаруы;
• бюджет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы.
Алғашқы қағаз ақшалар б.э. ХІІ ғ. ... 1690 ж. ... ... ... ... 1762 ж. ... және ... қағаз ақшалар
барлық елдерде шығарылды. Қазірігі кезде қағаз ақшалар
қазыналық билеттер түрінде он елде (АҚШ ... ... ... ... ғана ... ... КСРО-да 1961 ж. болған ақша реформасы
негізінде қағаз ақшалар, яғни 1, 3, 5 ... ... ... ... реет айналымға шығарылып, кейіннен Ресейдегі 1991-1992 жж. және
Қазақстандағы 1993 ж. ақша ... ... ... ... ... ... билеттер) – бюджет тапшылығын ... ... және ... ауысиырылмайтын, сондай-ақ мемлекет
белгілеген өзіндік номиналы бар құнның белгілері.
Қағаз ақшалар тек қана айналыс құралы және ... ... ... ... ... ... мемлекеттің қаржы жетіспеушілігіне
байланысты шығарумен түсіндіріледі. Қағаз ақшалар ... ... ... және құнсыздануға тез икемді. Олардың құнсыздану себептеріне:
айналысқа басы артық қағаз ақшалардың шығарылуын, эмитентке ... ... және ... балансының қолайсыздық жағдайын жатқызады.
Несиелік ақшалар – тауар өндірісінің дамуымен, яғни тауарларды сатып
алу және ... ... ... ... ... ... ... болған ақшалар.
Несиелік ақшалардың шығуы банктердің ... ... ... ақшалардың басты мақсаты: ақша айналымын икемді ... ... ... ... ақша ... дамуына мүмкіндік
жасау.
Несиелік ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель, банкнота және чек.
“Вексель” сөзі ағылшынша bill note – ... шоты ...... бір ... ... ала келісілген мерзімде және
белгіленген жерде төлейтіндігі туралы борышқордың қарыздық ... екі түрі бар: жай және ... ... ... ... ... айналысы
туралы» Қазақстан Республикпсының заңында мынадай түсініктемелер берілген:
- Жай вексель (соло) – вексельді ұстаушыға векселде ... ... бір ... ... ... ... байланысты төлеу
туралы вексель берушінің еш нәрсемен негізделмеген міндеттемесін
сипаттайтын вексель.
- Аудармалы ... ...... көрсетілген срманы
белгілі бір уақытта алғашқы вексельді ұстаушыға (ремитентке)
төлеутуралы үшінші бір ... ... ... ... еш нәрсемен негізделмнген ұсынысын (бұйрығы)
сипаттайтын вексель.
Трассат тратта бойынша ... ... ... ... ... ... Аудармалы вексель келесі бетіндегі ... ... ... жазу) көмегімен айналыста жүре береді. Аудару туралы
қолдардың көбеюіне байланысты вексель ... ... ... және ... ... ... ... міндеттемеге бірлесіп жауап береді.
Жай және аудармалы вексель – ... ... ... ... ... ... әдибиеттерде вексельдімыныдай түрлерге
бөледі: қаржылық, қазыналық, достық, бронзалық.
Қаржылық (банктік) вексель – белгілі бір ақша ... ... ... қарыздық міндеттеме.
Қазыналық вексель – бюджет тапшылығын жабу мақсатында мемлекет
тарапынан шығарылатын оның міндеттемесі. Қазыналық вексель ... ... ... болып саналады.
Достық вексель кейіннен банкте оларды есепке алу мақсатында бір-
біріне беріледі.
Бронзалық ... ... ... ... ... ... мынадай өзіне тән қасиеттері бар:
- деркесіздік, яғни вексельде мәміленің ... ... ... яғни ... туралы актіні нотариуспен жасағаннан
кейін тиісті шара қолданылғанға дейінгі қарыздың міндетті түрде
төленуге тиісті;
- айналымдылық, яғни басқа бір ... ... жазу ... ... құралы ретінде вексельдің берілуі.
Қазақстанда жоғарыда аталған заң қабалдағанға дейін және онан ... ... ... ... ... ... ... болып қолдаушылардың қатарында
Казкомерцбанк тәжірбиесін атап кетуге болады. Бұл банк 1996 жылы ... ... ... ... ... ... өзінің 500, 1000
және 5000 АҚШ долларындағы «астық» ... ... ... ... ... ... ... берді. Сол клиенттерінің ішінде атап
айтсақ, сыртқа астық ... ... ... ... ... АҚШ ... векселді тендер бойынша жеңіп алып, оны ... ... ... ... ... ... қатар, осы банк 2003 жылы домицилиант ретінде ... ... ... 200,0 млн ... ... ... өтеді.
Мұндағы, «домицилиант» - вексельде көрсетілген төлемді ... ... ... ... ... банк.
Банкнота (ағылылшын сөзінде «Bank-note» аударғанда «банк билеті») –
орталық банктің айналысқа шығарған әр түрлі номинальдағы ақша бірліктері.
Ол вексельден және ... ... ... ажыратылады. Банкнотаның
вексельден мынадай айырмашылығы бар:
мерзімділігіне қарай, егер де вексель мерзімді қарыздық міндеттеме
болса (3-6 айлық), ал ...... ... ... ... ... ... жеке кәсілкерлер шығарады
және оның жеке ... ... ал ... ... ... ... ... оған мемлекет кепілдік береді.
Экономикалық әдебиеттерде банкнотаны екі түрге бөледі: классикалық
және жай.
Классикалық банкнота – бүл банкнотаның алғашқы ... ... ... алтынға еркін алмастырылатын, яғни ... ... ... ... ... ... қағаз ақшалардан өзіндік айырмашылығы бар:
- жаратылысына қарай – ... ... ... ... ... ... туындаса, ал банкнота ақшаның төлем құралы
қызметінен пайда болған;
- эмиссиялау әдісі бойынша – қағаз ақшаларды айналысқа ... ал ... ... банк ... ... ...... банкноттар вексель мерзімінің
аяқталуына байланысты Орталық банкке қайтарылса, ал ... ... яғни олар ... қала ... ауыстырылуына қарай – классикалық банкноталар банкке қайтуына
байланысты алтынға немесе күміске ауыстырылып отырса, ... ... ... ... ... ... тоқталғаннан бастап, банкнота
алтынмен қамтамасыз етілуі қысқарып, оның ... ... ... ... ... ... себебі орталық банктің
вексельдік портфелі көбірек қазыналық вексельдер мен ... ... – бұл ... кездегі айналысқа шығарылған Орталық банк
билеті.
Олар металға алмастырылмайды, тек қана Орталық банктің ... ... ... ... ... ... жүрген орталық
банктен шығатын жай банкноталар алтынмен қамтамасыз ... ... ... бір ... ... немесе несиелік негізі сақталған,
сондай-ақ олар қағаз-ақша айналысының заңдылықтарына ... ... ... ... ... банкісінің жай
банкноталардың эмиссиялануының мынадай үш жолын бөліп көрсетуге болады:
- Шаруашылықты несиелеу жолымен;
- Мемлекетті (үкіметті) ... яғни ... ... ... ... ... ... да, еліміз тәуелсіздік алған жылдардың басында
экономикадағы тұрақсыздықтың нәтижесінде 1993-1998 жж. ... ... ... ... ... жылдары бюджет
тапшылығы ЖІӨ-нің 5,5%-на дейін жетті, ... сол ... ... тапшылығының 80%-ға жуығы Ұлттық банктің
Үкіметке берген несиелері есебінен ... ... ... ... ... ... да ... оның бірі елімізде
гиперинфляцияның орын ... ... ... ... ... ... ету және
еліміздің сыртқы қарыздары өтеу үшін ... ... ... мақсатында айналысқа қосымша ақша эмиссиялау
жолымен.
Чек вексель мен банкнотаға қарағанда коммерциялық банктердің
құрылып, олардағы ... ... бос ... ... ... ... және ... құралы ретінде біршама кеш
пайда болды.
Алғашқы чектер 1983 ж. Англияда пайда ...... шот ... ... ұстаушыға белгілі бір ақшалай
соманы төлеу ... ... ... ... шотқа аудару туралы өзінің
банкісіне берген жазбаша бұйрығы.
Чектің мынадай түрлері бар:
ақшалай чек – ... ... ақша ... ... ... құралы;
атаулы чек – аударуға құқысыз белгілі бір тұлғаның ... ... чек – бір ... ... ... ... ... басқа бір тұлғаға беруге құқық береді;
мәлімдеуші чек – чекті ... ... ... сомасы
төленеді;
есеп айырысу чегі – заңды тұлғалар арасында қолма-қолсыз есеп
айырысуларда қолданылады;
жол чегі – ... ... ... төлем құралы;
кепілдендірілген чек – банктің чекте көрсетілген ... ... ... төлем құралы.
Чектің экономикалық сипаттайтын жаратылысы мынадай:
- біріншіден, ол банктен нақты ... ... ... ... ... ол айналыс және төлем құралы қызметін атқарады;
- үшіншіден, ол қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу құралы.
Электрондық ақшалар – ... ... ... ... ... ... ... байланыс жүйелері арқылы жүзеге асыратын
банктер және олардың клиенттері, сатушылар мен ... ... ... ... ... ... ... формасында болады. Олар екі
түрлі болып келнді:
Дебеттік (төлем) карточка – банкте арнайы карточкалық қаражаты ... ... ... ... ... қаражатты пайдалануға,
банкомат арқылы қолма-қол ақша алуға, сондай-ақ тауарлар мен қызметтер үшін
төлуге ... ... ... ... – оның эмитенті мен карточка иесі ... ... ... ... тауарлар мен қызметтер үшін төлемді
жасауға, не қолма-қол ақша алуға арналған карточка.
Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейдегі банктер дебеттік ... ... ... және ... түрлерін кеңінен
қолдануда. Оларға ... «Master Card», ... ... «Maestro»
және тағы басқалар жатады.
Қазіргі кезде жалақы алуға ... ... ... да ... ... ... шоттары көбіне теңгемен ашылады.
Несиелік карточкалар бөлшек сауда айналымында және қызмет сферасында
қолданылады. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... арналған, бензин сатып алуға арналған, туризм
және ойын-сауық шараларын төлеуге арналған. ... ... ... ... ... ... ... 8-17 бет]
ІІІ-тарау Теңге бағамын тұрақтандыру жолдары.
Осыдан он екі жыл бұрын, яғни 1993 жылдың 15 ... ... ... түсті. Ал бұл кезде елде инфляцияның деңгейі 2600
пайызға женкен-ді. ... ... ... АҚШ-тың 1 долларына
шыққандағы бағамы 4,7 теңге болса, осы ... ... 30 рет ... ... жылы ... қарыз көлемі ІЖӨ-нің көлемінен асып кетті.
Салааралық қарызды жабу үшін ... банк ... ... ... тәжбүр
болды. Соның салдарынан теңге он есеге дейін құлдырады. Негізінен мұндай
жағдай қаржы рыногынан ... ... алу ... ... ... барып
Ұлттық банк берілген несиелерді кері қайтарып, валютаны сата бастады. ... де ... ... ... ... ... Десек те, мұндай шара
теңге ... ... ... ... кейінгі жылдарда жағдай
қиындай түсті. Мемлекеттің өндірісшілер алдындағы қарыздары 10 миллиард
теңге ... ал ауыл ... ... ... 8 миллиард теңгеге жетті.
Қажыгельдин басқарған үкімет тұсындағы жалпы ішкі ... 30 ... Сол ... 1 ... 75 ... ... ескерсек, онда бұл 400
миллион долларға жуық деген сөз. ... ... сол ... ... сату ... ... валюталарды саудалау тікелей банк пен
кәсіпорын арқылы, былайша айтқанда ... тыс ... Тек ... ... ... ғана ... ... тұрақтанғандай болды.
Бірақ, көп ұзамай 1998 жылы Ресей дағадарысы есік қақты. Солтүстік көршіміз
рубльдің ... төрт есе ... ал ... ... 80-90 пайызға
жетті. Үкімет пен Ұлттық банк теңге бағасын қалыпты ұстап тұру үшін ... ... ... да айта кету ... ... салдарынан 1999 жылы
теңгңнің девальвациясы – 60, ал ... 17 ... ... ... ... соң
ғана оның бағамы 80-нен 120-ға бір-ақ ... де ... ... ... жүгізуінің арқасында қаржылық дағдарыс салдары
онша күшті әсер ете ... ... ... ... ... ... жағдай біршама қалпына келе
бастады. Мұнайдың әлемдік нарықтығы бағасының өсуі ... және өзге ... ... өтеуге мүмкіндік берді. Ұлттық банк несие үстемесін, яғни
қайта қаржыландыру 25 пайыздан 18 пайызға түсіруге қол ... ... ... ... ... салымдарын
кепілдендірудің қазастандық қоры” ЖАҚ-ы құрылғаннан кейін арта түсті. ... ... ... ... 53 ... ... жетті. Ал екінші
дәрежелі банктердің экономикаға несие беру ... сол жылы 148,7 ... ... ... ... да ... жылда да жақсарды. Елімізге осы
жылдар ішінде тартылған инвестиция 5 млрд. ... ... ... ... ... 13 ... болды (2001 ж). Соның барысында 600 ... ... ... ... ... кезде қаржы саласындағы жылдық
оташа өсім деңгейі 50 ... ... ... Бұл өз кезіндегі эеономика
саласына несие беруді 6 есеге дейін өсіруге мүмкіндік береді. ... бес ... ... ... ... келе ... да осы ... реформалардың жүзеге асырылуынан деуге негіз бар. Атап ... ... ... ... ... ... тыныс берген
сыңайлы. 2000жылы еліміздегі ақша көлемі 272,4 миллиард теңгеге жетіп, 1998
жылғымен ... 124 ... ... ... ... шаққанда теңге
көлемі 83,4 пайызға ... ... ... ... ... екі есе
артуынан және банктер ... ... ... болғанын ескерсек,
Ұлттық банк қаржы-несие саясатын бұдан да жақсартуға күш ... ... ... ... ... ... отырып, Ұлттық банк 2004 жылы инфляция
деңгейін 4-6 ... ... ал ... ... 3-5 ... төңірегіндегі
ұстап қалуды көздеуде. Ақша
көлемін 2005 жылы – 16 пайыз, ал 2006 жылы – 17 ... ... ... Бұл жөнінде Ұлттық банк төрағасының орынбасары
Бисенғали Тажияқов қаржы-несие саясаты ... ... ... ... ... ... ... алға тартады.
Әрине, бұл жерде ұлттық валютаны әлемдік валюталардың бірігуге бет
алған роцестерінен бөліп ... ... ... еді. ... басқа елдердің
рыногында шығуды көздеген Қазақстан үшінсолд елдермен ортақ валюта құрар
болса, онда бұл ... банк ... ... айтарлықтай
жеңілдетері белгілі. 2005 жылдан бастап біртұтас экономикалық кеңістік
елдері щеңберінде валюта одағын ... ... ... Бұл үшін ... ... ... ... елдерінің жылдық орташа инфляциясы 5
пайыз, мемлекеттік қарыз ІЖӨ-ге ... 50 ... ал ... 3 ... ... керек. Сонда ғана ортақ валютаға бірігуге
жол ашылмақ. Онда да кейбір мамандар мұндай ортақ валютаға бірігуге ... жылы ғана қол ... ... ... ... ... экономикасының жоғары қарқынын, яки экрнрмикасының
ІЖӨ-ге шаққандағы 7 пайыз екендігін ескерсек, Еуразия ... ... ... ... көтерілуге мүмкіндігі зор. ... ... ... де ... ... жетуге күш салары түсінікті. Олай болса, бұл
аймақта ешбір елдің ұлттық дәргейіне тимейтін ақша атауының дүниеге келуіне
алып ... Осы ... бір айта ... жайт, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев
бұл ортақ валютаның «алтын» деп аталуын қалайтынын білдірген ... ... ... ... Ресей, Украина және Беларусия) ішінде соңғы
екеуінің өз валюталарының ... ... ... талпыныс жасап жатпағанын,
оның үстіне Қазақстан экономикасындағы ... ... ... ... асып ... ... алар болсақ, онда
теңгенің Еуразия щеңберінде болса да ... ... ... ... ... әлеуетті қазірден жетерлік. Қазақстан Даму институтының вице
президенті Кеңес Қажымұратов та бұл ... ... ... Ол ... осы
үрдісімен жүре
берсе, 6-8 жылдан соң күшейеді дегенді айтады. ... ... ... ... ... ... ... төмендей беретінін сөзіне арқау ете
келе, теңгенің Орталық Азия елдері ішінде ең ... ... ... екенін білдіреді.
Еліміз банктер жүйесін айтарлықтай дамытып үлгкрді деп сеніммен айтуға
болады. Алайда, өндеуші кәсіпорындардың әлі күнге ... тік ... ... ... ... бұл ... ... істер қыруар. Негізгі
табыс көзі шикізат сатудан түсіп жатқаны да ... ... ... ... ... ... артып кетуінен Ұлттық банк теңге бағамының өсуі
мүмкіндігінің алдын алуға мәжбүр. Егер ... ... ... ... импорт көлемі артатын болады. Олай болса, отандық кәсіпорындардың
өндірген тауарлары арзан да сапалы ... ... ... ... ... ... қалуына алып келеді. Ал бұл өз кезегінде
елдігіміздің тәуелсіздік нышаны ... ... ... ... ... Мұндай құлдырауды болдырмау үшін Үкімет бірқатар шараларға барып
отыр. Соның ішінде, әсіресе шағын және орта ... ... ... жағдай жасауды қолға алды. Дамыған елдерде осы ... ... ... ... ... ... 70 ... дейін құрайтын болса,
сол себепті Қазақстанда да банк жүйесіне қолдау көрсеткендей, бұл саланы да
өркендетеді ... ... бар. ... экономикадағы осы сала нығайған ... ... ... ... ... де ... болары түсінікті.
Тіпті, қазірдің өзінде теңге Орталық Азия елдерінде салмақты валюта ретінде
қабылдана бастады. Ал қазақстандық кәсіпорындар шығаршан ... осы ... ... ... бастауы – отандық өнеркәсіптердің
әріптестеріне қарағанда әлдеқайда ілгері кеткендігін көрсетеді. Бұл жерде
теңгені осы ... ... ... өзі ... ... Онда ... теңгесі болашақта Еуразия кеңістігінде де салмақты олрын
аларына көз жеткізу
қиын емес. Теңгені ... ... ... бірі ... да ... келгенде, ақшалар ертеден адамзаттың пайда болуымен ... ... ... десе ... ... бойы ақша ... ... және бүгінде
олардың жағдайы аяқталған, соңғы фраза болып табылмайды.
Тауар айналысының ... ... ... жалпыға бірдей эквивалент
формасында әр алуан тауарлар болған: мал, тері, бақалшақ, ... ... тағы ... ... ... ... ... мен тауар айналысының
болуына негіздеген ақша қажеттігінің себептерін түсіндіреді.
Эконмикалық категория ретінде ақшалар ... және бөлу ... ... ... қатынастарды бейнелейді. Бұл жерде ақша бес
түрлі қызмет атқарады: құн өлшемі, айналыс ... ... ... қазына
жинау және қорлану құралы, дүниежүзілік ақшалар.
Ақшаның өзінде, сондай-ақ оладың қызметтерінде жылдар бойы өзгерістер
болды. Егер де ... ... алу – сату ... жалпыға бірдей
эквивалентпен алтынмен жүргізілсе, бұл күндері қағаз және несие ақшалармен
жүзеге асуда.
Сонымен ақша жүйесі ... – бұл ... ... ... ... ... ... ақша айналысын ұйымдастыру формасы.
Ал ақша айналысы деп – ... ... ... ... төлемдерді және есеп айырысуларды жүзеге асыруға ... ... және ... ақша ... ... ... ... объективтік негізінде де тауар өндірісі жатады. Тауар
өндірісі тұсында тауарлар әлемі: ... және ... ... ... ... ... ... туады. Қоғамдық еңек бөлінісінің
тереңдуіне және жалпы ұлттық және ... ... ... капитализм тұсында ақша айналысы да әрі
қарай дами түседі. Сонымен ақша, ... ... ... ете ... жиынтық қоғамдық өнім айналысы мен ... ... ... ... және ... ... ... тауарлар
айналысы, сондай-ақ несиелік және капиталдың қоғалысы жүзеге асырылады.
Қолданылған әдебиеттер
1. ... Б. Ақша ... ... ... ... ... - 2000 ж.;
2. Сейітқасымов Ғ. С. Ақша ... ... ... - 2001 ... ... С. Б. Ақша ... және ... 2004 ж.;
4. Сахариев С.С, Сахариева А. С Әлем ... ... ... - 2003 ... басылымдар «газет-журналдар»
5. Егемен Қазақстан 2003 ж., 12 қараша, 2-3 бет;
6. Арқа жары 2003 ж., 20қараша, 1-2 бет;
7. Егемен Қазақстан 2001 ж., 11 ... ... ... ... 2001ж., 23 ... 3 ... ... Қазақстан 2001 ж., 17 қаңтар, 2 бет;
10. Түркістан 1999 ж., 5-11 мамыр, 1-2 ... ... ... және оның ... |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 ... ... ... |126749 |134416 |174959 |208171 |254077 ... млн ... | | | | | ... ішінде: | | | | | ... ақша ... |110407 |116335 |145477 |177899 |206088 ... ... тыс | | | | | ... ... банктің |16342 |18081 |29482 |30272 |47989 ... ... | | | | | ... ... ... | | | | | ... ... ... |100 |100 |100 |100 |100 ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... ақша ... |87 |87 |83 |85 |81 ... ... тыс | | | | | ... ... |13 |13 |17 |15 |19 ... және ... | | | | | ... ... ... | | | | | ... қосымша
АКП-ның негізгі көрсеткіштері 2002-2004 ж
| | |2001 |2002 |2003 |2004 ... ... |68,5 |5-7 |4-6 |4-6 |
| ... % | | | | ... есеп мөлшері |Жылына |10,8 |6-8 |5-7 |5-7 |
| ... % | | | | ... ... ... долл. | | | | |
| |США |2559 |2818 |2848 |2990 |
| ... % |20,5 |10,1 |1,1 |5,0 ... ... ... |169 |207 |237 |268 |
| ... өзгеруі| | | | |
| | |26,0 |22,0 |14,8 |12,9 ... ... ... ... |434 |544 |671 |788 |
| ... ... | | | |
| | |49,5 |25,2 |23,4 |17,5 ... банктың |млрд. тенге |439 |571 |718 |866 ... ... ... | | | |
| | |58,8 |30,1 |25,7 |20,8 ... ... ... | |13 |11,0 |9,0 |7,5 ... ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... | |17,5 |16 |15 |13,5 ... ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... Банкінің халықаралық резервтері
және ақша базасы 2004 ж.
| ... ... |
| ... ... ... ... ... млн. долл. ... ... ... ... | | ... таза ... ... |5 978,2 ... |705,7 |749,7 ... ... ... тенге |382,7 |382,7 ... ... ... |135,4 |144,22 ... бағасы (1 трой унциясы үшін USD-мен) |392,75 |417,25 ... ... ... 2003 ж
| ... агрегаттары |12.00 |12.01 |12.02 |
|1 ... ... ... ... |134416 |174959 |208171 |
| ... ... | | | |
| |1.1. ... ... тыс ... ақша |116335 |145477 |177899 |
| |1.2. ... және басқа ұйымдардың |18081 |29482 |30272 |
| ... ... ... | | | |
|2 |М0 ... қолма-қол ақша) |106428 |131175 |161701 |
|3 |М1 |195442 |224234 |287293 |
| ... ... | | | |
| |3.1. ... ... аудармалы |15245 |1912 |17799 |
| ... | | | |
| |3.2. ... емес ... тұлғалардың |73769 |91148 |107792 |
| |теңгедегі ... ... | | | |
|4 |М2 |290643 |337980 |498071 |
| ... ... | | | |
| |4.1. ... ... ... да |21662 |48876 |61442 |
| ... және ... ... | | | |
| ... ... | | | |
| |4.2. ... емес заңды тұлғалардың |73539 |64870 |149336 |
| ... ... да ... және | | | |
| ... ... ... | | | |
| ... | | | |
|5 |М3 |397015 |576023 |764954 |
| ... ... | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| |5.1. ... ... ... ... |134077 |171439 |
| |да депозиттері | | | |
| |5.2. ... емес ... ... |54999 |103967 |95443 |
| ... депозиттері | | | ... ... ... |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 ... ... ақша |103486 |106428 |1311175 |161701 |190039 ... млн. ... | | | | | ... млн. ... |162115 |195442 |224234 |287293 |362465 ... ... | | | | | ... ... ... |15245 |1912 |17799 |23261 ... | | | | | ... ... ... |43255 |73769 |91148 |107792 |149066 ... теңгеге | | | | | ... млн. ... |237260 |290643 |337980 |498071 |620186 ... ... | | | | | ... ... ... |15281 |21662 |48876 |61442 |83818 ... ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... |59864 |73539 |64870 |149336 |173903 ... ... депозиттер | | | | | ... ... ... | | | | | ... ... ... | | | | | ... млн. ... |273880 |397015 |576023 |764954 |892320 ... ішінен: | | | | | ... ... ... |14249 |54999 |103967 |95443 |94264 ... ... ... | | | | | ... ... ... заңды| | | | | ... ... ... | | | | | |
| | | | | | |
| | | | | | ... салмақ, М0 М3-те, |3708 |2608 |22,8 |21,1 |21,2 ... | | | | | ... ... ... |13,6 |15,3 |17,5 |20,4 | ... | | | | | |

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналымы21 бет
Ақша айналымы және ақша агрегаттарының динамикасы28 бет
Ақша айналымы және оның құрылымы28 бет
Ақша айналымы мен оның құрлымы9 бет
Ақша айналымы туралы түсінік11 бет
Ақша айналымын басқару13 бет
Ақша айналымын тұрақтандыру әдістері мен нышандары34 бет
Ақша айналымындағы ақшаның ролі және оларды шығару33 бет
Ақша айналымының құрылымы23 бет
Ақша жүйесі және ақша айналымы31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь