Ақшаның формалары мен түрлері, атқаратын қызметтері

МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І. АҚШАНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ МӘНІ
1.1. Ақшаның пайда болуы және оның тауарлы жаратылысы ... ... ... ... ... 4
1.2. Кұн формаларының дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.3. Ақша . тауардың жалпы эквиваленті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8

ІІ.АҚШАНЫҢ ФОРМАЛАРЫ МЕН ТҮРЛЕРІ, АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТТЕРІ
2.1. Ақшаның формалары мен түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
2.2. Ақшаның атқаратын қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
2.3.Ақшаның қажеттілігі және оның экономикалық маңызы ... ... ... ... ... ... 23
2.4 Инфляция . ақшаның құнсыздануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27

ІІІ.ҚР.ң валюталық даму қарқыны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37
        
        Мазмұны:
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
І. Ақшаның пайда болуы және оның мәні
1.1. ... ... ... және оның ... Кұн ... Ақша - ... жалпы ... ... мен ... ... ҚЫЗМЕТТЕРІ
2.1. Ақшаның формалары мен
түрлері...............................................................9
2.2. ... ... ... және оның ... ...... ... ... ... ... ... ... оның қалай пайда болғандығы туралы
құпия сыры және қоғам өміріндегі мәні көп уақытқа дейін беймәлім болды. Бұл
сұрақтарға ... ... ... ... ... ... тауар ақша
айналымында атқаратын маңызын жан-жақты ашып, жауап берді. Ақша – тауарлы
өндірістің өнімі.
Алғашқы қағаз ақша ... ж.ж. ... ... ... ... қағаз акшаның алғашқы партиясы 1690 ж. ... ... ... колониясында шығарылған болатын және ол алғашқыда
солдаттарға жалақы ... ... ... алғашқы қағаз ақшалар
(ассигнация) 1767 ж. шығарыла бастады.
"Монета" атауы (латынның "монес" ақылшы деген етістігінен ... ... V ғ. ...... ... (храм) Римде ұйымдастырылған
алғашқы тенге (монета) сарайынан шықкан (Юноны — Ақылшы).
Ең ауыр металл теңге (монета) заңды ... ... 10 ... ... ... теңгелері саналады. Олар XVIII ғасырда да соғылды,
олардың әрқайсының салмағы 19 кг 710 грамға теңелетін.
Құндылығы жағынан ірі ... 1654 жылы ... 200 ... үндінің
алтын тсңгесі болды. Оның салмағы 2 кг 177 гр, диаметрі 136 мм ... ... пен уақ ... ... ... да бір байланыс бар
ма? Қызығы сол, баршаға таныс "газет" сөзі ... шығу тегі ... XVI ... Республикасында соғылған "газета" деп аталган уақ мыс монеталарга
қарыздар екен. 1566 ж. ... ... ... ... ("Жазба
ведомстілері") жарық көрген кезде, оның кұны бір газет болып белгіленіпті.
Соған дағдыланудың күші ... ... ... ... атауына нық бекіп
қалған. Сөйтіп, уақ тиын деген мағынадағы "газета" деген итальян сөзі басқа
тілдерге де ауысқан.
Қоғамдық дамудың алғашқы ... ... ... бір ... өз
тұтынуынан ауысқан өзінің қандай да болсын еңбек өнімін анда-санда кездей-
соқ кездескенде басқа бір ... ... ... ... ... ... мәнін, қызметі мен рөлін анықтау
ұмтылыстарының көп ғасырлық тарихы бар, атап айтқанда бұл ... А. ... Д. ... К. ... және т.б. еңбектерінде-ақ
қарастырылған. Ақша теориясын XX ғасырдың бірінші жартысында А. Маршал, П.
Самуэльсон, Дж. ... Дж. ... Ф. ... М. ... және т.б. ... ... ... ғылым өкілдері дамытты.
Ақшаның пайда болуы, жаратылысы және мәні туралы ортақ ... ... та ... ... көп ... шартты түрде екі тұжырымдамаға бөлуге
болады: ... және ... (ол XIX ... аяғына дейін үстемдік етті) ақшаның
туындауын мемлекеттің немесе адамзаттың жалпы келісімді ... ... ... яғни ... туындауы тауарлық өндіріспен
байланыстырылмайды.
Біздің пікірімізше, келесі тұжырым ғылыми көзқарас болып ... ... ... ... ... даму ... ... ақша адамдардың еркіне тәуелсіз түрде ... ... құн - бұл ... ... өрнектелуі немесе сатып алушылық
кұны.
Ақша - тарихи дамыған экономикалық категория (санат). Ол ... ... ... ... және ... ... ... арасында
қалыптасатын экономикалық қатынастарды көрсетеді. Қоғам экономиканың әр
түрлі үлгісіне өткенде ақшаның маңызы арта түседі. Орталықтанған-жоспарлы
экономикада ақшаның мәні шектеулі болды.
"Ақша - зат ... ол ... ... ... Шын мәнінде бұл
афоризм, егер адам қоғамнан бөлініп ... оған ... ... жоқ ... ... ... Крузоға да ақшаның керегі болған жоқ. Оның
мұхитқа батып бара жатқан кемеден құтқарып ... ... ... ... ... тек ақша ... бос қағаз болып қалды. Қазақстан
Рсспубликасының ақша бөлінісі - теңге ... ... кез ... ... ... ... ерекше тауар ролін атқарады.
Осыдан келіп ақшаның ... ... күші ... болды. Акшаның қоғамдағы мәнін
К. Маркс "индивид өзінің қоғамдық билігін де, қоғаммен байланысын да өзінің
қалтасына салып жүреді" деген ... ... ... ... ... және оның мәні
1.1.Ақшаның пайда болуы және оның ... ... ... ... таныс. Бірақ оның қалай пайда болғандығы туралы
құпия сыры және қоғам өміріндегі мәні көп уақытқа дейін беймәлім болды. ... ... ... зерттей келіп, ... ... ... ... ... ... ашып, жауап берді. Ақша - ... ... ... өнім мен ... ... ... ... пайда болуына, оның қолдануының өрістеуіне әсер ету жағдайларын
тарихи тұрғыдан қарап өтелік.
Қоғамдық дамудың ... ... ... ... бір ... өз
тұтынуынан ауысқан өзінің қандай да ... ... ... анда-санда
кездейсоқ кездескенде басқа бір қауымның өніміне айырбастайды. Сонда, адам
еңбегінің нәтижесі - өнім ... Ал оны ... ... бір ... яғни өнімді сату-сатып алу қатынастарын дәлелдейтін түрі -
тауар. ... ... ... алу ... ... түскен еңбек өнімі,
немесе тауар - еңбек өнімінің айырбасқа арналған формасы. Тауар ең алдымен
өндірушінің ... ... ... ... жасалған еңбек өнімі
түрінде айырбас кезінде, яки нарықта көрінеді. Егер өнім өндірушінің өзінің
тұтынуы үшін жұмсалса, ондай ... ... ... ... ... Мәселен,
етікші өзі тіккен етікті өзі пайдаланса, онда ол тауар емес, тұтыну заты.
Бірақ кез ... зат ... бола ... Егер ... еңбектің нәтижесі
- тұтыну құны өз сатып ... ... ... оны мойындамағаны, онда оны
жасауға жұмсалған уақыт босқа кеткен уақыт болғаны да, зат ... ... ... ... ... ол ... ... зат. Тауардың басқа адамдардың
қажетін қанағаттандыратын қасиеті тауар құнын тұтыну құны ... ... ... ... құны ... ... Тұтыну құны тауарды
өндірушінің ең ... ... ... ... тауарына айырбастау арқылы
басқа адамдардың қажетін өтейді. Тауардың басқа ... ... оның ... кұны деп ... ... ... ... сатылғанда
ғана ілесе жүретін бағалық көрсеткіш айқын көрсетеді. ... ... құны ... ... ... қанағаттандыру қасиетінен шығады да,
ал басқа тауарларға айырбасталу қасиетінен айырбас құны шығады. ... ... ... ... құны ... ... құнын алатын құрал болады.
Айырбас құны, яғни тұтыну құндары ... ... ол ... айырбас актісіндегі сыртқы ... ... ... кез ... пайдалы зат құн бола алмайды. ... ... ... заттардың құны жоқ. Мысалы, өңделмеген тың ... мен ... ... ... т.б. ... құн деген не? Құн
дегеніміз -тауар өндіргенде жұмсалатын еңбек ... ... ... - ... Сондықтан, тауарға сіңген қоғамдық ... ... ... Бұл бір ... ал ... ... ... шығындары өздігінен өнімді
құн ете алмайды. Құнды көруге, сезінуге бола ма? Өнімнің құны болуы ... ... ... болуы қажет - ол тауар өндірісі, яғни
өндірістік қатынастар, оның ... ... ... ... ... Ол ... өндірушілердің ғана қатынастары. Айырбас кезінде олардың белгілі бір
тауарды ... ... ... ... яғни айырбас құны арқылы
көрінеді. ... ... ... ... ия болмаса химиялық
талдау жасап байқауға болмайды. Оны тек қоғамдық сипатта - нарықта, ... ... ... Сөйтіп құн деген заттың қоғамдық қасиеті.
Құн - тарихи ... ... ... - адам ... Құн - ... ... ... Құн деген идея адамзат тарихында көптен бар. Ал
оның еңбек теориясынын негізін ... ХҮІІ ... ... ... ХҮІІ ... өмір ... ... А.Смит, XIX ғасырдағы, ағылшын
бизнесмені Д. Рикардо болды. Ал ... ... ... ... XIX ғ. К. Маркс қосты. Ол ... ... ... екі ... яғни ... бір ... ... жасайтын нақты еңбекті және құнның
сыртқы көрінісін жасайтын абстрактылы еңбекті ашып, оны жан-жақты талдады.
Тауардың екі ... ... құны мен ... - ... ... ол
ажырағысыз бірлік түрінде көрінеді.
Тауардың ішкі қайшылықтары ... ... ... деген сұраққа
жауап іздестірейік. Қоғамдық еңбек, яғни басқалар үшін ... ету ... ... ... ... ... қауымда да, патриархаттық
отбасында да адамдар өз күш-қуатын жұмсай отырып, өз отбасына қажетті өнім
шығарып, ... ... ... ... мұнда құн пайда болған жоқ. Себебі
тауар пайда болған жоқ, яғни ... ... ... ... жоқ. ... үшін ... ... бір өнімге айырбасталу қасиеті ол өнімді сату-сатып
алу кезінде, яғни нарықта оны ... құны және құн ... ... ... (зат) ... оның тұтыну құны басқаның қажетін өтеуге керек болғаны.
Бұл біріншіден. Екіншіден, оның құнының бар екені ... Міне ... ... ... ... тауардың ішкі қарама-қайшылықтары
шешіледі.
Адамзат қоғамының даму сатыларында айырбас, қатынастары да дамып, одан ... ... ... тек ... зат ... ғана бір-біріне
айырбасталып қоймай, бүкіл тауарлар дүниесінен ерекше бір тауар, яғни тауар-
ақша пайда болды. К. ... ... ... ... ... ... және сол тауарлармен қатар дербес тауар ретінде жүретін тауар, ол -
ақша" . Әрбір жеке ... ... құны ... ... Оның құны ... тек тауарды ақшаға теңгергенде ғана анықталады. Тауар мен ақша айырбас
процесінде бірін-бірі алмастырады және ... ... Кұн ... ... ... құрылыстың өрістеген шағында, яғни бір қауым өзінің
тұтынуынан артылған кез келген ... ... ... кездескенде
басқа қауымның өніміне айырбастағанда ... ... ... - құнның
қарапайым, жеке немесе кездейсоқ формасы көрінеді. ... 1 ... ... 1
қойға және т.б. айырбасталды немесе Т=Т. Бұл теңдікте бір ... ... ... ... ... ... айырбасталатын екі тауардың ролі бірдей сияқты. Ал
шын мәнінде екінші тауар ... қой) ... ... (астық) құнының
көрінісі, яғни ол бірінші ... ... ... ... ролін
атқарады. Өз құнын басқа тауармен көрсететін тауар ... ... ... ... Ал ... ... құнын білдіретін тауар
(бірінші) құнның баламалы (эквивалентті) ... ... ... яғни баламасы болып есептеледі.
Құнның бұл формасы, аты айтып тұрғандай айырбас процесінің алғаш пайда
болған кезіне, оның көп тарамай кездейсоқ сипатта ... ... сай ... кезеңде эквивалент ролін кез келген әр түрлі тауарлар атқарды.
Тауар өндірісі дамыған сайын кездейсоқ айырбас тұрақты процеске, ал айырбас
құнының қарапайым түрі ... ... ... ... ... ... ... бөлінуі, яғни алғашқы ірі қоғамдық еңбек ... мал ... ... ... ... ... мол айырбасталатын
болды. Енді басқа тауарлар малға айырбасталғанда кездейсоқ ... ... ... ... ... ... Олардың әрқайсысы мал
теңестірілетін көптеген эквиваленттердің бірі болып, ... ... ... 1 қой = 4 қап ... немесе 1 балтаға немесе ... тең ... ... ... жаңа ... ... формасы
кұнның толық немесе кеңейтілген формасы деп аталды.
Құнның ... ... ... ... ... одан әрі ... байланыстардың өрістеуін сипаттайды. Бұл сәтте өнім ... ... ... ... ... айырықша мән беретін
болды, өйткені, айырбас процесі тауарларды өндіруге жұмсалған ... ... ... зор роль ... еңбек бөлінісінің одан әрі дамуы адамдардың қолөнер кәсібімен
шұғылданып, енді еңбек құралдарының ... ... ... ... да ... ... Бұл кез, яғни егіншіліктен қолөнер
кәсіпшілігінің бөлініп ... ... ... ірі ... ... ... деп
аталады. Осының нәтижесінде өндіргіш күштер дамудың жаңа ... ... тас ... ағаш ... ... жасаушылар,
металл өңдейтін шеберлер және с.с. мамандықтар мен кәсіптер пайда ... ұста ... ... ... ... ... қол диірмен, ат-
тұрмандары сияқты көптеген еңбек құралдары әзірленіп, пайдалана басталды.
Сөйтіп, ... ... ... ... ... мен ... тауарлар арасынан бір тауардың бөлініп шығуына әкеп соқтырды.
Бұл тауарға басқа тауарлар көбірек, әрі жиі ... ол ... үшін ... яғни ... ... ... тауар болды. Сөйтіп,
құнның кеңейтілген формасы ... ... ... ... ... Оның формуласы мына сипатқа ие болды:
4 қап астық
1 балта = 1 ... ... ... ... ... ... тауар үшін әр түрлі
халықтарда және сол бір ... ... ... әр түрлі даму
кезеңдерінде жалпыға бірдей құн эквивалентін әр ... ... ... ... піл ... ... мал және т.б.) ... айтқанда, өндіргіш күштерінің жетілуі айырбас процесін үздіксіз
құбылысқа айналдырып, тауар айырбасталуының өмірлік мәнге ие ... ... құн ... ... ... Бірақ ондай роль көп уақытқа
дейін тек бір тауарға ғана бекітілген жоқ.
Уақыт өте келе және ... ... ... ... ұлғайтып,
оның жергілікті нарықтың шегінен шығуына әкеп соқтырды. Бұл ... ... ... ... ... ... бір тауар атқара бастады. Ол
тауар - ақша. Нәтижесінде ... ... ... формасы құнның ақшалай
формасына ауысып, айырбас процесіне нақты орнықты. Оның формуласы:
1 қой
4 қой
1 балта 1 Ақша ... ... ... ақша ... болды. Тауардың жалпы эквивалентінің тиянақталған
түрі, құнның эквиваленттік формасымен тұтыну құны біте ... ... ... ақша ... тауар өндіру мен оны айрыбастау процесінде басқа
тауарлардан бөлініп шыққан ерекше тауар, оның айырықша ... - ... ... ... ... ... ... Ақша - тауардың жалпы эквиваленті
Ақша кез келген ... ... ... ... тауар ролін атқарады.
Осыдан келіп ақшаның жаппай өктем күші пайда болды. Акшаның қоғамдағы мәнін
К. Маркс ... ... ... ... де, ... байланысын да өзінің
қалтасына салып жүреді" деген афоризммен сипаттады.
Ол ... ... ... тек ... ... арқылы ғана тауарлар ... ... ... ... ... ... ... тауарлар
айырбасында делдалдық етуі арқылы қоғамдық ... ... ... ... есебі жүргізіледі.
Екіншіден, әр адамның еңбектегі, яғни қоғамдық өнімдегі үлесін де ақша
арқылы анықтауға ... ... ... ... ... үлесін жалақы
ретінде алғанда ақша төлем ... ... ... айырбас процесінде ақшаның делдалдық етуімен тауардың ішкі
қайшылықтары да шешіледі. Тек ақшаның пайда ... ... ... тұтыну құндары түрінде айырбас қатынасының бір жағында тұрады да,
ал екінші жағында бүкіл тауарларға ... ... ... ретінде ақша қарсы
тұрады.
Тауарлар дүниесінің тауар және ақша болып екіге бөлінуі оның тұтыну
құнымен ... яғни ... ішкі ... ... ... жол салады. Өйткені, егер тауар сатылса, оның ... ... ... ... ... болғандығы.
Бұл бір жағынан, ал екінші жағынан оның кұнының бар ... ... құн енді ақша ... ... ... қолына
түседі.
Сөйтіп, тауар өндірушіге түскен ақшаның мөлшеріне қарай өз өндірісіне
басқа кез ... ... ... құнын алуға мүмкіндік туады.
Ақша өзінің бірқатар функциялары арқылы капитал ... 1) ... ... 2) ... ... 3)
қазына мен жинақтауды құру құралдары; 4) төлем құралдары; 5) әлемдік ... ... ... ... құнның ақшалай формасының пайда болуы, яғни ақша ... ... ... ... ... ... ... айырбас
қатынастарының алғашқы кездейсоқ жағдайдан нақтылы және үнемі қайталанатын
процеске айналып, кең көлемде ... жол ... ... ... мен ... АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТТЕРІ
2.1.Ақшаның формалары мен түрлері
Ақша айналымының тарихы мынаны дәлелдейді, яғни ақша біртекті ... ... Ол өтуі ... және өмір сүру ... ... ... айналым шарттары бойынша алуан түрлі болып келеді. Іс жүзінде ақшаның
формасы дегеніміз - ақшаның белгіленген типіндегі ... ... ... ... ... көрсетеді. Әр түрлі балама тауарларға, бағалы
металдарға, қарыз ... банк ... ... ... ... ... қалыптастырады.
Ақша формалары ретінде алтын, күміс монеталар, қағаз және несиелік
ақшалар баршаға аян.
Ақшаның ... ... ... оны ... ... деп ... түрде бөлуге болады.
Толыққұнды ақша - номиналды құны сатып алушылық құнымен ... ... яғни ... ... көрсетілген кұн олардың құрамындағы металдың
(алтын, күміс) құнына сәйкес ... ... ... және ... ... емес ақша - сатып алушылық құны ақша қатынастарының
тасымалдаушысы ретіндегі ... ... ... ... ... ... билондық монеталар, қағаз және несиелік ақшалар жатады.
Ақша өзінің даму әволюциясында мынандай сатыларды өтті:
Металл ақшалар - бұл ... ... ... ... құны ... ... құн) ... құнына, яғни өздері дайындалған
металл құнына сәйкес келеді. (Металл ақшалар (мыс, ... ... әр ... ... ... ... ... соң салмақтық. Олар монета түрінде
шығарылды.
Монета - бұл ... ... ... сыртқы пішіні, салмақтық
құрамы бар металдан ... ақша ... ... таза ... ... (пробасын), салмағын, массасын,
типін, эмиссия ережесін және т.б. белгілейді.
Металл ақшалар өз ... ұзақ жол ... яғни олар мыс ... ... ... ... III-II ... Римде пайда болды. Ең
алдымен белгіленген салмағы және пробасы бар және ... ... Рим, ... ... ... ... айналымға шықты.
Алғашқы монеталар біздің дәуірімізге дейінгі VII ғасырда ... ... ... ал ... дәуірімізге дейінгі 279-жылы Римде
металдын стандартты бөліктері монета деп ... ... ... ... тұлға А. Македонский болды.
Айналымға сәйкестендірілген, стандартты ... ... ... ... құн шамасының қызметін, айналым мен жинақтау
құралы қызметін атқаруы үшін ... ... ... ... ... сонымен бірге өте арзан түсті металдардан және олардың қоспаларынан
дайындалды.
Монеталар толыққұнды, ... ... ... ... ... монеталар бағалы металдардан және олардың қоспаларынан
дайындалады, олардың номиналдық құны ... ... ... ... ... ... ... атқарады.
Айырбас монеталары арзан түсті ... ... ... номиналдық құн құрамындағы металл құнынан асып кетеді.
Монеталарды құю әмиссия ретінде қарастырылады. ... ... ... ... ... мағынаны береді. ... - бұл ақша ... ... ... ... ... ол
айналымдағы ақша массасын ұлғайтуға бағытталған.
Ақшаның рөлі тарихи тұрғыда алтынға бекітілген. Алтынның барлық басқа
тауарлар құның ... ... ... ... ... ... ... К.
Маркс табиғат ақшаны жасамайды деп атап көрсеткен. Бұл қасиет алтынға қоғам
тарапынан ... ... ... балама рөлін атқару үшін өте сәйкес келетін
тауар болып саналады, ол мыналарға байланысты болады:
Біріншіден, тұрақты, ... ... ... ... сияқты табиғи
қасиеттеріне;
Екіншіден, оның жоғары құны бар, яғни басқа металдармен салыстырғанда,
оны өндіру үшін ... ... ... ... ... - өте қиын әрі капитал сыйымды жұмыс. Мысалы, 1 кг алтынды
алу үшін орташа ... 3000 м ... 100 ... тау ... ... керек.
Алтынның негізгі өндірушілері болып Оңтүстік Африка Республикасы (әлемдік
өндірістің 1/3 ... ... ... ... ... ... кеніштері бар, шамамен алғанда ... ... 30 ... ... ... пен айналым көлемдерін кеңейту ... ... ... ... ақшалар шектеулі саны және жоғары шығындарына
байланысты шаруашылықтың өскелең сұранысын ... ... ... тауар өндірісін қуып жете алмады, ақшаға деген сұранысты ... ... ... бірге жоғары құндылығы бар алтын ақшалар құны бойынша
аз айналымды қамтамасыз ете алмады.
Сондықтан оны өзінің ... (кұн ... ... ... ... номиналды құны оларды өндіруге кеткен
еңбектің шынайы құнынан жоғары болады.
Оларға ұсақ монеталар, ... және ... ... ... ... - ... ақшалардың өкілдері. Тарихи тұрғыда ... ... ... ... және ... ... болған
күміс және алтын монеталардың орынбасарлары ретінде әрекет етті. Айналым
барысында ... ... ... және ... ... ... мен құнын
жоғалтты, сонымен бірге оларды сақтау, тасымалдау және тауар-ларды көп
мөлшерде ... алу ... ... өте ыңғайлы. Осыған байланысты оларды
нағыз ақшалардың орынбасарларымен, яғни қағаз ақшалармен алмастырудың
объективті ... ... ... ... ... яғни олар ... мәжбүрлі бағаммен шығарылатын ақша белгілері болып табылады.
Қағаз ақшалардың өзіндік кұны жоқ, егер оларды шығару шығындары ... олар ... ... ... ... ... 5 мың ... қағаз
ақшаның бір купюраны шығару шығындарына тең құны болуы мүмкін, ал ол шығын
тиын ғана тұруы мүмкін. Бұл ... 5 мың ... кұны бар ... ... ... ... ... ақшаларға тұрақсыздық тән екендігін атап өту керек.
Олар үнемі ақша айналымы арнасында жүреді, оларды толтырады және шектен ... ... ақша ... ... ... тауар массасына сәйкес
келмеуі нәтижесінде құнсызданады, сәйкесінше ол инфляцияға әкеледі.
Әрбір егеменді ... ... ... ... яғни өз ... бар, әр
түрлі купюра мен бағаммен қағаз ақшаларын шығарады. АҚШ өз валютасын -
доллар, Ресей - ... ... ... деп ... Қағаз ақшалардың
кемшіліктері де бар. Олардың ең бастысы ... ... яғни ... ... алу өте ... ... оларды тасымалдау өте қымбатқа
түседі.
Өндірістің дамуы, коммерциялық және банктік несиелеу ... ... ... ... ... ... ... тоқтатты және оның орынбасарларымен қатар ... ... ... ... ... алу және төлем құралдары ... ... ... үшін ... Қазақстандағы олардың
эмитенттері болып Ұлттық Банк есептеледі. Шығарылған ақшаның номиналды құны
және ... ... құны ... ... ... шығару) арасындағы айырма
мемлекеттік бюджетке кететін эмиссиялық табысты ... ... ... ... ғана атқарады: айналым құралы және төлем құралы. Олар ... алып ... ... ... ... қызметін атқара алады.
Қағаз - ақша айналымы үнемі көмекші сипатта болады. Қағаз ақшалардың
ұзақ, дербес айналымы мүмкін емес, ... ... ... ... бар. ... ... қатар несиелік ақшалар әрекет етеді.
Несиелік ақшалар - айналымдағы толыққұнды ақшаларды алмастыратын және
несие белгісі ретінде әрекет етуші ... ақша ... ... ... ... ... тауарда көрсетілген құнның өрнегі.
Несиелік ақшалардың негізгі эмитенті ... банк ... ... алу бойынша ірі мәмілелерге банктердің несие беруі
қағаз ақшаларды ... яғни ... ... ... ... ... ақшалар өз дамуында мынандай ... ... ... чек, электронды ақшалар және олардың соңғы түрі - несиелік және
пластикалық карточка.
Вексель - бұл вексель айналысының заңымен ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі қарыздық міндеттеме.
Вексельдер жай және аудармалы деп ... Жай ... ... ... Бұл вексель берушінің сөзсіз міндеттемесі, ол ... ... ... ... ... ... (тратта) - вексель беруші кредитордың (трассант)
қарыз алушыға (трассат) белгіленген мерзімде көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... бойынша төлем аваль
(вексельдік кепілдік) көмегімен төленуі ... ол ... ... және ... ... ретінде есептеу» деген жазумен ресімделеді.
Вексель абстрактылығымен, яғни құжатта ... түрі ... ... ... ... ... ... айналымдылығымен, яғни вексельді төлем құралы ретінде басқа
кредиторларға беруге болатындығымен сипатталады.
Демек, вексель несие және ақшалық есеп ... ... ... ... Ол ... ... тауарларды кепілді вексельдік міндеттемемен
төлеуді қамтамасыз етеді.
Вексельдерді пайдалану ... ... ... ықпал етеді.
Қазіргі таңда Қазақстанда вексель астық шаруашылығында қолданылады. Вексель
берушілер ретінде астық егуші ... ... олар ... жанар-жағар май, тұқым, тынайтқыштар, ... ... ... алу үшін ... ... олар ... астықпен қайтару
міндеттемесін өз мойнына алады.
Вексельді айналым ... ... ... ... ... - бұл ... банктің міндеттемесі. Ол вексельден екі маңызды
көрсеткіш ... ... ... ... ... вексель
белгіленген мерзімге шығарылады, ал банкнота шексіз мерзімге беріледі;
екіншіден қамтамасыз етілуі бойынша: банкнота ... ... ... ... ... ... шығарылады, ал вексельді жеке кепілдеме
бойынша жекелеген заңды және жеке ... ... ... эмитенті болып Ұлттық Банк саналады, олар
Республиканың аумағында ұлттық ақша болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... несиелік
негізі бар, өйткені олар банктік несиелеу ережесіне сәйкес айналымға
шығарылады және ... ... ... ... ... табылады.
Банкноттық айналым кеңістіктегі несиелік ақшалардың әрекет етуін
кеңейтуге мүмкіндік берді және де банкноттардың ... ... ... қамтамасыз етті.
Несиелік ақшаның келесі түрі чек болып ... - бұл ... ... ... ... есеп ... ақшалай құжаты, онда
чек ... (шот ... ... көрсетілген соманы чек ... ... ... ... ... ... бар. Ол қысқа мерзімді
әрекеттегі ақшалай құжат ретінде ... ... ... ... ... ел ... және халықаралық есеп айырысуларда қолданылады. ... ... және есеп ... чегі ... бөлінеді.
Ішкі айналымдағы чектер банктерден қолма-қол ақшаны алу үшін: тауарлар
мен қызметтер үшін есеп ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылатын қолма-қолсыз есеп айырысу формасы
ретінде қолданылады.
Есеп айырысу чектері ордер сипатында болады. Шот ... ... ... беріледі. Чектік есеп айырысу кітапшаларындағы чектер тауарлар
мен көрсетілген қызметер үшін қолданылады.
Банк қызметіне механикаландыру мен автоматтандыруды ... ... ... ... ЭВМ мен ... кең қолдануға өту
әлектрондық ақшалардың пайда болуына ықпал етті, яғни компъютер жадындағы
шоттарда ақшаның ... ... ... мен ... несиелік
карточкалармен алмастыру. Олар клиенттің шоты ... ... бар ... ... түрінде банк тарапынан шығарылады.
Пластикалық карточкалардың иелері тауарларды сатып алып және ... ... қана ... сонымен бірге тұтынушылық мақсатта банктерден
қысқа мерзімді несиелерді де ала алады.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ішінде банктік және саудалык карточкалар өте кең таралған.
Электрондық төлемдер жүйесі қоғамның өте кең тобының өміріне тікелей
ықпал ... ... ... пластикалық карточкалар көмегімен сатып
алуларды жүзеге асыруға мүмкіндік ... ... сома ... ... сіздің шотыңыздан алынады. Коммуналдық кызметтер ... ... ... ... бір рет ... ... аудару арқылы
автоматты түрде жүзеге асырылады.
Көптеген компаниялар, фирмалар, ұйымдар өз ... ... ... ... аудару арқылы еңбек ақы төлейді. Жекелеген банктер
өз клиенттеріне ... ... ... ... өзінің дербес
компъютерін компъютерлік желіге қоса алады, ол жинақ шотындағы қаржыны
ағымдағы шотына ... ... ... ... шет елде және Қазақстанда тауарларды «Интернет» желісі арқылы
сату-сатып алу кең өріс ... ... ... ... кез ... ... ... (эквивалент болуы) неліктен?
Ол ақшаның тауар өндірісі жағдайында құн өлшемі ... ... ... алғашқы қызметі. Ақша қоғамда ең алдымен өндірілген барлық
тауарлардың құнын өлшейтін ... яғни ол ... ... ... ... ... ... Себебі әр түрлі тауарлардың құны бір-
бірімен теңгермелі, ал сан жағынан салыстырмалы. Бірақ тауарда болатын ... ... ... ... құнның көрінуіне мүмкіндік
бермейді. Тауардың құны тек ... ... ... ... ... ... Алайда тауарларды бір-біріне теңестіретін ақша ... ... ... (алтынды) қоса алғанда бүкіл тауарларды
өндіруге жұмсалатын ... ... қана ... ... ... Тауарлар құнының алтынмен өлшенетін себебі оны өндіруге ... ... көп ... ... ... Тек өз құны бар ... ғана құн
өлшемі бола алады.
Сонымен ақшаның ... ... ... - ол ... ... ... ... Тауар құнын өлшеу үшін ... ... ... ... жоқ. Ақша құң ... ... қолдағы ақша
емес, қиялдағы, яғни ойдағы ақша ... ... ... ... оны ... айырбастаудан бұрын ... ал ... ... ақшалай формасына айналдыру үшін тауардың
бағасын ... ... ... ... ... ... ақша ... тұрудың қажеті жоқ, ... ... ... ... Сондықтан тауарларды біріне-бірін теңгеретін ақша емес, ақшаның
көмегімен барлық ... ... ... ... ақша сияқты басқа
тауарлар - адам еңбегінің өнімі, ол ... ... ... негізі - абстрактылы еңбек.
Тауардың ақша болып көрінетін құны - тауар ... ... ... ... ... бейнесі. Енді ... ... ... анықтау керек делік, яғни оны айырбасқа
түсіру үшін бағасын белгілеу ... Ол үшін баға ... ... ... ... деп ақша өлшемі ретінде мемлекет белгілеген ... ... ... ... мыс) ... мен ... айтады.
Алғашқы монета (шақа) соғылған кезде баға масштабы оның салмағына тең
келді. Бұл ... баға ... еді. Ақша ... ... баға ... ... салмағына сай келмейді.
Ақшаның құн өлшемі ретіндегі қызметі мен баға масштабының ... ... бар. Құн ... - ол ... экономикалық қызметі,
яғни құн өнімді шығаруға жұмсалған еңбек шығынын анықтайды.
Ал баға масштабы тауардың құнын анықтау үшін ... оның ... үшін ... ... түрде бекіткен -құқықтық сипаттағы техникалық
құрал.
Тауардың мемлекет бекіткен бағасының өз құнынан ауытқуы салдарынан
металл ... ... ақша ... кезінде бекітілген ресми баға масштабы
өзінің экономикалық маңызын жоятынын айта кеткен жөн. Қазір әр ... ... ... негізделіп жасалған іс жүзіндегі баға масштабы бар.
Соның негізінде ... кұн ... ... ... асады;
Ақшаның тауар айналысында атқаратын екінші қызметі - айналыс құралы.
Басқаша айтқанда, тауарлар ... ... ақша ... ... Ақша ... ... ... тікелей тауар айырбастау (Т-Т)
тауар айналысы (Т-А-Т) формасына айналады. Бұнда екі акт бар: біріншісі ... ол ... сату ... ... ақшаға айырбастау, ал екіншісі А-Т -
ақшаға басқа қажетті тауарды сатып алу немесе ... ... ... ... бұл қызметі тауар айналымына сапалық өзгерістер
енгізді.
Атап айтқанда:
Біріншіден, Т-А - процесі өнім өндірушінің өнім ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Екіншіден, бір нарықта тауарды сатып, басқа бір нарықта керек тауарды
сатып алуға мүмкіндік туады.
Үшіншіден, тауарды ақшаға айналдырып (Т-А), керек тауарды ... ... ... ... ... ... жекелеген айырбас актілері араласып,
түйісіп біртұтас тауар айналысы ... ... ... ... ... ... ақша бірінші, екінші, үшінші кісіге және т.с.с. ... өтіп ақша ... ... ... ақша айналыс құралы ретінде
сансыз сатып алу-сату процестеріне қызмет көрсетіп, үнемі айналыста жүреді.
Ақшаның ... ... ... ... ... мен ... ... қарсы қозғалысы; ә) бұл қызметті ойдағы
ақша емес, қолма-қол ақшаның орындауы;
б) бұл ... ақша ... ... олар ... ... ... орындайтындықтан, айырбаста нақты ақша материалы ... оның ... ... ақша ... ... ... айналыс құралы қызметін аз ғана уақыт атқаруы және тауар-
ақша айналымының шапшаңдығы толық құнды ... ... ... ... ... ... қағаз ақшаларды қолдануға мүмкіндік туғызды. Ол
үшін нақты ақша-алтынның символы ретінде кембағалы ... мен ... ... ... ... ... ... кепілдік беріп,
адамдар мойындауы қажет.
Соның нәтижесінде әр мемлекеттің ерекше белгілерімен куә-ландырылған
ұлттық ақшалары мен майда монеталары дүниеге келді.
Акшаның бұл ... ... ... ақша мөлшері сатылатын тауарлардың
бағасы мен олардың массасына ... ... Ақша ... тез
айналса, солғұрлым айналысқа аз мөлшерлі ақша қажет. Егер де ... ... ... ... көп ... онда ... ... ақша
құнсызданады. Оны ғылым тілінде "инфляция" деп ... ... ... ... ... сату уақыты оған ақша төлеу
уақытымен сәйкес келе бермейді. Төлемді ... ... ... ақы төлегенде ақша төлем құралы кызметін атқарады. Сатып алушы
тауар үшін ақшаны ... ... ... ... ғана төлейді.
Демек, бұл - тауар несиеге сатылды деген ... ... ... сатушы - несие беруші (кредитор), ал сатып алушы борышқор
(қарыздар) деп ... ... ... ... ... ... ... жазып береді. Қарыз өтелгенде ақша төлем құралы қызметін
атқарады.
Ақшаның төлем ... ... тек ... ... ... ... ... бірге ақша қаржылық және несиелік қатынастарға да қызмет
көрсетеді. Барлық төлемдерді ... ... ... ... тауарларға және көрсетілген қызметтерге ақы төлеу; ә) ... ... ... ... ... ... ... өтеу;
в) банктік, мемлекеттік, тұтыну несиелері бойынша қарызды өтеу;
г) ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
Ақшаның төлем құралы қызметінің айналыс ... ... ... ... ақша ... ... процестерін аяқтайды және қолма-қол
ақшамен қатар несие ... да ... ... ... ірі ... ... ақша көбіне төлем
құралы ретінде колданылады. Несие катынастарының дамуы ... ... ... ... ... ... ... алу жолымен өтеуге мүмкіндік туғызады.
Бұл жөнінде Карл ... ... деп ... тауарлардың иесі өзінің қолда бар тауарын сатады, ал ... ... ... тек ... ... ретінде, тіпті болашақ ақшаның өкілі
ретінде. Сатушы несие беруші ... да , ... ... ... ... бұл ... ... беріп және оны қайтарғанда, қаржы
органдарымен ақшалай қарым-қатынаста (салық бөлімдері), ... ... ... мен ... ... үшін есеп ... жеке
тұлғаларға еңбек ақы, зейнет ақы, жәрдем ақы, ... және т.б. ... ... ... ... ... ... қызметін орындауына байланысты айналысқа ... ... яғни ақша ... заңы толық мәнге ие болады. Атап айтқанда,
тауар несиеге сатылғанда айналысқа қолма-қол ақша түспейді.
Сондықтан ол айналымға керек ақша ... ... ... төлем
уақыты келгенде қарызды өтеу үшін ... ақша ... ... ... ... ақша мөлшері өзара өтелетін міндеттемелер сомасына
азаяды.
Егер айналымның бір ... ... ... ... шоты бойынша) уақытында төлем ... онда ... ... іліктіреді (өтеу мезгілі өткен қарыздар, бюджетке
төлейтін төлемдер, жалақы бойынша және т.б.төлемдер).
Сөйтіп, ... ... ... ... ... қатынастары мен несие
жүйесін дамытты. Ол - алтын ... ... ... тағы бір ... ... ... - қор жинау және байлық құру құралы. Ақшаның
айналыс және төлем ... ... ... үшін ... ... -бір ... ақша қорын жинау керек. Әр түрлі ... ... ... ... тоқтап (Т-А) қалуы мүмкін. Осының
нәтижесінде ақша ... да ... ... бір ... сатқаннан соң
ақша жиналып қалады. Әрине ақша ... ... әр ... ... ... айналымының үзіліссіз бір қалыпта жүруі үшін ... ... ... ... ... бір ... айналысқа қосымша ақша
мөлшерін қосып, кейде, керісінше, ондағы ақшаны шығару ... ... ауыл ... ... жыл мезгілдеріне байланысты
жүргізіледі. Көктемде егін егу үшін ... ала ... ... алу ... жөндеуден өткізу, тұқым және жанар-жағар майларды дайындау
және т.с.с. жұмыстарға ақша ... ... ... ... себептер. Сонымен қатар пайдакүнемдік, әшекей бұйымда-
рын жинау, жеке қор жинауға құмарлық, т.с.с. әлеуметтік себептер де ... әсер ... ... және ... ... ... ... қағаз немесе несие
ақшалары қолданылады. Ақша қорын жинау ұйымдардың жинақтары және ... ... ... ... ... ... ... банктердегі есеп және депозиттік шоттарындағы ... ... ... жинақтар, ал екіншісіне: халықтың
банктердегі, мемлекеттік ... және т.б. ... ... ... ... арқылы ұйымдар мен халықтың жинақ қаражаттары банктік
несие түрінде қайтадан айна-лымға түседі. Сөйтіп, ... ішкі ... ... құны жоқ ... яғни қолма-қол ақша және несие ақша ... ... ... құнды ақша (алтын) материалданған құн ретінде жалпы байлықтың
өкілі болып табылады. ... ... ... ... құру ... ... тек
толық құнды ақша ғана: алтын құймалары, одан жасалған әшекей бұйымдары,
сонымен ... ... ... ... Бұндай қор - елдің байлығының
көрінісі. Байлық мемлекеттің сақтандыру қоры ретінде ... ... ... айтқанда, ақшаның қор жинау және байлық құру құралы қызметі
арқылы ұлттық табысты қалыптастыру, бөлу және ... бөлу ... ... ... ... дамуы, шаруашылық байланыстарының
интернационалдануы тауар және ақша айналысының ұлттық шеңберден ... ... ... ... әсер ... Бұл ... қатынастар
-ақшаның дүниежүзілік қызметінің алғышарты. Сондықтан ақша халықаралық
сауда-саттыққа қызмет көрсетеді. ... бұл ... ... ... ... ... болып, әлемдік нарық тұсында кең өрістеуде. Бұл
нарықта ақша "өзінен ұлттық мундирін ... яғни ... ... (995
сынама) формасында айналысқа түседі. 1867 ж. Париж келісімі ... ... тек ... ... Сол ... ... ... ақша
ретінде танылып, үш түрлі бағытта қолданылды.
Атап ... ... ... ... ... ... яғни халықаралық төлем құралы
ретінде ақша ... ... ... ... есеп ... ... бүкіл елдерге ортақ сатып алу
құралы, яғни халықаралық сатып алу ... ... ... ... ... ... ... алғанда жүреді (Мысалы, егін шықпай
қойған жылдары - астық, қант және ... ... ... ... ... ... ақша ... байлықты
бір елден басқа елге көшіргенде, яғни ... ... ... ... ... ... төлейтін соғыс салығы) салығын
төлегенде, репарация (жеңілген елдің жеңген мемлекетке соғыс зиянын ... ... ... ... ... немесе қарыз бергенде қолданылады .
Дегенмен, тіпті алтын стандартты ақша жүйесі кезінде де ағымдағы
халықаралық есеп ... ... ... ... валютасымен жүргізілді.
Халықаралық төлем айналымында негізінен несие құралдары жүрді. Мысалы, 1913
ж. Халықаралық есеп ... 80 ... ... фунт ... ... ... ... ал халықаралық есептесудің
сальдосын (қалдығын) өтеу үшін ғана алтын қолданылған.
Әлемдік байланыстардың интенсивтендірілуі және ... ... ... ... ... бірыңғай банкнотаның жоқтығы халықаралық
айналымға алтынның орнына кейбір ұлттық валюталарды енгізуге мәжбүр ... ж. ... ... бірінші Халықаралық келісімде ағылшынның фунт
стерлингі және АҚШ-тың доллары алтынның ... деп ... ... ... ... 1944 ж. ... (АҚШ) ... онда соғыстан
кейінгі валюта жүйесінің негізі бекітілді. Бұл ... ... ... фунт ... ... валюта статусын берді.
Одан кейін дүниежүзілік ақшаның жаңа ... ... ... СДР
-Халықаралық валюта қорының арнаулы есеп айырысу (ақша) ... (1970 ... - ... ... есеп ... ... (1979 ж.), оны ... валюта
жүйесіне мүше мемлекеттер қолданады. Ал 1999 жылдың 1 қаңтарында ... ... - еуро ... ... ... ... деп күтілуде.
Айта кететін жәйт, дүниежүзілік ақшаның түрлерінің өзгеруі ұлттық ақша
белгілерінің бастапқыда металл ақшадан ... ... ... ... едәуір кешігіп барып қайталауда.
Кейбір елдердің ұлттық ақша белгілерінің дүниежүзілік ақша ретінде
қолданылуының себептері:
Біріншіден, бұл елдердің дүниежүзілік ... мен ... ... ... ... ... бұл ... басқа елдерге айтарлықтай несие беруге
мүмкіндігі бар.
Бір сөзбен айтқанда, экономикасы ... және ... ... үлес салмағы қомақты мемлекеттердін ұлттық валютасы
дүниежүзілік ақша ретінде ... ... ... ... бір ұлттық валютамен
бірге алтын орнына жүретін есеп айырысудың әр түрлі құралдары пайда бо-
луда. ... ... ... ... ... ... деген
пікірлер де кездеседі.
Алайда, дүниежүзілік ақша ретінде тек алтын ... ... ... ... ... еркін айырбасталуы тиіс. Бұл қасиеттің
болмауы дүниежүзілік төлем қатынастарының дағдарысын көрсетеді.
1976 ... ... ... тепе-теңдігі жой ылғаннан кейін,
көптеген экономистер, енді ... ... ... ... ақша ... ... ... пікірге келген. Бірақ та, ақша әлі де, ... және ... ... және жеке ... өзара қарым-
катынастарына қызмет көрсетіп жүр.
Мысалы, басқа елдің шаруашылықтарымен жеке тұлғаларымен алып-
сату, ол үшін ... есеп ... ... алу оны ... ... сияқты істер
жыл сайын өсіп келеді. Осыған байланысты, казіргі ақша , ... ... ... ... ... пікір, онша дұрыс емес. Ақша ... ... ақша ... орындап келеді. Рас, кез келген ұлттық
ақша емес, тек еркін айырбасталымды ақшалар (валюталар).
Еркін айырбастауға ... ... ... ақша ... ... ... ақшалары еркін айырбасталмайтын елдер, алдымен
өз ақшасын сол ... ... ... айырбасталынатын ақшаға, (доллар,
марка, иена сияқты) ауыстырады да, содан соң оны ... ... ... ... Сондықтан қағаз ақша, дүниежүзілік ақша
атқарымьш тіпті орындамайды ... ... ... ... ... ... көлемде.
2.3. Ақшаның қажеттілігі және оның экономикақлық маңызы
Ақшаның объективті қажеттілігі ... ... және одан ... ... ... Ақша - кез ... ... айналысының құрамдас
бөлігі және оның нәтижесі. Тауар және ақша бір-бірінен ... ... ... ... айналымы болмайды, болуы да мүмкін емес.
Әйтсе де адам өміріне ақшаның қажеттілігі туралы әр уақытта әр ... ... ... ... ... талабына ғана
негізделген көзқарас) жақтаушылар ақша адамдар ... ... ... ... ... ... қозғалысына кажетті арнаулы құрал
деп түсіндірді. Бұл ойды жақтаушы Аристотель өзінің ... ... ... ... қатысатындардың бәрі өзара салыстырмалы болуы
керек ... ... үшін ... негізделген әлдебір өлшем болуы
қажет" деп жазған. Бұл ой көне (античный) Рим ... ... ... ... ... император ақшаның құнын заңмен бекіткен.
ХҮІ ғ. бас кезінде (1516ж.) утопиялық социализмнің негізін қалаушы
Томас Моор өзінің ... ... о ... ... ... и ... Утопия" деген еңбегінде "барлығын ақшамен өлшегенде ... ... және ... ... ... ... ма ... деп жазған.
Сондай-ақ XIX ғ. утопист-социалистер Прудон, Оуэн, Грейт және
басқалары да ... ... ... ... ... Прудон тауар
өндірісін сақтап қалумен қатар ақшаны ... ... ... және ... тырысты.
Сол сияқты 1832 ж. Р. Оуэннің ... ... ... ... ... ... шығындары арқылы тауарларды бағалаумен айырбас
жүргізуге ұмтылған әрекеттері банкроттыққа (күйреуге) соқтырған.
Ақшаға деген теріс көзқарастар ... ... ... ... ... ... ... түрінің өзара айырбасталуын ақшаны
жоюды тарихтың өзі дәлелдеді деп ... ... 1918 және 1921 ... коэффициенттің негізінде өнеркәсіп өнімдерін тікелей ауыл
шаруашылық өнімдеріне айырбастау әрекеттері сәтсіздікке ұшырады.
Мысалы, 1921 ж. ... ... ... ... кез шыт = 20 фунт ... буда ... =13,5 фунт ... пұт шеге =23 пұт 7 фунт ... әр ... ... ... ... ... бекітілді:
Бидайдың 100 салмақ өлшемі = Сұлының 135 өлшеміне,
жүгерінің 200 салмақ
өлшеміне.
Субъективті ой-пікірлер XX ғасырдағы көрнекті экономистерге де ... ... ... П.Самуэльсон ақшаға жасанды әлеуметтік
шарттылық ретінде қараса, Дж.К. Гэлбрейт "ақшаның қызметін асыл ме-талдарға
және басқа ... ... - ... ... ... өнімі" деп
есептейді.
Орыстың көрнекті ғалымы Струмилин С. Г. ақшаның ... ... ... ... ... - ... единицы), ағылшын экономисі Смит фальтнер
энергетикалық өлшемді (энеды - энергетические единицы) ұсынды.
Сондай-ақ 90-жылдардың бас ... ... ... атты кітабында
К.Р. Макконелл мен С.Л. Брю "ақша адамдарды сиқырлайды, ақшаның кесірінен
олар ... ақша үшін ... Ақша - ол ... баурайтын,
қайталанатын, құбылмалы перделі жұмбақ нәрсе" деп жазды.
Сөйтіп, рационалистік концепцияны жақтаушылар тобы - ақша ... ... ... ... техникалық құралы деген көзқараста
болды.
Ал, эволюциялық концепцияны (өрістеу, бірте-бірте даму ... бұл ... ... ... Бұл ... коғамдық тауар
өндірісін зерттей келіп, ақша адамдардың еркінсіз ... ұзақ ... ... ... ... ... ... ерекше тауар екенін
дәлелдейді.
Алғашқы болып ақшаның тауарлы жаратылысын дәлелдеп, ақша ... көп ... ... К.Маркс. Ол айырбастың жай, ең қарапайым
формасынан "көз шағылыстыратын" - ақшалы формасына дейін ұзақ даму ... ... ... ... сырын жоққа шығарды.
Сондай-ақ К. Маркс ақшаның қажеттілігі жөнінде егер ақша жойылса, біз
қоғамдық өркендеудің ия ең жоғары ... ... ... ия
қоғамдық өсудің ең төменгі сатысына (алғашқы қауымға) ... деп өз ойын ... Ал ... тек ... ... ... одан әрі де бола бермек.
Ақша натуралды ... ... ... ... тауардан
туындап, айырбас қатынастарының даму барысында ... ... қала ... ол ... тауар - барлық тауарға теңгерілетін эквивалент тауар.
Басқа тауарлардың құны ақша ... ... ... және ... ... өндірушілердің еңбек өнімі үнемі біріне-бірі айырбасталады.
Әрине басқа тауарлардың құн мөлшерін өз құны бар ... ғана ... ... ... тауар ретінде қымбат бағалы металдар, әсіресе алтын жүрген.
Маркстың айтуынша, табиғат ақша шығармайды, ал ... ол ... ... Себебі:
Біріншіден, оның өте жақсы табиғи сапасы бар: біртектілігі, оңай
бөлінуі, әдемі түрі, ... ... ... Ол тек "патша
арағында" ғана ериді (құрамы 2/3 тұз және 1/3 азот қышқылы).
Екіншіден, бұл ең ... ... ... ... құны бар және ... құнсызданбайды.
Алтынның қоры шектеусіз еместігінен, оны шығаруға зор еңбек жұмсалады.
Бұл бір жағынан. Екінші жағынан оның құнсызданбауы туралы, егер ... ... ... ... ... оның ... қажеттілігінен көп болса, онда
олар айналымнан шығып, байлық қорына түседі.
Керісінше, ... ... ... ... ... онда ... ... кедергісіз байлық корынан айналысқа кері оралады. Алтын ... ... ... ... ... ... әрі тез ... бар. Сондықтан алтын монометаллизмі жүйесінде айналыстағы ақша
массасымен оның қажеттілігі өз-өзінен реттеліп, ақша ... ... ... жинауға құштарлық ертеден бар. ... ... ... ... жинаудың ең жай түрі болды, яғни айналыстан
шығарылған алтын және күміс сандықтарда, қобдишаларда, ... ... ... Ал тауарлы өндірістің өрістеуі ұдайы өндірісті ... ... ... ... ... ... ... аса көп пайда
табуды көздеген кәсіпкерлер сақтауда ... ... ... ... ... ақша ... ... және банкнотаның алтынға еркін
айырбасталуы жағдайында мемлекеттердің орталық эмиссиялық банктерінің ... ... ... алтынға айырбастау және ... ... үшін ... қоры болуы тиіс еді.
Қазіргі кезде, яғни алтын дүниежүзілік ақша ... ... ... банктерде шоғырланған алтын қоры ... ... ... ... ... бірге алтын қорын сақтау алтын фетишіне (бірдемеге сөзсіз
илану, бас ию) де ... ... Орта ... ... саясаттын негізі елде жиналған асыл металдар деп дәлелдеді.
Тіпті XX ғ. орта шеніне дейін де ... ... ... қорының мөлшеріне
байланысты деп есептелді.
Оған дәлел мынадай мысал. 1949 ж. қыркүйегінде АҚШ ... ... ... ... 75 ... (21,9 мың т. шамасы) өзінде
шоғырландырды.
Алтын фетиші жеке адамдар санасында әлі күнге дейін ... ... ... ... ... ... деп ... Жеке
тезавраторлардың (алтын бұйымдарын жинаушы) белсенді нарығы кем дегенде
халықтың үштен бірін қамтиды.
Одан ... ... қоры ... ... ... ... сенімін арттырады.
Дегенмен алтын ақшаға бірсыпыра кемшіліктер тән. Атап ... ... ... ... өте ... оған кеткен шығын
қағаздан жасалған ақша белгілерінен әлдеқайда көп. Алтын ... - ... ... ... және қаржы жұмсауды қажет ететін іс. Мысалы, 1 ... алу үшін 3000 м ... 100 т тау ... ... қажет
екен. Алтынды көп өндіретін Оңтүстік Африка ... ... ... құл ... тең: олар ... ... градустан асқан ыстықта терең жер қабаттарында өте төмен ... ... су ... (тым арзан) жұмыс істейді. Бірақ ол елде ... ... ... 2/3-і ... ... 1/3-і ... ақша ... кажеттілігін алтын ақшамен қамтамасыз ету
мүмкін ... ... ... шығаруды ұлғайтудан гөрі ақша
қажеттілігі шапшаң өседі. Әлемде алтын өндіру құлдырауда. Оған дәлел:
Жаңа дәуірге дейінгі 4000 ... 1985 ... ... ... ... ... 90 мың тоннаға жуық болған. Осы мөлшердің 60 мың
тоннадан ... XX ғ. ... ал оның тең ... жуығы
екінші дүниежүзілік соғыстан ... ... ... ... да ... ... байланысты әлемде біртіндеп
алтынды ақша материалы ретінде қолдану тоқталды.
Әйтсе де шаруашылықта ... ... ... ... Ол әр ... - ... ... зергелік іске дейін - біресе микрондық
қалыңдықпен, біресе тоғандау үшін құйма түрінде қолданылады. Мысалы, ... ... 6 м ... ... ... ... 3 мк
алтынмен жалатуға 26 кг алтын жұмсалады екен.
Ал электронды есептегіш және компьютерлік техника, механиканың ... ... ... және т.б. алтын қосындысыз болуы мүмкін
емес.
Жалпы ... ақша – ... ... ... ... Қоғамдық ұдацы
өндірісте, оның қозғалысына тауардың қозғалысы себеп болады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... және ... ұдайы өндірістің дамуына тигізген ықпалы, оның осы ... ... ... ... ... ... ... қызметінде де
байқалады. Мысалы, мемлекет өзінің керегіне жарату үшін бюджетке тиісті
түсімдер (салықтар және ... да) ... ... және оны өз мақсатына
сәйкес бөлуі керек
2.4 Инфляция – ... ... ... ... дамуы
Айналым арналарының, артық ақша белгілерімен аса толып кетуінің,
тауар мен қызметтердің жетіспеушілігінің және ... ... ақша ның ... ... меи көрсетілетін қызметтердің
бағасының өсуі, сөйтіп халықтың нақты табысының ... тек ... ... ғана тән және ол экономиканың кез келген
үлгісінде де орын алады. Көбінесе, инфляция ... ... ... ... ... инфляциялық ахуал, айналымдағы ақшаның саны
бірқалыпта қалған күнде де ... ... егер елде ... өнімінің көлемі
азайып кетсе, онымен тікелей байланысты тауар айналымының да ... ... ... оларға жұмыс жасайтын ақшаның да саны азаяды. Сөйтіп, дәл осы
кезде айналымда жүрген ... ... ... ... ... шығуы мүмкін. Тап
осындай жағдай ақша ... ... де ... Ақша ... ... ... бірдей болғанда, айналымға қосымша ақша шығар
ғанмен бірдей.
Сонымен инфляциялық ахуал көптеген себептердің әсерінен тууы ... ... екі ... ... болады:
1) Ақша айналымымен тікелей байланысты себептер:
— айналымға, бюджеттің ... жабу ... ... қамтамасыз етілмеген тым көп қолма-қол ақша шығару;
— айналымға қолма-қол емес ақша шығарумен ... ... тыс көп ... беру;
— ұлттық валютаның бағамын бір деңгейде ұстау үшін Ұлттық ... ... ... айырбасталымды валюталарын сатып алу, немесе сату (валюта
басқыншылығы).
2) Ақша айналымы мен ... ... ... ... ... ... ... — шаруашылықтың шығынды
тетігі. ... ... ... баға ... мемлекеттің сыртқы экономикалық қызметі.
Бір қарағанда, екінші ... ... ... инфляциямен
байла нысы жоқ сияқты болып көрінеді; ал іс жүзінде ... ... дағы ... ... өзгеруіне әсер ете алады, сөйтіп инфляциялық
ахуал туғыза алады. ... ... ... ... ... ... сөз, ... саланың қатты өсіп кеткені, ал кейбіреуінің артта
калып қойғаны. ... ... өсіп ... ... шығарған
өнімдерін сата алмайды, өйткені сатып алатын салалар артта ... ... ... алу ... азайған. Сондықтан өскен салалар, шығаратын
өнімнің көлемін азайтуға мәжбүр болады, ал қалып қойған салалардың өндіріс
көлемі ... өзі ... ... Ал, ... ... азайса, тауар
айналымының көлемі де ... ... ... ... ... ... саны
да азаяды. Сөйтіп, дәл осы кезде айналымда жүрген ақшаның жинағы артық
болып ... ... ... тетігі бюджеттің тапшылығына әкеліп соғады,
ал бұл тапшылық, айналымға тауармен камтамасыз етілмеген эмиссия шығару мен
жабылады. ... ... ... саны ... ... ақша құн ... тыс ... салықта өндіріс мен тауар ... ... ... керісінше, инвестициялық бенселділік төмендейді, ... ... ... де, ... айналымыда азайып айналымда артық ақша
пайда болады.
Баға саясатын жүргізудің екі жолы бар: біреуі — бағаның өсуіне жол ... ... ... ... (бұрынғы әкімшілік тарату жүйесінде ұсталынған
сая сат), екіншісі— бағаны қоя беріп, оның ... ... ... ... ... ... осы екі ... екеуі де, инфляциялық ахуалды жоя
алмайды. Өйткені, ... ... ... ... ... шама
келгенше, инфляциялық ахуалдың бақылаудан шығып кетпеуін, оның ... ... ... ... Баға ... ... процессіне тигізетін
әсерін төмендегі сұлбадан көруге болады.
Мемлекеттің сыртқы экономикалық қызметінің инфляцияға байланысына ... ... ... ... ... басқа елдерден шикізатты немесе
өндірістік жабдықтарды жоғары бағамен сатып алса, өндірістің ... ... ... ... құны ... Мұндай жағдайда тауар өндірушілер
пайданың көлемін азайтпау үшін өнімнің бағасын өсіруге ... ... ... ... ... ... Елдің ішкі ... ... да ... ... туғыза-ды. Өйткені, кез келген
митингілер, ереуілдер, басқа да бас көтерушіліктер, осыдан ... ... ... көлемін азайтады.
Ел ішінде, ұлттық ақшамен қатар басқа елдің ақшасының (валютасы)
қолдануы да инфляцияның ... күші ... ... ... ... ... доллар) еркін айырбасталатын болған соң, ұлттық ақшаны ... оны ... ... ... ... ... инфляция — сұраным
инфляциясы және шығын инфляциясы болып екі ... ... ... ... бұл түрі ... ақшаның жиыны шексіз
көбейіп кеткенде шығады. Өйткені, айналымдағы ... ... ... ... ... көбейтеді, ал бұл, өз кезегінде, бағаның
өсуіне апарады.
Шығын инфляциясы: ... ... ... ... ... ... ... байланысты бағаның өсуі. Бұл жағдай №3 сұлбада көрсетілген.
Дегенмен инфляцияның осы екі түрі ... ... ... ... жүйеліктен байқауға болады:
Бағаның орташа өрлеу қарқынына қарай инфляция төмендегідей болып
бөлінеді.
- Бағаның ... ... ... 10%-ке ... ... сырғымалы инфляция
болады;
- Бағаның жылдық орташа өрлеуі 10%-тен 50%-ке дейін ... - ... деп ... ... жылдық орташа өрлеуі 50%-тен жоғары болса ... тыс ... ... ... бағаның өрлеу қарқыны бір айдың ішінде 50%-тен асса, ол тым шектен
тыс инфляция болады.
Инфляция елдің әлеуметтік экономикалық жағдайына көп ... ... ... ... ... сәйкес халықтың, щаруашылық жүргізуші ... және ... ... қор ... ... құнсызданған ақшадан "қашу" басталады. Ел, қолда бар ақшасын тауарға,
немесе, ... ... ... ауыстыруға тырысады. Ал, ондай
жағдай, ... ... ... сұрамдылығының кұрылысын бұзады,
тауардың жетіспеушілігі пайда болады.
- Инвестициялық белсенділік ... ... ... ... дамытуға
салғысы келмейді. Өндірістің көлемі азаяды, соның салдарынан ... ... ... ... жасыратын бұқпантайшы экономика дамиды.
- Халықтың арасында, бұрын болып көрмеген, байлар мен кедейлер ... ... ... ал бұл, өз ... ... ... туғызуы
мүмкін.
Сондықтан, кез-келген үкімет, инфляцияға ... ... ... ... Оның ішінде, бірінші қатардағы міндет, өндірістің, оның ... және ... ... дамуын қамтамасыз ету, олардың өндірген
тауар ларының сапасын жоғарлатып, бәсекеге жарамдылығын ... ... ... Әсіресе, қолда бар заттай, не ... ... ... оның
тиімді лігін арттыру қажет
Қазақстанның 1993 жылдың Қазанына дейін Ресейдің рублдік ... ... ... ... ... ... болып жатқан
дағдарыспен инфляцияны күшейтуші ... ... ... ... Оның ... көрші елдердің ... ... ... ... ... шығарылған ақшасын жаңа, 1993
жылғы ақша белгілеріне айырбастауының салдарынан Қазақстанға ... ... ... жоқ, Кеңес және Ресей ақша белгілері құйыла
бастайды.
Ресей үкіметі мен рублдік аймақты ... кұру ... ... ... рет) ешқандай нәтиже бермеді. Олардың қойған ... ... ... іс ... ... ... жоғалтатын
болды. Осындай қиын жағдайдан шығу үшін Қазақстан Үкіметі ұлттык, ақша ... ... ... жөн деп ... Шынында да бұл қиындықтан шығудың
бірден-бір жолы еді. Бір жақсысы, үкімет, ұлттық ақша ... ... ... ... Ең ... ... мөлшерде теңге басылып,
әкелініп, енді айналымға шығуға дайын болатын. Сөйтіп Қазақстанның ұлттық
ақшасы (валютасы) - ... ... ... ... бұл ... ... орын ... Бірақ, осы кезге дейін, нарықтық ... ... ... ... ... болатын. Мысалы, 10 дана жұмыртқа үшін 15 ... 1 кг ет үшін 40 000 ... бір шыны ... шарабы үшін 150 000 рубль
төлеу керек болды. 1993 жыддың ... ... айы ... орташа инфляция
784,1%-ке өсті, ал бағаның бір айлық орташа өсу қарқыны 87%-ке жетті.
Осындай жағдайда тұрлаулы бағамды ұлттық ақшаның ... ... ның ... ... ... әсер ... ... қатар Қазақстан Үкіметі
қаулысымен әдейі ... ақша ... ... ... шектеудің төтенше
шараларын бекітті. Оның ... ... ... ... ... шек белгіленді. Осының нәтижесіңде, аз уақыт ішінде болса да, ... ... өсуі ... ... кең өріс алып ... ... ауыл ... өнімдеріне және энергия қуатының көздеріне
бағаны босату, ... ... ... ... ... сол сияқты жағымсыз жағдай лар, үкіметтің инфляцияға ... ... ... шығарды.
1994 жылдың бірінші токсанында-ақ инфляцияның орташа өсу қарқыны
32,2%'болды; ал ... ... төрт ... ... ... сол жылдың сәуір
айында 1-доллар, 19 тенге 94 ... ... ... ... пен ... ... монетарлық саясат жүргіз генінің, қоғамдық ... және ... ... ... ... ... ... едәуір төмендетілді. Оған әсер еткен себептердің ішінде
қатал ... ... ... ... Олай ... сол ... ақша ... 7,4%-ке, оның ішінде қолма-қол ақша 12%-ке кеміді,
ал жалпы ішкі ... ... ... уақытта 2,2%-ке өсті. Яғни,
айналымдағы ақша өнімнің өсуіне ... ... ... ... ... ... ... ақша жиынымен қамтамасыз етілуі сол тұста 9,5%-
ақ болды.
Ақшаның айналымдағы саны азайса бір жағынан, оның ... бір ... ... ... туады (ол жақсы), ал екінші жағынан, ел ... ... бар ... кемиді (бұл жаман). Қолда ақша болмаса, ... ... жоқ. ... көбейюі бағаны өсірмейді, ал кей жағдайда,
тіпті төмендетеді. Сондықтан, Үкімет орындарының инфляцияны ... ... ... ... ... ... индексі баға мен
инфляцияның төмендегенін көрсетеді. Осыған байланысты кейбір ... ... ... ... ... ең ... шегі 1998 жыл ... бұл жылы
инфляцияның орташа өсуі 1,9% болды. 1999 жылы тағы да жоғарылап ... ал 2000 жылы 9,8% ... (2000 ... ... "Казахстанская
правда" газетінің 2001 жыл 27-ақпан күні санынан алынды).
ІІІ.ҚР-ң валюталық даму қарқыны
Ұлттық валюта енгізу — әр ... ... ... рет ... ... да ... есте каларлық қуанышты сәтті бұдан он жыл бұрын — 1993
жылғы 15 ... ... ... ... ...... енгізілуімен
Казақстан мемлекетінің калыптасуы мен дамуының жаңа шын ... ... ... Бұл ... ... ... қиын да жауапты
жұмыстардың нәтижесі екендігі белгілі. ... 1991 жылы ... ... ... ... алғанда, ол әлі де болса сол кезде
ыдырай бастаған ... ... ... ... ... ... валютаның іргесін нығайтуға, валюталық қатынастар мен бағалы
металдар рыногын ырықтандыруға барлық күш-жігер ... ... ... ЖІӨ-нің төмендеуі 11% болса, инфляция деңгейі ... ... ... ... ... ... 13% ... Осындай
жағдайларда Қазақстан Үкіметі бұрынғы кеңестік аумақта ондаған жылдар бойы
калыптасқан экономикалық және мәдени ... ... ... ... ... қалу ... деп санай отырып тиісті шаралар кабылдады.
Сонымен катар Қазақстан ұлттық валютаны енгізу ... ал дын ала ... ... ... ... ... Ресейдің өз валютасын
ен-гізуі Қазақстан мен Ресей арасында рубльдің шын ... ... ... ... ... ... жаңа үлгісін енгізу туралы ... ... жиі ... ... ... ... катар
республикаға кеңестік рубльдің бақылаусыз көптеп келуі инфляцияның шарықтап
өсуіне әкеліп соқты. Осындай жағдайда ... өз ... ... болды.
Тенге (таньга) атауының шығу тарихы бар — ерте ... ... ... ... ... ... осылай аталған. Банкноттың дизайнын
Т. Сүле- меновтің басшылығымен суреті дизайнерлер тобы ... ... ... ... бет ... ... мәдени мұрасын
барынша айқын көрсететін тарихи тұлғалардың бейнелерін , ал сырт ... ... мен ... ескерткіштер кескіндерін салу
жөнінде шешім кабылданды. Алғашқы ... бет ... ... ... ... Сүйінбай ақынның композитор және күйші Құрманғазының,
ағартушы, демократ және тарихшы Шоқан Уәлихановтың, ақын ері ... ... ... ... және ... ... ... мен
Абылай ханның бейнелері салынды.
Теңгенің алғашқы банкноттарын ... ... ... ... ... жоғары деңгейде жүзеге асырды (Бұл фирма Ұлыбританияда
орналасқан. Ол ең жақсы экспорттық өнім ... ... ... ... алды). Ұлттық валюта енгізілгеннен кейін ... екі ... үшін өте қиын ... ... ... ... сипат тағы
объективті қиындықтар (бағаларды ырықтандыруға және өндірістің құлдырауына
байланысты инфляцияның ... ... ... тауарларына
қанағаттандырмайтын сұраныстың едәуір көлемі) шетел валютасына сұраныстың
өсуіне, ал ізінше, бағамның өсуіне әкеп ... ... ... ... айырысу жүргізген кезде ұлттық валютаның тұрақтылығына ықпал ете
алатын барлық негізгі факторлар ... ... ... ... ... ... деп ... болатын. Алайда, мысалы, 1994 жылы кәсіпорындардың
сәтсіз жүргізілген өзара шаруашылық есеп беруі сияқты өкінішті экономикалық
жаңсақтықтар алғашқы ... ... ... ... ... қиындатты.
Енгізілген кезден бастап алғашқы 7 айда ... 8 есе ... ... ... теңгенің АҚШ долларына ... ... ... ... баяулады. Мәселен, егер 1995 жылы теңгенің бағамы
17,9%, 1996 жылы — 15,4% төмендеген болса, 2001 жылы ... ... 5,17%, ал 2002 жылы — 3,25% ... ... ... — ТМД-дағы
анағұрлым тұрақты валюталардың бірі болып табылады.
Теңгенің ... ... ... ... ... ... ауыздықтау, ұлттық, валютаның және қаржы рыноктарының
қалыптасуы (1993-1996 жылдар).
1995 жылдың аяғында -8,2% болған ЖІӨ өсу ... ... ... осы ... ... инфляцияның деңгейін 60,3%-ға ... қол ... ... ... ... ... кезіне қарай Қазақстанның банк жүйесі
едәуір дәрежеде реформаланған болатын: екі деңгейлі банк ... ... ... ... ... ... ... болып қайта
құрылды, ал Ұлттық банкке орталық банктің бірқатар функциялары берілді. ... ... ... және ... ақша-кредит саясатын жүргізуін
едәуір жеңілдетті. Банк секторын сауықтыру жөніндегі іс-шараларды жүргізу
нәтижесінде ... ... ... кезеңде екінші деңгейдегі
банктердің саны 204-тен 101-ге дейін азайды.
2-кезең. Экономиканы тұрақтандыруға қол жеткізу және банк ... ... ... (1997-1999 жылдар).
Экономикалық реформаларды жалғастыру нәтижесі 1999 жылы ЖІӨ-нің 2,7% ... ... 17,8% ... және нақты жалақы индексінің 13,1%
жоғарылауы болды. Банк ... ... және ... ... ... ... ... санының 55-ке дейін азаюына ықпал етті.
Жекелеген банктер қайта ... ... ... бастап
Қазақстан рыноктық қатынастар негізінде құрылған және ұзақ ... ... үш ... ... ... көшті.
3-кезең. Экономиканың тұрақты өсуі, қаржы секторын қарқынды дамыту және
барлық қаржы секторының ... ... көше ... (2000 ... ... өсуі соңғы 3 жылда 33%-ға жуық болды, бұл ... даму ... ... ... ... бірі болуына
мүмкіндік жасады. 2003 жылдың 9 ... ... өсу 8,6% ... 3 ... ... ... жылдық денгейі 13,2%-дан 5,9%-ға
дейін біртіндеп төмендеді. Инфляция 2003 жылдың 10 ... (2002 ... — 2003 ... қазаны аралығында) 4,2% ... ... ... ... ... ... ... ставкасын Қазақстан
тәуелсіздік алған күннен бері ең төменгі деңгейге — 7%-ға дейін төмендетуге
мүмкіндік берді. Банк секторы ... ... ең ... және тез ... ... табылады. Бүгінгі күні Қазақстанның банк секторын халықаралық
ұйымдар мен ... ... ТМД ... ... ең ... ... ... және тез дамып келе жатқан банк секторы деп танып
отыр. Қазіргі уақытта ... 36 банк ... ... оның үшеуі
мемлекеттік. Қазақстан Даму банкін, Эксимбанкті және Қазақстанның Тұрғын үй
құрылыс жинақ банкін ... ... ... жеке ... ... Банк жүйесінің тұрақтылығы нығая ... Оның ... ... ... капиталы 1,4 млрд. астам АҚШ долларын
құрайды. ТМД ... ... бір ... ... ... ... мөлшері
бойынша Қазақстан жетекші орында (43 млн. АҚШ долл.).
Соңғы 3 ... банк ... ... 5,1 ... ... ... дейін 3 есе, ал ... ... ... ... — 2,1 ... АҚШ ... дейін 4 есе өсті. Банктердің
ресурстық базасының қарқын алуы оларға ... ... ... ... ... мүмкіндік берді. Соңғы 3 ... ... ... 5,9 ... АҚШ долл. дейін 4 есе өсті (ЖІӨ-нің 22%-
ы). Қазіргі кезде банк активтерінің 57%-ке ... ... ... ... ... ... ... валютаның ішкі
тұрақтылығы ... ... ... ... сақталуымен, ал сыртқы
тұрақтылық — айырбас ... ... ... ... ... ... ... артуы бағалардың өсуіне, яғни инфляцияны
тездетуге әсер етеді. ... ... банк ... ... пайдалана отырып, экономикаға акшаның түсуін реттейді. Мысалы,
ақша шамадан тыс көп түскен ... ... банк ... ... ... бір бөлігін сатып, ақша ұсынысын азайтады.
Ақша жеткіліксіз көлемде түскен ... ... ... ... мемлекеттік бағалы қа-ғаздардың бір бөлігін сатып ... ... ... - зат ... ол ... ... жиынтығы". Шын мәнінде бұл
афоризм, егер адам қоғамнан бөлініп кетсе, оған ақшаның қажеті жоқ ... ... ... Крузоға да ақшаның керегі болған жоқ. ... ... бара ... ... құтқарып қалған заттары елсіз аралда
пайдаға жарады, тек ақша ... бос ... ... ... - ... ... экономикалық категория (санат). Ол ... ... ... өндіріс және айырбас процесінде адамдар арасында
қалыптасатын ... ... ... ... ... ... ... өткенде ақшаның маңызы арта түседі. Орталықтанған-жоспарлы
экономикада ақшаның мәні шектеулі болды. ... ... есеп ... ... ... ... қосалқы қызмет атқарды. Жоғарғы басқару органдары
әрбір кәсіпорынның шығаратын ... ... және құн ... ... ... және түріне жоспар ... Сол ... ... да ... ... бекітті. Өндірілген өнім тұтынушыларға келісім-
шарт бойынша натуралды өлшеммен ... ... ... ... зор. ... әр ... ... жағдайында (мемлекеттік, кооперативтік,
жеке) жұмыс істейтін ... ... ... және ... ... ... және бағасын бекітуге дербестік алды. Шаруашылықты ... ... ... ... ... ... бағдар жасалуда, яғни
сұраныс ескеріліп, өнімнің шығару көлемі, түрі, бағасы ... ... ... кезде кәсіпорындарды жекеменшіктендіру де,
мемлекеттік бюджеттің кірісін қалыптастыру да, әр ... ... ... емес ... қаржыландыру да, Ұлттық банктің ... ... ... сату да, ... ... күрес те және т.б.
жүргізіліп жатқан іс-шараларда ақшаның маңызы арта түсуде. Ақша ... ... ... ... ақша ... ... тежеу,
инфляциялық процестерді жеңу және ұлттық жалпы өнімді ынталандыру бағытында
қолданылуда.
Қазақстан ... ... ... 127 ... ... ... Рсспубликасының ақша бөлінісі - теңге болып табылады
2) Теңге - Қазақстан Республикасының ... ... өз ... ... міндетті занды төлем құралы болып табылады
3) Қазақстан Республикасының аумағындағы төлемдер қолма-қол
төлеп және қолма-қол ... есеп ... ... ... ... ... ... аумағында шетел валютасы мен есеп
айырысудың тәртібі мен шарттары Қазақстан Республикасының заңдарында
белгіленеді.
Ақша тауарлар алмасуында ... рөл ... ... ... ... ... (Т-А), ... өндіруші түскен ақшасына өзіне қажетті басқа
тауарды сатып алады (А-Т). ... ... ... тек ... ақша алынады.
Тауарларды қолма-қол қаражатқа сату және сатып алу ... ... ... ... акша ... бола ... ... кейде болашақ
тауарларын сату жөнінен келісім ... ... ... әртүрлі себеп-терге
байланысты тауарларды сатып алу-сатуды несиемен жүр-гізудің, яғни ... ... ... ... Ақша — бұл, ... ... нарықтық
игіліктердің эконо-микалық құндылығының әмбебап өлшеуіші (есептегіш
бірлігі). Алайда ... ... ... есеп ... деп ... ол кез ... ... игілікке төлем құралы ретінде
пайдаланылады. Ақшаның "төлемдік" функциясы ақшаның бірінші теориялық ... ...... ... ... ...... (ликвидность) дегеннің не екенін түсінбей,
біз "ақшаның" не екенін айыра алмаймыз. Өз кезегінде, ... ... ... ақша ... ... алынатын принципте жатыр. Ол
былай айтылады - ... ... ... ... ... акша ... ... валюта енгізу — әр елдің тарихында бір-ақ рет ... ... да ... есте ... ... ... бұдан он жыл бұрын
— 1993 жылғы 15 қарашада бастан ... ... ... — теңгенің
енгізілуімен Казақстан мемлекетінің калыптасуы мен дамуының жаңа ... ... ... ... Бұл ... ... жүргізілген қиын да
жауапты жұмыстардың нәтижесі екендігі белгілі.
Пайдаланылған әдебиеттер
1 Мырзалиев Б.С. ... ... ... 2006 ж ... ... Б.А. ... ... Банктер» Алматы 2000 ж 8-
16 беттер.
3 Бункина М.К. ... ... ... ... 1994 ... беттер.
4 Жукова Е.Ф. ... ... ... ... 1999 ... ... Балабанов В.С. «Денежные обращение» ... 1995 ж ... ... ... ... ... Банктер» Алматы 2000ж
6-13 беттер.
7 Саниев М.С. ... ... ... ... 2001 ж
50-55 беттер.
8 «Егемен Қазақстан» газеті Алматы 2003 ж № 44 ... ... ... ... Алматы 2005 ж № 61 шығарылым 2-4 беттер.
10 «Айқап» газеті 2004 ж №15 шығарылым 11-14 ... ... ... ... 2004 ж № 39 ... 25-26 ... Байтісиев М. Ә ... ... ... ... 2002 ж ... ... Б.Н ... Алматы 2000 ж 41-44 беттер.
-----------------------
Қағаз
ақшалар
Ақшаның
түрлері
Монеталар
Өндірістік шығынның азайтылуы
Өндірістің дамуы тоқталуы
Тауарлардың жеткіліксіздігінің
пайда болуы
Бағаны бұрынғы деңгейде ұстау ... ... ... ... ... ... қайтадан өсуі
Айналымдағы артық ақша
Қызметке сұранымның өсуі
Бағаның өсуі
Халықтың әл ... ... ... ... қайтадан жоғарлатылуы
Тауарды қымбатқа сататын қара сөздер пайда болуы
Тауардың және қызметтің бағасын жоғарылату
Халықтың әл ауқатын бір деңгейде ... ... ... ... ... ... ... азайту
Несиелік
ақшалар
Төлем құралы
Айналыс құралы
Дүние
жүзілік
ақша
Қор және қазына жинау
Құн өлшеу құралы
Ақшаның
қызметі
Банкнота
Несиелік карточка
Чек
Вексель
Несиелік ақшалар
Алтын
құймалар
Монеталар
Несиелік
ақшалар
Алтын , күміс
монеталар
Толыққұнсыз
ақша
Толыққұнды
ақша
Қағаз
ақшалар
Ақша

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экономикалық ұғымдар168 бет
Ақша айналысының эволюциясы37 бет
Ұйымның қаржы қызметі3 бет
"Ақша жүйесі."24 бет
1993 ж акша реформасы35 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет
Акшаның дамуы және нарықтағы маңыздылығы26 бет
Ақша айналымы21 бет
Ақша айналымы және ақша агрегаттарының динамикасы28 бет
Ақша айналымы және оның құрылымы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь