Монғол империясының құрылуы

ЖОСПАР
Кіріспе

І Тарау. Моңғол империясының құрылуы
ІІ Тарау. Шыңғысхан . ірі әскери және мемлекет қайраткері
ІІІ Тарау. Шыңғысханның сыртқы саясаты

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
        
        ЖОСПАР
Кіріспе
І Тарау.
Моңғол империясының құрылуы
ІІ Тарау.
Шыңғысхан – ірі әскери және мемлекет қайраткері
ІІІ Тарау.
Шыңғысханның сыртқы саясаты
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
ХІІІ ғасырдың басында саяси дамуда ірі өзгерістер ... Оған ... ... ... сол ... ... аренада пайда болған негізін
Шыңғысхан құрған Моңғол ... ... Бұл ... өзі ... ... ... ... сол кездегі саяси дамуға көп әсер етті.
ХІІІ ғасырдың басында Шыңғысхан бастаған ... ... ... ... ... ... бөлігін басып алып, Моңғол империясын құрды.
Шыңғысхан армиясы Найман ханы ... ... ... ... (1219ж) және ... – 1221 жж) ... аз ғана уақыттың аралығында талқандады.
Закавакзьеге басып кірді, 1236 -1240 ... ... Еділ – ... және орыс ... ... ... ... жерлерін өзіне
бағындырды.
Аз ғана уақыт аралығында осыншама тез және кең территорияны ... ... ... ... орны қандай еді, ол соншама
кең территорияны көп уақыт бойы қалай бейледі деген сұрақтарға бүгінгі күні
зерттеушілер жан – ... ... ... жүр. ... ... ... тұсында
дұрыс баға берілмей, оның жорықтарын тек қана қанқуйлы, ... ... - ... ... ... ал оның сол ... тарап жатқан, бытырап
кеткен өз тайпаластарының басын ... ірі ... ... оның ... ... бола ... көптеген территорияны өзіне аз уақытта
бағындыра алған, оны ірі, қатал да ... ... ... күшімен үнемі
ұлғайтқан соғыс әдістерін ... ... ірі ... қабілетін
көрсетпеді, айтпады. Сондықтан да бүгінде әр ... ... ... ... көз ... ... өткендегі Шыңғысханның дәуіріне де қайта оралар
кез келді. Сондықтан да бұл мәселе төңірегінде әлі де көп ... және ... ... ... ол сол ... ... әділ сын ... жеке тұлға ретіндегі орнын көрсетер кез туған шығар.
ХІІІ ғасырда Азияның көптеген бөлігі мен Европаның шығысы татарларға
бөлінді. Бұл ... ... ... бірігіп, өмір сүрген кез еді. Осы
халықтың басын қосып, өз билігін жүргізген адам ... ... ... ... ... ... қоныстанаған бірнеше тайпаның ... Өз ... ... ... ... ... ... өмірдің
сынынан өткен ол Темучин еді. Ол Моңғол тайпаларының басын ... ... ... соң ... бағындырып, 1206 жылы өз хан етіп тағайындады. Ол
үкімет басына келген күннен бастып көрші жатқан тайпаларды, ... ... ... еді. Осы ... жету үшін ол армияны ... ... ... ... бір ... ... Шыңғыс хан деген атақ алып бірі – ... ... ... ... ... ... үшін әскери жасағын өте қатал тәртіп ... «Ясы ... ... шығарды.
Бұрын татарлар тәуелді болған қытайды Хуанхе өзені бойына дейінгі
жерлерді бағындырып, өзінің тәжірибелі ... ... де ... ... ... көп ... ... Хорезм мен Персияны жаулап алып, тікелей оларды өз
заңына бағындырды. ... бір ... ... ... жатса, екіншісі
Үнді, Ефрат өзені бойын, Грузия арқылы ... ... ... бір ... ... ... ... Шыңғыс хан Парсы ... ... ... ... жеріне келіп, балаларына жаханды жаулап алуды
аяқтауды өсиет ... ... ... ... Оның ... ... қоры Үгедей
кезінде моңғолдар Каспий теңізінің ... ... Қара ... ... ... алды ... жж).
Польша мен Венгрияны, Кіші Азияны, Бағдат халифатының тағын құлатып,
бүкіл Қытайды, Тибет, Индияның бір бөлігін жаулады. ... оның ... ... ... ... оның өлгеніне жарты ғасыр толғанда орындап
бүкіл Азия жерін бейледі.
Бұл империя жер көлемі ... бір ... өте көп еді. ... ... жеке дара ... бөлінді.
Қытай, Тибет, Татар және Алтай тауына дейін Шыңғыс ханның ... ... ... ... ... астананы Пекинге көшіреді. Қалған
моңғолдың үш билеушісі осы әміршіге ... ... ... ... ... үлесі, Каспий теңізінің солтүстігінен қара теңізге дейін Жошы
ұлысы. Найман жері мен Моңғолдың Шығыс бөлігі Төле үлесіне ... ... ... ... ... ... ... себеп болды. Басып
алған ... ... ... тағы ... ... балаларына қалып
отырды[1].
Шыңғыс ханның қаулысы бойынша ... ... ... билікке, патшаның
өз семья мүшесі ғана отыруға тиісті болды. Ол ... ... ... өте келе мирас қорлар арасында алауыздық пайда болып саяси дағдарысқа
ұшырады. Бұның өзі кезінде ... ... ... ... ... ... ... отырып құлауына алып келді, сөйтіп ХҮ ғасырдың
аяғында құлады. Осындай әлемді жаулап алушы Моңғол ұлы ... ... хан ... ... ... ... қолбасшы, әрі қатыгез, адал сұраптаушы
ретінде белгілі.
Бізге Шыңғыс ханның өмірі өзінің іс - ... ... ... ... ... ... ... Моңғол империясы туралы және ... ... бас ... ... ... жазушылары жазған деректерден келіп
жеткен. ... ... ... ... ... ... – ад – дин ... «Шежіре жинаты»[2].
Бұл жинақ ХІV ғасырда Шыңғыс хан тұқымынан шыққан ... ... ... ... ... ... бұл ... бірінші болып
тұр. Рашид-ад-дин моңғол имериясы кезіндегі Иран ханның ... ... ... моңғол дуп деректерін зерттеп, бізге ... ... ... көшірмесін» көшірген. Келесі Шыңғыс және оның мұрагерлері
туралы жазбаша деректер қатарына жататын төмендегі еңбектер:
Араб жазушысы ... ... ... ... ... жазушысы Джузджаниядын 1260 жылы басылған Индияда «Насыр» таблицасы,
Парсы тарихшысы Жувейнидің моңғол түп ... ... ... ... ... тарихы» әлемге әйгілі. Сол сияқты моңғол халқының тарихи
ескеркіші, Моңғол тілінен аударылған «Моңғолдың ... ... ... ... ... аты Шулы ... ... теңестіруге болады. Оны жазған адам белгісіз болса да, ... ... ... жазылған: «Ұлы Құрылтай шақырылып, тышқан жылының
(1240 ж) мизам айында Кеуленге хан ордасы қонып жатқан ... ... ... ... болғанымен, ХІІ ғасырда Моңғол ірі империясы ... ... ... ... ... ... ... баяндап
көрсеткендіктен тарихи аса маңызды дерек болып табылады. Мұнда моңғолдардың
шет елге шабулы ... ... ... ... ... ... шабуылы туралы оқиғаны Рашид- ад-дин жазған « Моңғол тарихы»
генерал Ибаннинің ... ... ... монголо – татар и средние –
азиатских народов и при Чингиз – хане и ... атты ... ... Онда ... ... ... ондағы армия ішіндегі ерекше
тәртіпке жан – ... ... ... ... К.Д. ... ... деген үш томдық кітабында толық мәліметтер берілген[6]. Моңғол
әскерінің әскери саяси құрылысы туралы Эренжан Хара – ... ... ... ... и его насследие» деген кітабында әскери қолбасшы ретінде
толқы көрсетілген[7].
«Купия шежіре» ... ... ... деп ... «Орта ғасыр
кезінде бірде ел, дәл моңғолдар тәрізді тарихшылар назарын ... ... ... ... нақтылы болған өмірдің ақиқат – шындығын ... ... ... ... ... ... ... бірде – бір
көшпелі елден қалған емес[8].
Неміс тарихшысы д-р Ф.Э. Краузер Шыңғыс – ... ... ... ... ... ... ... – ханнан басталады. Тарап жүрген
көшпелілердің басын қосып, бүкіл Азияны жаулап алу – бұл ...... ... күші. Шыңғыс – хан басып алған елін өзіне ... ... ... ... ... ... емес. Тайпаның басын
құрап, бәсекелестерінен өшін алған Шыңғыс хан өз ... бір ... ... әлемді жаулап алу еді. Оның өмірінің өзі осыған бақытталды. Шыңғыс хан
мұрагерлері әкесі ... ... ... тек қана өз ... ... Азияны
бүкіл мәдениетті қалаларына, «Шыңғыспен Батысқа ие ... ... ... хан ... дүние жүзі тарихы ішіне енгізер ем» - деген[9].
Ал ағылшын жазушысы Корольд Лэм Шыңғыс ханға былай сипаттама ... ... ... ... ... ... Наполеон белгілі еді».
Напалеонның жорығында әскерінің бір ... ... ... өз ... ... Ресейдегі карта тастады. Оның империясы көзі тірісінде
қулап, баласы мирас қор болудан айрылды. Шыңғыс ханға тең ... ... ... Македонскийді айтуға болады. А. Македонский өз әскери
фалангасымен Шыңғыс ... ... ... ... Осы екі ... өз данқының арқасында әлі күнге дейін Азия халықтарының ертегісінде
жүр. ... ... ... ... қолбасшылары патша тағына таласып,
баласының қашуына алып келді. Ал Шыңғыс ханның ... ... ... ... баға беру ... ... жазушылары көп еңбек сіңірген.
Ал қазіргі кезеңде осы Шыңғыс хан тұқымынан қазақ хандығы ... ... ... бар. ... ... ... Қазақстандық тарихнамада қазақ
хандығының шығу тегі туралы мәселе бойынша екі бағытта пікір лер бар: ... ... ... ... пікірді қолдаушылар қазақ хандарының шығу
тегі Жошының үлкен ұлы Орда Еженнен бастау алады деп көрсетке, ал ... ... ... ... ... ... бірі – ... Темірден
тараған деп дәлелдейді. Бұл жерде бұл екі дерекке сүйеніп отыр: «Жамих – ат-
тауарихда», ... ... ... атты бөлімде Шайбани – хан –
Шахбутах - Әбілқайыр, - ......... – Мынтемір – Бадагүл –
Жошы бұқа – Бахадур – Шайбан-хан – Жошы – Шыңғысхан. Бұл ... ... ... ... ... хан ... бесінші ұлы деп жазылады.
Ал қазақ хандары Бұрындық пен қасымхан шежіресі бойынша: Шыңғысхан –
Жошы – Тұқай Темір - Әз ... – Қожа – ... – Орыс хан – ...... ......... – Жармұхаммед болып келеді де, ал Орыс ханның
Қойыршық атты ұлының Барақ, одан ... одан ... ... ... ... ... онбесінші ұлы етіп көрсетіледі. Сонымен қазақ
хандарының арғы атасы – Жошының ... ұлы Орда ... ... ... ... империясының құрылуы.
ХІІІ ғасырдың басында Орталық Азия жерін Енисейден Ертістің жоғарғы
сағасына дейінгі жерді Түркі ... ... ... Олар ежелден
көшпелі малшаруашлығымен айналысқан, тайпалық құрылыста өмір ... руға және ... ... ... ... қоғамы үш топқа бөлінді, ақсүйектер қарапайым
халық және құлдар. ол кезде моңғолдар ... ... яғни ... «Моңғол» деген ат Х-ғасырдан бастап ... ... Ұлы ... ... ... ... ... Қытайдықтар «ақ татарлар» деп
атаған. Негізгі аты «оңғұттықтар». Солтүстік бөлігін «қара татар» немесе
«орман халықтары» деп ... ... енді ол ... ... және олар қайдан пайда болды?- деген
сұрақ ... ... ... ... ... Бұйыр-Нұр көлі маңындағы
моңғол тайпасының құрамындағы татарлар ... ... ... ... Төле
өзені бойында мекендеген «керейттер» тұрды, Алтай таулы өңірін, Ертіс
өзенінің батыс жағасында ... ... Онон ... ... Саян тауы мен ... көлі аралығындағы «ойраттар», Жоңғар тауында
«ұйғырлар» мекендеген. Мал ... ... бұл ... ... ... ... ... Қолында төрт түлік мал, соның ішінде
жылқы мен ... көп ... ... аң ... ... киім ... биік бөрік киген. Малдың жүнінен жіп, сүйегінен найзаға ұштық,
кепкен көңін отын ... ... ... ... осы мал ... тағам ретінде жылқы етін қолданып, етті кептіріп сақтаған. Әртүрлі
аң еттерін пайдаланып, ... ... ... ... ... қыста жайылымдық жерге, жазда тау өңірін мекендеген тайпаларын
белгілі бір өз территориялары болған. Тағы бір ... ... әйел ... ... ... мал ... отырған. Әрбір әйелінің жеке
үйі, шаруашылығы болған.
Әкесі қайтыс болған жағдайда, баласы оның жесірлерін алуға ... үйі ... киіз үй, ол ... да ... қаратылып
орнатылған. Егер өлікті жерлейтін болса, онда оны үйге көп ... ... ... қоса ... ... ... ... халқы өте мерген болған. Тайпа
басы «Ноян» немесе «Тайшы» деп аталды, ол ханға ғана ... бір ... ... ... көшпелі малшаруашылығымен айналысып отырған жеке тайпаларды
Цзинь империясы біріктірмей оларды өштестіріп, бір-бірімен ... ... ... ... ғ. осы ... ... ... татарларды моңғолдарға
қарсы қойып, бірнеше тайпа басын біріктірген Қабыл – қаған құдіретін жойды.
Ол кезде олар ... ... - деп ... ... ... ... 1155 ж февраль айында «Онои» өзені бойында
дүниеге келген. Оның әкесі Есукей батыр ... ... ... ру ... Есукей батыр, ер жүрек, өзге моңғол тайпаларымен, әсіресе
татарларға қарсы шабуыл жасап отырған. Оның аты аса ... ... ... ... Оның ... ... бірнеше әйелі болған.
Біріншісі Ұлын Еке, ... ... ... ... мен Ұлын ... Сол кезде Есукей батыр басшылығымен татарларға ... ... ... ... ... келе жатқан кезінде, татар ру басының қолына
қолға түседі. Оның аты Темучин болған, баласынан сол батырдың атын ... ... ... ... ... ... - «Темірші» деген
мағынаны білдіреді. Ежелгі көшпелі ... ... ... ... қыз ... әдет өмір ... ... үнемі өзге тайпалармен
қыз алысып, құдаласып отырған[13].
Шыңғыс-ханның ... Ұлын Еке ... қызы еді. ... батыр өзінің
баласын Темучинге нағашы жұртын қоңыраттан қыз айттырмақ болып, Темучин 9
жасқа толғанда Қоңырат ұлысындағы Тай шешенге ... Тай ... екі ... қызы ... ... ұлының аты Алшы ноян, қызының аты Бөрте. Сол Бөрте
екенді айттырмақ болып, құдалыққа сөйлеседі. Өз ... ... ... ... балаларының бой жетуін күтеді. Құдалықтан қайтып келе жатып,
Есукей батыр татарлардың қолынан ... ... ... ... ... Темучин 9 жасында әкесінен айырылып, ... және екі ... Енді ... ... бұрынға қол астындағы тайпалары жан-жаққа
тарап, ыдырап көшіп кетеді.
Елде қалған Ұлын-Еске өте қиын ... өмір ... ... семьясын
асыру үшін аң аулап күн көреді. Ұлын Еке балаларына әкесінің батырлығын,
арғы аталары, шыққан тегі ... ... ... соң тастап кеткен тайшиут
тайпасынан өскенде кек алуға балаларын жастайынан ... ... ... өскен Темучин өзінің батыр болғандығын жас ... ... ... оның арғымақ атын ұрлықшылар ұрлап кетеді, сонда ол оларды
артынан қалмай қуа отырып, арғымағын қайтарып алады. Сол ... ол ... ... бір жас ... ... соны ... ... көмекші етіп алады,
ол Темучиннің бірінші нөкері болады.
Уақыт өте келе Темучин өз ... ... Тай ... ... Бөрте Еженге үйленеді, бас киітті қара бұлғын ішікті алып, ... ... ... ханы ... сый етіп ... Тұғырыл-хан
Темучиннің әкесі Есукеймен ... ... ... ... ... ... Темучин мен замандас адам, оның «он хан» деген ... хан» ... ... мағынасы «бір елдің әміршісі» - деген сөз[14].
Тұғырыл өз кезегінде Жұнғоны билеген Жин ... ... ... татар тайпаларын бағындырған. Бұл еңбегі үшін алтын хан ... ... ... Осы хан ... ... елі ... күшейіп, ұлан-ғайыр
өріске көсіле шыққан. Уақыт өте келе бауырлар арсында алаауыздық ... ... ... ... Тұғырыл ханның әкесі Құршақыз Бұйрық
ханның інісі Горханда таласып, шабуыл ... ... ... иеленді. Ал
он хан қашып, Есукей ханды пайдаланды, Есукей батыр Горханмен соғысып, ... ... хан ... қайта отырғызды. Бұған көңілі көншіген
Тұғырыл хан Есукей ... ... - дос ... ... ... болған соң қол астына қараған елі тарап тозып,
жетім қалған баласын Темучин және ... ... ... Ұлын Еке «көлеңкесінен
өзге серігі, құйрығынан басқа қамшысы жоқ» ауыр ... ... ... ... ... Темучин бұл жағдайдан құтылу үшін әкесі Есукейдің
«андасы» Тұғырылға ... ... Ол ... ... «сіз менің әкемнің
«андасы» болғандықтан, өз әкеміз, мен үйленген келініңіздің атасына арнаған
киітін ... алып ... деп қара ... ... ... иығына
жабады. Бұған риза болған Тұғырылхан Темучинге «қара бұлғын ішіктің қарымы
үшін, тозған ... ... ... ... - деп уәде ... ғ. өн ... Моңғолиядағы күшті мемлекет болып келген керей ханы
Тұғырылға сүйене отырып, ... ... ... ... ғ. ... ... ірі ұлыстардың бірі болып, Селенгі
өзенінің өңірін мекендеген, батысында моңғол тайпалары ... ... көп, ... ұлыс ... ... ... әулетімен жауласып отырған.
Меркіттер бұрынғы Есукей батырдан ... ... ... алу үшін шабуыл
жасап, бәйбішесі Бөртені олажалап кетеді. Арада бірнеше уақыт өткен ... ... ... ... 20 мың әскерді ертіп, оң және сол ... ... екі ... ... оған ... деп ... ... жібереді. Осылай аттанып меркіттерді ... ... ... Жол ... ... босанады. Сөйтіп Жошы-хан дүниеге келеді. Темучин
мен Жамука екеуі ежелден дос екендігін еске ... ... бір ... бірге тұрады. Бір күні олар жайлаудан қыстауға көшіп бара ... жаңа бір жер ... Осы ... ... ... ... қонайық, жылқыға ықты болсын, өзенге жанай қонайық, қозышы мен қойшы
да тойып, ... ... - ... Мұны ... ... ... «жылқышыға
ықты болсын» дегені, ол жоғарғы топтағы ақсүйек ... ... ... мен ... ... ... олжалы болсын» дегені қарапайым халық. Осы
сөзден кейін Темучин Жумакамен ... ... ... ... ... ... қарай көшіп кетеді. Бұл моңғол ру тайпаларының
қарама-қарсы екі лагерге бөлінуіне әкеп соқты. Бұрынғы босы енді ... ... Ол ... ... де ... пен ... ... күші бар еді. Соның бірі татарлармен тайшиуттер еді. Оған
дейін Темучиннің қол астында 12 шеңберден ... 13 мың атты ... ... ... ... ... күш ... отыр, 30 мың әскерімен
Темучин қыстауға көшіп бара жатқанда шабуыл жасап, ... ... ... ... ... аяқталады. Темучиннің жеңіске жетуіне бір ... ... он ... ... сол ... ... бөледі.
Вагенбург негізінен әскерелерден емес, қаруланғаг соғысқа жарамды адам және
әйелден тұрады. Вагенбург – жүк тасымалдаушы ... ... оның ... ғана ... Жау ... жабылған кезде ормандағы әскердер
жауды қоршауға түсірді. ... ... ... ... ... ... ... тайпалар кірді. Енді белгілі ақсүйек ... ... ... Сасы-бек, кеңесіп Темучинді таққа отырғызды. Бірақ
бұл кезде әлі де болса моңғол ру-тайпаларының басы толық ... жоқ ... ... ... ... Керей ханы Тұғырылға
сүйенеді. Екеуі үнемі тізе қосып ... ... ... ... 1199 ... он ... ... отырып найман Бұйрық ханға шабуыл жасайды. Найман
елінің билеушісі Күшлік хан – «Бұйрық зан» деп аталады. Темучиннен ... өте ... ... бірі ... ... әкесі Есукей батыр
тұсында найман елін Бұқа хан билеген. Бұқаханның тұсында керей ... ... ... таласқан туыстарын өлтіргенде, он ханның ... ... ... ... ... оған Бұқа хан әскери көмек береді. ... ... Он ... ... тартып береді. Бұқа хан қайтыс болған соң, екі ұлы
Таян хан мен Бұйрық хан ... ... ... ... бөледі. Таян хан
үлкен ұл болғандықтан әке орнында қалып, ойпатты мекендеген. Бұйрықханға
қарасты ел тау ... ... ... ... ... кезде, моңғол
әскерлері Алтай аймағындағы Ұлынгір түбінде ... ... ... ... ... Бұл ... жеңілген Бұйрық хан Қырғыз еліне қашып кетеді.
1202 ж Бұйрық хан ... ... ... күш ... ... ... қарсы шабуыл жасайды. Бірақ қақаған қатты аяздан әскерлері үсіп,
біразы қырылады. Нәтижесінде Бұйрық хан ... ... әрең ... Он хан мен Темучин арасында одақтық байланыс кейін бұзыла келіп
қанды шайқасқа айналады. Мұның себебін тарихшылар түрліше түсіндіреді.
Рашид-ад-диннің ... – атты ... ... ... ... ... ... үлкен ұлы Жошыға Тұғырыл-ханның
қызы Саур бикені айттырмақ болады. Сондай-ақ Тұғырыл хан ... ... ... ... ... ханың қызы Хошын бикеш айттырмақ болады. Бірақ бұл
құдалық келісімге келмей, бұзылады да аралығында араздық пайда болады. ... ... ... басы ... ... ... баласы
Сенгунмен сөз байласып Темучинге қарсы шығады. Нәтижесінде Он ханмен
Темучин ... ... ... ... тарихшысы Жувейннің айтуы бойынша: «Керей Он хан Темучиннің
ақыл-айласы мен ерлігін, соғыс өнерін қадір тұтатын еді, Темучиннің ... ... ... ... ... ... Он ... сүйенетін болды. Тіпті Он хан әскерлері мен халқына да Темучиннің
бұйрығы жүрді. Оның Он хан ... ... ... ... ... ... Он ханның балалары мен ... ... ... ... мен Он хан ... іріткі салды. Ақырында ... ... ... Он ... елін ... өзін ... ... Темучин керейлерді жаулап алғаннан кейін найман Таян хан ... ... және ... ... ... ... бас ... қарсы одақ құрады. Бұл одаққа найман, меркіт, сальджиот, ... ... ... ... мен ... бір ... кіреді.
Темучинге олардың жасырын даярланып жатқан қарсы ... ... ... ... ... алдын-ала қимылдап, оларға тұтқиылдан шабуыл
жасап, талқандайды, Таян хан соғыста қаза табады, Таян ханның ... ... ... ... қашып әкесінің інісі Бұйрық ханға келеді.
1204 ж. күзде Темучин енді Тоқтабекке шабуыл ... ... ... ... ... ... ... Шылаумен бірге
Бұйрық хан еліне қашады. Темучин қашқан меркіттер ... ... оғыз ... басы ... елдесуді тілеп, өз қызы Құланды
Темучинге береді. Темучин оған мәнсап беріп, өз ... ... ... ... ... жауласады. Темучин оның әйелін Торекинді тұтқындап
баласы Үгедейге ... осы ... төрт бала ... оның ... үшінші ұлы қағаны Күйік хан (1205-1248).
Темучиннен жеңілген меркіттердің бір бөлігі бір ... ... ... ... ... ... ... уақыт өткен соң Темучиннің қолын қас
жауы Жамука шешен түсіп, моңғол ұлысы оны ... ... енді ... ... қарсы шабуылға шығып, сол шайқастарында ... ... ... қол ... кіреді.
Енді оның барлық назары Қытай жеріне ауады. ... ... ... ол ... ... пен ... ғана олжалаған болса, енді ол қытайдың
байлығына қызығады. Бұл ... оған ... ... жету үшін ... ... Ол ... Қытайға бірінші жорығын Сия империясына жасайды. Ол
кезде моңғолдар оны Хошин, кейін ... деп ... ... өзеннен батысқа
қарай деген мағынаны білдіреді. Яғни, Таң патшалығы. Бұл ... ... бар: ... ... Темучин жаулап алған кезде, оның баласы
Үгедейдің әйелі босанып: «атын Хоши» леп ... ... ... ... ... бұл жердің атын Тангут немесе «Таң патшалығы» деп атайды[20].
Бұл патшалық Шень – Си ... ... ... ... еді. 1205 ... қытайды басып алып, еліне қайтып оралады. Бұл басқыншылық жорық ... ... ... ... ... құрылысы
Сол кездегі моңғол мемлекетінің сипаты мен құрылысы Моңғол қоғамындағы
қалыптасқан ...... ... мен халықтың көшпелі
өміріне сәйкес келеді. Бытыраңқы өмір өткізіп отырған, үнемі бірімен-бірі
жауласып отырған Моңғол ру ... ... ... ... ... ... ... отырған талан-тараждар мен қиян-кесккі қан
төгіс соғыстарды жойды. Бірақ іс мұнымен тынбады. Темучин бастаған моңғол
әскери-феодал шонжарлары ... ... ... ... ж ... Моңғолиядағы Онон өзені бойындағы ру – тайпа
шонжарларының ... ... ... атағын беріп, моңғолдардың
«ұлы қағаны» етіп жариялады. Моңғол ... бәрі ... ... Ол осы ... 95 әскер басына хандық жарлықтар берді. Олар оң
қол, сол қол және орталық деп үшке бөлінді. Әрқайсысы өз ... ... ... және ... ... Ең ... ... билік бөлек деп
бір түмен әскер шығара алатын иелік есептелді. Шыңғыс-ханның барлық қарулы
күштері әрқайсысында мың ... бар 95 ... ... ... ... ... Шыңғыс-хан шыққан боржігіт тайпасы «Алтын ... ... ... ... ... тілі, әдебиет, мәдениет, діни –
сезім, салт-санасына қысым жасамады. Ол өз ана ... ... тіл ... 1204 ж ... ... найман хандығының бас уәзірі Тататонғаны
хатшылық қызметке пайдаланып наймандардың ел ... ... жазу ... көне-ұйғыр жазуын қабылдады. Осындай ұйғыр жазуын қабылдап,
Моңғолдардың арасынан шыққан білімді Шыңғыс-ханның ... ... ... ... ... Шиги-Кұтұқты жолдан тауып алып, өз анасы Ұлын Екенін
тәрбиесіне берді. Ол ... ... ... сот ... Осы
ұрлық пен алдау ісін жазалуды Шиги-Кұтұқта тапсырды. Оның негізгі ашқан
жаңалықтары салт-дәстүр бойынша заңдар ... заң ... «Ұлы Ясы» ... ... өмірге әкелді. Бұл заң сол кезеңдегі ең ірі ... ... Ол ... екі ... ... әр ... қоғамның
белгілі дамуына арналған.
1. білік, нақыл – сөздер ... яғни ... бар ... келеді.
Әртүрлі оқиғаларды жазалауда ұлы адамдардың нақыл сөздері.
2. «Ясы» - бұл әскери адамдар мен ер азаматтардың ... ... ғ ... ... Ұлы ... ... қатаң заңдар жинағы
арқылы басқарылып отырылды. Яғни «Ясы» заң жинағы екі бөлімнен тұрды»[21].
1 бөлім
«Білік» - нақыл сөздер ... Ол ... ... ... ... ... ... күйеуін силап,
енені құрмет тұту, Шыңғыс-хан өмір сүрген тайпада болған емес. Бұл ... ... ... кісі ... алып келді. Шыңғыс-хан келісімен
бәрін бір «Ясы» заңына бағындырды. Ақылдасын ... ... ... ... ... жылқыға, зердесіздің қолына қамшы беріп ... ... ... ... ... ... орнымды олар басса, ол өз қалпына қажеттінің
бәрін алып, Ясакты сақтауы ... ... ... ... үшін ... ... ... Егер патшалық көп болып қол астына жаңа келген мырза, батыр, бектер
Ясакты мықты сақтамаса онда ... ... ... ... Енді ... ... таппайды.
3. Ұрлықтан таза болуы үшін әркім өзі таза болсын. Өз ісің таза болса
ұрлық сені іздемейді.
4. Үш ... ... ... ... кез-келген жерде айтуға болады,
бірақ оған сенуге болмайды. Өз ойың мен ... ойын ... егер ... онда оны ... ... ... болмаса күнде сен оны айтуға ... ... ... кіші ... без. Ол ... ... сен ... жауап
бер. Ол сөйлеп тұрған мұқият тыңдап тұр.
6. Қалжын айтқан ... ... ... Өзін ... тани ... ... де солай тани білу керек.
8. Ер адам қажет ... ... күн ... ... Егер ері аңға немесе
соғысқа кетсе, әйелі үйін әсемдікте ұстасын. Егер бөгде біреу келе қалса,
оны ... ... ... жақсы қарсы алуға тиіс. Оны көрген ... ... адам ... айта ... ... жақсылы әйелінен көрінер.
Әйелдің ешнәрсеге ебедейсіздігі оның күйеуінің ... адам ... ... ... болады. Үйі еріне тартар деген нақыл сөз осыдан қалған.
9. Біз аңға ... ... ... ... ... ... Қашанда
мәртебелі жаратқан ием жол беріп, жұмысың ... олар ... ... ... шын айтылған сөздің мағынасы бар.
11. Біздің балаларымыз алтынна киім киіп, тәтті дәм, жақсы ат ... әйел алып ... да, ... ... ... мен ... екенін ұмытады[22].
12. Шарап құмар адам, мал күйінде ештеңені көрмейтін соқыр мылқау, өлі
адам күшіндегі сезбейтін сасық. Шараптан келер ... де, ... да ... жоқ. Ол сені ... ... ... кісі өлтіруге жетелейді. Қолындағы
өнерден: ардан, жолыңнан тайдырады. Шарап ... ... ұлы ... ... ... Шарап құмар әскер-үлкен қақытығысқа тап ... ... ... өз ... ... ... мен қайға да өткереді. Ол сенің
жүзіңн қарамайды, бойындағының ... ... ... ... одан
құтылудың амалы болмаса айына 3 рет іш. Үшеуінен өтсең – айына 2 ... 1 рет ... өте ... Тіптен ішмпесең одан артық қандай ... ... ... адам табу ... ... ол ... ... ие.
13. Шыңғыс-хан Алтан-ханға жорыққа шығар алдында, жалғыз өзі ... ... ... төсеп көкке қарап: «О, жалаған ием! Сен Алтан ... ... ... жау ... ... ... ... Барзан мен
Амбағай қағанды күнәсіз өлтірді. Кек алып тиісті жаща берер мына мен. ... ... түзу ... ... ... күш бер.- деп ... ... Осындай ниетпен алтан ханды жеңіп, оның жеріне ие болады[23].
14. Егер Ясакқа бағынбаған адам болса, оны сөзбен ұялту керек. ... ... ... сөйле, оған да байланбаса басқа жерег жер
аударылсын. Ол жақтан ... ол ... ... Оған дейін есікірмесе
түрмеге отырғызу керек. Түрмеден жақсы кетсе, ... ... ... ... өте ... Олай ... күнде туыстары жиналып, ... ... ... ... тайпрасынан шыққан мемлекет әмірі. Мұқалы-
Гауанды Қытайға өз әскерімен жорыққа жіберді. Ол ... ... ... ... бұйрық алу үшін, елші жібереді. Елші оралған соң
мұқалы елшіден: «сен бәрін баяндап ... ол не ... ... «Ол бас
саусағын басты» Мұқалы ойланып, мен босқа қызметте ... ... ғой ... ... басу – ... жоғарылау![24]
«Ясы - заң жинағы».
Бізге дейін келіп жеткен Шыңғыс-хан тұсындағы заң жинағынан үзінді.
1. Зинақорлық істеу, оның әйелі бар ... ... өлім ... ... пен ... адам өлім ... кесіледі.
3. Егер біреу керісіп жатқан екі адамның арасына түсіп, біреуін
екіншісіне қарсы қойса, ол адам өлім ... ... Егер ... ... ... суға ... ... ол өлім жазасына кесіледі.
5. Егер біреу тауар алып, борышқа батса өлім жазасына кесіледі.
6. Егер біреу тұтқынға ... ... ... киім ... ... ол өлім жазасына кесіледі.
7. Егер біреу тұтқыннан қашқан қашқынды тауып ... оны ... өлім ... ... Мал сойған кезде міндетті түрде алдымен оның аяғын байлап, қарнын
жарып, қашан ол ... ... ... содан кейін оның етін жеуге болады.
Егер мұсылмандар сияқты малды бауыздаса сол адамның өзін бауыздау керек.
9. Шыңғыс-хан: Әлібек - ... ... ... ... ... ... ... құран оқушы, заң шығарушы, дуана мен шоқынуға
арналған ... ... ... ... азаншыларда алым-салық алуға
қаулы шығарады.
10. Мұның бәрі құдайға қажет деп, ол ... ... ... ... ... Үй иесі ... ас ... үй иесі астан дәм татпайынша , ас алуға
тыйым салды. Ал, жазаланушыны өзі шақырмайынша, асқа ... ... ... ... аттауға тиым салды.
12. Егер біреу ас ішіп отырған елдің жанынан өтіп бара жатса, атынан
түсіп, ешкімнің рұқсатынсыз асқа ... ... оған ... қарсы келмеуі
керек.
13. Қолмен сапыруға тиым салды.
14. Өзі тозғанша киім жууға тиым салды.
15. ... жаңа ... ... ... және ... бұл ... ... айтуына тиым салды.
16. Белгілі бір лауазымды адамды ұлы құрмет пен атақ пен емес, өз атын
атап сөйлеу керек.
17. ... ... ... әйел ... ... ... ... тиіс.
18. Хан әр жылдың басында өзіне және ... қыз ... ... ... өз қыздарын көрсетуге тиіс.
19. Әр әскердің бойындағы Әмір орнынан түсіп қалса, оны жазалау үшін
қызметкерлердің ең төмені ... ... ... ... орындағанша,
әмірші оның қызметшінің қолына беруі тиіс.
20. Мемлекеттегі жаңалықты білу үшін ... ... ... ... Кісі ... үшін ... айып салу керек. Мұсылманды
өлтіргені үшін қырық алтын теңге, ал Қытайды өлтіргені үшін бір есек ... ... Ясы ... ... ... ұрлыққа тиым салады. Өз
туысыңды есіркеп жақсы көр, ... ... өз ... ... ... ... ... мешіт қызметкерлерін алым-салықтан босату керек.
23. Тұтқынға түскен әйелден туған ... ... ... ... мұра ... Ол мұра ... ... көп алады, ал кіші үлы әкесінің
үйіне ие болады. Ал балаларының үлкені оның ... ... ... ... ішінде бірінші әйелінің рөлі некеде басымырақ болады.
24. Артындағы мұрагерлерінің келісімінсіз ... ... ... ... Моңғол халқына танымал емес, бейтанысты ұлы хан сайлауға болмайды.
26. ... қол ... ... ... ... ру ... ... тағуға болмайды.
27. Жеке билеуші, эснер ... ... ... бас иіп құрметін
білдірмейінше келісімге ... ... Ұлы хан ... ... ... ... құл ... қақы
жоқ. Әрбір ер азамат әскерде қызметте болуы тиіс.
29. Жаңбырдағы ағын суға шомылуға немесе кір ... тиім ... ... ... куәгер, көзбояушылықтың бәрі өлім жазасына кесіледі.
Шыңғыс-хан негізгі заңдылықтар мен жазалаудың ... ... ... оған Ясы немесе Ясак атағын берген.
Бұл кітапша басылып шыққан кейін, құрыштан жасалған ... оны өз ... ... ... деп ... ... – ірі әскери және мемлекет қайраткері
ХІІІ ғ ... ... ... ... құрып, «Ұлы Қаған»
атағын алып, енді өз әскери құрылысын құруға кірісті. Мұнда Шыңғыс-хан тек
ғана өзіне сенімді ... ... ... ... ... ... таңдаулы тұрқы
болатын басшы және ол өз ... ... ... ... ... сенімді серік шығатындай, әр түрлі лауазымға лайық ... ... ... ... ... қару ... адам ... басшы болуды және
әрбір тайпалар он адамнан бөлінеді. Осы он ... бас ... адам ... алынды. Осы ондық жүздік, жүздіктен тоғыз жүз адамы болды. Олар
сол мыңдық пен ... ... ... яғни түмендіктерге бағынды. Олар
оң қол сол қол және ... ... үшке ... басшысы тек қана ақсүйектер тобына сайланды. Әр бір ... ... ... басшының ондығынан әскер алуына тиым салынды[26].
Ұлы ханның қоластында күзетшілерден ... ... ... олар соғыста ең
шешуші кезеңде ғана қолданылды, ал тыныш кезде патшаның жеке қорғаушысы
болды.
Ақсүйек топтарын кешікке ... ... ... қызметке тарат
отырып, Шыңғыс-хан оларға алғашқы былыққан ... ... ... ... ... ету және ... борыштарының бәрі қатаң әскери
заңмен қадағаланып ... және ... ... ... Мұның бәріне генерал
Иваниннің кітабында былайша тоқтаған:
1. Моңғолдардың әскери қолбасшысы шендері «Юрт-джи» - деп ... ... ... ... ... ... генерал – квартирмейстр сияқты «черви»
деп аталған. «Юрт-джи» мен басшының негізгі ... ... ... ... мен ... ... жайластыру, әскери жорыққа шығу
кезіндегі қоныстанған орын іздестіру жұмыстарын атқарады.
Соғысқа шығар алдында әскерлердің қару-жарақтарын ... ... ... ... мен қамтамасыз етті. Әскер басы мұқтаждық кезде
тек қана патшадан көмек сұрауы тиіс.
Моңғолдықтардың ... ... ... пен ... ... ... қарсыласын құлаты үшін найза, міндетті түрде қару үшін найза,
шығаратын ... ... ... ... ауыр ... әскерлердің
ерекшелігі қылыш пен темір сызықты тері дулыға болды, ал атты ... және ауыр атты ... ... ... бөлінді.
Жеңіл атты әскерлер соғыста алдыңғы топты құрап, ауыр атты әскерлердің
қимылын жеңілдетіп отырды. Моңғолдықтар жас кезінен ... ... пен ... ... ... ... ... болды. Таңдаулы қарулары мықты аң
терісінен жасалған.
2. «Тева - Джи» - ... ... ... ... ... ... түйе бастаушы.
3. «Бұланғазы» - оның құрамында ерекше ... ... ... ... ... ... заттарды тексеретін топ болды. Жоғалған немесе
қалдырған ... ... ... қайтарғаны үшін, иесі оларға белгілі ... ақша ... ... - ... ... олжаны үлестіруші, сақтаушы және таңба
басу жұмысын атқарады.
5. «Жарғушы» - мөр сақтаушы және ... сот ... ... ... «Есаулы» - әскер бөлімдері мен мекемелерінің жабдықтау ... ... ... ... ... ... ... ішкі жағдайын,
әскери жетістіктерін біліп, соғыс ашуға орынды сылтау ... ... ... ... ол жорығының алдында қарсылас патшасына
өзіне бағынуға шақырды. Біз оны мысалы, Моссуль иесіне жолдаған ... ... кем, ... және ... балаларыма әлемді жаулап ие
болуыма жол беріп тұр. Егер ... ... ... не боларын бір
алланың өзі біледі, ал бағынса өз өмірін, ... ... ... ... сен маған бағынып, әскерлерімді өз ... ... ... ... сен ... досты табасың. Олай болмаған күнде менің әскери күшіммен
сенің байлығыңның қандай ... ... мен айта ... - ... алдын-ала қамдану үшін жалпы құрылтай жиналысын ашып, онда
әскерге керекті нәрсенің бәран ... ... ... ... ... ... жанғыш білтелі садақты қаланы құлату ... ... су, жер – асты ... жасап катацульта арқылы тас
лақтырып, сол ... ... ... ... ... ... ... өз жорығын жылқы мен түйеге қолайлы кез ... ... ... адам алым ... төлеумен бірге өз басшысына
бірнеше жылқы, аң терісін беріп отырды.
Әскери басшыларға арналған ... ... ... заң ...... ... ... бір рет келіп, өз жетістіктерін ханғай айтып,
жалпы жиналысқа қатысқаны тиіс. Жиналысқа келмеген адам өлім ...... үйін ... ... адам, иелігін де басқара алады. Он ... де ... ... Он адамның басын құрған адам мыңдық ... де құра ...... ... ... алмаған адам үй-ішімен жазаға тартылады.
6 – статья.
Өз әскерін басқара алмаған адам үй-ішімен де ауыз ... ...... қолбасшы немесе оның қоластындағылары ... ... ... ... ... қолдау сұрауы тиіс.
11 – статья.
Көп арасында қайдан жуас момын бол, соғысқа, аңға шыққанда аңға шапқан
бүркітше, айғаймен ...... ... ...... сап ... тәжірибелі әскер шығару үшін, баланы жастан
үйретіп, «әскери дайындық» жұмысын жүргізу керек.
20 – ... - ... адам ... ... алып ... соқтырады.
21 – статья.
Әрбір әскер басы өз әскерлерін қатаң дайындықта ұстауға тиіс.
6 – статья.
Бұл «Ясы» статьялары: Әскерді ... ... ... болу ... сақталуы тиіс. Бұл бізге қысқа уақыт ішінде жинақталуға көмек
береді.
7 – статья.
Ауыр қару – ... ... ... ... ... ... – статья.
Жорықтан немесе соғыстан оралған жауынгер ... ... ... еткені үшін салық төлеуі тиіс.
22 – статья.
Әрбір мемлекет әмірі, мыңдық, жүздік, ондық әмірлерді өзі ... ... аңшы ... ... ... үшін қамшымен жазалансын.
18 – статья.
Әскер басы міндетті түрде жорыққа шығар алдында ... ... ... ... ине мен ... ... ... өткізуі тиіс.
8 – сатьтя.
Әскер соғыс кезінде өлімнен қорқып, жоғарғы басшыдан бұйрық ... ... ... ... ... ... әскер қанша көтереді,
сонша алып, патшаға салығын төлеуі тиіс.
17 – статья.
Соғысқа ... адам ... ... бойы ... ... ... тиіс.
22 – статья.
Әскер басы немесе лауазымды қызмет иесі борышын өтемегені үшін өлімге
кесілсін[28].
Біз осы жазылған Заңдар жинағынан ... қолы ... ... болса да ХІІІ ғ Моңғол империясының ... заң ... ... ... басқа халықты бағындырған Шыңғыс-ханның билігінің соңында,
оның мирасқорлары кезінде бұл принцип жаппай ... ... ... ... кезінде біз Моңғол империясының армиясының басқаша
құрылғанын қосалқы контигентін көреміз. Дегенмен ... ... ... ... ... бұл армияның негізгі құрылысы
сақталады. біз ... ... ... ... ... ... үшке бөлінгені туралы айттық.
1. Орталық /Кэль/ әскер басы Кая.
2. Сол ... ... жақ ... басы ... Он қанат, /Батыс-Барун-гар/ Әскер басы Боғыршы.
Егер моңғол армиясының құрылысы мен 1 ... ... ... онда ... ... – он ... ... – кавалерлік корпус, ал қанат болып үшке бөліну – ... ... ... ... тек ... жоқ. ... әскерлері
мемлекеттің қарулы күшінің бір ... ғана ... Ал ... ... күші атты ... ... болған.
Моңғол атты әскерлерінің бір қолданған әдісі, ол тыныштық сақтау. Бұл
командалық емес, шартты белгімен басталады. Түнгі жорықта шам ... ауыр атты ... ... ... тері ... ... ... қаруы қисық қылып, найза, айбалта және метал шокпары
болды. Ірі және орта әскери бөлімдер бір ... атқа ... Бұл ... қол ... «мың ... қара түсті атқа отырғызылғанынан
белгілі. Әскерлердің жанында қаруларына қосымша саз ыдыстары, ... ... ет және құрт ... Егер ... ... қалса,
атының тамырын тіліп қанын сорған.
Моңғол армиясының әскери құрылымын, әдісіне, қарулы күштеріне, моңғол
армиясының жіктелуіне тоқтала отырып, ... ... ... ... ... ... мәлімдесінде моңғолдықтардың соғыс жүйесі мынадай
болған:
1. Құрылтай жиналысын ... онда ... ... ... исоғыс
жоспарын ұйымдастыру, кездесу уақытын белгілеу, ... ... ... ... елге ... ... және ... алу.
3. Әскери жорық көктемде немесе күзде ... ... ... ... әскер басшыларын шақырып, кеңесіп отырған. Қарсыластың еліне ену
үшін әскерлері бағыттардан шабуыл жасаған. Ал жеке ... ... ... ... ... ... өзі ... отырды.
4. Бекіністі қалаларға кірер кезде армияның бір бөлегі ол жерге
бақылау ... ... ... төңірегіне әскер қоры жиналып және керек
уақытта қолданылатын уақытша база ... Бас күш ... ... бақылау корпусы қаланы қоршауға алады.
5. Егер соғыста қарсыласынығ армиясын көрінсе мынадай екі ... ... ... ... алу, ... жау өте сақ ... ... санын үзіп шығу мақсатына жету. Мұндай әдіс «тұлұғма» деп аталады.
Бұл екі әдстен басқа тез құлықпен ... ... ізін ... әдістерінде
қолданған.
Шыңғысхан және оның әскери қолбасшылары соғысқа қорды молайтып,
қазынаны көбейтетін табысты іс ... ... ... ... ... ... Шыңғыс-ханның мықты әскери қолбасшы ретінде көріну, ол арнайы
қолбасшылар дайындайтын ... ... онда ... үш ... ... ... ... арқасында талантты қолбасшылар пайда
болды, соның бірі Шыңғыс-ханның ісін ... ... ... ... өзі ... ... тағайындай алмаған және ол бір сезінде
«Мен Шыңғыс-хандай бақытты болған ... - ... ... сыртқы саясаты
Шыңғыс хан туралы үш-төрт кітап көлемінде ғана жазылғанмен ол әлемге
әйгілі, әлемді жаулап алушы, мықты қолбасшы ретінде ... ж ... ... ... ... ... маңындағы Бұйрық-
хан еліне аттанады. Бұл кезде Бұйрық-хан қаннен қаперсіз Ұлытақ тауындағы
Сақсу бойындағы ... аң ... ... ... еді. Оның ... ... де ... шыққан. Моңғол шабуылан тап болған Бұйрық-хан жеңіліп,
тұтқынға түседі. Оны паналаған ... хан мен ... ... ... ... ж ... оларғңа қарсы әскер аттанып, шабуыл жасады. Тақтабек
осы соғыста қаза тауып, Күшлік хан қашып кетеді.
Күшлік хан қанды қырғыннан құтылып шыққан ... ... ... келеді. Одан кейін Құлжаға беттеп Батыс Лиау патшалығының
Горханның ордасына ... сол ... ... Бұл ... келген соң ол алдаумен
жергілікті адамдардан, тайпалардан әскер ат-көлік жинап күшейіп алады да
Хорезммен Самарқан билеушілері мен ... ол ... ... ... ... даярланды[30].
Осы Тоқтабек пен Күшілікке қарсы жорықта ойрат әскерлері моңғол Жебе
мен Сүбедей бастаған армияға жол ... ... ... ... ... Хотуғабек 1207 ж Шыңғыс-ханға өз еркімен қосылады.
1207-1209 жылдары Шыңғыс-хан бастаған ... ... ... ... ... алды.
1211 ж Шыңғыс-ханның үлкен қолы Солтүстік Жүнғоға қарай бет алады. Ол
Керұғлы өзені бойында ... ... ... қорғанына жету үшін 750 верст
жерді өтуі керек болады. Соғыста шығынды аз шығару мақсатында ол ... ... ... ... отырады.
Қытай Ұлы қорғаны Сары өзеннен Пекинге дейін 500 ... ... ... ... баса ... ішкі және сыртқы қорғанды бұзып
өтуі тиіс болды. Ал сыртқы қорған мен ішкі ... ара ... ... ... Цзинь императоры Чун – хэй монғол армиясының әскери
дайындықта екеніне ... ... ... ... соң ғана ... қорғауға жібереді. Монғолдардың соғыстағы бірінші жетістікке
жетуіне Қытайдың ... ... ... ... басы Анақұш-
тегін сатқындығының көмегі болады, моның нәтижесінде олар ... қолы ... ... ... аз ғана ... ... өтеді,
ішкі қорғанды бұзу үшін құрамында үш түтен әскері бар Мувалы, Жебе, Сүбедей
бастаған ... ... ... таулы үстіртін басып өтті. Бұл
жорыққа Шыңғыс ханның төрт ұлы да қатысады: Жошы, ... ... ... үш ұлы күзетуді қолын алады, ал Төле әкесінің ... ... ... ... Соғысты жеңілдету үшін қолбасшыларға жеке
тапсырмалар бөліп ... олар соны ... Жебе ... қол бар
күшімен жау тілін алды, ал Жошы, Шағатай, Үгедей бастаған қолдар Шань-Шдагь
алты ... ... 1212 – жылы олар ... ... ... ... солтүстік аудандары түгелдей Шыңғыс-ханның қолында болды.
Моңғол армиясы империяның солтүстігін алып жатқан кезде Қытайдың батыс
шекарасынан Ся патшалығы шабуылға ... ... ... күші ... ... және ... қырқысулардың нәтижесінде өшіреді.
Қытайдың Хуанхэ өзенінің бойын тез ... алу ... ... ... Жошы ... сол ... ... Жошы, Қасао бастаған оң
қанат теңіз аудандарын Пе-че-ли және Ляо-си қалаларын, өзі ... ... ... арқылы Хуанхэ өзенінің бойына дейін жетті. Осы үш ... ... ... ... ... алды. Қытайдың үш ... ... көп ... ие ... ж Чун-тц бекінісінен бірнеше шақырымдағы Да-гоу қаласында Шыңғыс-
хан бекінісіне шабуыл жасауға тиім салып, императорға ... ... ... ... ... ... Император кіші қызын, бірнеше
алтын заттар, 500 ұо-қыздармен қоса, 3000 жылқы береді31.
Утубу өз резиденциясын ... ... ... үшін ... ... көшіруге ұйымдастырады, бұл Нан-Цзинь Оңтүстік
астана болатын. ... өз ... ... ... туып,
қидандықтардан құрылған бір корпус бүлік шығарып, Шыңғыс-хан қол ... ... ... жайлауға қоныстанғаны жатқан Шыңғыс-хан
императордың көшкенін ... ... ... ... ... Самуха
бастаған батыр, және журжин дивизиясынан Минган бастаған ... ... ... ... қосылып астананы қамауға алуды бұйырады.
Моңғолдықтар қаланы қоршауға алып, аштық басталады. ... 1216 ... ... көп ... ... ... Ол жерге Цзинь
империясының көп бөлігін басып алған Шыңғысханның ...... ... ... ... кейін, Шыңғыс-хан Сүбедей мен үш ... ... ... Осы соғыста Теқтабектің кіші баласы
Қонтуған мерген қыпшақ еліне қашқан еді. Жошы қуып өлтіреді, ал ... ... ... Жем ... ... ... 1214 ж Ляо-Дұнға қайта барып алынған бекіністерді қайтаруға
тапсырма алған болатын. Ол бастаған соғыс Ляо-дун мен Ляо-Сиді ... ж ... ... Қытай титулы ғаұн атағын береді де, әрі
қарай, ... ... ... ... ... Ал ... бағынған
қолбасшыларға Мұқалы-ғауанға бағынсын деген тапсырма береді де өз алтын
мөрін Мұқалыға ... 1218 ж ... Ся ... ... ... сол ... Моңғолдықтарға Корея да бағынады, Шыңғыс-ханның
батысында найман Күшілік-хан қашып барып, қара-қытайлықтарды билеп ... 1218 ж ... ... ... 20 мың ... Күшлікке қарсы
Жетісуға аттандырады. Шыңғыс ханнан жеңіліп Жетісу өңіріне келген Күшілік
хан Батыс Лиау патшылығының ... ... алып ... ... ... ... ... ханның жаулап алған жерлеріне жасаған қаталдығы,
әсіресе мұсылман дін басыларын қырғынға ... ... ... туғызды. Бұл соғыста Күшілік хан жеңіліп, өзі әрең дегенде
Бадахшанға қашады, оны артынан қуып ... ... ... ... өңірін билеген Қарлық Арыстан ха, каналы Тұғырлы мен Сунақ
тегін ... ... ... ... ... ... қосылады, Қазақ
тайпалары Шыңғыс ханның батысқа жасаған жорығына ... ... ... ... ... ... ... әдебиетте «Отырар опаты» деген
атпен белгілі.
Хорезм ... 1200 ж ... өз ... ... ... ... ... Ирак – Аджемь жерлерін билеген бұдан басқа ел ... ... ... ... ... ... алған еді.
Шыңғыс хан Мұхамедтің ішкі жағдайының жақсы емес екенін, оның ... ... ... ... ... ... ... еді. Мұхаммед ол кезде
бүкіл Хорезм шахы болатын. Шыңғыс хан Мұхамедке Орта Азиялық саудер Махмұд
Хорезм Элжихана Бұхари және ... ... ... ... жібереді. 1218 ж
көктемде Хорезм шахы бұл елшілікті қабылдады. Мұнда Шыңғыс хан мен екі ... ... ... ... ... ... ... келісім
жасауды ортаға қойды. Мұхаммед оған келісіп, Моңғол елінен 50 ... ... бар ... ... келді. Отырар қаласының билеушісі Қайыр хан Инашылық
бұл керуенді тыншылыққа келген деп, ... ... ... ... ... сылтау осы болды.
1219 ж шыңғыс хан бастаған 150 мың көл ... Орта ... ... бет
алып, Ертістен Сейсүнге ... ... ... ... ... ... хан ... төртке бөледі. Шағатай мен Үгедейге
Отырарды, Жоршыны Сырдария ... ... ... ... Бенакентті
үшіншісіне, өзі байланыс жолдарын кесу үшін Бұхараға аттанады.
1219 ж Шағатай мен Үгедей, Сүбедей, Жебе, ... ... ... ... қаласын қоршады. Қала қорғаны берілмес қамалға айналды. Қаланы
жан-жағынан ... ... ... ... ... ... ... Қала қорғаушылары жан аямай қорғады. Қалада аштық басталды. Қала
халқының көбі өлді. Қайырхан Иналшылық бұл ... 5 ай ... ... ... ... ... ... жаулар алушының тарихы» атты ... ... ... баға ... ... ес ай бойы берілмей табандылықпен ерлік күрес жүргізеді. Қалың
жаумен айқасқан ... ... ... ... ашаршылыққ бастады»33.
Отырар қаласының жасырын есігі арқылы әскер басы Қаража қашып жауға
қақпаны ашып ... ... өзін аман алып қалу үшін ... ... ... ... басшысын сатқан әскер басы ертенгі күні ... кім ... ... ... Шыңғыс хан оны өлтіреді. Сол ашып
берген қақпа арқылы жау қалаға келіп кіреді. қалаға кірген жаудан ... аман ... ... 20 ... қоса тағы да бір ай бойы ... қорғайды. Шыңғыс хан Отырар қаласын 6 ай ... ... ол ... ... ... ... өлтіреді көзін, құлағын кесіп,
ойып оған ... ... ... ... ... ... болған Отырар қаласы
қиратылады, қала халқы өлтіріледі, қаланы әскерлеріне талан-таражға ... ... жері ... ... мен бағалы ескерткіштерінің саны
жағынан сол кездегі дүнниедегі екінші орында тұрған ... ... ... ... ұлы Жошы ... көл ... Сауран, Баршыкент,
Жент, Үзгент қалаларын басып алып, енді ол өзіне Мауераннахрға шабуыл
жасауға жол ... ... ... ... 5 мың ... көп қолды атты
армиясымен Хенджентке шабуыл жасайды. Ол кезде оның басшысы Темір ... ... ... өзі тез ... оны тастап қашып кетеді. Ол
Хондженті тастап Арал теңізі арқылы ... ... ... ... ... ... Шыңғыс хан өз ұлы Төлемен 1221 ж Бұхараға келеді. Мұхаммед
өз қамалын тастап, оңтүстікке ... Осы ... ... хан Самарқандқа
аттанады. Бұл қамал берік болғанмен Шыңғыс хан өз әскерлерін қаладан ... енді ... ... ... соң ... әскери айласы мен кейін қарай
қашады, сол кезде ол қашқан екен деп қуған ... ... ... ... 1220 ж ... ... Шыңғыс хан Сырданияның бойымен Хорезмге ... ... ... ... әскери күшінің аз екендігін естіп, Жебе мен
Сүбедей, Тоғышар бастаған үш түмен ... ... ... хан Самарқандты
алған кезде Мұхаммед Нишапурға шегінеді. Мұхаммед әскер ... ... ... ... жоспарын жасау үшін ... ... ... жеткенін естіп ол қорқып соғыссыз
Иранға шегінеді. Ал ... ... ... ... келіп халқын
бағындырып Нишапураға аттанады. Мұхаммед Нишапураға ... ... ... қол ... ... бірақ Рей тауының қоршалғанын ... ... ... ... ... Мұхаммед моңғолдықтардың қоршауында
қалғанын естіп, Каспий теңізіндегі бір аралды паналап 1221 ж қайтыс болады.
Мұхаммед сұлтан өлген соң оның үш ұлы ... ... ... Хорезге
келіп 70 000 әскер жинайды. Бұл кезде Шыңғыс хан ... ... ... ... еді. Ол ... ... Хорезмде күш жинап жатқанын
естіп балалары Жошы, Шағатай, ... ... ... ... ... ... одан Закавказьеге келіп Грузиндермен шайқасады.
Грузиндіктер өз ... ... ... ... ... Грузиндіктерді бағындыран моңғолдықтар тау халықтарын баса
отырып ... ... ... ... Кавказ жазықтығына шығады. Жебе мен
Сүбедей Терек саласына енген кезде Қыпшақ ... ... ... ... моңғолдықтарды жеке талқандайды. Олар орыс ... ... қуа ... ... ... ... ... Жол-жөнекей олар
Қырым түбегіндегі Суадк камалын ... ... ... ... Орал ... ... келеді.
Әскер көсемдері өз жұмыстарын Ресейдің оңтүстігіндегі елдерді толық
бағындырып, хан тапсырмасын орындап, Орта Азияға Каспийдің солтүстігін ... ... ... Кам ... ... ... өзенінен өтіп кейін
қайтады. Орыс жерінің оңтүстігінен жорық кезінде Шыңғыс ханның жорығы баяу
жүреді.
Хорезмдегі ... ... ... ... ... ... кетеді. Оған қарсы Шиги-Құтықты жібереді. Бірақ Шыңғыс хан бұл
кезде жаңа соғысқа даярланады.
1221 ж Шыңғыс хан Үнді ... ... ... соғыс жүргізеді. Шыңғыс
хан әдісі бойынша Жалел-ад-диннің сол қанатын ... ... ... жаудан суға секіріп, өзенді кешіп өтіп 4 мың ... ... Енді ... моңғол жеріне оралуы өте қиын болды.
1223 ж Сыр-Дарья өзені бойында Құрылтай ... ... ... ... ... ... ... алтын тағына отырады. Құрылтайға
оңтүстік даласына оралған Үгедей келіп, әкесіне өз жорығы ... ... ... ... өз ... ... жаулап алуды тапсырады.
Шыңғыс хан Қарақорымға 1225 ж қайта оралып түседі. ... Азия ... ... пен ... жел ... Бұл жерде әсіресе жорықтың бірінші
кешеніндегі жетістіктері ... ... ... қолбасшы ретінде, әскери
өнердің иесі ретінде көрсетеді.
Хорезм империясын талқандағаннан кейін Шыңғыс хан өз ... 1225 ... ... ... ... ... ... ол жорыққа шығады. Бұл
соғысқа сылтау болған ... ... ... ... ... ... сұрайды. Танғұт патшасы көмектесуден бас тартады.
1226 ж осыны сылтау еткен Шыңғыс хан Танғұт жеріне кіре ... ... ... ... ... ол ... астанасы
Нинсяны алып, ғұндарды бағындыруға кіріседі.
1227 ж Цын-джеу қаласын алып 1226-1227 жыл қыс айында аңға ... ... ... ... ... алады. Оның денсаулығы содан
нашарлай береді.
Шыңғыс хан 1227 ж Цзынь императорынан бейбітшілікті сақтау туралы ... ... ... ... олар бір ... соң ... ... елші
жібереді. Шыңғыс хан қатты ауырып өлім аузында ... да ... ... ... елін ... ... нұсқау береді: Егер мен өлсем
«Танғұттықтар» толық берілмейіншк ... ... ... ... ... ... ... бәрін бірлікие, тіл табысып, елді билеңдер,
менің орынма Үгедей отырсын дейді. ... ... ... ... ... хан 1227 жылы август айында 66 жасында қайтыс болады. Оның денесін
жасырын ... ... ... ... Қалдан тауына жерлеген35. Ханның
жатқан жерін ешкім кейін білмеу үшін бұрынғы салт ... ол ... ... ... хан өзінің өлерінің алдында өзінің үш ұлын жинап, бүкіл әлемді,
Ұлы Қытай жерін ... ... ... ... ... бағындыру
үшін Цзинь империясының армиясының негізгі күші ... ... ... ... қоршалған Түнқуан бекінісінде тұтқиылдан шабуыл жасау ... ... ... ... ала ... Сун патшалығынан біздің әскерді территориясынан өткізуге ... онда ... ... ... Сун және ... ... ... Ол үшін біз әскерімізді Танг-тенг арқылы Цзинь империясының Оңтүстік
астанасы Бянь-ляньды ... ... Сол ... Цзин патшалыы Түнқуандағы
әскерін алып бізге қарсы шыққанда біз маршпен ол жерді ... ... - деп ... хан өлген соң екі жылға дейін мемлекетті уақытша монархия
биледі. 1229 ж ... ... кіші ұлы ... ... әр ... мемлекет
мемлекет мәселесін шешу және мемлекет басына ... ... үшін ... ... Құрылтай жиналыының шешімі бойынша Шыңғыс ханның өсиетімен Үгедей
мемлекет ... ... Ол енді ... ... ... ... ... көшеді.
Ұлан тайғыр территорияны алған соң Шыңғыс хан өзінің көзінің тірісінде-
ақ ұлдарының арасына ол жерлерді еншілікке бөліп берген болатын. Кең ... төрт ... ... еді.
Орта Азияны жаулап алып негізгі күшімен Ертіс бойына оралған Шыңғыс
хан Жебе мен Сүбедейдің ... ... ... Иран мен ... ... жібереді.
Солтүстік Иранда жеңіке жеткен моңғол әскерлері Әзірбайджанға басып
кіріп, ары қарай ... ... ... ... Бұдан соң
Жебе мен Сүбедейдің әскерлері Дербенд маңынан Солтүстік Дағыстанды ... ... ... тау бектеріндегі жазыққа баып кіріп, мұнда көшіп
қоны ... ... ... мен ... ... ж Жебе мен ... отыз ... отряды Шығыс Европаға барлау
жасау жорығына аттанып, оңтүстіктен Закавказье арқылы ... ... Еділ мен ... арасында көшіп-қонып жүрген қыпшақтар ордасының бірін
күл-талқан етеді, аманқалғандары Днепрдің арғы бетіне өтіп кетеді. Днепрдің
төменгі сағасының батыс ... ... ... ... андары орыс
княздықтарынан көмек сұрайды. Орыстар Киевте жиналған бас ... ... ... ... ... олар ... болмайды. Бұл
қыпшақтермен қарсы моңғол ... ... ... ... ... ақырғы бас қосулары еді. Алайда сол кездегі Русьтің
ең күшті князы Юрий ... ... ... ... ... ... қалады.
1223 ж мамырдың 31 інде Қалқа өзеніне таяу ... ... ... ... ... ... кездеседі. Бірыңғай
басшылықтың болмауы, қимылдың дұрыс үйлестірілмеуі және князьдардың ұрыс
үстінде де ... ... орыс ... мен ... жеңілуіне
ебепші болады. Қалқаның жағасынан Руське орыс әскерлерінің оннан бір бөлігі
ғана оралады37. Русь ... ... ауыр ... ... болған жоқ еді.
Халық бұл ханды қырғын туралы естеліктерді бұған дейін ... ... ... ... батырлардың қаза табуы туралы жазылған аңыз-
жырлар, хикаялар арқылы сақтап қалды.
Моңғолдар орыс ... ... ... ... ... ... ... Руське ары қарай іштеп кіруге батылы бармайды. Шыңғыс ханның
негізгі ... ... үшін ... ... ... Сүбедей жол-жөнекей
Еділ Булгариясының жеріне соға кетпек болады. Бірақ бұл ... ... ... ... ... қарсы алады, олардың тегеурінінің
жоғары екендігін көрген олар бастарын сауғалауға тура ... ... ... ... ... қыпшақтар мен Русьтің қорғаныс күшінің
қандай екенін бақылау болатын, оны олар ... хан ... ... ... әр ... ... жұрт»
деп аталатын жерлерді бөліп береді. Оның балаларына үйлестіріп ... ... ... Оның ... ... берген жерлерді ұлыс
немесе енші деп атады. Осы енші етіп берілген жерлердің ... ... өз ... жас ... сай ... ... Ең кіші ұлы
Толы /Тұлұқ/ ... ... ата ... яғни ... ... ... тұрақты әскеріндегі 129 мың адамның 101 мыңына ие ... ... ... ... ... ... жер аумағы үлкен
ұлдарына тиді, олардың ... ... ... тек 4 ... ғана ... ... ... биік көк таудың етегіндегі іле өзені
жазығындағы жер ... Сол ... ... ... қыстағын салғызды,
Қысты Шағатай үнемі іле өзенінің жағасында өткізді. Шағатай және ... ... ... ... ... Ертістен батысқа қарайғы, Хорезмнен
Саксин мен Бұлғар жеріне дейінгі, яғни моңғолдар атының тұяғы ... ... ... ... үлкен ұлы Жошы ұлысына кетті39. Шыңғыс ханның ... ... ... ... ... ... ... еді. Бұлардың
еншіге алған жерлерінің нақты шекарасы белгііздей болып жүр. Үш ханзада өз
еншілерін құрайтын ... ... ... ... бас ... ... бас жүріп ол жерлерде өз биліктерін іске асырды.
Еншіге тиген жерлер ... тек ... ... ғана ... ... ... ... қалпын сақтауға тиісті еді, ... ... ... ... ... ... ... кеңдігі, көбінің
орталықтан алыстығы биліктің тек жергілікті жерлерде ғана іске асуына ... ... ... династиялық басқарудың қарауында үлкен әскери күші
болды. Олар өз династиялық ұлыстықтарын дербес ... өз ... ... ... ... ... Империяға тәуелсіз мемлекет құру
әрекетін алғаш рет Жошы ашық ... оның арты бала мен ... ... ... ... ... ... ХІҮ ғасыр басында Рашид-ад-диннің «Жылнамалар жинағында» атап
көрсетілді: «Шыңғыс-хан – деп жазды ол, - ... ... ... ... ... ... ... және осы өлкенің басқа облыстарын өзіне
бағындыруға бұйырды. Жошы ... бұл ... ... Сол кезде
Шыңғыс-хан қатты ашуланып, ұлын өз ... ... ... ... ауру екенін, Монғолияға бара алммайтындығын айтып жазып жібереді.
Дәл осы кезде империяның ... ... ... ... тайпасынан шыққан
бір монғол бір тауда Жошыны аңшылықта ... ... ... Оны естігін
Шыңғыс-ханда ашу оты тұтатанады, оған Жошы қарсы шығады. Балам ... ... ... ... Жошыға қарсы Шағатай мен Үгедейді өз
әскерлерімен аттандырып өзі де ... ... ... ... осы ... ... туралы қайғылы хабар келеді!»[31].
Рашид-ад-динде Жошының өлген күні көрсетілмейді, ол әкесінің ... ай ... яғни 1227 жылы ... ... ... ... деректер бойынша Жошы Жоғарғы Ертісте жерленген. Оның 40 ұлы
болған, олардың сансыз көп немересі дүниеге ... ... ... ... 14 ... аты төмендегі атпен берілген:
бірінші – ... ...... ...... төртінші – Беркечар,
бесінші – Шибан, ...... ...... сегізінші – Чилакун,
тоғызыншы – Шинткур, оныншы ұлы – ... он ... ұлы – ... ...... он үшінші – Токе Темір, он төртінші – Шинкугум.
Жошы өлгеннен кейін онын барлық ұлдарының ішінен екінші ұлы ... ... ... ... ... ретінде танып, мойындады.
Сұны Шығыс-хан бекітті. ҮІІІ-ХІҮ ғасырда бекітілген дерек бойынша ... ... ... ... Мысалы, Әбілғазы ол туралы екі әңгіме
келтірді: бірінші әңгіме бойынша, Жошы ... ... ... ... ... ... ... күндер аяқталған соң, ол өзінің кіші ұлы інісі
Отчингинге былай деген: «Дешті қыпшаққа ... Жошы ... ... ұлы
Батый ханды (лақап аты – Сайн хан) ... ... ... Өз ... ... ... келе жатқанын білген Батый оны күтіп
алуға өзінің ұлдары мен інілерін жібереді де, ... өзі де оны ... ... ... мәртебелі қопақпен олар кездесіп, барлық дәстүрлі
рәсімдер ... сен үш ... ... ... ... әке тағына
отырғызды. Тәж кигізу кұрметіне үлкен той жасалады. Осы ... ... ... ... ... ... ... келді.
Ал екінші әңгіме өте қысқа. Онда Жошы ауырып өлген кезде, Шыңғыс ... ... ... өз ордасына Сайн хан деген лақап атқа ие болған немересі
Батыйды шақырып алып, былай ... Сайн хан жаңа ... үшін ... жинаған
кезде Шыңғыс хан көз жұмады. Дешті қыпшақтағы жоғарғы биліктен Батыйға
берілуі туралы осы ... ... ХҮІ ... ... ... хажы ... ... «Жошы өлгенде, өзінің үлкен ағасы – Орда мен
інісі Батый арасында кім ... ұлыс ... ... ... дау туады.
Әрқайсысы тақты басқаға бермекші де болады. ... ... ... шешу үшін
бір шешеден туған 17 ұл – барлығы бірге Шыңғыс ханға аттанады. «Ұлы» ата
ханзадаларды ... ... үш ... ... хан үшін ... ... Ақ
Орда, Ежен үшін күміс бесағалы Көк Орда, Шибан үшін ... ... ... ... Ал ... ... арғы атасы Төке-Темірге енші тимеді.
Осылайша Шыңғыс хан Батыйды ... ... ... көріп, Жошының
мұрагері жөніндегі дау түпкілікті шешіледі.
Батыйға оның аға-інілері барлығы бағынды, ... ... бас ... Батый мемлекеті тарихта Алтын Орда деген атпен белгілі. ... ... Еділ ... ... ... ... ... құрған
империядағы мемлекеттік құқық ... ... ... қағида бойынша
империя өзінің рулық мұрасы сияқты бірге ... ... ... жер мен ... хан ... ... деп саналады. Мемлекеттік басқарудағы бұл
ерекшелікті кезінде парсы ... ... өзі де (1283 жылы ... ... ... ... еді: «сырттай қарағанда басқару жүйесі мен
бүкіл ел хан ... бір ... ... ... тәрізді, шындығында
әкесінің барлық ұрпақтары мен ағалары көгалдық байлық пен ... ... ... ... ... ... түсінікке сәйкес хан үйнінің әрбір ересек өкілі
белгілі бір мөлшердегі тайпа мен туға ие ... ... олар ... ... белгілі бір үлестер алды. Мұнымен ... ... ... ... бір мөлшердегі қолөнершілерге және империяның жалпы жер аумағының
өз шаруашылығын жүргізу үшін белгілі бір ... ие ... ... бар ... ... ... өзінің сарайы мен әскерін жабдықтау үшін пайдаланылды.
Алтын Орда мемлекеттеріндегі Жошы ұрпақтарының енші бөлу ... ... ... сипатталады. Оған қарап ол кездеде Шыңғыс ханның
негізгі дәстүрін әлі де толық сақтағанын көре аламыз. ... келе онда ... ... Олар осы өз ... ... ... ... тұруға
тиісті болды. Оны жинайтын ерекше отрядтары басқақтар болды, егер уақытында
олар алымды төлеп тұрса оған ... ... ... ... ... ал ... бермейтін жағдайда Шыңғыс-ханның әскерлері
ол жерлерді талқандап кетіп отырды.
Жаулап алу жорықтарынан нәтижесінде Шыңғыс-хан ... ... ... ... оның ... енетін үш үлкен ұлыс қалыптасты. Олар
біраз уақыт монғолдардың Қарақорымдағы ұлы ханына ... ... ... ... ... ... кетті. Шыңғыс хан құрған Монғол
империясының құрамындағы батыс үш ұлыстың бөлінуі оның ыдырай ... ... ... ... ... ... ... басқару жүйесінде
ешқандай өзгерістер енгізген де жоқ, ел басқару, алым-салық жинау ісіне
жергілікті феодал – ... мен ... ... ... ... хан өзі ... ... тайпалардағы жергілікті халықтың
тұрмыс, салт-санасына қысым жасамады»43.
Монғол үкіметіне өз ... ... ... ... берген
Қытайдағы, Орта Азиядағы, Ирандағы және Половоцк даласындағы сәтті соғыстар
елді экономикалық ... ... ... ... Өйткені соншалықты
шалғай қашықтық және қатынас құралдарының нашарлығы жайында оларға тапқан
олжаларын үйлеріне ... өте қиын ... ... ... ... ... жол – ... құрылды. Ал мұнда матаға және малға деген
мұқтаждық арта түсті. Сондықтан Шынғысхан өздеріне жақын жатқан ... ... да бір ... ... ... де желеу ерте мұндай
мұндай жайтты оған танғұт патшасын өзі ... ... Ол ... ... Шыңғысхан жеңіліске ұшырайды, деп ойлайды да Хорезмге ... ... ... ... ... ... бас тартты.1211 жылғы келісім
бойынша ол Шыңғысханға былай да ... ... ... еді. ... ... ... өзінің бостандығын қан төгіссіз қайтып аламыз деп ойлады.1225
жылдың басында Орта Азиялық жорығын аяқтаған ... ... ... ... ... жасап, Эцзин – ай қаласын (Хара ... ... ... орын) қоршап алады. Сол ... ... 1227 жылы ... ... ... ... болады, бірақ нояндар
ханның ханның дүние салғанын жасырып, қаланы беруге мәжбүр ... ... ... ... ... Мұнан көп малды, әсіресе түйелерді ... ... ... киліктірген экономикалық дағдарыстан құтқырып
қалады. Бұл соңғы жеңіс Монғол жеңіс Монғол империясының Орта Азияда толық
үстемдік ... ... ... еді. ... бұл ... ... бірде –
бір бақталасы қалмағанды. Бір кездері монғолдар ... ... ... еді, елді жансыз шөл далаға айналдырып жіберген деп еептелген
болатын. Алайда П.К.Козловтың Харо – ... ... ... ... ... деген атпен атайтын Эцзин – ай қаласы қытайлар басып алып,
жермен – жексен еткен 1372 жылға дейін өмір ... ... ... ... ... ... құрылтайда бағындырылған
Солтүстік Қытайдың халқын қайту керек деген мәселе көтерілді. Себебі оның
халқы ... ... ... ... мен ... ... бандалар құра бастаған еді және одан ... ... ... ... ... басшылары барлық қытайларды қырып тастап, олардың
жерлерін жайылымдарға айландыру керек деген ұсыныс жасады. Ал Елюй ... ... ... ... ... Қолындағы есеп – қисаптармен ол егер бұл
халықтың өмір өмір сүріп жұмыс ... ... ... ... ...... ... алуға болатынын дәлелдеп берді. Ақша қызықтырды, сөйтіп
қытай халқы оның аяушылығына бөленді.
Шыңғысхан жан – ... ... Оның ... өмір жолына орыс
зертеушілер Бартольд, Гумилев, Ян, батыс ғалымдары Марке Поле, ... ... Чан ... Гама ... ... К.Маркс, Ф.Энгельс,
В.Щуплер, монғолдар Лувсандайзан, Сайшал, Нацандорж, Сухэ – Батор, қазақтар
Шоқан, Абай, Э.Марғұлан, М.Қозыбаев, француз ... ... ... т.б. ... ... Шыңғысханды тек қана қаныпезер ретінде немесе
болжағыш әулие ретінде ғана бағаламай, оған жан – ... әділ баға ... ... ... ... жүргізгеніне қарамастан оның Орталық
Азиядағы көшпелі тайпаларды біріктіріп, бір орталықтан ... ... ... ... керейлердің мыңдық құрылымдарын
қолданып, жетілдіргені соғыс ... ... ... ... хан ... ... «Шешендер кеңесі!», «Ұлы құрылтайды ... ... Ол ... байлығына емес, талантына қарап
баға берген, мәселен тұтқынға түскен ... ... ... бас ... ... ... бас ... болған. Оның тұсында тоғыз уәзірдің кеңесі
құрылған мемлекет ауқымын төрт ... ... ... ... ... ... ... деген құжатты бекіткен, оның 36 бабының 13-і ... өлім ... ... 1223 жылы тарихшы Чан – Чунь Шыңғысханның
нұсқаумен «Алтын шежірені», 1230 жылы Шегетай «Құпия ... ... 1240 жылы ... ... ... осы ... сүйене отырып
Шыңғысханмен оның ұрпақтарының жорықтары жайлы кеңінен зерттеуге ... яғни ... ... да ... ... ... мен ... қанішер болса, балалары Жошы, Төлей, Құбылай, сондай-ақ
Бабыр өз замандарының беделді саяси қайраткерлері ... ... ... тұңғыш тарихшылар академиясын құрған, әлемдік ... ... ... ... ақша ... ... ... почта қатынасын
орнатқан45.
Қорытынды
Барлық айтылған оқиғаларға қарағанда «монғол» халқының тарихы ... ... жоқ. ... оның ... бір ... ... ... емес.
Әйткенмен Европа ғалымдарының айтуы бойынша соғыста мәдениет ... ... ... ... ... ... Азия мен ... жерінің
бестен төрт бөлігіне ие болды. Әр-бір мәдениетке сипаттама ... ... бар, ... Грек ...... ... мақсаты – даналық, Рим
мәдениеті заң мәдениеті, мақсаты – ... ... ... ... ... мәдениеті, мақсаты – дінді уағыздау. Монғол көшпелі мәдениеті –
әскери мәдениет, ... - ... ... ... Батыс мәдениеті –
материалдық мәдениет, мақсаты қор жинау.
Монғол әскери ... ... ... өз ... ... ... орынға ие
болды.
Шыңғысханның өзі, әскери басы – Жебе-ноян, Субедей батыр тарихшылардың
баға беруі бойынша ... ... ... ... ... ... ... билігін Ресей Ш-Иоан кезіндегі Дмитрий Донской
бастаған Кулиова даласындағы ... ... ... ... ... бастаған
қалың қолды жеңген орыс князьдері Алтын Ордадан тәуелсіздік алды. Бірақ
мұнымен Монғол империясы ... ... ... Себебі, ХҮІ-ғасырда Иван ІҮ-
Грозный-Казан-Астраханьдағы Монғол иеліктерін басып алды, бұл Алтын Орданың
кейін ыдырауына алып ... ... ... Патша еркін билеп, «Ұлы патшалыққа
ие болды»46.
Осындай хронологиялық ... бере ... ... ... соң ... – Иван ІҮ ... патшалығы құрылып, ал шығыста үш
үлкен ... ... сун және ... патшалығы құрылды. Бұл Ресей
империясы ақырында 1917 жылы ... ... ... ... ... ... отырып, Шңығысханды, ол құрған империяны қазақ хандығы
деп атап жүр. Оған ... ... ... ... ... ... мақаласында былай жазылған: «Шыңғысхан мемлекетінің құрылуының 1206
жылдан басаталады. Барлық шғармалары Шыңғысханның азан шақырып ... ... ... ... Темучин деп аталып жүр. Өйткені мұның бәрі Қытай
дерегіне сүйенгенліктен. Бірақ оның авторлары Қытай тілінде «р» ... ... ... ... ... Ұлы ... атағының оның шыққан
тайпасы қиятты есептемей, қият ішіндегі ру «бержігітті» бержигит – деп атап
жүр47. Шыңғысхан ... ... ... ... бар, соның бірі
«хасатт хаирхан улу», қазақшасы ... ... ... ... ... сөзі ... ... Қытай тілінен монғол тіліне аударылған
«Құпия шежіреде» «хасат ... ... ... бар. Ол ... ... ... ... туылғаннан бастап ... ... ақыл және ... ақмиеттеріне қарамастан, сұлтан деген
атаққа ие болды. Сонымен қатар осы әлеуметтік топ ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... құқықтарға да ие болды. Хандық таққа ие ... ... ғана ... ... билеу құқығы шыққан тегінін
күштілігіне, өздеріне тән артықшылықтарына айналып бара ... ... ... және ... ... ... сақтады.
Шыңғыстықтардың қалыптасқан құқығын жоймады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Аманжолов К., К. Рахметов. Түркі ... ... ... 1997
ж.
2. Асфендияров С.Д. История Казахстана. Т. 1. М., 1936.
3. Ә. Әбдікімұлы. Қазақстан тарихы. Алматы, 1997.
4. Әбдірахманов Х.А., Тулекова М.К. ... елі: ... ... ... Бартольд В.В. «Образование империи Чингисхана», С-Петербург, 1896.
6. Бартольд В.В. Монғол шапқыншылығы дәуіріндегі Түркістан. СПб. ... ... В.В. ... үрім-бұтағы-християндары туралы, мәселеге,
Танымалы шығармалары, П., М., 1964.
8. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху ... ... М. ... ... В.В. ... ... по истории Хорезма. Ташкент, 1941.
10. Бартольд В.В. Путешествие ... ... ... ... Б. ... құпия шежіресі. Б-Өлгей, 1922.
12. Валдимирцов Б.Я. Монғолдардың қоғамдық құрылысы. Л., 1934.
13. Валдимирцов Б.Я. Чингис-ханг. С-Петербург, 1922.
14. Вернадский Г.В. «Монгольсие иго в ... ... ... ... Ч.Ч. Соб. соч. Т.1-2. ... ... ... Мы. 1926.
17. Галстян А.Г. Монғолдар жөніндегі армиян жазба материалдары. М.,
1962.
18. Греков Б.Д. Алтын Орда және оның ... М.Л. ... ... Г.Е. ... ... саяхатты суреттеу. М., 1948.
20. Гумелев Л.Н. ХІІІ ғасыр монғолдары және «Игорь полкі туралы сөз»,
«Географиялық қоғамның этнография ... ... ... Л.,
1966.
21. Иванин М.И. «О военном искусстве и завоеваниях ... ... ... при ... и Тамирлане». С-Петербург, 1975.
22. Кезин С.А. Құпия шежіре. М-Л., 1941.
23. Кычанов Е.И. ... ... ... ... мир». М., 1973.
24. Қожыбаев М. Ата тарихы туралы сыр «Егемен Қазақстан, 1993, ... ... Е.А. ... ... ... В.А. ... ... Лекций.
27. Карольд Лэм. Чингис-хан, Лондон – 1928.
28. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. ... ... ... ... ... ... В.И. ... и русь. М.-Л., 1940.
30. Утемии Хаджи. Чингиз-наме. Алматы, 1992.
31. Низам-ад-дин Шами, Зафар-наме. в кн: В.Г. Тезенгаузен в ... ... к ... ... ... Т. 2. М-Л., 1941.
32. Эренжан Хара-Даван. Чингис-хан как полководец и его населения.
Алматы, 1992.
Мерзімді басылымдар:
1. Егемен Қазақстан, 1993, ... Н. ... Мы ... степи. «Казахстанская правда». 1992, 29
сентябрь.
3. Егемен Қазақтан 1993, ... ... ... ... 1995, № ... Изв. НАН Республики Казахстан., серия общественных наук. 1993, № 1.
6. Мсыль, № 1., 1994.
7. ... ... 1946, № ... ... К. Рахметов К. Түркі халықтарының тарихы. Алматы, 1997., 3,
15,19, 25 ... ... ... ... 3-томдық, С. Петербург. 1868
[3] Б. Букатулы., М. Султанұлы «Моңғолдың ... ... Б. – ... ... ... ... ад-дин. «История монголов» Пер. Н.Н. Березина. С-П., 1888
[5] М. И. Иванин. ... ... и ... ... и ... ... при ... и Тамерлане» С-П. 1875
[6] К.Д.Оссон «История Монголов» В трех ... ... ... ... ... хан – ... и его ... Кара – Даван.
Алматы, 1992
[8] Владимирцов «Общественный строй монголов» Л., 1934.
[9] Д.ч. Г.Е.А. Краузе ... ... не ... ... ... Лэм. «Чингиз хан» Лондон, 1928
[11] Берекет Керібаев. ... ... ... 1993 ж, 54-58 бб/
[12] Қара-Даван. Эренжан. «Чингиз – хан как ... и его ... 1929, 15-17 ... ... Е.И. «Жизнь Темучжина думавшего покорить мир», М., 1973. 13-15
бб.
[14] Рашиден. «Жамих – ат - тауарих». Т.1.2 – ... 144 б, ... ... ... 146 ... Б. Бұқатұлы. «Моңғолдың құпия шежіресі». Баян – Олгей. 1979 ж., 96 –шы
тарау, М. ... ... ... ... ... Б-Олгей, 1979ж, 20-22 бб.
М.Сұлтаналиұлы.
[18] Рашидин. «Жамих-ат-тауарих». Т.1.2-бөлім, 167-187 бб. ... ... ... «Жаханды жаулап алушының тарихы». Қазан баспасы, 38-40 бб.
[20] К.Д. Оссон. «История монголов» Иркутск, 1937. Т.1.4147 бб.
[21] Қара ... ... ... как ... и его ... 1992. 177-183 ... Қара-Даван. Эренжан. «Чингис-хан как полководец и его наследия».
Алмат, 1992, 179 б.
[23] Хара-Даван. ... ... как ... и его ... 1992, 180-бет.
[24] М.И. Иванин. «Законы и военная учреждения при Чингис-хане» Санк-
Петербург, 1875 ж. 30-32 бб.
[25] ... ... ... как ... и его ... ... 185-188 ... К.Д. Оссон. «Истрия монголов». Т.1. Иркутск, 1937, 217-219 бб.
[27] М.И. Иванин «О военном искусстве ...... при ... 1875, 36 б.
[28] Хара-Даван Эренжан «Чингис – хан как полководец и его ... 1992, 90-95 ... М.И. ... «О ... ... и завоевания монгола – татар и
средне Азиатский народов при Чингис-хане» С-Петербург, 1875, 25-47 бб.
[30] Рашиден. «Жамих-ат-тауарих», 1-Т. 2-бөлім. Баку. ... М.И. ... «О ... ... и ... монгол-татар и Средне-
азиатских народов при Чингис-хане» С.-Петербург, 35-47 бб.
32 Рашиден. «Жамих-ат-тауарих», 1 – том, 2 бөлім, 185 б. Баку 1957 .
33 ... ... ... ... ... 1-Т. М. 1963, 64-65 ... В.В.Бортольд «Моңғол үстемдігі дәуіріндегі Түркістан»Т.1. М. 63 479-480
бб.
35 Хара Даван Эренжан. ... хан как ... и его ... ... 170-172 ... Хара ... ... «Чингис хан как полководец и его наследия». Алматы.
1992. 170-172 бб.
37 К. ... К. ... ... ... ... ... 1997. 13-
14 бб.
38 Баррольд В.В. Соч. Т.5.М.,1968, С:133.
39 Баррольд В.В. Соч. ... ... ... Түрік шежіресі. Алматы «Ана тілі», 1992, 113-бет.
41 Сонда.
42 Джувани ... ... 1-т. ... ... Мынжан «Қазақтың қысқаша тарихы», Алматы, 1992, 198-200 ... ... ... ... ... ... 10 – бет.
45 Ә. Әбдікәмілұлы. Қазақстан тарихы, Алматы, 1997, ... Лев ... Қиял ... ... ... 1992, 194-200 беттер.
47 Қалибек Данияров «Қазақ мемлекетінің тарихы туралы».
48 Қазақ тарихы журналы, 1995 жыл, № 6.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Монғол испериясының құрылуы5 бет
Шыңғыс хан және оның жаулаушылық саясаты31 бет
Шыңғыс Хан империясының заңдары, құрылымы мен ұйымдастыру принциптері27 бет
Юань империясының әлеуметтік жағдайы59 бет
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақстан Монғол империясының құрамында12 бет
"Алтын орда."6 бет
Алтын орда туралы3 бет
Араб халифатындағы феодалдық қатынастардың қалыптасуы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь