Ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айырудың құқықтық және әлеуметтік салдары

М А З М Ұ Н Ы
Кіріспе

Тарау І. Бас бостандығынан айыру жазасының құқықтық табиғаты оның тағайындалуы мен атқарылуының өзіндік ерекшеліктері
1. 1. Қылмыстық жаза ұғымы және бас бостандығынан айыру жазасының тағайындалуының құқықтық негіздері
1. 2. Бас бостандығынан айыру жазасының атқарылуының ерекшеліктері мен заңнамалық негіздері

Тарау ІІ. Ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айырудың құқықтық және әлеуметтік салдары
2. 1. Ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айырудың түсінігі
2. 2. Ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айырудың құқықтық және әлеуметтік салдары
        
        М А З М Ұ Н Ы
Кіріспе.....................................................................
.................................
Тарау І. Бас бостандығынан айыру жазасының құқықтық табиғаты оның
тағайындалуы мен атқарылуының өзіндік ерекшеліктері.......................
1. 1. ... жаза ... және бас ... ... ... ... 2. Бас ... айыру жазасының атқарылуының ерекшеліктері мен
заңнамалық
негіздері.................................................................
................
Тарау ІІ. Ұзақ ... бас ... ... ... және
әлеуметтік
салдары.....................................................................
.............................
2. 1. Ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айырудың
түсінігі..................
2. 2. Ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айырудың құқықтық және
әлеуметтік
салдары...................................................................
......................
К І Р І С П ... ... және ... ... құқық ғылымының одан әрі дамуы
көптеген құбылыстарға деген біздің көзқарастарымыздың өзгеруіне ... ... ... ... ... ... ... бір
тәсіл деген ұғым да қазіргі күн тұрғысынан алғанда ... ... ... ... «Кез ... ... ... жазалау
қылмыстылықпен күрестегі қажетті, бірақ ең басты ... ... ... ... атап ... Е. ... ... толықтай қосылу керек ... орай ... сот ... ұзақ ... ... бостандығынан айыру түріндегі жазаны қолдануды негізгі бағыт ретінде
ұстанып келгендігі рас. Бас бостандығынан айыру ... ... ... мақсаттарға қол жеткізудегі тиімділігінің әлі де болса жеткіліксіз
екендігі анық. Осы ... ... ... ... ... пайда болады,
атап айтқанда, тәрбиелік ықпал ету шараларының кез келген ... ... ... ... ... ... өмір салты ретінде
ұстанатын адамдар санаты қалыптасады және де олар қоғам үшін ... ... ... бас ... ... жазасына
тиімділіктен гөрі мәжүбірлі құбылыс ретінде көзқарас білдіреді [119, 25-
27.].
Осы тұрғыдан алғанда ұзақ ... бас ... ... ... ... ... ... болады. Жазаның
тиімділігінің негізіне оның жалпы және жеке ... ... ... ... ... және ... құралдары ретіндегі мүмкіндігін
жатқызуға болады [120, 59.].
Қылмыстық-атқару ... ... ... және ... ... ... ... изоляторлары және арнайы есепке алу саласы
бойынша ... 2007 ... 9 ... ... ... бойынша біздің
елімізде 75 түзеу мекемесі және 18 тергеу изоляторы ... ... ... 01 ... есеп ... ... мекемелерінде 47082 сотталған
жазасын өтеген, оның ішінде жалпы режимда – 16580; қатаң режимде – ... ... – 3274; ... ... – 3857; емдеу мекемесінде – 4423;
тәрбие колониясында – 427; түрмеде – 185 адам ... ... ... ... қамауда болған. Әртүрлі режимдердегі түзеу ... 47082 ... ... жеке ... куәландыратын құжаты болмаған,
оның ішінде 500-і шетел азаматтары, 111-і азаматтығы жоқ ... ... ... аумағында орналасқан түзеу мекемелерінде аталған мерзім
ішінде барлығы 2391 адам адам ұсталған. Оның ішінде ГМ -172/8 ( ... 251; ГМ – 172/1 ... ... 1650; ГМ – 172/10 ... ... 632; ... изоляторында – 109 адам ... ... ... ... бас ... ... орындарында
жазасын өтеп жүргендердің жалпы санының 38% қатаң режимдегі ... ... анық ... ... ... ... болсақ, барлық 2391 адамның 1650-і, яғни 68% қатаң режимдегі түзеу
колониясында жазасын өтеп жатқандар болып табылады.
Соңғы ... ... көз ... ... еліміздегі
криминогендік жағдайдың біршама тұрақтанғандығын анық ... ... ... ... ... қарқындылығындағы жағымсыз
өзгерістерге байланысты жалпы жағдай әзірге өте күрделі күйінде қалып отыр.
Сонымен ... ... ... аймақтарындағы қылмыстылықтың деңгейі де
әркелкі болып табылады. Сөзіміз дәлелді болуы үшін тағы да ... ... ... ... ... 2007 жылы 2006 жылмен
салыстырғанда қылмыстың жалпы саны 9,3%-ға төмендегенімен аса ... саны 2007 жылы 28-ге ... яғни 0,7% өсім ... ... мен ... есепке алу комитетінің Маңғыстау
облысы бойынша ... ... ... деректерге қарағанда Маңғыстау облысы бойынша 2001 жылы 3011
қылмыс, 2002 жылы 2664 ... 2003 жылы 2374 ... 2004 жылы ... 2005 жылы 2842 ... 2006 жылы 3071 ... 2007 жылы 2749
тіркелгендігін байқауға болады. Маңғыстау облысы бойынша ... бес жыл ... яғни ... ... аралығында төмендегендігі
байқалғандығымен бұл көрсеткіш 2004 жылдан бастап қылмыс деңгейінің
өскендігін анық ... ... ... ... 2001 жылы 79,9%,
2002 жылы 80,2%, 2003 жылы 80,2%, 2004 жылы 77,9%, 2005 жылы 75,6%, ... 63,9%, ... Осы ... ... ... облысында тіркелген
ауыр және аса ауыр қылмыстардың саны 10,41%, артқан ... 2005 жылы ... ... саны 663-ті ... ол ... 2006 жылы 732-ні ... олардың 202-сі оның ішінде 4 ... адам ... ... қалған. Тіркелген қылмыстардың жалпы санының қатарында ауыр ... ауыр ... ... ... Бір ... ... облысында
2007 жылы 2006 жылмен салыстырғандағыдан 322 қылмыс ... кем ... ... ... ... ... ... аса ауыр
қылмыстардың тіркелуі 18-ге артып, яғни 20,2% -ға өскен [2, 5.].
Қазақстан Республикасы Бас ... ... ... және ... есепке алу комитетінің ресми сайтында жарияланған
мәліметтерге қарағанда еліміздің батыс өңіріндегі қылмыстылықтың көрсеткіші
жалпы алғанда ... ... ... ... 2006 жылы 3650, 2007 жылы 3634 ... ... яғни 0,4% ... ... облысында 2006 жылы 6516
қылмыс оқиғасы ... ... 2007 жылы 5814 ... ... ... деңгейі аталған облыста 10,7%-ға төмендеген, ... ... 2006 жылы 5596 ... ... болса, 2007 жылы 5333 қылмыс
тіркеліп қылмыстың жалпы саны мұнда 4,7%-ға ... ... ... ... ... облыстарда қылмыстың жалпы саны азайғанымен аталған
облыстардың барлығында да аса ауыр ... саны 2007 жылы 2006 ... өсіп ... бұл ... ... ... ... облысында 77%-ды, Ақтөбе облысында 11,3%, Батыс Қазақстан облысында
16,4%-ды құраған. Егер аса ауыр ... ... үшін ... тым
жоғары болатындығын ескерер ... ... ... ... өте ... ... ... куәсі боламыз.
Егер адамды бас бостандығынан айыру жазасына тарту жағымсыз және
кейбір ... тым ... ... ... ... жазаның аталған
түрін қолданудың жалпы тиімділігі ... ... ... ... Бас
бостандығынан айыру жазасының көмегімен түзеу және тәрбиелеу мүмкін бе?
Адамның сотталғанға ... өмір ... мен ... өтеу ... ... оқшаулану жағдайындағы қайшылықтар адамға қаншалықты әсер
етеді [57, 94-99.]. Сотталғандар үшін бұл қайшылықтар үш ... ... ... 1) ... ... ... ұшыраған және
қауіпсіздіктің арнайы шараларын ... ... ... ... арнайы мекемелерде ұсталу; 2) өмір үшін аса ... ... ... ... өтеу ... ... ... кезегінде тыйым ... ... ... қанағаттандыруға
тырысушылықты туындатады; 3) теңгермешілік негіздерде бастауыш әлеуметтік
топтарға кірігу ... ... ... жеке ... ... ол ... ... орынын табуға тырысушылық.
Бас бостандығынан айыруға ... тән ... ... ... ... секемшілдік сезімдерін ... ... ... ... ... ... керек. Осындай жай-күй
әлдеқандай себептермен қоғамнан оқшауланған, өздерінің қажеттіліктерін
қанағаттандыруда айтақаларлықтай шектеулерді ... ... ... ... апат жағдайына тап болғандар) тән болады [121,
18-29.]. Қылмыстық жаза өзінің болмысы бойынша қайшылықты болып табылады.
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... реттеудің өткір құралы бола отырып ол ... ... ... ... бір ... салдарды да пайда
қылады. Аталған салдар бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны ... ... ... ... ... [55, 45.]. Олар сотталған адамның
жеке басына ықпал ету күші ... ... ... ... ... және ... ... асып түседі. [56, 79.].
Тарау І. Бас бостандығынан айыру жазасының құқықтық табиғаты ... мен ... ... ... 1. ... жаза ... және бас ... айыру жазасының
тағайындалуының құқықтық негіздері
Қоғамдағы қылмыстың алдын алудағы әралуан жүйелердің арасында шешуші
рол, әлеуметтік – экономикалық, ұйымдастырушылық пен басқару, ... және ...... ... ... ... ... заң бұзылған кезде, яғни жасалған қылмыспен күресте жаза, қоғамды
қылмыстық қол ... ... ... ... ... ... ... қылмыскердің жеке басына әсер етудің құралдарының
бірі ретіндегі оның көзқарастары, ... ... мен ... ... ... ... және жазаны өтеу
барысындағы түзету мен ... ... ... ... ... және ... ... бар. Жазаның атқарылуын жүзеге асырушы
органдардың қызметінің тиімділігінің негіздері мен ... ... ... ... ... негіздемесі және жазаның әртүрлі ең
алдымен бас ... ... ... ... сияқты аса
күрделі теориялық және практикалық ... ... ... аталған
тақырыптың қаншалықты терең зерттелуіне негізделеді.
Қазіргі замандағы жазаға байланысты ... ... екі ... ... Бірінше – қатаң жазаның сақталуы және ... ... ... ... рецидивистерге және ауыр қылмыстарға кінәлі
адамдарға ... ... ... ...... ... төмен немесе
онша ауыр емес қылмыстарды бірінші рет жасауда кінәлі адамдарға қатысты
жазаны ... ... ... ... ... ... етудің өзге
шараларымен ауыстыру.
«Жаза – бұл қылмыстық заңмен ... ... ... ... ... үкімі арқылы қолданылатын жазаға ... ... және ... ... ... мемлекеттік мәжбүрлеу
шарасы». Жаза әрдайым мәжбүрлеу шарасы болып табылады.
Кез-келген қылмыстық жазаның өзіндік жапа шектіру ерекшеліктері де ... ... ... ... жеке басының еңбек және мүліктік
құқықтарын ... ... жапа ... қасиеттерін байқауға болады.
Сотталған адамдарды түзету және ... ... ... ... ... тек құқықтық ғана емес ... ... ... ... ... болып табылады. Сондықтан
берілген мәселені терең ... ... және ... құқықтары,
криминология, психология және педагогика ... ... ... ... ... ғана ... аса ... жаза мемлекеттік мәжбүрлеудің ерекше нысаны ретінде
сотталған адамдардың түзелуіне, ... ... және ... ... ... ... жасауының алдын алуға қызмет жасауы ... ... ... ... ... жасалатын қылмыстардың алдын алу
жазаның негізгі ... ... ... табылады [7, 55.]. Қазақстан
Республикасының қылмыстық-атқару заңдарының мақсаттары мен ... ... ... қалпына келтіру, сотталғандарды түзеу,
сотталғандардың да, өзге адамдардың да жаңа қылмыстар ... ... ... мақсаттарға сәйкес жазаларды өтеудің тәртібі мен жағдайларын реттеу,
сотталғандарды түзеу ... ... ... ... ... ... мүдделерін қорғау, әлеуметтік бейімделуге көмек ... ... ...... ... ету шарасы. Аталған принцип оның тек
қылмыстық заңда бекілетіндігін білдіреді. ... ... ... ... ... нормалардың санкциясында жүзеге
асырылады. ... ... ... ... ... санкцияның екі түрі көрсетілген. Олар салыстырмалы – айқындалған
және баламалы санкциялар болып табылады. ...... ... мөлшерін белгілі бір шектен шықпайтындай етіп белгілейді. ... ... ... ... ең ... шегі ғана
көрсетіледі. Аталған жағдайда жазаның төменгі шегі қылмыстық құқықтың жалпы
бөлімдерінің ережелеріне сәйкес: бас ... ... үшін – 6 ай, ... үшін – 2 ай ... деп есептелуі тиіс. Көп жағдайларда қылмыстық заң
нормаларында жазаның төменгі және ... шегі ... ... түрі ... ... ... бойынша жаза тағайындау
барысында әрбір қатысушының қылмысқа ... ... ... ... ... ... ... әрбір жасалған қылмыстардың мән-
жайларына қатысты жазаны даралап тағайындауға зор мүмкіндік береді. Балама
санкция ... ... ... ... ... ... жазаның
екі немесе оданда көп түрінің біреуін таңдап алып ... ... ... ... ... мен ... ... лауазымдық немесе мүліктік жағдайы, жынысы, нәсілі, ұлты, тілі,
дінге қөзқарасына, сенімі, тұрғылықты ... ... ... ... ... өзге кез ... ... бойынша тікелей
немесе жанама шектеу – екі жүзден бір мың ... ... ... ... ... ... адамның екі айдан бес айға ... ... ... өзге де ... ... айыппұл салуға не үш айға дейінгі
мерзімге қамауға, не бір жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға
жазаланады. ... ... ... ... ... ... адамға
бірнеше жазалардың ең әділін, тиімдісін таңдап алуға жол ... жаза тек ... және ... үкімі арқылы тағайындалады.
Ешқандай басқа мемлекеттік органның, қоғамдық ұйымдардың қылмыстық жазаны
қолдануға құқығы жоқ. Бұл ... ... ... ... ... болып табылады. Конституцияның 77 бабының 3 бөлігінің 1
бөлімшесінде: адамның кінәлі екендігі ... ... ... сот ... ол ... қылмысқа кінәлі емес деп есептелінеді – ... ... ... қортынды егер адамның белгілі бір қылмысқа
кінәлілігі сотта дәлелденбесе ол адамға қылмыстық жазаны қолдануға ... ... ... ... конституцияның 76-бабында сот шешімдерінің
үкімдері мен өзге де қаулыларының Республиканың бүкіл аумағында ... ... ... ... ... ... мен қолданудың
негіздемесі, тек қылмыс ... ... ... басқа салаларында тиісінше
өзге негіздемлер әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Қылмыстық жазалардың жүйесі тұтастай алғанда және әрбір ... ... ... бойынша құқықтық жауапкершіліктің басқа түрлерімен
салыстарғанда репрессивтік мәніске ие болады. Олар сотталғандардың құқықтық
шектелуінің көлемі бойынша және ... ... ... ... ... жазаны тағайындау фактісінде көрсетілетін моралдық – ... ... да ... ... ... қатар кез-келген
қылмыстық жаза сотталғандық атағына ие ... ... ... құқықтың өзге салаларындағы ... ... ... ... кеңірек және бас бостандығынан
айыру сияқты жазаның кейбір түрлері тек қылмыстық құқыққа ғана тән ... жаза ... оған ... ... бір игіліктерден айырады
және ... мен оның ... ... теріс бағалануын
білдіреді. Қылмыстық жаза ол қолданылған тұлғаға сөзсіз жапа ... нақ осы ... оның ... ... болып табылып оны жаза ретінде
нақтылайды. Жапа шектіру, жаза арқылы қылмыскерлерді қорқыту үшін ... ... ... элементтерге әсер етуге қажет. Алайда жапа
шектіруді, қылмыстық ... ... ... мақсаты ретінде
түсінбеуіміз керек.
Жазаның жапа шектіруі нәтижесінде ол ... ... және ... және ... ... ... ... етеді, жалпы және
арнайы привентивті яғни, алдын-алу ықпалын тигізеді. ... ... ... жаза ... жапа ... ... ... Әрине,
қылмыстық жазаның белгілі бір ... ... ол ... одан ... ... ... ... әсте бермейді. Дегенменде жазалардың
қандай жүйесі қабылданып, олар қалай қолданылса да жаза ... ... ... ... және ... ... қоғам мүшелерінің белгілі
бір ... ... ... ... ... ... ... алдын алу үшін мемлекетпен алынатын ... ... ... ... салыстырғанда әлдеқайда кең. Олардың арасында жаза
сипатына ие болмайтын ... ... бар ... ... ... болып табылмайтын қылмыстың ... ... ... ... ... өмір ... насихаттау, маскүнемдікпен,
нашақорлықпен күресу саясатын ... ... т.б. ... ... ... ... кей реттерде мәжбүрлеу шаралары бола отырып
ешқашан да жазалау шаралары ... ... ... жасалауының алдын алу үшін қолданылатын ... ... жапа ... болса ол жазалау шарасы болып
табылмайды, ол ... ... ... қауіпсіздік шарасы болуы
мүмкін. Атап айтқанда олардың ... ... ... ... кәмелетке толмағандарға қарсы қолданылатын тәрбиелеу шараларын
жатқызуға болады. Егер мәжбүрлеу шарасында теріс баға беру ... және ... ... іс-әрекеттердің алдын алу мақсатын көздесе, бірақ міндетті
түрде жапа ... тиіс ... ұғым ... ... Егер ... ... бағалау элементі болмаса ол да ... ... ... ... ... ... есі ... еместерге қолданылатын
медициналық мәжбүрлеу шараларын жатқызамыз.
Мемлекетпен қолданылатын мәжбүрлеу шаралары ... ... ... үшін ... отырып келесі талаптарға жауап бергенде ... ... ... ... 1) ... жапа ... 2) ... оның іс-әрекетіне мемлекет атынан теріс баға ... 3) ... және ... ... болашақта қоғамға қауіпті іс-әрекеттерді
жасауының алдын алу ... ... жапа ... мен ... жазаның мазмұны болып табылады. Тек
аталған екі элементтің ... ... ғана біз жаза ... айта ... жапа ... тәрбиелеумен толықтырылмаса немесе егер тәрбиелеу жапа
шектірусіз қолданылатын болса онда ... ... ... де жаза
болмайды. Жаза өзінің мазмұны бойынша жапа шектіру бола отырып ол қорқытуды
туындатады, ... жапа ... ... ие ... ... айыруға ұшыратады. Сонымен бірге жаза тәрбиелеу бола отырып ... ... ол ... ... ... ... ... түріне және қоғамға қауіпті іс-әрекетті жасаған тұлғаға теріс ... ... ... ... ... қолдану барысында оның тәрбиелік мәні жоғалатын ... одан тек ... ғана ... Жапа ... тек ... енді ... табыла алмайды себебі ол жазаның қоғам алдында ... ... оған ... сенім білдіретін міндеттерді атқару қабілеті жоғалады.
Сондықтан жазаны қолдану заңды және ізгілікті ... ... ... ... ... қолданудың ерекше формасы ретіндегі
теоретикалық мәселелеріне тоқталайық. Құқықтың әлеуметтік мәнісі адамдардың
жүріс-тұрысын реттеуден ... ... ... ... ... ... ... реттеуші ролін оларды жүзеге асырудың күрделі
механизмінсіз атқара ... ... ... нысандарда жүзеге асырылуы мүмкін. Олар
негізінен бірқатар мән-жайлармен себептеледі: а) ... ... ... ... және ... әр алуан болуы: б) адамдардың
жүріс-тұрысына құқықтың ықпал ету ... ... ... в) ... ... ... ерекшелігі: г) әлдеқандай субъектінің құқықтық
реттеудің жалпы жүйесіндегі алатын орны, оның заңи ... ... ... сай ... сыртқы көрінісінің нысаны./6/
Субъектілердің іс-әрекеттерінің, олардың белсенділік деңгейі мен
бағытталулары бойынша құқықты сақтау, орындау, ... және ... ... болады.
Жоғарыда аталғандардың алғашқы үшеуі олардың барысында заң нормалары
қоғамдық қатынастар ... ... ... ... құқықты тікелей жүзеге асыру нысандары деп аталады. Құқық
қолдану, оны жүзеге ... ... ... ... ... Құқық
қолдану дегеніміз құқықты жүзеге асыруға бағытталған мемлекет қызметінің
бір ... ... ... Мемлекет өзінің қызметінде екі негізгі
функцияларды жүзеге асырады: құқықтық ... ... ... ... актілер көмегімен позитивті (дұрыс) реттеу; б) құқықты
бұзылудан сақтау және ... ... ... ... ... ... формасы
ретінде орындау, сақтау және пайдаланудан бірқатар сипаттық белгілерімен
ажыратылады.
Біріншіден құқық қолдану мемлекеттің ұйымдастырушы ... ... ... қоғамдық қатынастардың әртүрлі субъектілерінің арасындағы өзара
қатынастарға ұйымдасқан ... ... ... ... ... ... ... бір мәселелерді шешу құзіретті органдардың қолына
топтастырылады.
Аталған қызмет ... ... ... ... амалдарымен
байланысты болғандықтан кәсіби білімді, тәлімді талап етеді. ... ... ... ... ... ... оларды осындай
қызметті жүзеге асыру үшін ... ... ие ... ... сот, ... ... сияқты органдарды жатқызуға болады.
Құқық қолданудың мақсаты – ... ... жеке ... және тек құқықтар мен ... ... ... ... ... ... қоғамның қажеттіліктерін және
мүдделерін қанағаттандыру болып табылады.
Екіншіден, ... ... ... ... ... ... атауға ие болған, нақты құқықтық қатынастар ... ... ... ... – Мемлекет арқылы тиісті құзіреттерге ие
болған құқық қолданушылық қатынастарының белсенді ... оған ... ... ... ... нақты өмірдегі жағдайларды шешу бағытында
негізгі рөл беріледі.
Үшіншіден, ... ... ... ... ... заңмен
бекітілген нысанада жүзеге асырылады. Бұл өз кезегінде қоғамдағы құқық
тәртібі мен ... ... жеке ... мүдделерін қорғауды
қамтамасыз етуге ықпалын тигізеді.
Қылмыс жасаған тұлғаны ... ... ... ... ... ... барынша күрделі болып табылады. Жалпы айтқанда құқық
қолдану процессі үш негізгі сатыдан тұрады: а) істің ... ... б) ... заңи ... ... в) іс ... шешім қабылдау.
Нақты іс бойынша құзіретті органдардың шешімі бекітілетін ... ... ... ... ... ресми нысаны және қортындысы болып
табылады.
Ендеше соттың айыптау ... ... ... тағайындалатын
қылмыстық жаза да құқық қолдану қызметінің бір түрі және ол ... ... ... ... сот арқылы жүзеге асырылады.
Жоғарыда айтылғандардан қылмыстық жазаның негізгі белгілерін анықтап
оның ұғымын тұжырымдауға ... ... жаза – ... күштеу шарасы ретінде
қылмыстық заңмен ғана белгіленеді.
Екіншіден, мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы ... ... ... ... тек қана сот ... ... көрсетілген тәртіппен сотталған адамды жазадан
босату, сондай-ақ тағайындалған жазаны жеңілдету де сот ... ... ... жаза ... ... ... тағайындалады.
Қылмыстық жаза кінәлі адамға мемлекет ... ... жеке ... ... сот ... ... ешкімдіде босата алмайды, заңды
күшіне енген сот үкімі мемлекеттік, жеке кәсіпорын, ұйым, мекеме, лауазымды
және жай ... ... үшін ... ... міндетті болып
табылады.
Бесіншіден, Мемлекеттік мәжбүрлеу шаралары ретінде қылмыстық жаза
қылмыстық заңда көрсетілген нақты қылмысты ... ... ... қолданылуы
мүмкін. Жоғарыда айтылған теориялық тұжырымдарды нақтылайтын болсақ,сот
үкімі арқылы қоғамға қауіпті қолсұгушылық жасаған ... ... ... ... атап ... оның ерекше органы соттың заңи құзіретімен
жүзеге асырылатын құқық қолдану ... ... ... ... ... сот ... мемлекет атынан қолданылуы оның ... ... ... ... қызметі негізінен алғанда, қылмыс жасаған
адамдарға үкім шығару нысанында жазалау шараларының нақты түрін тағайындау
арқылы ... ... Сот ... ... сипатын және оны жасаған
тұлғаның қоғамдық ... ... ... ... ... жазаны таңдап алуы үшін қылмыстық заңнамада ... ... әсер ету ... ... шектері мен қолданылу
тәртібі бойынша әртүрлі болып табылатын жаза түрлері қарастырылған.
Жазалардың түрлерінің тізбесі заңмен бекітілген. Сот сотталған ... ... ... ... қарастырылған жазаны ғана қолдана алады. Бұл
заңдылықтың сақталуын және қылмыстылықпен күрестегі ... ... ... ... ... деп қолданылып жүрген қылмыстық заңда белгіленген,
соттар үшін міндетті және тұжырымды, ауырлығына ... ... ... жазаның түрлерін айтамыз./7/
Сотталған адамға ықпал ету сипаттары жазаның түрлерін төмендегідей
топтарға бөлуге болады:
1. Сотталған ... ... ... әсер ... жаза ... ... қоғамдық жұмыстарға тарту, арнаулы, әскери немесе
құрметті атағынан, сыныптық шенінен, дипломатиялық дәрежесінен,
біліктілік ... және ... ... айыру.
2. Сотталған адамның құқығына шек ... ... жаза ... бір ... ... немесе белгілі бір қызметпен шұғылдану
құқығынан айыру, әскери қызмет бойынша шектеу.
3. Сотталған ... ... ... айыруға байланысты жазалар:
түзеу жұмыстары, айыппұл, мүлікті тәркілеу;
4. Сотталған адамның құқығынан немесе бас ... ... жаза ... өлім ... бас ... ... тәртіптік әскери бөлімде ұстау.
Әрекет ететін ... ... ... ... ... етіп ... ... негізгі және қосымша, жалпы және ... және ... ... ... ... ... ... әсер етумен
байланысты және олармен байланысты емес. Жаза түрлерін ... ... ... ... ... негіздемелер жатқызылады. Мысалы, бір
тұлғаға оның жасаған қылмысы үшін бірнеше жазаның ... ... және ... ... ... ... жазалар дегеніміз басқа жазалармен ... ... ... болып табылады. Негізгі жазалардан ... ... ... сипатқа ие болады. Олар ... ... ... ... тиімділігін арттыруға ақыр аяғында
олардың мақсатына қол жеткізудің ... ... ... қызмет
атқарады. Қосымша жазалар дербес түрде тағайындалмайды тек негізгі
жазаларға ... ... ... Республикасының Қылмыстық
кодексі бойныша қылмыс ... деп ... ... ... ... ... салу; белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір
қызметпен ... ... ... ... ... тарту; түзеу
жұмыстары; әскери қызмет бойынша шектеу; бас ... ... ... ... ... ұстау; бас бостандығынан айыру; өлім жазасы
қолданылуы мүмкін. Сонымен ... ... ... ... ... ... жазалар: арнаулы, әскери немесе құрметті дәрежесінен,
біліктілік сыныбынан және мемлекеттік наградаларынан айыру: мүлкін тәркілеу
қолданылуы ... ... ... ... бойынша айыппұл салу және
белгігі бір лауазымды атқару ... ... бір ... ... ... ... негізгі де қосымша да түрлері ретінде қолданылуы
мүмкін.
Жазаны тағайындау ... ... ... ... ... ... бір-бірімен біріктірілген түрде тағайындала ... ... ... және ... ... немесе құрметті атағынан
айыру түріндегі қосымша жазалар дербес түрінде тағайындала ... ... ... жазамен біріктіріліп ғана тағайындалады.
Жалпы және арнайы жазалар жаза ... ... ... ... ... ... субъектісі белгісіне ие
болатын кез-келген тұлғаға тағайындала алатын жазаларды жалпы жазалар
қатарына ... ... ... қатаң шектелген шеңберіне ғана
қолданыла алатын жазалар арнайы жазалар деп ... ... тек ... ғана тағайындала алатын әскери қызмет ... ... ... ... ... ... арнайы жазалар қатарына жатқызуға
болады.
Мерзімдік және белгілі бір мерзіммен байланысты емес жазалар олардың
сипаты бойынша ... ... ... жазалар қатарына соттың үкімі
бойынша анықталатын ең төменгі және жоғарғы мерзімдік шектері бар ... Бас ... ... ... ... ... ... қамау,
әскери қызмет бойынша шектеу, түзеу жұмыстары, қоғамдық жұмыстарға ... ... ... ... ... байланысты болғандықтан
оларды мерзіммен байланысты жазалар қатарына ... ... ... ... ... ... өтеу әлдеқандай мерзіммен байланысты болмайды.
Олардың қатарына айыппұл, арнаулы, әскери немесе ... ... ... ... ... ... сыныбынан және
мемлекеттік наградаларынан айыру, мүлкін тәркілеуді жатқызуға болады.
Соңында жазаларды мазмұны және ... ... ... ... ... және ... байланысты емес жазаларға бөлуге ... ... ... ... тарту, түзеу жұмыстарын жатқызамыз.
1. 2. Бас бостандығынан айыру жазасының атқарылуының ... ... ... ... ... ... ... заңнаманы ізгілендіру
саясатына сәйкес өлім жазасына моратории жарияланғандығын және өмір бойына
бас бостандығынан айыру жазасы ... ... ... ... ... ... дербес түрі ретінде кірмейтіндігін оның тек өлім
жазасының орнына ... ... ... ... жазаның қамау,
тәртіптік әскери бөлімде ұстау, бас бостандығынан айыру түрлері жазаға
тартылған адамды қоғамнан ... ... ... ... ... ... бойынша қамау бір айдан алты айға дейін ... ал ... ... ... тәртіптік әскери бөлімде ұстау тек
арнайы субъектілерге қолданылатын жаза түрі болып табылады. Ендеше ҚК-тің
48-бабынла ... бас ... ... ... ... ... қолданылатын қоғамнан оқшаулауға байланысты негізгі жаза ... ... ... ... ... ... жалпы, қатаң,
ерекше режимдегі түзеу колониясына немесе ... ... ... ... (ҚК 48 ... бөлім). /16/
Бас бостандығынан айыру жазасының атқарылуы қылмыстық жазаның ауыр
түрі ретінде Қылмыстық-атқару ... ... ... ... ... ... ... Жазаның аталған түрінің атқарылуының
барынша тыңғылықты реттелуін бір жағынан сотталған адамдардың құқықтары ... ... ... ... ... ... ... екінші жағынан, түзеу мекемелерінің ... ... ... ... қол ... үшін ... құқықтық тетіктерді
беру, аталған мекемелердің қызметінде тәртіп пен ішкі тәртіпті қамтамасыз
етудің, сотталғандардың жаңадан қылмыстар жасауының ... алу және ... ... ... болады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексінің ... ... ... ... ... ... ... мен шарттарын
және сотталғандарға түзету құралдарын қолдануды реттейтін ... ... ... болып табылады. Онда кінәлі деп ... олар ... ... тиіс ... ... түрін белгілеу және
соған сәйкес сотталғандардың әртүрлі санаттарының бөлек ұсталуының, жазаның
өтелу орыны, сотталғандарды ... өтеу ... ... ... ... ... мәселелері реттеледі. Бас бостандығынан айыруға
сотталған адамдар жазаны қамалғанға дейін ... ... ... ... ... ... ... түзеу мекемелерінде өтейді.
Жазаны аталған аумақтың шеңберінде өтеу сотталғандардың түзелуіне тиімді
жағдай туғызуы ... ... ... отбасының, жақындарының жағымды
ықпалы тиеді, әлеуметтік тұрғыдан алғанда пайдалы қатынастарын жоғалтпауға
мүмкіндік ... ... ... ... ... ... сотталған
адамдардың туыстарына айтарлықтай материалдық шығындарсыз кездесуге келуге,
посылкалар мен бандеролдар жіберуге, ал сотталған адамдарға ... ... ... жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Ол оның тұрғылықты жері бойынша сәйкес келмегенде жазаны сотталған
жері ... ... бұл ... ... бір ... ... ... шығынын азайтуды көздейді. Қазақстан Республикасының Әділет
министрлігінің нормативтік-құқықтық актілеріне ... ... өтеу үшін ... ... жері ... ... ... орналасқан түзеу мекемелеріне жіберіледі. Тұрақты ... жоқ ... ... ... облыстың аумағында орналасқан түзеу
мекемелеріне жіберіледі. Сонымен бірге сотталған ... ... ... ... және ... жүйесінің жоғарғы органдарының
келісімі бойынша сотталған адам ... ... ... ... ... ... мүмкін. Бұл жағдайда төтенше жеке мән-жайлар (отбасы
мүшелерінің, жақындарының денсаулық жағдайы), ... ... ... ... ... ... ... алынады. Аталған
мәселені қарастыру және шешудегі бастама түзеу мекемесінің әкімшілігіне де
тиісті болуы мүмкін. ... ... осы ... ... ... де бар. ... ... жағдайы бойынша немесе
олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін ... ... , ... ... келісімі бойынша олар жазаларын өтеу үшін басқа облыстың
түзеу мемкемесіне жіберілуі ... ... өте ... ... ... өмір бойы бас бостандығынан айыруға сотталғандар,
жазаны түрмеде өтеуге сотталғандар, өлімге кесу түріндегі жазасы ... ... ... ... ... адамдар, сотталған
әйелдер, сотталған кәмелетке толмағандар, сондай-ақ сотталған шет ... ... жоқ ... ... өтеу үшін ... жері ... тиісті
түзеу мекемелеріне жіберіледі. Бекітілген ережеден келесі өзгешелік
объективтік себептерге ... ... ... ол ... тағайындалған
түрдегі түзеу мекемесінің тиісті облыстың аумағында болмауы. ... ... ... колония-қоныстар жоқ. Бұл ... ... ... өтеу үшін ... ... ... жіберіледі. Аталған жағдай жаппай тәртіпсіздік, бағынбаушылық,
табиғи апаттар, ... ... ... орын алуы ... ... айыруға сотталған әйелдер, кәмелетке толмағандар, сондай-ақ
шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың осындай жаза ... ... көп ... ... Сондықтан Қазақстанның әрбір облысының
қылмыстық-атқару жүйесінде түзеу ... ... ... ... бола ... ... Қылмыстық – атқару кодексінің 7-бабының 2
бөлімінде сотталған адамдарды түзеудің негізгі құралдарының ... ... мен ... ... ... яғни режим аталып
көрсетілген. ... ... ... дегеніміз – сотталғандарды күзету
мен оқшаулауды ... ... ... және ... сәйкес нормативтік
құқықтық актілермен белгіленген жазаны атқару мен өтеу ... ... ... ... ... ... атқару; олардың құқытары
мен заңды ... ... ... ... мен ... сотталғандардың түрлі ... ... ... ... ... ... ... қарау ұстаудың түрлі жағдайлары;
жазаны өтеу шарттарын ... ... ... ... түзеу
мекемелеріндегі режим сотталғандарды түзетудің өзге құралдарын ... ... ... ... ... бір түзеу колониясының, сондай-ақ
тәрбиелеу колониясының шектерінде сотталғандар жазаны ... ... ... және ... ... ... ... бекітілген. Ерекше режимдегі түзеу колониясында сотталғандар
жазаны өтеудің дағдылы, ... және ... ... болуы
мүмкін.
Бас бостандығынан айыруға ... ... ... және ... ... ... ... жыныстық, жеке басының
өзіндік қасиеттерін ескере отырып жүзеге ... ... ... ... дұрыс. Осы орайда бас бостандығынан ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарының мәліметтеріне
назар аударар болсақ төмендегідей жағдайлардың куәсі боламыз.
Біздің ... ... ... ... ... ... ... айыру жазасына бірінші тартылғандардың басым көпшілігін,
яғни 95,1% 18-49 жас аралығындағы адамдар құрайды. Бұдан бас ... ... ... ... ... «жас» адамдардың тартылатындығын
анық байқауға болады. Жалпы ... ... ... бұрыннан да белгілі
болатын. Алайда санақ мәліметтеріне қарағанда сотталғандардың ... ... Егер 1989 жылы жас ... ... ... ... көрсеткіші 25-29 жас шамасындағыларға тиісті болса, 1994 жылғы
санақта бұл көрсеткіш 20-24 ... ... ... Аталған
құбылыстың себебін анықтау үшін сотталғандардың жас шамасы бойынша әртүрлі
түзету мекемелерінде орналасуына талдау ... ... ... ... (86,4%) 20-49 жас шамасындағы
адамдар құрағанымен әртүрлі режимдердегі колониялардағы ... ... ... Жалпы режимдегі ер адамдарға ... ... ... ... ... құрайды олардың үлес салмағы 78,1%
сотталғандардың орта жасы 28,6 жас ... ... ... ... бұл көрсеткіш бір топқа ығысып ондағы сотталғандардың басым
көпшілігін, яғни ... 25-49 жас ... ... ... орта жасы 35,1 ... ... Аталған заңдылық ... ... ... ... ... ... ... Ондағы
сотталғандардың басым көпшілігі, яғни 75,3% 30-49 жас аралығындағы адамдар
олардың орта жасы 42,9 ... ... ... жасы ... ... ... [70, ... мемлекетті орнықтыруға бағытталған қазіргі уақытта сотталған
адамдарды тәрбиелеу ... ... ... элементтері болып
өнегелік және құқықтық тәрбиелеу ... ... ... ... ... өмірдің аса күрделі ситуацияларында да құқыққа сай ... ... ... ... заңи ... ... ете отырып
өзінің мазмұны бойынша өнегелік тәрбиеге жақын келеді себебі, белгілі бір
өнегелік позицияларды қалыптастыруға бағытталған. ... ... ... қол жеткізуге ықпал ететін еңбек, дене және ... ... ... өзін адал ... асырауына, өз денсаулығын күтуіне,
өзінің мәдени және білім деңгейін ... ... ... туындатады.
Қылмыстық атқару заңнамасында сотталғандармен ... ... ... ... ... оларды ұйымдастырудың
нысандары нақтыланбаған олар ... ... ... ... дербес, топтық, көпшілік ретінде сыныпталған. Практикада әртүрлі
нысандардың кең ... ... ... ... ... ... ... өзара әңгіме, диспут, кездесулер, тақырыптық кештер, қойылымдар,
викториналар, ... ... және ... ... ... ... бейне материалдарды қарау, хабарларды тыңдау ... ... ... ... ... нысандарын өткзіу
үшін түзету мекемелерінде клуб, зал, ... ... ... ... ... ... ... кітапхана мен оқу залы, діни шараларды
өткізетін, ... мен ... ... ... ... болуын талап етеді. Олар өз кезегінде көп ... ... ... ... ететіндігі белгілі. Қазіргі уақытта
экономикалық жағдайдың ... ... ... ... ... ... ... бюджеттік қаржының көлемі арта түсуде. Сонымен
қатар аталған ... шешу үшін ... ... ... ... ... өкілдерін, қоғамдық ұйымдарды, мейірбандық
қорларды, ... ... ... ... қажет. Қазақстан
Республикасы Қылмыстық атқару Кодексінің 106 ... 2 ... ... ... ... ... әдістер негізінде
жүзеге асырылатындығы ... ... мен ... ... ... ... пайдаланудың заңнамалық негізде
бекітілуі, психологиялық-педагогикалық ... ... ... сөз жоқ, ... ... деп есептейміз. Сотталғандардың жеке
басын жан-жақты зерттеуге негізделген жүріс-тұрысын түзетудің ... ... көз ... және ... сай ... әдістеріне басымдық беруі тиіс. ... ... көп ... ... ... ... қатысуының
белсенділігіне тікелей байланысты ... ... ... ... ... ... ... қоғам үшін пайдалы
бастамаларды дамыту және сотталғандарды түзетуге ықпал ету міндеттерін
шешуге мүмкіндік ... Егер ... ... ... олардың
өзіндік ұйымдары мәдени-көпшілік, спорттық немесе ... ... ... ... онда олар ... ... ... жекелеген
функцияларын атқарады. Осыған ... ... ... ... өздерінің ұйымдарының жұмысын бақылаусыз қалдыра алмайды.
Бұл ... ... ... ... ... қызметін тексеру және
оларда тәртіптің сақталуын қадағалау құқығында ғана ... ... ... ... ... ... ... өткізілуіне
практикалық көмек көрсетуі жөнінде де болып отыр. Сотталғандар ... ... ... түрде қатысады. Сонымен қатар өзіндік ұйымдардың
мүшелері қосымша ... мен ... ие ... алайда
сотталғандардың өзіндік ұйымдардың жұмысына ... ... ... ... ... ... Сотталған адамның өзіндік ұйымдар
жұмыстарына қатысуы фактісі мінездемені жасақтау ... ... ... өз кезегінде жазаны өтеуден мерзімінен бұрын-шартты ... ... ... ... ... ... жаза ... ауыстыру, сотталған
адамды марапаттау ретінде мекеменің бір түрінен ... ... шешу ... ... ... ... ... сияқты сотталғандардың өзіндік ұйымдары да өзінің
құрылымына және ... ... ие ... ... ... кодексінде: қоғамға пайдалы бастамаларды
ынталандыру және сотталғандардың түзелуіне ықпал жасау; еңбекті, ... бос ... ... ... шешуге қатысу; тәртіп пен
реттілікті ... ... ... сотталғандарға және олардың
туған-туысқандарына әлеуметтік көмек ... ... ... ... ... ... ... Республикасының түзеу мекемелерінде 2007 жылдың 9 ... ... ... ... шолу ... ... жүргізілетін тәрбиелік жұмыстар аясында «Ашық есік күндері»
шеңберінде 162 шара ... ... ... 2007 ... 15 мамырында
Наурыз мейрамына арналып ең үздік сурет және ... ... ... ... ... 65 ... және түзеу
мекемелерінде жазасын өтеп жатқандармен орындалған 106 қолөнер туындысы
ұсынылған.
Жоғарыда ... және ... да ... ... ... мекемелерінде жазасын өтеп жатқандардың арасында ... ... ... ... (2006 ... 9 айында 256 болса, 2007 жылдың 9 айында
241 болған) яғни 5,9% төмендеген.
Алайда сонымен бірге осы мерзім ішінде 1000 ... ... ... ... ... ... ... 54%, Қостанай
облысында 41%, Батыс Қазақстан ... 27%, ... ... 19,3%,
Алматы қаласы және Алматы облысында 18,7%, Ақмола ... 11% ... ... ... 8,9% артқан.
Біз сілтеме жасап отырған шолу ... ... ... жасы 30 дейінгі сотталғандардың ішінде 6600 адамның орта білімі
болмаған және олар республиканың түзеу мекемелеріндегі жалпы ... ... ... ... оның ... ... ... 1058 адам оқыған.
Қазіргі таңда республиканың түзеу мекемелерінде 50 ... ... ... ... ... ... ... олардың 6-і орта мектеп, 33-і кешкі
мектеп, 10 оқыту-консультативтік пункт және 1 филиал болып ... ... ... ... ... ... орта
білім алуға деген ... ... ... күйінде сақталған.
Мәселен, Қарағанды облысындағы АК – 159 /20 мекемесінде орта білімі жоқ ... адам ... ... ... орта ... беру ... әлі ... шешілмеген.
Түзеу мекемелерінде және тергеу изоляторларында қылмыстық жазасын өтеп
жатқан сотталғандармен жүргізілетін тәрбие жұмыстарына діни ... және ... ... діни экстремизм, терроризм және сепаратизм
идеяларының таралуына жол ... ... ... ... ... барлық аумақтық бөлімдерінде 2007 жылдың 2-ші тоқсанында Ішкі
саясат департаментінің, Әділет ... дін ... ... ... ... ... ... үстелдер»
ұйымдастырылып өткізілген.
Қазіргі уақытта 39 діни және 42 ... ... ... ... жүзеге асырылуда. Сотталған адамдардың діни жораларды
жүзеге асыруы үшін 167 ... ... ... ... ішінде бөлек
ғимараттарда орналасқан 21 мешіт, 10 ... бар. ... ... адам ... дінге сенетіндігін көрсеткен. 2007 жылы діни
бірлестіктердің өкілдері 2802 рет ... ... ... ... өткізген.
Аталған шаралардың сотталғандар арасындағы моральдық-психологиялық
жағдайды тұрақтандырып, олардың болашақта еркіндіктегі өмір ... ... ... ... ықпалын тигізері сөзсіз [52, 3].
Түзету және қайта тәрбиелеу үрдісінің қаншалықты ... ... ... ... оның ... ... шешілгенінен
бостандыққа шыққандардың еркіндіктегі өмір жағдайларына ... ... ... ... ... өзіндік ұйымдарының құрамында ... бос ... және ... ... және ... әлеуметтік көмек
секциялары құрылады. Сотталғандардың өзіндік ұйымдарының жұмысын үйлестіру
мақсатында өздерін жағымды жақтарынан көрсете ... ... ... және жасақтар (отряд) ұжымдарының кеңестері құрылады. Өзіндік
ұйымдардың жұмысы түзету мекемесінің бастығымен бекітілген ... ... ... ... Басқаша айтқанда түзету мекемелеріндегі өзін-
өзі басқару мекеменің әкімшілігімен шектеледі және бақыланады. ... ... ... егер ... қызметі жазаны орындаудың мақсаттарына,
тәртібі мен шарттарына қайшы ... ... ... өзге ... ... алады. Сотталғандардың өзіндік ұйымдарының жұмыстары
формальды түрде болмай, сотталғандардың жағымды бөлігінің тарапынан ... ... ... ... ... жұмысқа сотталғандарды өте мұқият
іріктеп алу бағытында ... ... ... ... ... ... ... Мекемелер мен жасақтардың ұжым кеңестерінің
өздерін жағымды ... ... ... қатарынан
құрылатындығының заңда атап ... ... ... ... ... ... байланысты түрмелерде және оқшау типтегі жайларда
ұсталатын ... ... ... ... ... мүмкіндігі
болмайды. Орта білім беру сотталғандардың жеке басын дамытуда үлкен маңызға
ие ... Ол ... ... ой-өрісін кеңейтуге, білім және ... ... ... ... ... ... ... тосқауыл қоюға
мүмкіндік жасайды. Бас бостандығынан ... ... орта ... ... ... реттелуі Қазақстан Республикасы азаматтарының білім
алуға деген конституциялық құқығынан туындайды. Аталған ... ... ... ... білім туралы заңнамамен,
ведомствалық нормативтік актілермен реттеледі. Сотталғандардың төмендегідей
санаттары міндетті ... орта ... ... тиістілер қатарына жатқызылады.
1) отыз жасқа толмағандар
2) бірінші және екінші топтағы мүгедек болып табылмайтындар.
Білім алудың міндеттілігі ол ... ... ... ... ... ... Міндетті орта білім алудан жалтару бас
бостандығынан айыруды өтеу ... бұзу ... ... және ... ... барлық жағымсыз салдардың себепкері болады. Отыз ... ... және ... топтағы мүгедек сотталғандар орта білім алуға
міндеттелінбейді. Олар оны ерікті түрде ... ... ... жағдайда
алады. Сотталғандардың орта білім алуын ынталандыру үшін ол ... ... ... ... ... барысында есепке алынады. Жалпы
алғанда сотталғандардың орта білім алуы тек ... ... ғана ... ... ... ... негізгі құралдарының бірі ... Ал, ... ... ... дегеніміз қылмыстық жазаның
мақсаттарының бірі болып ... ... ... жасаған адамға оның
түзелуі және жаңа қылмыстардың алдын алу үшін ... және ... ... ... заң мәтінен тікелей туындайтын талап болып
табылады. (ҚК 58-бап. 2. бөлім) /19/
Бас бостандығынан айыруға сотталған ... ... яғни ... мақсаттарына қол жеткізудің тиімді құралдарының бірі ... ... ... ... оқуға адал көзқарастары, ... ... және ... ... ... ... ... марапаттау шараларын қолдану болып табылады. Қылмыстың атқару
заңнамасында сотталған ... ... ... ... ... жариялау, заттай сыйлықтау, ақшалай сыйлық, қосымша
посылка немесе сәлемдемелерге рұқсат беру, ... ... ... ... ... ... немесе ұзақ мерзімді кездесулерге
рұқсаттар беру, мереке күндері ... ... және ... ... ... ... бір ... есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде қосымша
ақша жұмсауға рұқсат беру.
Сотталған адамның жазаны өтеудің бекітілген тәртібін ... ... ... орындауы оның жақсы жүріс-тұрысының барысында сотталған ... ... ... өзге ... ... ... бұзудан
сақтандырады, өзінің жүріс-тұрысымен түзету мекемесінің сеніміне ие ... ... ... ... ... бекітілген тәртібін саналы түрде
сақтауға негізделген тұрақты болуы тиіс. Еңбекке деген адал ниетті көзқарас
бас ... ... ... өтеп ... ... түзелгендігін
дәлелдейтін басты бағалаушы көрсеткіш ... ... Ол ... ... ... бекітілген өнімділік нормасын адал
ниетті, жүйелі түрде орындаумен, ... ... ... ... сақтаумен және т.б. сипатталады. Оқуға адал ниетті
көзқарас көрсеткіші тек оқуға және оқу ... адал ... ... сотталғандарға ғана қатысты болуы тиіс. Сотталғандардың өзіндік
ұйымдарының жұмыстарына белсенділікпен қатысу көрсеткіші оларға ... тек ... ғана ... сонымен қатар, әкімшілікке аталған
шараларды өткізуге көмек көрсетуде ... ... ... жұмысында
бастама білдіру арқылы көрініс табуы тиіс. Марапаттау шараларын негізде
түрде ... үшін ... да атап ... ... ... ескеріліп,
есепке алынуы тиіс. Сонымен қатар қылмыстық заңда бас бостандығынан айыру
жазасын өтеп жүрген адам өзінің түзелуі үшін сот ... ... ... ... ... деп ... ол мерзімінен бұрын-шартты түрде
босатылуы мүмкіндігі қарастырылған. Біз өзіміз жоғарыда атап өткен ... ... ... ... ... ... қолдануға негіз
бола алады. Сонымен қатар Қазақстан Республикасының ҚК-нің 71 ... ... ауыр және ауыр ... үшін бас ... ... өтеп ... адамға сот оның жазасын өтеу ... ... ... ... өтелмей қалған бөлігін оның жеңіл түрімен ауыстыра
алады» – деп бекітілген. /20/
Жоғарыда атап өтілгендердің барлығы ... ... ... ... қадам жасау арқылы олардың жеке бастарының барлық ерекшеліктерін жан-
жақты зерттей отырып кешенді түрде қолданылғанда ... ... ... ... ... келтіру, сондай-ақ сотталған адамды түзеу
және сотталған ... да ... ... да жаңа ... ... қол ... ... туады деп санаймыз. Біздің ... ... ... ... ... ... қол
жеткізудің маңызы зор.
Тарау ІІ. Ұзақ мерзімдерге бас ... ... ... ... ... 1. Ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айырудың түсінігі
Жалпы негізде алғанда бас ... ... ... ... ... табылады. Бір жағынан, мемлекет елдің ... ... ... ... ... ... деген тарихи
дәстүрлері мен көзқарастарын ескере отырып жазаның осындай түрі ... ... ... деп ... ... жағынан, бас бостандығынан
айырудың жеке тұлғаға тигізетін теріс әсері және оның салдарын ... ... ... деген көзқарастың барынша қатал және ізгіліксіз
түрлерін жойып сол арқылы оның ... ... ... ... ... жазаның басқа түрлерінің сотталған адамға бас
бостандығынан айыру сияқты жапа ... де рас ... өлім ... [, 212-220. ... Г.Ф., ... Г.С. Преступления
осужденных: причины и предупреждение].
Қылмыстық-атқару жүйесі комитетінің облыстар және ... ... ... ... ... және ... ... алу саласы
бойынша қызметінің 2007 жылғы 9 айына ... ... ... ... 75 ... ... және 18 ... изоляторы жұмыс істеген. 2007
жылдың 01 ... есеп ... ... ... 47082 сотталған
жазасын өтеген, оның ішінде жалпы режимда – 16580; қатаң режимде – 18336;
ерекше ... – 3274; ... ... – 3857; ... ...... ... – 427; түрмеде – 185 адам ұсталған. ... ... ... ... болған. Әртүрлі режимдердегі түзеу мекемелерінде
ұсталған 47082 адамның 955-нің жеке ... ... ... ... ішінде 500-і шетел азаматтары, 111-і азаматтығы жоқ ... ... ... ... ... ... мекемелерінде аталған мерзім
ішінде барлығы 2391 адам адам ... Оның ... ГМ -172/8 ( ... 251; ГМ – 172/1 ... режим) 1650; ГМ – 172/10 (туберкулезден
емдеу мекемесі) 632; тергеу ... – 109 адам ... ... ... ... бас бостандығынан айыру орындарында
жазасын өтеп жүргендердің жалпы санының 38% ... ... ... құрайтындығы анық байқалады. Маңғыстау облысына қатысты
айтар болсақ, барлық 2391 адамның 1650-і, яғни 68% ... ... ... жазасын өтеп жатқандар болып табылады.
Сондықтан бас бостандығынан айыру түріндегі қылмыстық ... ... ... ... тұрған аса маңызды міндеттердің бірі
жасалған қылмыстың қоғамдық қауіптілігін және сотталған ... жеке ... ... ... Бас ... ... қаталдығын ескере
отырып, заңшығарушы оның қолданылуын белгілі бір шарттардың болуымен және
уақыттық мерзіммен міндеттейді.
Жазаның аталған ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты
оның атқарылуының ... мен ... жеке ... ... айырылуға ұшыратады: жүріп-тұру бостандығы, жұмыс орынын,
киімін, тамақты таңдау және т.с.с. Осындау ... жеке ... ... ететіндігі түсінікті, сонымен бірге қоғамнан оқшаулау ... адам ... ... ... ... ... ... мен
тәжірибелерінен айырылып қалады, соның салдарынан жазаны өтеп ... оған ... ... бейімделу және өзін қоғамның толыққанды мүшесі
ретінде сезіну тым ... ... ... сотталған адамдардың бойында
түзеу мекемесінде болу ... ... мен ... ... ... ... туралы ой қалыптастырады және жеке
адамды өзінің үйреншікті ортасынан айырып ғана қоймай ... ... ... ... ... ... ... ретінде
күзейлісті күйде сезінуге тап қылады. Бостандығынан айырылған адам ... ... ... ... міндетті түрде оның психикалық
жағдайына әсер етеді, тұлға жағымсыз ортамен қарым-қатысқа түсе ... өте келе ... ... ... ... ... қалыптасқан
көзқарастарға барабар болмайтын жүріс-тұрыс үлгісін қалыптастырады. ... ... екі ... өз ... ... ... өтеп ... олардың әлеуметтік ортаға бейімделуіне кедергі келтіреді.
Осыған байланысты бас ... ... ... жазаны өтап
жатқандар мен өтеп шыққандарға тигізетін ... ... ... аталған
түрінің сипаты оның мерзімдерін қарастырусыз алар ... ... ... Біз үшін ең ... бас ... ... ұзақ ... туғызады себебі біздің зерттеу жұмысымыздың шеңбері осымен
шектелген.
Ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айыру ... бас ... ... ұзақ ... ... қылмыстық және қылмыстық-атқару
заңнамасында өзінің көрінісін таппаған. Ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан
айырудың ... ... ... Жоғарғы Соты да бермеген [, 27-
41 Постановление Пленума Верховного Суда Республики Казахстан от 24 ... ... ... ... при назначении наказания» // Постановления
Пленумов Верховного Суда РК ... к ... ... право РК») Ч.1,
Алматы, 1996.].
Алайда осыған қарамастан «бас бостандығынан айырудың ұзақ мерзімдері»
термині ... және ... ... ... ... мәселе бойынша
көптеген зерттеу жұмыстары жарияланғанымен қандай мерзімдерді ұзақ мерзім
ретінде ... ... ... ... бір пікірге келмеген сияқты.
Мәселен, И.В. Шмаров және А.С. Михлин «8 жылдан 10 жылға ... ұзақ ... бас ... айыру ретінде қарастыру қажет» деп
есептейді [, 38-42.Шмаров И.В., ... А.С. ... ли ... лишения свободы? Бюллетень ИТУ, - М.: ВНИИ МВД СССР, 1976. - №1. ... ... ... В.А. ... мен С.В. ... де ... ... айырудың ұзақ мерзіміне 5 жылдан жоғары мерзімді
жатқызу керек деп есептейтін Н.И. Волошин және В.В. ... ... ... [ , 25., 5. ... Н.И. ... отбывающие наказание
в тюрьмах. – М., 1973. Николайченко В.В. Длительные сроки лишения ... ... ... ... наук.- Саратов, 1991.].
И.Ю. Бобылева ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айырудың мерзімдері
қылмыстық заңнамамен бекітілген ең ұзақ ... ... кем ... деген тұжырымды ұсынады [, 13. Бобылева И.Ю. Длительные сроки лишения
свободы и их эффективность М., 1988]. Олай ... ... ... ... ... ... бас ... айырудың ең ұзақ мерзімі 30 жыл
болатын болса, онда ұзақ мерзім ретінде 15 жыл саналауы тиіс.
Бас ... ... ұзақ ... ... ... де ... оны ... стандарттың болмауы аталған мәселенің
төңірегінде әртүрлі пікірлердің қалыптасуының себепшісі болады.
Бас бостандығынан айырудың ұзақ ... ... орын ... ... қалыпты құбылыс ретінде қабылдауға болмайды және
әртүрлі пікірлерді бірыңғай түсіндірудің қажеттілігі ... ой ... бола ... Бұл өз ... орын алып ... ... алып ... және аталған мәселені ... ... ... ... ... ... ... анықтамай тұрып (ұсақ,
ірі мөлшер, аса ірі мөлшер) бөтеннің мүлкін ... ... ... ... ... қолдану қандай қиын болатындығы сияқты, оның
нені білдіретіндігін анықтамай ... бас ... ... ұзақ
мерзімдері туралы ескертпелерді де нақты ... ... ... болмайды.
Зерттеліп отырған мәселе бойынша әртүрлі көзқарастарды тұтастай
қорыта айтқанда (авторлардың пікірталастарына тереңдеп ... ... ... бас ... ... ... ... мәселесін әртүрлі қарайтындығын атап өткеніміз ... ... ... ... ... тиімділігімен байланыстырады және
сотталғандардың түзелуінің деңгейімен сипатталатын ... ... ... Оған ... деген көзқарасты; жазаны өтеу
режимінің нормалары мен ережелерін сақтау; әлеуметтік пайдалы ... ... ... ... ... жасаған қылмысы үшін
кінәсін және сотпен ... жаза ... ... ... ... факторлардың бас бостандығынан айырудың ұзақ
мерзімдерін және олардың тиімділігін анықтаудағы маңыздылығын тани ... ... ... ... және ... деп тануға болмайтын
сиқты. Солармен қатар жеткіліксіз бағалу қате болып табылатын нақты ... өзге де ... да ... аз ... ... ... ... факторларды анықтау, оларды терең зерттеу
олардың арасындағы ... ... ... ... ... ... анықтаудың, сотталғандарды бас бостандығынан айыру орындарында
түзетудің тиімділігн арттыруда, түзеу ... ... ... ... ... үшін ... аса зор болып табылады деп санаймыз.
Мысалы, бостандықтан айырылғаны үшін аса қатты ... ... ... ... мақсатта ықпал етуді ұйымдастыру мен жүзеге
асыруда басымдыққа ие болуы мүмкін. Осы ... В.А. ... ... ... және ... сипаттарына тәуелділікте
бостандықтан айырылуға байланысты күйзелістің ... ... ... ... ... ... және ... бар, сондай-ақ бас
бостандығынан айыру жазасын бірінші рет өтеп ... ... ... рет ... және ... аталған түріне тартылғандармен
салыстырғанда бостандықтан айырылуды ... ... ... белгілі, шынында ... ... рет ... ... ... сезініп және оны жоғалтуына байланысты қатты
күйзелуі тиіс сияқты. Алайда түзеу мекемелерінде бас бостандығынан айыру
жазасын өтей ... жеке ... ... айырылудың қасіретін терең
түсінбеген сотталғандар қайталап ... ... ... ... ... түзеу мекемелеріндегі жағдайларға ... ... ... оған тез ... ... ... байланысты күйзеліске
онша көп ұшырамайтындығының да себебі тиетін болар.
Жүргізілген зерттеулердің нәтижесіне ... бес және одан да ... ... бас ... ... ... өтеп ... 82% түзеу
мекемесінде болудың алғашқы 2 жылын барынша ауыр ... ... рет ... арасында осындай мерзімдегі жазаны
өтеп жатқандардың тек 33% өздерінің жазаны өтеудің ... ... ... ... ... ... көрсеткен. Содан
кейін зерттеуден өткендердің пікірінше олар «тағдырға мойынсынып», ... ... мен ... бой ... олардың күйзелістері
барынша мұқалады. Осы ... ... ... көп жағдайда
парықсыздыққа алып келетін енжарлық жәй-күй үстемдікке ие ... ... ... ... пікіріміз бойынша, бас
бостандығынан айырудың ұзақ мерзімдерін анықтау барысында олардың сотталған
адамның жеке басына әсерін ... ... ... ... ... мен міндеттеріне сәйкестігі, ... ... ... ... мүдделерін ескеруді екі деңгейлі
әдіс тұрғысынан жүзеге асырған дұрыс: жалпы құқтық (заңи) және ... ... ... ұзақ мерзімдерін жалпықұқықтық (заңи)
деңгейде анықтаудың негізіне біздің ... ... ... ... ... ... бағындырыла отырып, бірқалыпты құрастырылған қылмыстық
заңнаманың нормалары әсіресе оның ... ... ... ... ... 5 ... 10 жылға дейін мерзімдер жатады ... ... ... ... және ... ... ... талдау осындай тұжырым жасауға негіз береді. Мәселен 10 жылдан
артық мерзім заңшығарушымен дербес санатқа, ... ... ... ... бұл ... Қазақ КСР-ның 1959 жылғы ҚК 23-бабында
көрсетілген болатын, онда 10 жылдан артық ... аса ауыр ... ... ... ауыр ... үшін және ерекше қауіпті рецидивистерге
тағайындалуы ... ... ... Ал ҚР 1997 ... ҚК ... ... ... үшін бас бостандығынан айыру он жылдан ... деп ... ... ҚР ҚК ... кәмелетке толмағандарға бас
бостандығынан айыру он ... ... ... ... Олай ... жылдан артық мерзімдер олар үшін ерекше ұзақ
мерзімдер болып табылады, ал ерекше ұзақ ... ең ... ... бір ... ұзақ ... ең ... шегі болып саналады.
Бұрын қолданыста болған қылмыстық заңнаманы талдау барысында бас
бостандығынан айырудың бес ... ... ... рөл ... аудармау мүмкін емес. Ондағы санкциялардың басым көпшілігі «бес жылға
дейін бас ... ... ... «бес ... ... жылға дейін бас
бостандығынан айыруға ... ... ... бойынша құрастырылған. Олар
өздерінің жиынтығында Қазақ КСР 1959 жылғы ҚК ... бір ... ... бас ... айыруды бекіткен санкциялардың 40 %
құраған. Қазіргі қолданыстағы ҚР ҚК аталған көрсеткіш 30 % ... ... ... ... бес ... ... деген заңшығарушының
ерекше көзқарасы Қазақ КСР ескі ҚК Жалпы бөлімінде өзінің көрінісін ... ... ... ол ... колониялардың режимдік түрлеріне
бөліп орналастырудың ... ... ... ... ... рет ... берілген ауыр қылмыс болып ... ... ... үшін бес ... ... ... ... жазаларын қасақана
қылмыс жасағаны үшін сотталғандарға арналған колония-қоныстарда өтеуге
тиісті болатын.
Бас бостандығынан ... бес ... ... ... ... ... ҚК ... рөл берілгендігін атап
өткіміз келеді. Нақылап айтар болсақ ол ... ... ... бірі ... ... ... ҚР ҚК 10-бабы бойынша жасалғаны
үшін көзделген ең ауыр жаза бес ... бас ... ... ... жасалған әрекет, сондай-ақ жасалғаны үшін бес жылдан астам
мерзімге бас ... ... ... жаза ... ... әрекет ауырлығы орташа қылмыс деп танылатындығы ... ... ҚР ҚК ... сәйкес түрмеде өту түріндегі бас
бостандығынан айыру жазасы бес жылдан ... ... аса ауыр ... үшін бес ... астам мерзімге бас бостандығынан айыру айруға
сотталған адамдарға, ... ... аса ... қайталануы кезінде
тағайындалуы мүмкін.
ҚР ҚК бойынша бас бостандығынан айырудың бес жылдық мерзімі ... ... және ... ... ... байланысты қылмыстық
жауаптылықтан босату барысында үлкен маңызға ие болады. Мәселен, ҚР ҚК 65-
бабына сай ... рет ... ... ... ... бес ... ... бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы мүмкін) жасаған адам,
егер ол қылмыс жасағаннан кейін айыбын ... өз ... ... ... ... жәрдемдессе немесе қылмыс арқылы келтірілген зиянды өзгеше
жолмен ... ... ... ... босатылуы мүмкін деп
бекітілген. Сондай-ақ ҚР ҚК 69-бабы бойынша орташа ауырлықтағы ... ... бес жыл ... адам ... ... ... бірге бас бостандығынан айыру жазасының бес жылдық мерзімі
бірқатар шетелдердің де қылмыстық ... ... ... ... Оған ... ... берілетіндігі сондай, ол сотталғандарды
сұрыптау мен оларды түзеу ... ... ... ... жатқызылады. Мысалы, Ұлыбританияда бас ... ... ... ... (18 айға ... ... ... (18 айдан 5 жылға
дейінгі), ұзақ ... (5 ... ... ... ... ... мекемелерінің
жүйесі де осыған сәйкес құрылған оларда қысқа, орташа және ұзақ мерзімдерге
бас бостандығынан айыру ... ... ... ұстау орындары
қарастырылған [, 31. Меркулов Г.С. Организация исполнения ... ... ... – М., 1980.]. ... каторгалық жұмыстар нысанындағы
бас бостандығынан айыру тек бес ... ... ... ... ... ... ... мерзімі бес жылдан аспауы тиіс, кәмелетке
толмағандар бас бостандығынан ... ... олар бес ... артық
мерзімге сотталған жағдайда ғана жіберіледі [, 185. Курс ... ... – ЛГУ., 1970. – ... әрекет ететін қылмыстық заңнама бойынша түрмеге қамау ... ... үшін 5 ... 20 жылға дейінгі мерзімге тағайындалуы
мүмкін. Ауырлығы жеңілдеу қылмыстар үшін екі айдан 5 ... ... ... ... алу ... [, 185. ... право буржуазных
стран Общая часть. – М., 1990.].
Бас бостандығынан айырудың бес ... ... ұзақ ... шегі ... ... дұрыстығын осы саласында қызмет атқаратын
адамдар мен сотталғандардың ... ... де ... ... ... ... ... сіздің пікіріңіз бойынша ұзақ мерзім
деп саналуы тиіс?» - деген сауалға жауап берген ... ... ... 35 % үш жыл ... ... 42% бес жыл, 10% ... ... 13%
он жылдан жоғары мерзімді атаған. Сауалнамаға жауап берген 32 судьяның 24%
үш жылдан артық, 44% бес жылдан артық, 25% ... ... ... 7% он ... ... атап көрсеткен. Сотталғандардың жалпы режимдегі түзеу
колониясындағылардың 77%, ... ... ТК 66% бас ... ... ... ... бес ... жоғары мерзімді атаған.
Жоғарыда көрсетілгендердің негізінде жалпы құқықтық (заңи) деңгейде
бас бостандығынан айырудың ұзақ ... ... 5 ... 10 ... ... ... тиіс ... қорытындыға келуге болады.
Дегенмен қандай мерзімді бас бостандығынан ... ұзақ ... ... ... - өзіне әртүрлі, соның ішінде тек заңнамалық
сипаттағы ғана ... ... ... өзге де және ... ... мен қызметін
қамтамасыз етумен байланысты болатын факторларды кірістіретін ... ... ... екендігін есте ұстаған жөн. Тек ғана
жалпы құқықтық деңгей тұрғысынан алғандағы дәлелдер мен тұжырымдар 5 ... ... ... ... бас бостандығынан айырудың ұзақ мерзімдері ретінде
тануға жеткіліксіздеу болады. Осы орайда «Бұл ... ... ... олар көп жағдайда жазаның ... ... ... және оның ... ... ... тыс ... ықпал етуін және психологиялық ерекшеліктерді, көңіл-күйлік –
еріктілік мүмкіндіктерді ... - деп ... ... ... ... тәрізді [, 6. Канунник А.И. К вопросу ... ... ... ... // ... ... виды,
содержания, исполнение. – Рязань, 1991.].
Сондықтан анытаманың объективтілігі мен ... ... ... (фактілік) деңгейге негізделетін қосымша ақпарат қажет етіледі.
Жекелікті (фактілік ) деңгей ... ... бас ... ... өтеп ... ... адамның жеке басының ерекшеліктерін өзге салалық
ғылымдардың, біздің жағдайымызда әлеуметтік және жалпы ... ... мен ... ескере отырып құрастырылғаны
дұрыс.
Біздің оймызша жазаны өтеудің 5-7 жыл мерзімінен кейін жағымысз
факторлардың ... ... ... ... ... ... ғалымдардың
тұжырымдары шындыққа жақын келеді: бұл жағдайда ... ... ... ... [36-37, ... Е.И., ... Б. Рецидивная
преступность: состояние и профилактика. – Алматы, 1996.].
Кейбір авторлардың пікірінше «Жазаның ... ... ... ... одан да көп мөлшерде оның жапа шектіру тиімділігі арта
түседі» [, 32. ... Ф.Р. ... ... и ... его ...... 1980.]. Бұл ... біздің ойымызша
онша дұрыс емес сияқты, себебі ... ... ... ... ... бір шек бар ... ... өтей жүріп аталған шектен өткен тұлғаның
бойындағы өкіну, кінәсі үшін ұялу, сот ... ... деп ... ... және жапа ... ықпалының әлсірей бастауы орын алады. Жазаның
аталған ... 5-7 жыл ... ... ... ... ... жасайтын тұлғалардың саны артып, түзелу жолына түскен
тұлғалардың саны кеми ... ... адал ... ... ... ... зерттеген белгілі психолог А.Г. Ковалев
қоғамнан ұзақ уақытқа оқшаулау сотталғандардың ... ... ... ... тәлімдері мен ұмтылыстарының беки түсуіне алып келеді деген
тұжырымға келген [, 50. ... ... ... – М., ... ... ... ... ұзақ уақыт бойына болу қылмыстың
қайталануына ықпал ететін ... ... бірі ... атап ... ... кейіннен көптеген зерттеулердің нәтижесі ... ... Б.Т. ... «ТК ... ... ... ... ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айыру ... ... ... деп ... [, 9. Шумилин Б.Т. Проблемы дальнейшего
совершенствования индивидуальной ... ... и ... с ... преступностью. – Саратов, 1976.].
Бірқатар ғалымдардың мәселен, С.В. Бородин, Н.Н. ... ... В.Б. ... Г.Б. ... Т.М. ... Г.Г. ... ... сотталған адамның бас бостандығынан айыру орындарында
болған ... мен оның ... ... ... ... ... ... бас бостандығынан айыру орындарында 10 жылдан артық ... ... ... жағынан алғанда дені сау адамдар
барлығы 8%-ды, ал онда 6 жылдан 10 жылға дейін ... ... ... ... [, 42. ... О. Осужденные с психическими аномалиями
// К новой жизни. – 1971. - ... ... ... бас ... ... түріндегі
жазасын бірнеше мәрте өтегендердің 70%-нан астамында соңғы соттылықтың
арасындағы үзіліс бір ... көп ... [, 120-124. ... ... ... ... ... прогнозирование). Харьков. 1980.].
Сондықтан біз жоғарыда атап өткен екі деңгейлі ... ... ... бас ... ... 5жылдан 10 жылға дейінгі
мерзімін жазаны өтеудің жалпы ұзақ мерзімі, ал 10 ... көп ... ұзақ ... деп ... дұрыс сияқты. Сонымен бірге елімізде ... ... ... ... өзгерістерге сай бас
бостандығынан айырудың ұзақ ... ... ... мерзімді
қысқарту бағына қарай өзгеріске ұшырауы ... де біз ... ... себебі адамның түзеу мекемелерінде ұзақ уақыт болуы оның ресми
институттарға деген ... ... ... ... және ... ортаға қайта бейімделуінің мүмкіндігін жоққа шығарады.
Еліміз бойынша түзеу мекемелерінде жазасын өтеп жатқан 47082 адамның
барлығының да уақыты келгенде ... ... ... ... ... қандай адам болып шығып, бостандыққа шыққанннан кейін ... ... ... табатындығында болып отыр.
2. 2. Ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айырудың құқықтық және әлеуметтік
салдары
Бас ... ... ... ... қылмыстық - атқару
заңнамасымен ... ... ... және ... - ... құқығы
ғылымының зерттеу пәні болып табылатындығы белгілі. ... ... ... ... ... мен ... ... басқа да ғылымдар,
мәселен, педагогика, психология, ... ... және тағы ... ... Осы ... ... ... қағидаларын және
тиісті әдістерін қолданудың нәтижесінде педагогиканың (еңбекпен түзеу
педагогикасы), психологияның (еңбекпен ... ... ... ... ... еңбегінің экономикасының теориялық тұжырымдары
жасақталады.
Түзеу ... ... ... ... ... ... да ... тарапынан қылмыс жасаудан жалпы және жекелей
сақтандырудың ... қол ... ... ... ... ... жазаны атқару криминологиялық сипаттағы
фактор да болып табылады. ... ... заң ... ... ... ... жазаның атқарылуы мен оның салдарының
мәселелеріне жеткілікті ... ... ... деп ... ... негіз бар
сияқты. Бас бостандығынан айыру түріндегі жазаның атқарылуының мәселелерін
теориялық тұрғыдан зерттеу ... ... ... ... ... мақсаттарына қол жеткізуге мүмкіндік беретін шараларды ғылыми
негіздеуге бағытталған. ... ... ... ойымызша еңбекпен түзеу
қызметі жазаны атқару барысында орын алған криминогендік мән – жайларға да
ықпал етуі ... Ол өз ... ... ... ... өтеу ... ... өтегеннен кейін жасауы мүмкін қылмыстарының ... ... үшін ... ие ... Сондықтан, еңбекпен түзеушілік ықпал ету
үрдісінде жойылуы өз кезегінде жазаны өтеп ... ... ... ... ... тарапынан жасалуы мүмкін қылмыстардың алдын алуға мүмкіндік
беретін мән – жайларды анықтау ... ... ... ... ... ... ... адамның жеке басының
қасиеттеріне сөзсіз ықпалын тигізіп және әлеуметтік ортаға бейімделуге
жағымысыз ... әсер ... ... ... атап ... бостандығынан айырумен немесе шектеумен байланысты ... ... ... ... ... ортаның , қатынас өрісінің айтарлықтай
өзгеруіне, тұрақты әлеуметтік байланыстардың үзіліп ... ... ... - деп И. В. Шмаров өте орынды атап өткен [41,85.] Осының барлығы ... ... ... ... ... ... ... тұрақты және
едәуір шамадағы мәжбүрлі қатынастардың аясында орын алады.
Өзіндік ерекшеліктері басым жағдайлар және де сотталғандар арасында
мәжбүрлі ... болу көп ... ... психикасының өзіндік
қасиеттеріне әсер етеді және де олардың акцентуациялануына, яғни ... ... ... ... алып ... ... жағдайларының өзгеруі
жеке тұлға мен ортаның арасындағы теңдіктің бұзылуына әкеп соғады. ... бір ... ... ... ... ... талап етсе, басқасының
тұншыққан күйде болуын талап етуі мүмкін. Тіпті жан-жақты дамыған адам да
өзгеріске ұшыраған ... ... ... ... ... ... ... жағдайлардағы жан-жақтылық дегеннің өзі мінез-құлық
қасиеттерінің жеке адам тап ... ... ... ... ... Бас ... ... түріндегі жазаны өтеу барысында және
оқшаулау жағдайында бірнеше ... ... ... ... нормаға айналып және еліктеме (стереотип) нысанына ие болады.
Осындай тұлға әдетте әлеуметтік ... ... ... ... ... жағдайларына жиі ұшырайды.
Сотталған адамдардың жазаны өтеу ... ... ... өтеп
шыққаннан кейінгі жасайтын қылмыстары мен өзге де құқық бұзушылықтарымен
табысты түрде күрес жүргізу үшін бас ... ... ... жазаны атқару немесе оны өтеп шыққаннан кейін пайда ... ... ... ... ... ... [1, 133.].
Осыған байланысты криминологияда ... ... ... деп ... жаңа ... бағыттарды тұжырымдап, жасақтау
туралы ұсыныстар жасалған [2, 138-139.].
Бас бостандығынан айыру ... ... өтеу ... ... ... кейін сотталғандармен жасалатын қылмыстарға
жүргізілген ... ... ... ... (еңбекпен-түзеу) криминологияны жеке криминологиялық теория
ретінде қарастыруға толық негіз бар сияқты. Ол ... ... ... ... элементтерін кірістіргенімен онымен ... ... ... ... өзіндік ерекше зерттеу пәніне ие
болады.
Криминологияның зерттеу ... ... ...... ... бас ... ... орындарындағы сотталғандар
арасындағы қылмыстылық) талдау осындай өзіндік ерекшелікті айқын көрсетеді.
Бас бостандығынан айыру ... ... ... және ... ... ... оны ... басқа барлық түрлерінен
ерекшелейді.
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей бас бостандығынан айыру орындарындағы
қылмыстылықтың себептері және ... ... ... ететін мән-жайлар да
өзіндік ерекшеліктерге ие. Түзеу мекемелеріндегі қылмыстылыққа ... ... ... ... ... жанама негізде болса да ықпал
ететіндігі түсінікті. Дегенмен криминологиялық және ... ... ... ... алар ... өмір ... ... қылмыскерлік тәжірибе мен ... ... ... ... ... ... ... [2, 140.]. Мүмкін бұл жағдай керісінше, яғни бас
бостандығынан айыру орындарында алынған қылмыскерлік тәжірибе бостандықтағы
өмір ... ... ... ... ... болар. Тұтасымен алғандағы
қылмыстылықтың шарты ... ... ... ... бір ... жазаны
атқару кезінде орын алатын процестер және құбылыстармен еңсеріледі. Екінші
жағынан бас ... ... ... қылмыстық жазаға тән болып
табылатын ... ... ... ... ... ... бас ... айыру орындарындағы сотталғандар арасындағы
қылмыстылықтың шарты ... ... жаңа ... мән-жайлар пайда болады.
Сол себепті түзеу мекемелеріндегі қылмыстылықтың себебі өзінің негізінде
бас ... ... ... жазаның атқарылуына сипатты болып
табылатын құбылыстар мен процестермен байланысты деп санауға ... ... ... жаза ... ... бойынша қарама-қайшылықты құбылыс
болып ... ... ... ... күрес өрісіндегі
қоғамдық қатынастарды реттеудің жағымды, бірақ барынша ... ... ... ол ... ... ... және әлеуметтік-психологиялық сипаттағы
белгілі-бір жағымсыз салдарды ... ... ... ... барынша
айқын көрінісін бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны қолдану барысында
табады [3, 45.]. Олар өзінің адамның жеке ... ... ету күші ... ... ... ... жапа ... және түзеу-тәрбиелеуші
шаралардан асып түседі [4, 79.]. Бұл өз кезегінде тұлғаның жазаны ... және одан ... ... айтарлықтай әсер етеді. Осы
жағдайда түзеу колонияларындағы қылмыстылық, сондай-ақ жазаны өтегеннен
кейінгі ... бас ... ... түріндегі жазаның атқарылуының
әлеуметтік жағдайларының қазіргі орын алып отырған барлық жүйесімен, ... ... ... өмір жағдайларымен және жазаның нақ осы түріне
тән болатын қоғамнан оқшаулау жағдайларымен ... ... деп ... ... [5, 94-99.].
Жазаны атқару мен өтеудің сипатынан туындайтын ... ... ... ... сотталған адамдарға кейбір қалыпты өмірлік
қажеттіліктерді (қарым-қатыс, ... ... ... ... толық
қанағаттандыруға мүмкіндік бермейді. Ол өз ... ... ... ... ... ... ... ішінде
құқыққа қайшы әдістермен де) итермелейді және де осы ... ... ... да алып ... ... ... ... заңды институттардың дисфункциясын толтыруға бағытталған
нормативті негізде реттелмеген қызметтердің ... ... ... ... алып келуінің мүмкіндігін зерттеушілер атап көрсетеді [6, 88-89.].
Адамның ... ... ... қоғамға қарсы жүріс-тұрысы да жеке
тұлғаның ортамен өзара әркеттестігінің нысаны ... ... ... ... мекемелеріндегі қылмыстылықтың себептерін айқындаудың алғы
шарты болып жазаны өтеу барысындағы сотталғандар арасындағы орын ... мен ... ... ... ... ... деп ... тұлғаның мінез-құлқына оны тікелей қоршаған әлеуметтік ортаның
барынша күшті ықпал ететіндігі белгілі. Осы айтылған ... біз ... ... ... да ... ... ... өзара
әрекеттестігі бір жағынан жазаны өтеу ... яғни ... ... заңнама
талаптарымен, ал екінші жағынан олардың арасында қабылданған ... және де ... ... мен рөлдерді бөлісумен реттелетін
ерекше орта құрайды [7, 110-111.].
Қылмыскердің жеке басы да криминологияның зерттеу ... ... ... ... Пенитенциарлық криминологияға қатысты айтар
болсақ онда ... ... жеке ... ерекше түрі сотталған адамның
жеке басы ... ... ... ... ... ... ... қоршаған
әлеуметтік ортаның криминогендік сипатымен ... ... ... ең ... ... ... ... әрекет етуінің
нәтижесінде оларда әртүрлі қоғамдық құбылыстарға деген тұрақты ... Ол ... ... ... ... құбылыстарына жауап
қайтаратын психологиялық реакциялардың ... ... ... ... мінездерінің қасиеттерін және жеке басының ерекшеліктерін
айқындайтын ... ... ... ... ... ... өтеу барысында
қылмыс жасаған сотталғандардың жеке басын зерттеудің міндеті – құқыққа
қарсы ... ... ... ... ... ... барынша криминогендік топтарын анықтау
теоретикалық тұрғыдан да және ... ... да ... ... себебі ол жазаны өтеу ... ... ... кейін қылмыс жасауға жол беретін сотталған адамның
бет-бейнесін қалыптастыруға мүмкіндік береді, ал ол ... ... ... дербес-сақтандырушылық ықпалдарды ғылыми тұрғыдан
негіздеуге және олардың бұдан былайғы ... ... ... ... Түзеу мекемесінде немесе одан бостандыққа шыққаннан
кейін қылмыс жасайтын сотталған адамның жеке басының ... ... ... ... ... және оның ... ашып
түсіндіру қиын болады. Сондықтан жазаны өтеу барысында немесе оны ... ... ... ... ... сотталғандардың жеке басы
қылмыстық-мінез құлықтың себептік ... ... ... бірі бола ... пенитенциарлық криминология пәнінің
мазмұныныдағы өзінің дербес және маңызды орынын алуы тиіс. Сайып ... ... ... ... ... жүзеге асырылуға тиісті
шаралар кешенінің тиісті элементі ретінде қабылдануы керек.
Қылмыскерлерді түзетудің қиындығы көп ... ... ... ... ... және ... ... мен бағыттарының
жүйесі көрініс табатын жеке басының қалыптасқан қоғамдық санаға қарсылықты
сипатымен ... Бас ... ... орындарында
сотталғандардың жеке басының қоғамға қарсы сипаты еңбек етуден ... ... ... ... ... ... ... бұзудан, сотталғандардың өздігінен қызмет ету ұйымдарының жұмысына
қатысудан бас ... ... ... ... ... ... ... түзету мен тәрбиелеудің қиындығы сонымен қатар
олардың жеке басының ... ... ... көп ... ... қоғамдық құбылыстарды, әртүрлі тұлғалардың әлеуметтік рөлдерін
қабылдау ... ... ... ... ... мүдделерінің
деңгейімен де түсіндіріледі. Түзеу колонияларындағы жекелеген тұлғалар
жыныстық ... ... ... ... ... ... тым әуестік білдіреді.
Бас бостандығынан айыруды орындау жазаның өзге де түрі сияқты
қоғамдық қауіптілігінің және әлеуметтік-өнегелік бұзылуының ... ... ... ... ... ... ... үшін қолайлы
жағдайды қалыптастыруы тиіс.
Сонымен бірге қылмыскерлерді бас ... ... ... және ... ... ... ерекшеліктерге ие болып
және белгілі бір деңгейдегі жағымсыз жағдайда жүргізіледі: сотталғандардың
қоғамнан оқшаулануы, ... ... ... ... ... ... шектеулілігі және т. б.
Оқшаулау жағдайының адамдардың, негізінен алғанда эмоционалдық
өрісінде кейбір психикалық ... алып ... ... мойындайды. Үрейлену, қорқыныш, көңілсіздік, енжарлық, жоғарғы
деңгейдегі күйгелектік түріндегі ... ... ... ... психиканың жағымсыз өзгерістері адамды қоғамнан оқшаулаудың сөзсіз
серігі болып табылады.
Бас бостандығынан айыруға сотталғандардың психикалық ... ... мен бас ... ... жағдайының оларға әсер етуіне
талдау жасай отырып А.Д. Глоточкин және В.Ф. ... ... ... бірі ... ... ... үрейді, күйзелісті, күйреуді,
енжарлықты біріктіретін фрустрация жағдайы табылатындығын атап көрсетеді.
Фрустрация сотталғандардың әрқайсысында ... ... ... береді ол
өз кезегінде ерекше белсенділікті (агрессия, қыңырлық, жан күйзелісі )
немесе ... ... ... соқпаушылықты пайда қылады [14,32-33.].
Сотталғандардың осындай психикалық жай-күйі олармен тәрбиелік жұмыстарды
жүргізуді қиындатады, ... ... ... ... ... нәтижелерін төмендетеді.
Ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айырудың тағы бір кемшін тұсы бар.
Сотталған адамдар алда әлі еріксіздіктің ұзақ ... ... ... ... ... ... көрсетуге асықпайды. Олар жазаның
тағайындалған ... ... ... мүмкіндіктерін көрмейді,
мерзімінен бұрын бостандыққа шығудың ... ... және ол ... ... Осы ... ... фрустрация жай-күйіне келтіреді.
Осындай жағдайда олар жазаны өтеу жағдайын өзгерту үшін ... ... ... ... ... С.А. Салауатдиновтың «Сотталғандардың түзеу
мекемесіндегі өмірге әбден бой үйретіп, бостандықтағы өмір ... ... ... ... ... ... өзге өмір салтын есіне де алмай,
қандай да болмасын өзгерістерден ... ұзақ ... бас ... ... кемшілігі болып табылады. Түзеу колониялары жекелеген
жағдайларда осындай тұлғалар үшін жапа ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі қиындықтарды пайда қылады» -
деп атап көрсетуінен көп нәрсені аңғаруға болады [48, 78-88.].
Бас бостандығынан айыру орындарында ұзақ ... болу ... ... ... қорқыныш сезімін туғызады, олар түзеу
мекемесінен бостандыққа ... ... ... ... ... күй
кеше бастайды. Бостандыққа шығатын күн жақындаған сайын қорқынышты көңіл-
күй күшейе түседі олардың ... ... өтеу ... ... ... ... деген табиғи тілек қалыптасады.
Бірнәрсені қатты аңсап, армандаған адамның ол ... ... ... ... адам ... ... ... ұялайтындығын психологтар
атап көрсетеді. Көңіл-күйдің ... ... ... бой ... - деп атайды. Осындай көңіл-күйді бастан кешкені ... ... ... ... ... ... ... кездесуге асығасын, күтесің,
ал оған таяу қалғанда оны кейінге шегеруге тырысасың. ... ... ... ... ішкі толқынысын баса алмай сәл ... ... ... ... бола ... Олай ... ... адамның
психикалық жағдайы туралы не айтуға ... олар ... ... ... және ... өмірінде жақында болуы тиіс өзгерістерге
байланысты олар ... ... ... ... Олар үшін ұзақ ... ... айыру мерзімінің соңы «кенеттен» келгендей әсер етеді және де
сол ендігі жақын қалған бостандық олардың ... ... ... ... ... әрі ... өмір сүру ... Не істеу керек? Өмірді неден
бастау керек? Оны кім күтіп тұр? Ол қайда тұрып, жұмыс ... ... оған ... ... білдіреді? Кім көмек береді? Осы мәселерлерді
өз бетінше шешуге ... ... ... ... ... ... ... Оның үстіне ұзақ мерзімде оқшаулау жағдайында болу
оларды көптеген теріс қылықтарға, бірқатар өмірлік мәселелерді өз бетінше
шешпеуге ... ... ... ... ұзақ уақыт болу сотталған
адамдардың басым көпшілігін әлеуметтік тұрғыдан алғанда пайдалы ... ... ... ... ... тыс ... ... аномалияларға ұшыратып ғана қоймайды сонымен бірге
олардың бойында өкпе ауруы, асқорыту ... ішек ... ... ... ... соқтырады. Осыдан бұрыңғы ... ... ... ... ... ... өтеп жатқан сотталғандардың барлығының арасынан 10 мыңға жуық
адамда әртүрлі сатыдағы өкпе ... ... ... ... 8 ... оның ... формасымен ауыратындығы анықталған. Түзеу органдарында
туберкулезден өлудің көрсеткіші республикалық ... 6 есе ... ... бас ... айырудың ұзақ мерзімдерін
қолданудың жағымсыз салдарын анық түсінуге болады. Бас бостандығынан ... ұзақ ... болу ... ... мен ... әсер ...... өрісін мұқалтады; бостандықтағы туыстарымен,
достарымен ... ... алып ... осы ... бәрі ... ... аталған түрін өтеп шыққан адамдардың жріс-тұрысы мен
мінез-құлқына жағымсыз әсер ететіндігі түсінікті.
Ұзақ ... бас ... ... ... ... ... адамдарға тигізетін әлеуметтік және құқықтық салдары
мәселесін қарастыра отырып, біздің ойымызша ... ... ... заңнамадағы бас бостандығынан айырудың ұзақ ... тағы да ... ... ... ... ... ... мәселелердің өзектілігі мынада: қоғамдағы қылмыстылықтың әлі де
болса жорғарғы ... ... ... байланысты әлеуметтік
мәселелердің күделене түсуі соған сәйкес азаматтық бой көрсету ... ... күш ... ... орын алуы осы ... ... жазалауды кеңнен қолдану туралы пікірлердің қалыптасуына
жағдай туғызады.
Біздің ойымызша бас ... ... ұзақ ... даму
тенденциясы мәселесін қарастыру барысында «жаза қатал ... ... ... ... болады» деген ... ... де, ... ... ... ... де ... таппай отырғандығын есте ұстаған дұрыс.
Қазақстан Республикасының бұрынғы қылмыстық заңнамасы 20 жылға дейін
бас бостандығынан айыру жазасын өлім ... бас ... ... ... қолдануға мүмкіндік берді және 10 астам 15
жылға дейінгі мерзімдер ... ауыр ... ... ... аса ... ... мен аса қауіпті рецидивистерге тағайындалатын. Аталған
мерзімдер қазіргі қолданыстағы ҚК ... ... ... ... ... ең жоғарғы мерзімі 25 жыл, ал ... ... 30 жыл, ... өлім жазасын бас бостандығынан айырумен
ауыстырғанда өмір бойына бас бостандығынан айыру қолданылады) ... деп ... ... сонымен бірге ұзақ ... бас ... ... ... ... де қолданылады (мысалы, ... ... ... ... адам өлтіру үшін АҚШ-та 20 жыл, Англия,
Франция, ... өмір ... бас ... ... ... ... Дегенмен қазіргі уақытта бас бостандығынан айырудың ең жоғарғы
мерзімін қысқарту туралы мәселені ... ... Бұл ... ... ... да ... ... аса ұзақ мерзімдерді тағайындауды ... ... ... жоқ ... көрсететіндігі турасында И.В. Шмаров және А.С.
Михлин жазған және бас ... ... ең ... ... ... ... ... болатын. Осыған ұқсас пікірлерді бірқатар басқа ... ... [, ... бірге әртүрлі зерттеулердің негізінде бас бостандығынан айыру
мерзімдерін ұзартудың өздігінен қылмыстылықтың деңгейін төмендетпейтіндігі
туралы заң әдебиеттерінде аталып көрсетілген. Мысалы, Н.Ф. ... ... ... ... ... ... да, нақты әлеуметтік зерттеулердің
нәтижелері де қылмыс үшін ... ... ... ... рөлі ... ... ... жасауға мүмкіндік бермейді» - деп
атап көрсетеді [,78.]. Бас бостандығынан ... ... ... пен сотталғандықтың өсуіне ықпалын зерттеу бойынша жүргізілген
үлкен жұмыстың негізінде Г.А. Аванесов «бас ... ... ... ... қылмыстылық пен соттылықтың өсу деңгейіне
әсерін тигізбейді» деген тұжырымға келген [, 78.].
Бас ... ... ұзақ ... ... ... ... ... бойынша И.Б. Бобылева үлкен ... ... ... ол ... ... және ... сенетіндердің, сондай-ақ жаза туралы ойланбайтын
сотталғандардың үлес ... 8 ... 10 ... ... ... мен 10
жылдан артық мерзімге ... ... ... жақын екендігі
туралы қорытынды жасайды. Бұл, 8 жылдан 10 жылға дейін бас ... да, 10 ... 15 ... ... бас ... ... әсер
ететіндігінің куәсі болып табылады – дейді И.Б. Бобылева [,23.].
Қазіргі таңда криминалистердің ... ... ... ... ... ... ... қызметін жақсаруты идеясына сын көзбен
қарайды деп айтуға ... Жаза ... ... тек ... ... ғана ... бір ... ие болуы мүмкін мысалы, С.В. Бородин және
А.С. Михлин 7-8 және одан да көп жылдарға бас ... ... ... әсер етудің шеңберінен тыс тұратындығы туралы атап
көрсетеді [, ... ... ... ... ұзақ мерзімдерін рецидивистер үшін
енгізу қажет деп санайтындармен де келісе қою қиындау. Тұлғалардың нақ осы
санаты үшін ... ... ... ... барынша
тиімсіздігін көрсетеді. Рецидивистер үшін әрбір жаңа қылмыспен бірге
қылмыстық-құқықтық ... ... ... аудармаушылық тән болып
табылады, олар көп жағдайларда ешқандай ... ... ... ... ... М.П. ... ... олардың бойында заңнан қорқу
сезімі біртіндеп мұқалады, жойылады [, 87.].
Жазаның ... ... тыс ... оның арнайы сақтандырушылық
рөлінің төмендеуіне, оның ... ... ... алып ... ... ... және А.С. Михлин «бас бостандығынан айырудың ұзақ мерзімін өтеп
шыққан ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда қауіпті болатындығын атап көрсетеді [, 40.].
Бас бостандығынан ... ең ... ... туралы мәселені
талқылай отырып жалпы түрінде алғандағы бос ... ... ... ұзақ мерзімдерге айыруға тән болатын жағымсыз салдар ... ... әсте ... ... ... ұзақ ... бекітілген
сакциялардың санын арттыру бас бостандығынан ... ... ... ... алып келеді оның салдары өз кезегінде
түзеу мекемелерінің мүмкіндігінің шектелуіне себепші ... ... ... бостандығынан айыру мекемелерінің жүйесін айтарлықтай кеңейтуге ... ... ... ... ... ... қосымша қаржы бөлуді талап
ететіндіг,і ал ол болса өз кезегінде салық төлеушіге қосымша жүк ... оны ... ... тұрғыдан алғанда тиімді болуы тиіс.
Сайып келгенде бас бостандығынан айырудың қандай ең жоғарғы мерзімі
түзету мен қылмыстық ... ... ... ... Біздің ойымызша,
он жылдық мерзім, ал өлім ... бас ... ... он бес жылға дейінгі мерзім ... ... ... айырудың аталған мерзімдері жазаның осы ... ең ... ... ... жиі ... тиіс деп ... Қазақстанның аумағында әрекет еткен қылмыстық ... ... ... бас ... ... он жылдық мерзімі қолданылған
болатын (1922-1937 ж.ж.). ... ... ... ... ... ... өзін дәлелдеген. Сондықтан біздің оймызша, бас
бостандығынан ... ең ... ... туралы мәселені қарастыра отырып
он жылдық мерзімді қолданудың нәтижелері ... ... Ол ... ... ... сол замандағы статистика куәлік береді.
Ішкі істер халық комиссариатының сол кездегі мәліметтері ... ... ... ... ... істердің күрт қысқаруы анық
байқалады. 1927 жылы ... мен ... ... 1922 ... 20%-ды ... ал ... ... және ауылдық жерлерде
аталған көрсеткіш 22%-ды құраған.
ОСБ (орталық статистикалық ... 1927 жылы ... ... ... 10 жылдағы қорытындылары» атты ұжымдық еңбекте төменділер аталып
көрсетілген егер 1922 жылы ... ... ... 100% деп ... ... ... ... жасалған қылмыстардың саны 64%-ға, 1924 жылы 80%-ға
дейін, 1925 жылы 80%-ға ... 1926 жылы ... 1927 жылы ... ... болады. Он жылдық мерзімнің сақталуы қылмыстылықтың
өршуіне ықпал етпеген, керісінше оның төһмендегені анық ... ... біз ... ... да ... әсер ... ... аталған құбылыстың жаза мерзімімен тікелей байланысты ... ... ... ... бірге сол уақыттағы сот статистикасы тек ... ғана ... ... ... бас ... ... үкімдерінің де
санының азайғандығын айқын көрсетеді. Мәселен, 1924 жылы сотталғандардың
2,6%-ы бас ... ... ... тартылған болса, 1930 жылы 9,6%-ды
құраған. Осыдан бас ... ... ... қолдану деңгейінің төмен
болғандығын анық аңғаруға болады.
Екіншіден, 1937 жылы бас бостандығынан айырудың жиырма бес ... ... және 1947 ... 4 маусымында және 1949 ... ... ... ... ... ұзақ ... бас
бостандығынан айыруды қолдану аясының кеңейтілуінің салдарының неге ... атап ... ... Оның ... белгілі және ол туралы соңғы
жылдары өте көп ... да. Біз тек ғана оның ... ... әсері боллмай, бас бостандығынан айыру туралы үкімдердің
санының тым артып кетуіне алып келгендігін айта ... ... бас ... ... аса ұзақ ... бас ... сот ... қалыптасқан тенденциямен тұстас келді. И.В. Шмаров
пен А.С. Михлиннің мәліметтері бойынша 10 жылдан ... ... ... ... ... ... сот үкімдерінің жалпы саны 1%-дан
аспайды.
Жоғарыда айтылғандарды ... ... ... ... ... ... ұзақ ... бас бостандығынан айыру
жазасын тағайындау тұлға үшін ... ... ... ... жаза ... ... ұзақ ... оның тиімділігін
ешқандай арттырмайды, керісінше оның жалпы ... және ... ... ... ... ұзақ мерзімдерге бас бостандығынан айыру
түзеу мекемелерінде психикасы бұзылған, өзін тұрақты түрде қоғамға қарсы
ұстайтын, жағымсыз ықпалы ... ... ... ... алып келеді.
Соныдқтан, біздің ойымызша Қазақстан Республикасының қазіргі
қолданыстағы Қылмыстық кодексімен қарастырылған бас ... ... ұзақ ... ... ... сақтықпен қолданылмаса оның қоғамға
тигізер пайдасынан зияны көп ... ... ... ешқандай
тиімділік бермеуі мүмкін.
Біздің пікірімізше барлық факторларды терең ашып және де ... ... ... ұзақ мерзімдерінің тиімсіздігіне тигізетін ықпалын
көрсету күрделі міндет болып табылады, ол үшін ... ... ... ... ... біз ... ... жұмысымыздың көлемінде ең
негізгі мәселелерді ... қол ... ... ... ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының қылмыстық құқығы бойынша бас бостандығынан айырудың түсінігі мен түрлері16 бет
Spirulina platensis клеткасының тіршілік ету қабілетіне сақтау ұзақтылығының әсері35 бет
«Бас бостандығынан заңсыз айыру қылмысының құқықтық сипаттамасы»86 бет
Ата-аналарды құқығынан айырудың негіздері мен тәртібі8 бет
Ағымдағы және ұзақ мерзімді міндеттемелердің есебі14 бет
Бірінші дүниежүзілік соғыстың нәтижелері мен салдары10 бет
Бірінші дүниежүзілік соғыстың саяси әлеуметтік - экономикалық себептері мен салдары30 бет
Бас бостандығынан айыру жазасы11 бет
Бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны атқарудың ерекшеліктері34 бет
Бас бостандығынан айырудың қылмыстық құқықтық мәселелері57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь