Міржақып Дулатұлы шығармаларындағы «Ғаламның тілдік бейнесі»

Жұмыстың жалпы сипаттамасы

Қазіргі тіл білімінің антропоөзектік бағыттағы зерттеулерінде тілді тек тіл жүйесі ауқымында зерттеп қоймай, сонымен бірге тіл мен мәдениет байланысын, оның ішіндегі тіл иесінің алар орнын анықтаумен ұштастыра қарастыру көзделіп отыр. Осымен байланысты әдеби тілді дамытушы жеке тілдік тұлғаның тіл ерекшелігін когнитивті тұрғыдан зерттеу . тіл біліміндегі өзекті мәселелердің бірі. Осыған орай жеке тілдік тұлғаны екі түрлі қырдан, атап айтқанда, когнитивтік лингвистика аясында және лингвомәдениеттану бағытында зерттеу оның терең қырларын ашуға өз септігін тигізеді. Осы тұрғыдан қарастырылған М.Дулатұлының шығармаларының концептілік құрылымы негізінде анықталатын ғаламның тілдік бейнесі мен тілдік тұлға ретіндегі болмысын ашуға ұмтылыс тіл мен мәдениет сабақтастығын дәйектейтін өзекті мәселелердің санатындағы қажеттіліктен туындап отыр.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. М.Дулатұлы шығармалары мүлде лингвистикалық зерттеу нысаны болған емес, осыдан барып М.Дулатұлы мұрасын тілдік тұрғыдан зерттеудің қажеттілігі айқындалады. Демек, зерттеудің өзектілігі, біріншіден, жалпы М.Дулатұлының тілдік тұлғасының мүлдем зерттелмеуі, Міржақыптану ғылымындағы тілдік ерекшеліктің сөз болмауынан туындайды. Екіншіден, М.Дулатұлының қазақ әдебиетінде тұңғыш роман жазушы ғана емес, сонымен бірге публицист, математик, педагог, саяси қайраткер сынды жан.жақты жетілген тұлғаның тілдік ерекшеліктерінің тілдік тұлға тұрғысынан қарастырылмауы зерттеудің көкейтестілігіне негіз болады. Сондықтан оның шығармаларындағы лингвомәдени бірліктердің қолдану деңгейіне антропоцентристік тұрғыдан талдау жасау зерттеудің негізгі өзектілігін сипаттайды.
Зерттеудің нысаны . М.Дулатұлының тілдік тұлғасының концептілік аясы және шығармаларындағы лингвомәдени бірліктердің қолданыс ерекшеліктері.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің негізгі мақсаты . қазақтың ұлттық санасын оятушы арыстарымыздың бірі М.Дулатұлын тілдік тұлға ретінде сипаттайтын құндылықтарын шығармаларының тілі арқылы көрсету. Осы мақсатқа сәйкес мынадай міндеттер белгіленді:
. М.Дулатұлы тілдік тұлғасының вербалды.семантикалық деңгейін анықтау;
. М.Дулатұлы дискурсындағы өзгеше түр мен сипатқа ие, ұлттық құндылықтарға құрылған «ғаламның тілдік бейнесін» қалыптастыратын негізгі бірліктерді айқындау;
. М.Дулатұлы тілдік тұлғасының лингво.когнитивтік деңгейін анықтап, шығармаларындағы концептілер өрісін когнитивті және құрылымдық тұрғыда зерттеу,
. М.Дулатұлы тілдік тұлғасының прагматикалық деңгейін саралау;
. М.Дулатұлының көркем шығармаларындағы, публицистикасы мен ғылыми.ағартушылық мақалаларындағы кірме сөздер мен рухани.діни
        
        Жұмыстың жалпы сипаттамасы
Қазіргі тіл білімінің антропоөзектік бағыттағы зерттеулерінде тілді
тек тіл жүйесі ауқымында зерттеп ... ... ... тіл мен ... оның ... тіл ... алар орнын анықтаумен ұштастыра
қарастыру көзделіп отыр. Осымен байланысты әдеби тілді дамытушы жеке тілдік
тұлғаның тіл ... ... ... ... - тіл біліміндегі
өзекті мәселелердің бірі. Осыған орай жеке тілдік тұлғаны екі түрлі ... ... ... ... ... және ... ... оның терең қырларын ашуға өз септігін тигізеді. Осы
тұрғыдан ... ... ... ... ... анықталатын ғаламның тілдік бейнесі мен тілдік тұлға ретіндегі
болмысын ашуға ... тіл мен ... ... ... ... ... ... туындап отыр.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. М.Дулатұлы шығармалары мүлде
лингвистикалық ... ... ... ... ... ... М.Дулатұлы мұрасын
тілдік тұрғыдан зерттеудің ... ... ... зерттеудің
өзектілігі, біріншіден, жалпы М.Дулатұлының тілдік ... ... ... ... ... ерекшеліктің сөз болмауынан
туындайды. Екіншіден, М.Дулатұлының қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... ... публицист, математик, педагог, саяси қайраткер
сынды ... ... ... ... ... ... тұлға
тұрғысынан қарастырылмауы зерттеудің ... ... ... оның ... ... бірліктердің қолдану деңгейіне
антропоцентристік тұрғыдан талдау жасау зерттеудің ... ... ... - ... ... тұлғасының концептілік аясы
және шығармаларындағы лингвомәдени бірліктердің қолданыс ... ... мен ... ... негізгі мақсаты –
қазақтың ұлттық санасын оятушы арыстарымыздың бірі М.Дулатұлын тілдік тұлға
ретінде сипаттайтын ... ... тілі ... ... ... сәйкес мынадай міндеттер белгіленді:
- М.Дулатұлы ... ... ... деңгейін анықтау;
- М.Дулатұлы дискурсындағы ... түр мен ... ие, ... құрылған «ғаламның тілдік бейнесін» қалыптастыратын негізгі
бірліктерді айқындау;
- М.Дулатұлы тілдік ... ... ... ... ... ... когнитивті және құрылымдық тұрғыда
зерттеу,
- М.Дулатұлы ... ... ... ... саралау;
- М.Дулатұлының көркем шығармаларындағы, публицистикасы мен ... ... ... ... мен рухани-діни сөздердің,
фразеологиялық тіркестер ... ... ... лингвомәдени
мәнін ашу.
Зерттеу жұмысының дереккөздері. Жұмыстың дереккөзі ретінде ... ... ... ... ... ... және ... ұжымы жарыққа шығарған бес ... ... ... ... 1991 жылы ... ... бір ... 1997 жылы шыққан екі
томдық ... ... ... ... ... ... лексика-
семантикалық талдау, этимологиялық түсіндіру, семалық сараптама, когнитивті
лингвистикалық тәсілдер қолданылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері:
- Міржақып Дулатұлы шығармалары ... ... ... рет ... М.Дулатұлының тілдік тұлғасы вербалды-семантикалық ... ... ... ... ... ... автордың таным
әлеміндегі ұлттық құндылықтар арқылы сипатталды;
- М.Дулатұлы тілдік тұлғасының концептілік құрылымын көрсететін сурет-
сызбасы бейнеленді. Концептілердің когнитивті ... ... ... ... ... ... тұлғасының прагматикалық деңгейі сарапталып,
нақтыланды;
- Көркем шығармалары мазмұнындағы мынадай лексика-семантикалық топтар
анықталды: ұлттық салт-дәстүр, ... ... ... ... ... ... ... заттық мәдениет бірліктері, діни ұғымға, алғыс, бата беруге
байланысты және қарғыс мағынасындағы лингвомәдени бірліктері, наным-сенім,
ырымға ... ұлт ... өзге ... ... ... ... Оқу ... заттық, рухани мәдениет атауларын
білдіретін ... ... ... ... ... ... ... маңызы нақты көрсетілді.
- ... ... ... сын, ... ... ... құрайтын автор тіліндегі ұлттық менталитетті, ұлттық
көзқарасты аңғартатын фразеологиялық тіркестер, рухани-діни ... ... ... теңеу секілді көріктеу құралдарына лингвомәдени ... Ұлт ... ... ... ... ... ... сөз ету, адамгершілік, мінез-құлық, дін, ... ... ... ... ... ... ... прагматикалық
мақсаты дәлелденді.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық маңызы.
М.Дулатұлының шығармалары ... ... ... ... ... ... теориясы мен лингвомәдениеттану ұстанымдары ... ... ... ... ... ... тұжырымдар жеке
тілдік тұлғаның тілінен нақты ... ... ... ... тіл ... ... антропоцентристік бағыттағы
когнитивті лингвистика, лингвомәдениеттану салаларына белгілі дәрежеде үлес
қосады. Ғылыми зерттеу ... ... оқу ... ... ... ... лингвистика, лингвомәдениеттану,
лингвостилистика бойынша оқылатын дәрістерде және жеке ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға
болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- ... ...... ... ... ... Осымен байланысты М.Дулатұлы вербалды–семантикалық, лингво-
когнитивтік, прагматикалық қырлары ... ... ... ... М.Дулатұлының тілдік тұлғасы мынадай концептілік құрылымдардан
тұрады: «ұлтжандылық»; «ислам ... ... ... «оқу-білім»;
«надандық»; «ғылым»; «өнер»; «қазақ тілі»;
- М.Дулатұлы тіліндегі «ғаламның тілдік ... сол ... ойға ... ... ... ... мен ақын қиялының
көрсеткіші. Ол антропоцентристік тұғырдан тұратын, яғни ... ... әлем ... ... ... ... – аялық білімі ұлттық мәдени құндылықтарға
негізделген, ... ... ... ... ... ... тіліндегі қазақ ұлтының рухани дүниетанымы оның
тіліндегі «ғаламның бейнесі» ретінде байқалады. Бұл ... ... ... ... ... ... Дулатұлы тілдік тұлғасын танытатын ерекшелік – оның
тіліндегі әр түрлі сипаттағы ... ... ... ... ... ... авторлық метафоралардың молдығы;
- Міржақып тіліндегі оның ұлттық ... ... ... ... ... молынан келуі;
- М.Дулатұлын ұлттық тілдік тұлға дәрежесіне биіктеткен факторлардың
бірі – оның ... ... ... қолданысы, риторикалық
сұраулардың қолданылу ... ... ... ... ретінде келуі,
қайталамалардың көптігі;
- М.Дулатұлының ... ... ... деңгейі оның
ұлтты сүю, оларға насихат айту, уәж, мақсаттарынан тұрады.
Жұмыстың талқылануы мен жариялануы. Зерттеу жұмысының негізгі ... ... ... атындағы Тіл білімі институты ұйымдастырған
«Академик Ә.Т.Қайдар және тіл ... ... атты ... ... ... ... 2004), ... Ш.Ш.Сарыбаев және қазақ
тіл білімі ... атты ... ... ... 2005), Ақтөбе мемлекеттік педагогикалық ... ... ... атты ҮІ ... ғылыми-теориялық конференцияда
(Ақтөбе, 2005), ҚР БҒМ М.О.Әуезов атындағы ... және өнер ... ... мұра және ... ... ... ... атты халықаралық ғылыми симпозиумда (Алматы, 2005), «Мемлекеттік
тілдің мәртебесін арттыру - әрбір азаматтың парызы» атты халықаралық ғылыми-
теориялық ... ... 2005), ... ... ... ... экономика және мәдениет» атты ... ... ... ... 2007), ҚР БҒМ ... ... Тіл
білімі институты жанындағы «Лингвистикалық жұма» атты ғылыми-әдістемелік
лингвистикалық семинарда (2007, маусым) баяндалды.
ҚР ЖАК-ы бекіткен ... ... ... басылымдар мен
жинақтарда диссертация тақырыбына байланысты 9 мақала жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертация кіріспеден, екі ... мен ... ... ... ... мазмұны
1 Міржақып Дулатұлының тілдік тұлғасы
Қазақстан ... ... ... ... бері ... дами ... өз тарихының зерттелмей жатқан беттерін түсіндіруге,
зерделеуге жол ашты. «Мәдени ... ... ... бағдарламалары бекітіліп,
қыршын кеткен арыстарымыздың ... ... ... жарық көре
бастады. Алаш ардақтыларының бірі М.Дулатұлының ... ... ... тың өлкелердің бірі. Алғаш «Оян, қазақ!» деп үн ... ... ... тұлғаға саналу сипатын дәлелдеу осы тектес зерттеулердің
басты мақсаты.
Когнитивтік лингвистикада алғаш рет қарастырыла ... ... ... ... тіл ... де кеңінен зерттеліп, сөз бола бастады.
«Тілдік тұлға» ... ... ... өз ... ... ... ... және тілдік тұрғыдан зерттеліп келеді. Мысалы: Р.Сыздық
«Абай шығармаларының тілі», А,1968; Е.Жанпейісов «М.Әуезовтың «Абай жолы
эпопеясының ... А,1976. Бұл ... ... ... бір ... ... ... мен шығармашылық ерекшелігі сөз байлығы, көріктеу амал-
тәсілдерін шебер қолданудың тілдік ... ... ... ... ... қолданыс ерекшеліктері шығарма тілінің ... ... ... еді. Ал, осы ... ... негізінде одан
әрі даму үстіндегі қазіргі тіл білімінің антропоцентристік бағыты ... сол ... ... ... ... ... болмысына
аударады да, тілді соның нәтижесі, көрінісі деп қарайды. Осымен байланысты
қазақ тіл ... ... ... ... ... атап ... ... тұлға» мәселесінде басты ерекшелік тұлғаның (личность) жай
саналы адам (гомо сапиенс) аумағынан кең көлемге өзінің ... ... ... ... ... Кез ... жеке тұлға өзінің тілдік емес басқа
қасиеттерімен жұртқа танылғанымен, ... ... бола ... Оның ... жеке ... тіл ... қаруланбауында жатыр. Мысалы, Қажымұқан
қазақ халқының ұлы перзенті болғанымен тілдік тұлға ретінде қабылданбайды,
ал Махамбет Өтемісұлының дара ... оның өр де, ... ... ... тілімен сабақтасып, өзіндік ерекше тілдік тұлғасын танытады.
Демек, «Тілдік тұлға» есімі, оның айтқан сөздері, шығарған өлең-
жырлары, ... ... ел ... ... қалуы тиіс. Академик
В.В.Виноградов тілдік тұлғаны екіге бөліп зерттеген: ... ... ... ... Ал ... ... мәтінді тірек ретінде алып, тілдік
тұлғаның үш деңгейлік үлгісін жасайды [1,118].
Шын мәніндегі тілдік тұлға құрылымы – ... ... ... Дулатұлының шынайы тұлғалық келбеті оның барлық ... ... ... ... ... ... тілші, математик, педагог,
жазушы, драматург, дәрігер) зерделеу арқылы ... ... ... ... В.А.Маслованың көрсетуінше, мынадай компоненттер енеді:
1)құндылық, дүниетанымдық, ... ... ... яғни ... және ... ... 2) ... компоненті, яғни тілге деген
қызығушылықтың тиімді құралы ретінде ... ... ... 3) ... ... яғни, әр адамда бар терең жекелік қасиеттер [1,119].
Тілдік тұлғаның қуаты - сөз, ойы – ... ... ... ... – ұлт перзенті ретінде халқын сүюі сезімімен өлшенеді. Осы үш
қасиет бірлесіп ... ... ... игі, ізгі қасиеттердің оянуына,
бас ... ... ... ... ... ретінде «арнау» айту қажеттілігі
туындайды. Тілдік тұлға сипатына ену, мақсатты түрде ... ... ... ... күш, яғни ... ... немесе табиғи дарынның
қабілетінен ... ішкі ... әсер ... ... ... ... ... пайда болуы тиіс деп ойлаймыз: 1. Ұлттық тәрбие (отбасылық
тәрбие); ... ... ... ... ... 3. ... ... (салт-дәстүр, әдет-ғұрып); 4. Рухани сана
(дін қағидалары); 5. Үлгі тұтатын тұлғалар ... ... т.б.); 6. ... ... 7. Тектілік интеллектісі. Міне, осы қасиеттерді бойына
жинаған индивид, саналы адам ... ... одан әрі ... ... көтеріле алады. М.Дулатұлының өзіндік әлеміне бойлай ену үшін,
оны қалыптастырған жағдайлардың мән-мәнісін түсініп алған жөн.
1.1 М. ... ... ... ... ... Міржақып
Дулатұлы - сан қырлы тұлға. Атап ... ол – ... ... ... ... ... ... ақын, ұстаз, математик,
журналист, қоғам ... ... ... ... ... көрген кітаптары мыналар: 1. «Оян, қазақ!» 1909ж, Уфа:
«Шарқ» баспасы; 2. «Бақытсыз Жамал», 1910ж, Қазан: Каримовтар ... ... ... жинағы) Орынбор, 1913ж; 4. ... ... 1915ж; 5. ... құралы» оқулығы. Орынбор: «Дін уә мағишат»
баспаханасы, 1914ж; 6. Бастауыш мектепте екі жыл ... ... ... Ғ.Ғ.Хусаинов баспаханасы, 1916ж Соңынан көзі тірісінде ... 1923 ... ... ... 1927 жылы өңделіп, алтыншы рет басылды.
Міржақып Дулатұлы өзі замандас Алаш зиялылары ... ... т.б.) ... ... шығармашылық ғұмырында
ұлттық тіл, оның мәдениеті мәселесін өткір де, ... ... деп ... ... тілі ... оның ... сөз ... қолдану мәдениетімен
егжей-тегжейлі айналысып, ана тіліне деген жан ашарлығын байқатады: «Қазақ
тілін іске асыратын болсақ, қазақ әдебиетін күшейтеміз ... ... ... ... ... ... керек. Ол үшін қазақша деп жазылған
сөздердің әлгі кемшілігін ... ... деп сол ... атап ... ... бірі - ... жүйесі жағынан болатын кемшілік. Екінші
кемшілік - сөз жүйесі жағынан болатын кемшілік, қазақша жалғау, ... ... ... ... ... ... жүйесі жағынан
болатын кемшілік»[ІІ,208]. Алаш ағартушыларының ортақ идеясы ... ... ... ... болатын. Бұл жөнінде ... ... ... ... ... ... дейді: «ХХ ғасырдың
басы қазақ тарихында рухани ояну дәуірі болғаны ... ... ... ... ... ... ... бірі – тіл екенін терең
түсінген қазақ ... өз ... ... ... ... ... ... оқулықтар жазған, баспасөз бетінде түрлі пікірталастар ұйымдастырып
отырған. Қазақ тіл білімінің сол кезге дейінгі зерттелу жайы мен ... ... ... ... ... отырып, қазақ тілінің өзіндік
болмысын танытуға тырысқан»[2,3].
1.2 М.Дулатұлы тілдік тұлғасының вербалды-семантикалық деңгейі
Тілдік тұлғаның ... ... ... қалыптастырған, енгізген
түрі, сөз саптауы, көзқарасы эталондық сипат дәрежесіне ... де, ... ... ... бола бастайды. Бұл көбіне тілдік тұлғаның дәстүрлі
вербалды – семантикалық деңгейінде ... ... ... ... ... ... көп ... және көп компонентті құрылымнан тұратын
жүйе деп есептейді. Ю.Н.Караулов тілдік тұлғаны үш құрылымдық ... деп ... ... ... ... ... ... [3,36].
Вербалды-семантикалық деңгейде тілдік тұлғаның күнделікті дәстүрлі тілді
меңгеру ... ... Бұл ... ... ... сөз ... образдар көрінісінің қолданылу дәрежесі, тілдік тәсілдердің
сонылығы, түр жаңалығы, ... ... ... Бұл ... ... таным көрінісін ашатын деңгей болғандықтан, ол кейде нөлдік деңгей
деп те аталып, ... ... ... ... ерекшелігі басым түрде әңгіме
болады. Қ.Жаманбаева «Тіл қолданысының когнитивтік негіздері» еңбегінде
А.Байтұрсынұлы көрсеткен тіл ... ... осы ... ... ... 2.Сөйлемдерді орайластырып, құрмаластыру; 3.Тіл анықтығы; 4. Тіл
дәлдігі; 5.Тіл көрнектігі [4,19]. Бұл деңгейде, әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... қарастырған жөн.
Тілдік тұлға осындай құрылымдық ерекшеліктерден тұратын кешенді
категория ретінде ... ... ... оның ... ... жоспарлауда, мәтін түзудегі сипаты, сөздерді тілдік ... ... ... ... тыс ... жатқанын айта кеткен
жөн. Бұған, мысалы, тілдік тұлғалардың әртүрлі қырын сипаттайтын хаттар
(эпистолярлық) лексикасы, ... мен ... ... де ... Мәселен, М.Дулатұлының жан-жақты шығармашылығын көрсететін драмалық
шығармалары, аудармалары, хаттарының молдығы оның ... ... ... ... ... ... ... ХХ ғасыр
басындағы қазақ зиялыларына тән ой-сана, қазақы ұлттық мәдениет көрінісі
М.Дулатұлы ... ... ... ... ... ... ... санасында бір бұлқыныс, ренессанс дәуірі
басталғандай болды. Бұған әсер етуші ұлттық сана ... ... ... ... азаматтық өркениетке сәйкес орыс мәдениетінен, батыстан ... ... ... ... ... ... ... Осы жағдай сананың
түрленуіне, ұлттық ойдың, болмыс-бітімнің өзгеруіне алып келді. Материалдық
өмірдегі күнде ... ... ... ... ... әсер етуі
нәтижесінде, олардың алғаш байқағандары өз ұлтының кемдеу қалып бара ... еді. ... ... ... ... зиялы азаматтардың көзі ашық,
санасының ояу ... ... ... ... ... әсер ... де ... екені сөзсіз. Қазақ даласындағы осы ... ... ... ... ... ... көтерілуіне мүмкіншілік жасады. Ол туралы
Міржақып: Семейден шықты Ыбырай ... ... хата бар ма ... ақын аз ... Ахметтей, сөзі алтын, мағынасы меруеттей,
Оралдан Әбубәкір молла шықты, ... ... ... ... ... мен Нұржан жатыр, Шөже, Орынбай, Мәшһүр Жүсіп о да ... ... ... ... ... ... ... шығып күн болам,
Қараңғылықтың кегіне күн болмағанда, кім болам!» деп оқыған қазақтың ... ... ... ... сөз майталмандарының тіліне әсер ететін бірінші қайнар көз –
фольклор. Міржақып шығармашылығына халық ауыз әдебиеті әсер ... ... ... өз ... ... жанрының үлгілері мен деректерін
үзбей пайдаланылуы айғақтаса ... ... ... ... ... оқу ... ... үзіктері үзбей
қолданылады. Мысалы, («Қобыланды мен Тайбурыл», «Қара батыр» ертегісі
т.б.). ... ... ... дәстүрлі шығыс ... ... ... қабылдайды, өйткені ол кезде қазақ даласында шығыс
шайырларының есімдері дәуірлеп ... ... ... ... ... дінінің имандылық мәні Міржақыптың алғаш танысқан әдеби
үлгілері, тұма ... ... ... ол ... ... ... оқыған, көзі ашық ағартушы дәрежесіндегі тілдік тұлғаға ... Абай ... ... ... бастап, Міржақып әдеби тұлғасына
ерекше әсер еткен дана Абай көрсеткен жол еді.
Міржақыпты ... ... ... ... ... бірі - оның
публицистикасы екені және қазақ көсемсөзінің қалыптасу кезеңінің басында
тұрғандардың да бірі ... ... ... зерттеушілерге аян.
(М.Дулатұлының «Қазақ» газетінде, «Айқап» ... ... ... ... ... басқа шығармашылық тіліндегі
бір көрінісі - оның аудармалары. Мысалы, оның араб тілінен аударған ... ... ... ... ... Абу ... «Тағдырдан сұра,
қаскүнем» өлеңі, А.С.Пушкиннен, М.Ю.Лермонтовтан, Н.Ановтан жасаған ... ... ... ... кітапшалар, оқу ... ... осы ... ... ... ... ... әлемі және
қоғамға, тілге деген ... ... күші ... ... ... ... тілдік тұлғасын сипаттайтын көріктеу құралдары.
Тілдік тұлғаның табиғатын ашып, ... ... тану үшін ... ... ... ... зер ... «Жазушының дүниені
ерекше көркем түсінуі, сезінуі, оның көркемдік әдісі ... ... ... ... ... ... тіліндегі теңеу, эпитет,
метафоралар қолданысы қазақ ... ... ... сабақтас.
Көрнекті тілдік тұлғалардың тілінде ... ... жүйе – ... Міржақып тіліндегі бейнелі теңеулер эпитеттік сипатта қазақ
дәстүрлі ... ... ... бұрын қолданылмаған тың теңеулер
тобы да молынан ұшырасады. ... ... ... ... ... ... деп ... «Халықтық діл
(менталитет) және рухани мәдени тіл бірліктері алдымен олардың бейнелік
мазмұндары арқылы жүзеге ... [1,145]. ... ... ... -дей,
-тай, -тей жұрнақтары арқылы жасалған теңеулер көптеп кездеседі. Мысалы:
қаныққандай көңіл жүдеу; кісідей арақ ішкен ... ... ... көшкен
бұлттай; простой біздің қазақ қара тастай; файдасыз ... жоқ қу ... ... ... жоқ намысы; шортандай шабақ ... ... ... ... емес ... құрт жайлаған тамырын қу ағаштай;
зиһінім ... ... ... жер алу үшін хохолдар селдей ағып
келеді т.т.
Міржақып тіліндегі көріктеу құралдың бірі – метафора (балау), ... ... ... ... мен ... ... әңгімелерінде қазақ
танымындағы дәстүрлі ұқсатулар (ассоциациялар) мол орын алған. ... сөз ... ... танымының сол тілдегі мінезін ... ... ... ... қолданыстар аз болғанымен,
өзіндік өрнегімен сол кездегі алдыңғы түр, ... ... ... ... ... өзін айқындықта көрсету орнына, бәсең
солғын, басқаша айтқанда «қарапайым» көрсету кеңінен орын алады. Бұл ... ... ... ... көрсеткіші болса керек. Мысалы,
Мен біткен ойпаң жерге ... ... ... көп ... ... дағы ... бірі екенмін,
Қайғырып соларды ойлап жүр екенмін.
немесе
Мен міскін бұларды ойлап қиял басқан т.т.
Міржақып метафорасында жан-жануар, ағаш, тұрмыстық-салт лексика
да кездесіп ... Мен ... ... жерге аласа ағаш; Алғырдан туған
сұңқарым; Іле алмай сұңқар қу маңғаз, Тұғырға ... ... тұр; ... ... ... ме ... ... бекер деген; Қу ... ... біз ... ... ... ... ... концептісі
шегінде байқалатын өлеңдерде қызды «құсқа», оның ішінде «аққуға» балайды.
Метафора әлемді ... ... ... ... жаңа түрлері Абай
үлгісімен жасалғандай көрінеді. Міржақыптың тілдік шеберлігіне әсер етуші
фактордың бірі орыс ... ... мол ... екені байқалады. Сол
себепті кейде орыс сөздері де метафоралық қолданыстардың мүшесі ... - ... іші – ... ... ... соғып, құрбыларым, өкінбелік!
немесе
Магниті сұлу қыздың күшті емес пе,
Жігітті көңілі сүйген қайтып тартпас...
Міржақып «жігіттің раушаны» деп жастықты, жақсы ... ... ... тасқа, қызыл түлкіге», жағымсыз ... ... ... ... ... ... қырғи құсқа, аспаһани қылышқа», ғылымды
«ағып жатқан бұлаққа», талапты ... ... ... оқығандарды «жау жүрек, қыран көзді арыстанға», ... ... ... қара бұлты» балайды. Міржақып поэзиясында өзін-өзі
айқындау орын алған. Ол өзін «ағашқа, тұлпарға, міскінге» балайды.
Символ да ... ... ... ... ... ... ... ретінде көрінеді. Символдық таңба – лингвомәдениеттану мен
когнитивті лингвистиканың зерттеу нысандарының бірі. Символ тілдік ... ... ой ... ... ... сөзбен береді, сол
себепті символдық мәнді халқымыздың дәстүрлі ұғымдарын білдіретін сөздерден
іздеуіміз керек. ... ... ... бұл ... «Сөз – ... айтпақ ойын дөп басып шығарманың бейнелігін арттыру үшін қажет.
Сондықтан символдың жеке ... ... ... ашу, ... ... ... пен ... көзін қажет етеді», - ... [6,11]. Сөз ... ... әр ... ... ... рухани мәдениет пен
материалдық мәдениетке қатысты ... ... ... ... ... ... ... символдық
мәні бар фразеологизмдер сипаты [Р.Сыздық, Г.Смағұлова, Н.Уәлиұлы], сұлулық
символизмдер [А.Қ.Сейілхан], символдың когнитивтік сипаты ... ... ... [Қ.Т.Қайырбаева] т.т.
Ақ, қара түстері символикалық мәнге ие болады. «Жарасып ақ ... ... ... тұр күн ... қара ... Ақын қазағын «ақ»
түспен, патшалық империяны «қара» түспен таңбалайды. ... ... ... ... рухы ... ... ... қалыптасқан символдар
мәнінен айқын ... ... ... ... ... ... авторлық ерекшелік мән ... да, ... ... ... ... оның ... ... тағы бір қырын
көрсететін құрал - риторикалық ... ... ... ... келе ... ... болғанымен, қазақ поэзиясында ХХ ... тек осы ... ... ... ... сұраулардан
оның ұлтжанды тілдік тұлғалық қыры ашылады. Бұдан «қазақ жері, алаш, ер
азамат, үй» ... ... ... жүйе құрайды. Мысалы: «Алашқа»
өлеңінде «қайда» сұрағы қайталама құрайды:
Көк майса бетегелі жерің қайда?
Күмістей толқындаған көлің қайда?
Ың-жың боп жер ... төрт ... ... ... елің ... ақ киізге ханың қайда?
Міржақып поэтикасында перифраздар метафорлық сипатта Абай салған түрге
жақын ... ... ... ... ... ...... соққан
шынжыр; шәкіртті – бақыт таңы; қорлықтағы елін – қос қанаты ... ... ... – мол ... ...... қарсы шыққан
қаһарманым; сауатсыздықты - надандық шәрбаты; талапты баланы - гауһар тас;
табиғи дарынды – алла ... ... от ... - ... ... біте ... ... келе жатқан
категория. Қайталамалар Р.Сыздық, ... ... ... ... ... Міржақып тілінен бір-екі мысал
келтіріп шектелейік. Мысалы, ... ... ... ... Қақ жарған қара қылды биің қайда?
Ақ орда би түсетін үйің қайда?
Салтанат Сарыарқада ... ... ... кеше ... ... жұтқан текежәумет атың қайда?
Қалдырмас жауға тастап жақын қайда?
Қайталамалардың қолданылуы Міржақыптың дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... осы тараушада жазушы
тіліндегі окказионал сөздер мен көркемдегіш құрал ... ... ... де ... 1.2.2 ... ... дискурсындағы
«ғаламның тілдік бейнесі». Дискурс орыс тілінде «речь» деген ұғымды ... ... ... ... синонимі іспеттес қолданылады. Қазақ тіл
білімінде Р.Қ.Бөкейханова ... дәл ... ... Біз ... ... ... ... жұмысымызға арқау еткендіктен дәйек-сөзді сол
күйінде берейік: «Дискурс сегодня – ... ... ... ... текста еще и экстралингвистические факторы (знание о
мире, мнения, установки, цели адресата), необходимые для ... ... ... ... мәтін ұғымымен барабар түсінуіміз дұрыс, тек
автордың «таным әлемін» есепке алу қажет. ... ... ... ... ... ... бола алады, бірақ әр ғылым
өзінше жіктеп, өзінші бағалайды. Дискурс - ... ... ... ... факті. Дискурста тілдік тұлғаның мынадай ерекшеліктері
байқалады: 1.Сөйленіс деңгейі; 2.Ұлттық таным деңгейі; 3.Сөз ... ... ... ... 4. Қоғамдық ойының сипаты; 5. ... ... ... ... ... дүниенің тілдік суреті» деп
те аталатын құрылым, жүйе, ой көрінеді. «Ғаламның тілдік бейнесі» ... ... ... табиғатын ашып түсіндіруді әр зерттеуші
өзіндік тұрғысынан ... ... ... ... адам тілінде бейне
құрап, адамның дүниені, әлемді көзі, тілі арқылы тани алатынын тұтас теория
ретінде алғаш ұсынған ... ... ... болатын. В.фон Гумбольдтың
тілдің ішкі формасы ілімін негізге алған ол, ... ... ... ... ... негіз етіп алады. «Ғаламның
тілдік бейнесі» - индивидтің ... ... ... тілдік бірлік,
яғни эмпирикалық тәжірибелердің жиынтығы, аралас жүйедегі білім. ... ... ... ... ... ... Ислам Айбарша былай
дейді: «Дүниенің тілдік суреті адамның ... ... ... негізінде түзіледі және белгілі бір ұлт ... ... ... ... ... ...... (логикалық)
және тілдік үлгілер формасымен берілетін санамен тікелей байланысты дүние
туралы ... ... ... ... бейнесі әр тілде әртүрлі болады. Себебі индивид сол
тілдің семантикалық базасында тілді меңгереді. Осы ... ... ... сөздердің мәні арқылы ұлттық мінез бен ұлттық менталитетті
қалыптастырады. Осы орайда тілші ... ... ... ... «Тіл ... меншігі емес десек те, сол тілде сөйлейтін жеке адам өз ... ... ... ... ... ... меңгеру, сіңіру
арқылы ол да аз тарапынан ұжымдық ... ... ... ... ... ... ретінде ұлт өкілі боп сақталады» [9,145]. ... ... ... ... ... ... ... ерекше
болуы, яғни ұлттық нақышта ұлтжандылық концептілерінің келуі олардың өз ... ... ... мәнін түсініп, ұлттық таным позициясында
шегеленуінде, сол деңгейде өсіп-өнуінде жатыр деп ойлаймыз.
Орыс тіл ... де ... ... ... ... ... танытып, қарастырып жүрген мәселесі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... С.А.Васильева, Н.И.Сукаленко, Г.А.Грутян
т.б. зерттеушілер еңбектерінде кеңінен сөз болуда. Г.В.Колшанский ғаламның
тілдік бейнесіне ... ... ... ... ... ... әртүрлі
топтағы адамдардың тарихи, жағрафиялық, мәдени және ... да ... ... ... әлем ... ... асқан танымдық
қызметінің ... [10,31]. ... ... ... ... адам
санасында өмір сүру тәжірибесіне қатысты қалыптасып, соның әсерінен тілінде
өзгеріске түсіп, дамып отыратын ... ... ... ... ... ... оның ... ғаламның бейнесі ретінде
байқалады. Мұны, әрине, концептілік ... ... ... ... Әр ... ... ғаламдық бейнесі тілді қолданушыларға әсерін
беріп, келесі дәуір көрінісінің ... ... ... ... ... ... - сол кездің заманында озық ойға құрылған
ұмтылыстан тұратын ... мен ақын ... ... ... ... адамда ғана көрінетін, оның тілдік ерекшелігінен байқалатын
тілдік бірлік. Міржақып Дулатұлының барлық шығармаларындағы ... ... ... баға ... ... сүю тұрғысынан берілетіні байқалады.
Сол себепті, ағартушы тіліндегі ұлттық бояу қай ... де ... ... ... қиял ... кездіріп,
Туған ел мен өскен жерден бездіріп.
Қиын қиғаш қияларға жетектеп,
Сырын ... жөні ... ... бердім мен артынан бір есер,
Қарсы келіп еркім бар ма тіресер?
Жел айдаған тұрағы жоқ қаңбақтай,
Ағынымды ... сай ... ... ... ... ... жар,
Мезгіл жетпей шығу қиын, өзі тар.
Өзінен бастаған ақын сөз ... өз ... ... ... ... кете
береді: Даласы жоқ елдерде қаңбақты қайдан білер, қаласы көп ... ... жар» ... ... ... ... ... бағу – бұл
суретті мал бақпаған ел қайдан түсінер? Міне, осындай ... ... ... мен көріністері бейнеленген сөздің ішкі формаларын аңғартатын сөз
үлгілері арқылы оған өзіндік қазақы тілдік бейнесін береді. ... ... мен ... ... қиын ... қияларға жетектеу; ағынын сай кесу
(қандай әдемі сурет, таудан ... ... ... ... ... ағын сай ... орнын толтырғанша ағыны басылмай ма?) су жүрек боп
сорлы қазақ ... т.т. ... ... орын ... ... де ... өлеңдерінде жиі кездеседі. Оған себеп ақын өмірінің
көбі түрмеде, ... ... ... ... шалғайда өткендігі болса
керек. Тағы да «мұң» концептісі арқылы танымындағы дүниенің тілдік ... ... ... пайдасыз жасым арманда,
Жетермісің тілегіңе жалғанда?
Қан тамшылап тұрса да көзден жас ... ... -деп ... ... жан бар ... етер намысқа қызып жігіт аз,
Бұл не ғажап – жұрт керең боп қалған ба?
Өлеңнің аты «Мұң» деп аталғанымен, ақын ... ... ... ... ... ... ... ұлтының соқыр, сауатсыз,
надандық жағдайда өмір сүріп жатқандығы.
М.Дулатұлының тіліндегі «ғаламның тілдік бейнесі» ұлтжандылық, ... оқу, ... ... ана ... ... жері, татулық, азаттық, әйел
теңдігі концептілерінен құрылғандай ... ... ... ... ... ... ұлтының өнер-біліміне, оқу ғылымына қолы жетіп, терезесі тең ел
дәрежесіне көтерілуі. Ақын ... ең ... ... - ... ... құндылықтарға құрылған дүниенің тілдік суреті. ... ... ... ... ... ... ... халыққа тарату -
М.Дулатұлы ғаламының тілдік бейнесінде ... ... ... ... ... ... ... деңгейі.
Когнитивтік лингвистика өз бастауын философиядан алатыны мәлім. Себебі
бұрын тіл және ой, ой ... ... ... ... тіл ... мәселелері шығыс ойшылдары Әл-Фараби және көне грек
ойшылдары Аристотель, Платон, Сократ ... ... ... ... ерекшелік тілдің танымдық деңгейін айыруға ұмтылыс ... ... тіл ... ... ... және оның ... алғашқы тілді тану талпыныстары жасалды. ... ... ... шешу ... ... Дж.Лакофф,
Р.Лангакер, А.Вежбицкая т.б. зерттеушілердің еңбектерінде орын алады.
Бұл мәселелер орыс тіл ... ... ... ... ... Д.С.Лихачев, В.А.Маслова, т.б.
зерттеушілер ... ... ... Танымдық тіл білімі
тілдегі ұлттық ... ... ... ... де, бір-бірінің
жүйелік деңгейлері аралас күйде ғылымға айналады. Лингвомәдениеттану ғылымы
мен когнитивтік лингвистиканың ... ... ... ... ... ... ... мен лингвокультурология бір-
бірімен тығыз байланыста, алайда өзіндік зерттеу ілімдері әр қилы. ... ... ... ... ... ... лингвистика, вкупе с
когнитивной психологией и когнитивной социологией, образующие когнитологию,
пытаются ответить на вопрос о том, как в ... ... ... как ... познает мир, какие сведения о мире ... как ... ... пространства, то все внимание ... ... ... в ... и его ... ... дать ответы на многие вопросы, в числе которых следующие: каким
видит человек мир, какова роль метафоры и символа в ... ... ... ... в языке веками, в репрезентации культуры,
почему они так ... ... ... тіл ... Ә.Қайдар, К.Хұсайын, Ж.А.Манкеева, Г.Н.Смағұлова,
Н.Уәлиев бастаған лингвомәдениеттану мектебі қалыптасты. Бұнда когнитивтік
лингвистика, лингвомәдениеттану мәселелері кейде аралас, ... өз ... ... ... ... Ислам Айбарша «Ұлттық ... ... ... ... ... «Тіл ... ... эмоция, символ, ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуы» т.б. Осы мектеп өкілі
Ш.Елемесова ... ... ... ... ... релеванттары»
еңбегінде «концепт» термин түсінігін үш топқа бөліп жүйелейді: ... ... ... ... ... – тіл иесі ... ... (индивидуалдық) және ұжымдық санасындағы ұғымдардың ... ... ... ауыз ... ... дін мен
идеология, адамның өмірлік жеке тәжірибесі мен мәдени маңызды құндылықтар
жүйесінің өзара ... ... ... ... ... ... ... [11,94].
Өз жұмысымызда когнитивтіктен гөрі мәдени концептілік мәселесін ... ... ... ... концепті когнитивті концепті сөзінің беретін
мәнінен өзгеше. Мәдени концепт – лингвомәдени таным ... онда ... ... ... ... ... мақсатымыз -
М.Дулатұлын қазақ ұлтының бөлшегі ретінде қарап, оның тіл ... ... ... өзгешелігін ашу. Себебі адам - өз ұлттық
мәдениетін ... ... ... ... ... ұлттық мәдениетке
жататын барлық ерекшеліктер тән: 1) ұлттық ойлау; 2) ұлттық қабылдау; 3)
ұлттық этикет; 4) ... ... 5) ... ой қорыту; 6) ұлттық діл; 7) ... дін ... ... ... ... ... жаны ... концептілер ерекше түрде келеді. Бұл
концептілердің мәнін айқындауды көкейкесті, қызықты, игілікті, борышты ... ... ... ... ... туралы ойларды қорыта айтқанда, ... ... ... ... дұрыс деп есептедік: «Адамның
әлем туралы жинақталған мәдени түсініктері бейнеленген және атаулары бар
ғаламның ... ... ... шығармаларындағы басты ерекшелік - ХХ ғасыр басында пайда
болған ағартушылық ... ... жаңа ... ... ... ... ... көркем, көсемсөз, сыни, зерттеу шығармаларының ... ... ... ... ... ... бейнелейтін концептілер
жүйесін былай топтадық: 1) «Ұлтжандылық» ... 2) ... ... 3) ... ... ... 4) «Надандық» концептісі; 5)
«Оқу, білім, өнер» концептісі; 6) «Қазақ ... ... ... ... ... ... ... концептісі оның
қазақ ұлтының бір бөлшегі ретінде ұлтына қызмет ету мәнінен көрінеді.
М.Дулатұлы ... ... ең ... ... - ... жаны ашу. ... тірек концептілер (тірек сөздер) күшті логикалық
мәнде құрылған күйінде қолданылады. «Ұлтжандылық» концептісі Махамбет, ... ... ... ... шығармаларынан жалғасын тапқан.
Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... елім,
қазағым, қайран жұртым, т.б. М.Дулатұлының «Ұлтжандылық» концептісіндегі ең
басты тірек сөзі «Оян, қазақ!». «Ояну» ... ... ... болса,
«надандықты» ақын «ұйқы» лексемасымен береді. «Надандық» сөзі мынадай
синонимдер ... ... ... ... түкпір, ұмыт қалу,
таршылық, ғафилдік, тұманға кіру, ғафилдік ұйқысы, надандық шәрбәтіне ... т.т. ... ... ... «ояну» ауыс мағынадағы мәдени
категориясын ақын қарсы ... көз қою, ... ашу, ... ... ... ... оқу, һүнерлі (өнерлі) болу, орысша оқу, зейін арту, талап тау кеседі,
ғақыл тағу, тағлым алу т.т. ... ... ... мәдени
кеңістігінің бір тармағы ретінде ашылады. «Мәдени кеңістік – мәдениеттің
оның ... ... өмір сүру ... Мәдени кеңістік когнитивтік
кеңістікпен сәйкес, өйткені бір мәдени-ұлттық қауым өкілдерінің жеке ... ... ... ... [1,48]. ... ... ... «жер», «еркіндік» ұғымы болса, Міржақып ... ... ... ... ... сөз ... ... діні» концептісі. М.Дулатұлының «ислам діні» концептісі ... ... яғни діни ... ... жоқ ... ... діні ... оқуға, имандылыққа, тәртіпке шақырып,
әлемдік мәдениет ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... ... күш. Сол кездегі ағартушылар ислам дінін
қазақты алға ... күш ... ... ... ... ислам діні
белгілі бір тәртіппен уағыздалса, сонда ғана қазаққа мол ... ... ... үйренетін бір ғылымың,
Өзіңнің мұсылманша дін ғылымың.
Шарттарын исламның кәміл білсең,
Ахиреттік азық берер шын ғылымың.
Бұйырған, тыйған ісің шариғаттың: [Іт,80б].
«Ислам діні» концептісінің ... сөзі - ... ... ... кездеседі. Оның «Я, алла!» өлеңінде жаратқаннан өз халқына ... ... ... ... Бұл оның ... ... «сенім»
категориясының бәйтерегі, яғни жоғары ұлттық мәдениеттегі көрсеткіші.
Міржақып ... ... бәрі ... ... қағида ұстанады. «Әйел теңдігі»
концептісі, тезаурусы, концептілік құрылымы. Әйел теңдігі концептісі ... ... ... ... мұңы, сүйген адамдардың суреттеген лирикалық
шығармаларынан көрінетін. Мәселен, Қыз Жібек, Қозы ... Сұлу ... ... екі ... ... 1) ... («Бақытсыз Жамал» романы, «Балқия» пьесасы); 2) ... ... ... ... ... ... жазған адам – М.Дулатұлы,
сондықтан бұл концептінің тезаурусын көптеген тірек ... ... ... ұл мен қыз балаға, Ата-анасы болады ... ... соң ... ... оны ... ... көп ... Бір адамның қатыны өлген болса,
өзі алпыс-жетпіс жасқа келген болса, айттырып он бес ... қыз ... ... көп ... ... Әйел ... ... когнитивтік
моделі. 1) Әйел – ана. Әйел біреудің анасы; ... ... ... ... Әйел – ... анасы. Тәрбиесіз ананың өсірген баласы
қандай ... ... ... ... теңдік, адамгершілік, сүйіспеншілік
болмаған соң, ол кімді жақсылап тәрбиелесін. ... ... ... ... 2) Қыз - қалың мал құрбаны. Айттырып он бес жасар қыз алады. Атасына
малды көп берген болса; қалады бейшараның ... оның дағы өзі теңі ... ғой; ... ... ... ... 3) Қыз – кемдік. Хисабы күң орнына
бағаланар; тақия тігетін беретін, «әйел бала ... әйел ... ... бас ... ... ... қыз; ... шашы ұзын, ақылы қысқа»
деген осы; «қатын-дұшпан» деген осы; ... ... ... ... ... ...... Әйел құрбандық, тауар
құндылығы ғана. Мысалы, Біреу байдың малына «қызығады», ... боп ... деп ... 2. Көз жасы – ... ... ... қыздың бейнесі
«аянышты» коннотекасына ие. Мысалы, Жылаған көз жасына қарамайды, ... ... ... 3. ... алу – ... ... әбден бекіген
дәстүр. Мысалы, Байлар тоқал алады ... ... 4.Қор болу – ... туған, қалыптасқан ұғым. Мысалы, Разы болып Жұманға барсам,
ғұмырымша қор боламын ғой. ... мал – ... ... жүйе: қыз -
қалың мал – қор болу. Мысалы, Қалың мал аз ... ... ... ... ... ... теңдігі» концептісі бұрынғы келе жатқан
кертартпа салтқа қарсылық жүйесінен тұрады. Бұл концепт те ... ... тың ой ... ... концептісі. Ағартушы танымында ... ... ... ... зор ... ... – надандық. Бұл
надандықты жеңбей, одан құтылмай отырып, тоқсан тоғыз бостандық болса да,
жұрттың ... ... ... деп ... «Надандық» концептісіне
құрылған тезаурус қараңғы, ұйқы, ... ұмыт ... ... ... ғафилдік, тұманға кіру, ғафилдік ұйқысы, надандық шәрбәті, қара тас,
сөз тіркестерін ... ... ... ... ... ... Бұл ... үш ірі ұғым біріктіліп беріледі, себебі Міржақып
үшін Абай, Шоқан, ... ... жүйе – ең ... жол. Оқу, ... ... үшін ең асыл, қол жетпейтін арман болғандықтан, ағартушылар бұл
ұғымды бірдей қолданады. 1.Өнер – ... ... ... ат ... ғып ... аз ... ... бұл отарба; телеграф және ... ... ... электрический және келді; 2.Өнер – жастардікі. ...... ...... һүнерпаз қара жерге салар қайық; қанағат,
көп білдім деп етпе һүнерге; біздің халық һүнерден жатыр ... ... ... ... ... оқып ... болалық; оян, қазақ, көтер басты; құтылып
надандықтан ғылым ... ... ... етіп ... ... төрге сүйреп
жеткізші; ғылымның талиблары нұрын төккей, жатпалық жастар. 4.Оқу, ғылым –
шәкірт. Шәкірт кітап ұстап, ... ол: ... ... ... ... ... ... болып құлың...»; көніп жүр таршылыққа неше жылдай,қыс
оқып, жаз ақша іздеп, ... ... ... ... ... ... ... сәуле болғандай бас; 5.Оқу, ғылым – жалғыз үміт, тірек.
Басқалармен жарысуға, ... оқу- ... ... ... ... ... ... жол қалған жоқ. Жалғыз ... ... үміт – ... ... те, жұрттығымызды сақсақ та, дүниеден сыбағалы орнымызды
алсақ та, бір ғана оқудың ... ... ... бастайтын жарық
жұлдыз – оқу. 6.Оқу, ғылым – Абай, Шоқан үлгісі. Ғылымсыз сахара қазақтары
ішінде ... ... ... ... орыс ... гүл ... ... сайратқаны; мол еңбектенумен орыс тілін үйреніп; танымы ауқымды;
әдебиетіміздің негізіне қаланған бірінші кірпіш – Абай ... Абай ... ... ... ... ... ... алғашқы атқан жарық жұлдыз –
Абай;Абайдың аты жоғалуы, ескерусіз ұмытылу ықтималы қазақтың ... атты ... ... бірдей: (Оқу, ғылым → Абай → қазақ ұлтының
оқу, ... ден ... ... ... 7. Оқу, ...... ... медресе жоқ бұл қазақта; Медресеге сайлансын екі молла,
бірі оқытсын мұсылманша, бірі ... ... һәм ... ... тәртібі
жеңіл һәм мақсатқа тез жетерлік орысша, ана ... араб ... ... ... ... қағарлық мектеп-медреселер жоқ; Медресе «Ғалияны»
естімеген қазақ жоқ;
Оқу, ғылым, өнер концептісі жүйесінен ... ... ... ... ... ... рухани-мәдени болмыс-бітімінің концептілер
жүйесіндегі бейнесі
1.4 Міржақып Дулатұлы тілдік тұлғасының прагматикалық деңгейі
«Прагматика» (грек. прагматос – ...... ... ... яғни ... ... қызметін зерттейді. Бұл
терминнің лингвистикаға енуі У.Моррис еңбектерінен басталады, ал қазіргі
прагматика ... ... ... ... ... ... ұстанамыз. Прагматиканың басты өзегі баяншы (сөйлеуші), (субъект)
пен тыңдаушы (оқырман) арақатынасы, өзара байланысы. Сонымен қатар, бұған
прагматикалық ... яғни ... ... ... ... көзқарасын, түсіну қабілетін, психологиялық ерекшелігін, тағы
басқа деңгейлерін ... ... ... кіреді. Прагматиканың басты
мақсаты – сөздің қолданыс ерекшелігіндегі ... ... ... тілдік тұлғаның ең жоғарғы деңгейі деп прагматикалық деңгейін
таниды. Себебі бұл деңгей тілдік тұлғаны дамытатын уәждер мен ... ... және ... ... ... ... ... мүмкін. Уәж және мақсат - кез келген жеке ... ... ... ... ... ... ... барлық адамдар мен қоғамды ілгері
бастырудағы күш ретінде тілдік тұлғаның қалыптасуына әсер етуші ... Уәж, ... ... ... ой ... білім тереңдігі
басталады. М.Дулатұлы – баяншы ... ... ... ... ... ие тілдік тұлға. Көркем мәтіндегі прагматиканың
қызметін зерттеген ... ... ... ... ... іс-тәжірибесі арқылы мазмұн тұтастығын құрайтын ақпарат мәтін
мазмұнына келіп қосылады» деп көрсетеді [5,7]. Олай ... ... мен ... жинаған тәжірибесі оның санасындағы «ғаламның тілдік
бейнесін» дамытып, ... ... ... ... ... ... ... деңгей тілдік тұлғаның «Гамлеттік» ой-толғаныс,
пайымдау, өзін-өзі тануға ... ... ... ... ... ... ... қатар көркем прозасындағы бір
ойлау жүйесінен тұратын автор ... ... да ... ... ... көп ... көп қабатты құрылымнан
тұрғандықтан тілдік тұлғаның қоғамға деген қатынасынан ... ... ... ... ... уәж өз ... надандық
шырмауында қала беру қаупі еді. Сондықтан ағартушылық қызметті таңдаған ол
үндеу, шақыру тектес өлеңдер жазды. Бұл ... ... ... өз
ұлтына танымал етті. Оның шығармалары өзін қайраудан, өзін ... ... ішкі ... ... ... мәтінде беруден аяқталады.
Мысалы,
Міржақып, неге отырсың қалам тартпай,
Бәйге алмас болғанменен жүйрік шаппай.
Шамаңды қадари хал ... ... ... ... ... халқымен диалог құру оны әңгімеге ... ... ... ... Ағартушылық қызметті басты мақсат ету –
ұлы, абыройлы іс болатын, сондықтан Міржақып, ... т.б. ... өзін ... ... ... ... ... М.Дулатұлы тілінде бағалауыштық
сипат оның терең білім дәрежесінен басталады да, сыни тұрғыдағы ой бөлісуге
айналып ... Ой ... - ... ... алып келе ... ... ... «Я, Алла!» атты өлеңінде Алламен сөйлескендей монолог
құрылады да, ой ... ... ... ... Ғаламыңды жаратқаның,
Жүзіне мақұлықтарды таратқаның,
Өндіріп бір адамнан мұнша халық,
Әлсізді күштілерге қаратқаның.
М.Дулатұлының прагматикалық деңгейге көтеретін мүдде, ... ... ... ... ... жазылу себебі - әйел теңсіздігі,
қазақ қыздарының малға ... ... ... ... Ал «Оян, қазақ!»
кітабының жазылу мақсаты – ойынан көрініп тұрғандай, надандықтың ұйқысынан
қазағын ... ... ... ... ғылымды, алдыңғы озық
мәдениет нышандарын насихаттау.
М.Дулатұлының философиялық ... – оның ... ... ... ... ... қазақы болмыс-бітімі оның ойлау
жүйесінің жетілгенінен анық ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: «Тіршілік – бәсеке, жарыс. Дүние – ... ... ... ... ... Жарыстың алды болып келген бәйгенің
алдын алады, ортасы болып келген ортасын алады, соңында қалған ... құр ... ... ісі ... ... соң, адамнан адам, жұрттан
жұрт, ұлттан ұлт озсам дейді»[ІІт,82]. Осындағы М.Дулатұлының қазақ ұғымына
жақын бәйге жарыс арқылы ... ... ... оның ... болмысын
анық көрсетеді. Прагматикалық деңгей - ұлттық сипаттан анық байқалатын
тілдік ... ... сол ... ... ... ... ... тұлғаның
қаратпа, ой салу, үндеулерінен байқалады. М.Дулатұлының тілдік тұлғасының
прагматикалық ... оның ... сүю, ... ... ... уәж,
мақсаттарынан тұрады.
2 «М.Дулатұлы шығармаларындағы ғалам бейнесінің тілдік сипаты» деп
аталатын екінші тарауда М.Дулатұлының ... ... ... ... оның ... жүйесін құрайтын барлық
туындыларында ... ... ... ... ... ғаламдық
бейнесі мен тілдік тұлғасы, оны дәйектейтін тілдік ... ... ... Атап ... көркем шығармалары, ... ... ... ... т.б. ... ... баса мән берілді. В.В.Воробьев «лингвокультурема»
терминін енгізе ... ... ... ... ... -
комплексная межуровневая единица, форму которой составляет единство знака и
языкового значения, а ... - ... ... значения и
культурного смысла» [13,44]. Біз осы ... ... 2.1 ... лингвомәдени бірліктер. Халықтың көркем әдеби шығармасы
ұлттық мәдениеттің қайталанбас құбылысы болып ... ... ... ... құдіретін танытып қана қоймай, оның сыр-сипатын, бүкіл болмысын жан-
жақты ашуға, ... ... ... да көркем шығармаларындағы
лингвомәдени бірліктер осы мақсатта жұмсалғаны зерттеу барысында нақты
дәйектелді. 2.1.1 ... ... ... ... ... шығармаларындағы ұлттық дүниетанымды білдіретін
сөздер мынадай лингвомәденитанымдық бірліктер тобын ... ... ... ... бірліктері: «Екі ауылнай ... ... ... ... ... ... ... үй тігіп, көп ұзамай бие ... бір ... бір ауыл ... ... ... үй ... лау
байлатып, қой сойдыруға шыққан; Сүйінші, Сәрсеке! Шолпан ... ... ... тігіп беретін тапты; бір қыз айттырды, ... ... ... мал әкел деп әмір етті, бата ... ... ... ... лайықты жер, киітке риза қылып қайтарды, биыл «баламды ... ... ... ... ... ... бірліктері: «Ерлерге қарсы келсек
ұнамаймыз, теңбас қыздың көбі бара алмайды, жаманға барсаң қор боп ... ... қате ... ... ... бір ... боқтап, қамшымен салып
қаламын деп; Қарашы, бетбақ! Тумағаныңды қыласың ғой; Ұлттық соматизмді
лингвомәдени бірліктер: ... шашы ... ... қысқа; аяғы құтты
болды; Әй, қу бас!; ... ... ... қолы қысқа; ғұмырынды қол
ұстасып ... деп; Діни ұғым ... ... ... молдалардан
оқытпаңыз, «иман шарт», «бәдуәм», «әптиек», «әйжіктерді» былай қойып, намаз
үйрет; дұға қылып; фатиха қылып жіберелік Наным-сенім, ырымға ... ... ... әкеліп тамыр ұстатып, ұшықтатып-қақтырып көрсе
де тәуір болмады; Құдайға тапсырдық аруақ жар болсын; аяғы құтты ... ер ... ... ... ұлт мәдениетіндегі өзге мәдениеттің
нышандарын білдіретін лингвомәдени бірліктер де кездеседі. Мысалы: «Сәске
кезінде қоңыраулатып ... төре де ... ... ... ... ... ... даярлаған үйге келіп тоқтағанда,
мойындарына шынжырлы знак ... ... ... неше ... шұлғып,
қошеметпен, «тақсырлап» үйге кіргізеді».М.Дулатұлы ... ... ... ... менталитетінде бар құнды
дүниелерді таба аламыз. ... ... ... тіліндегі лингвомәдени
бірліктердің молдығы М.Дулатұлының тілдік тұлғасының ұлттық мәдени ... ... 2.1.2 ... ... ... Оның
поэзиясында ұлттық рух, ар-намыс, ұлтжандылық сипаттағы тілдік орамдар ұлт
мәдениетіндегі лингвомәдени бірліктер ... ... ... халқының
бұрынғы мағишаты» атты өлеңінде ұлттық мәдениет көріністері орын алады:
«Қазақтың қандай еді мағишаты
Бір күнде көшіп ... ... ... ... көшіп-қону, жаз жайлауға көшу, оның да
өзіндік қырлары, ерекшеліктері бар.
Жарысып жас балалар жүруші еді,
Жаратқан үкі тағып жүйрік аты...
Тізіліп көл ... ... ... ақ ... қияфаты.
Көкорай шалғындарға бие байлап...»
Үкі лингвомәдени бірлігінің мифтік танымға сәйкес өзіндік мәні бар.
Тіл-көзден, ауру-сырқаудан сақтайды ... ... ... ... оны ... Ақ үй ... ұлттық баспана атауына ие лингвомәдени бірлік. Ұлт
тіліндегі ақ орда, ақ үй, қара үй, қараша үй, ... қос ... - ... ... хабар берер лингвокультуремалар.
«Қиял» өлеңінде: Тағы да көз ... бір ... ... ошақ ... сойылған қой
Ат шапқан, палуан түскен, серке тартқан
Шаттанған, күлімдескен, толқыған ой...
Осындағы үй тіккен, ошақ ... ... қой, ат ... ... ... ... сөз тіркестері қазақ халқының рухани мәдениетіндегі мәдени
коннотацияға ие лингвомәдени бірліктер.2.2.Ағартушылық ... ... ... ... жалғыз үміт - оқуда. Теңдікке
жетсек те, жұртығымызды сақтасақ та, дүниеден сыбағалы орнымызды ... ... ғана ... ... ... ... ... жарық жұлдыз- оқу.
Надан жұрттың күні қараң, келешегі тұман»,- деп ағартушы ... ... ... ... ... “Есеп құралы” оқу құралы жөнінде
А.Байтұрсынұлы: “Бұл ... ... ... ... ... қирағат кітаптары
болса да, есеп кітабы жоқ ... ... ең ... жаңа тәртіппен шығарылып,
таза қазақ тілінде қазақ емлесімен басылған, мысалдары да қазақ тұрмысынан
алынған” деп баға берген ... ... 1914ж]. ... ... ... ұлтының болашағын алыстан болжап, халқымыздың ғұмыр бойы келе ... ... ... ... Ұлттық мәдениет ұлттық тәрбиеге
тікелей қатысты екенін тереңнен сезе отырып, ... ... ... ... бір ... сабағын оқытқандай үйретеді. Мәселен, «Есеп
құралының» алғашқы ... ... ... тіні сезілгендей болады:
«Жылқыбайдың 4 айғыр үйір ... бар еді, тағы бір ... ... ... неше үйір ... ... ... осындағы ұлттық таным
мен ұлттық мәдениетті аңғартып тұрған лингвомәдени ... ... ... антропонимі. «Мыңдаған кісі аттары әдет-ғұрып, салт-сана, ... ... ... ... ... Ауыз ... ... төрт түлік мал көбірек айтылып отырады. Онда көшпелі тұрмыстағы
түйенің маңызы, жылқының адам өміріндегі орны ... ... ... түлік атауына байланысты ат қою дәстүрі кеңінен етек ... ... ... өзге ... артық көріп, ерекше қастерлейді. Жылқыбай есімі
«Жылқылы бай болсын» деген тілекпен ... ... ... ... ... ... ... емес, қылқұйрық санымен есептеген.
Шортанбай жырауды еске алайық: ... ішер сүті жоқ, ... ... күші
жоқ, Ақша деген мал шықты».
2. Айғыр үйір жылқы ... ... ... ... ... ... ... Халқымыз мал шаруашылығына тәуелді болғандықтан
М.Дулатұлы мал ... ... ... ... ... ... жиі ... Мысалы, үйір тек жылқыға қатысты болса, табын сиырға, ... ... ... ие ... ... ... ... ретінде
қабылданады. Өйткені, мұнда «күшті» узуалды семасы бар. 3. ... ... ... сөзі екі ... ... қолданады: 1. Өз еркімен беру,
ұсыну. 2. Тыпырлатпау. Мысалы, байлап, матап тастады. ... ... ... ... аты. 2.3 ... ... сын зерттеу
мақалаларындағы лингвомәдени бірліктер. М.Дулатұлының ұлттық ... ... ... ... ретінде көрінер тұсы – оның ... ... ... ... ... ... - ұлтыммен
қосыла ұмтылып бағамын» деп талпынған ұлтжанды қаламгердің осы ... ... ... ... ... ... ... қазақы
бітім-болмысқа ғана тән ерекшелікті ... ... ... аламыз. М.Дулатұлы ұлт тіліндегі лексикалық байлықты өз орнымен
шебер қолданады. ... сол ... ... ... ұлт ... ... өткені мен қазіргісін ұлттық тілдегі лингвомәдени бірліктер
арқылы танытады. М.Дулатұлы «Сана қайда?» атты ... өз ... ... бітім-болмысын былайша баяндайды: «Қазақ деген халық
едің. ... ... ... ... ... ... Алатау, Алтай мекенің
еді. Ту ұстап, тұлпар мінген ерлерің бар еді. Ердің ... екі ауыз ... ... бар еді. Ел ... ... бар еді. Сөз ... бар еді. Ақ киізге көтерген хандарың бар еді. Ізгі қария шалдарың
бар еді. Сауық-сайран жиының бар еді ... ... ... «Үш ... ... ... ұлт танымдағы қасиетті ұғымдарды білдіретін
тілдік атаулар. М.Дулатұлының тілдік ... ... орын ... ... ... осы бірліктердің аясынан көрінеді.
Қазақ танымдағы қасиетті ұғымдардың бірі – ... ... Жеті ... ұл, Жеті ... ... жер, Өзін ғана ... ұл, ... мен жағын
жер деген мәтел бар. М.Дулатұлы «Қазақтың тарихы» атты мақаласында ... ... ... ... әр ... ... әр ... ақсақалы –
тұрған бір шежіре. Бұрынғы өткен-кеткеннен естіген-білгені болса, ... ... ... ... ... ... Қазақтың әдет-ғұрпындағы
қонағасы, жиендік қылу, сүйінші алу, барымта, қалыңмал атаулары мәдени
коннотацияға ие ... ... ... «Сот ... ... мақаласында «елдің әдет-ғұрпымен санасатын, қазақтың салтына ... ... ... ... түзу ... айта ... ... әділ сот иелерінің қажет екенін ... ... ... «Қазақ өзінің әдетінше, қонағасы бермей тағы тұра ... сот ... ел ... ... ... ... ... қылу
сықылды әдеттер бар. Жиен ... ... ... ... ... ... ... білмейтін сот ұрлық иә зорлық деп ... еді; ... бір ... және шынға сүйінші алу; [ІІІ,167]. ... оның ... ... айрықша танытып, өзіндік ғалам бейнесін
жасауда ерекше қызмет еткен ... ... мен ... ... ... ... ... етеді. 2.3.1 Фразеологизмдердің лингвомәдени
мәні. Ұлттың рухани дүниетанымын, салт-санасын, ұлттық мінезін өн бойына
жиып, сан ... өтсе де ... ... ұлт ... асыл қазыналардың
бірі – фразеологизмдер. Біз көбінесе М.Дулатұлының ... ... ... ... толғантып, қаламға
жүгіндірген халқының надандығы, жайбасарлығы, ұлтының өзге ... ... ... оның ... ... еді. ... ... жағдай туралы ойын
айтып жеткізу үшін халықтың ... жиі ... ... сөз
тіркестерін тиімді пайдалана біледі. Яғни, публицист өз ... ... ... ... ... ескеріп отырған.
Мысалы: Әрбір ақыл иесі адам қара ... сары ... ... ... пайдасыз дүрмекпен кете берсе, құдай алдында мойындарынан үлкен
борышты түспей, кейінгі нәсілінен де ... ... ... жоқ ... бар – қалтасы тесік, байларымыз бар – төбесі тесік ... ... енді ... ... ... ... ... қараңғыда,
құлдықта, тістегеннің аузында, ұстағанның қолында кеткенің [291.]... 2.3.2.
Рухани-діни сөздердің лингвомәдени мәні. Рухани ... ... ... ... діни танымы, наным-сенімі, мінез-құлқы,
қабілеті т.б. ... ... ... ... ... ... тіл мен ... маңызы зор. «Діни лексиканы зерттеу - ... ... ол тіл ... ... ... ... ... жан-жақты
қарастыру, байымдау болып табылады. Қазақ даласына араб ... ... ... ... ... өміріне үлкен әсер етті. Ислам ... ... ... мен ... ... [15,10]. ... тіліндегі
қолданылған рухани-діни лексика сол ... ... ... рухани
дүниесін, қоғамдық ойлау жүйесін, ... ... ... байқатар лингвомәдени бірліктер болып табылады. Мысалы,
Алла, дін, милләт, рухани идарада, мешіт, шариғат, ... ... ... оқу, ... нәфсі, бенде, тәңірі, илаһим, молла, дүние, ... ... ... сарнату, тұмар тақтыру, т.т. 2.4. М.Дулатұлы
шығармаларындағы кірме ... ... ... ... ... ... сөздерді екі топқа ... ... ... ... 2.4.1 ... шығармаларындағы араб-парсы
кірме сөздеріне лексика-семантикалық сипаттама беріліп, лингвомәдени мәнін
ашу көзделді. М.Дулатұлы алғашқы ... ... ... ... ... молырақ қолданған. Қаламгердің мұсылманша сауат алғандығы
және сол ... ... тіл ... тыс кете ... болар.
М.Дулатұлының дүниетанымында, тілдік тұлғасында қалыптасқан діни ұғымдар
оның шығармалары бойынан сипат алады. ... ... ... жоқ бұл
қазақта», «Қазақ халқына діни бір уағыз» өлеңдерінде кездесетін ... ... ... ... құран, низам, никах, талақ, мирас, мұсылман,
ислам, дін, ғибадат, ләкиін, муафиқ, машауарат, хадим, сахаби, ... араб ... ... ... мәдениеттің көрсеткіші. Қазақ халқының
өміріне енген ислам шариғатын дұрыс ұстанып, ұлт ... оқу, ... ... Ақын ойын былайша білдіреді: «Ортаға жарар еді мешіт
салсаң, Намазды қаза ... ... ... ... сайлансын екі молла,
Бірі оқытсын ... бірі ... ... ... ... ... ... орнымен қолданған. Мысалы, ақын ұлт өміріндегі болып
жатқан өзгерістерді баяндау, ... ... сөз ету, ... дін, ... ... ... ... жұмсаған.
2.4.2. Орыс сөздері (русизмдер). Қазақтың әдеби тіліне молынан енген орыс
сөздерінің Міржақып тілінде ... ... ... еді. ... ... сөз
дүниесіне ұлт мәдениетіндегі ... ... ... өз ... ... ... ... романында кездесетін орыс сөздері қазақ
қоғамындағы әлеуметтік қатынас, ел билеу ісіне ... ... ... ... жатқан өзгерістерді, шынайы ... ... ... ... ... мысал келтірсек: «Хақиқатында бұл қыз Жұман
Байжанұғлының некелі қатыны екен, растығына үшбунің илән ... ... ... ... ... метрический книгадан берген куәлігі
дәлел һәм ... ... ... срок, яғни он бес күннің ішінде келіп
копия алмады, соның үшін билікті орнына ... әмір ... ... ... ... ... тіл ... жаңа дүние
жаңалықтарымен, ғылым мен мәдениет ... ... ... Мысалы, «Һүнермен хасыл болған нәрселер» өлеңінде ... ... ... ... ... ... телескоп, завод,
фабрика, газет, журнал, машина электрический сөз бен сөз тіркестері ... еніп ... ... ... ... ... бірліктер.
Дегенмен, қаламгер ұлт тілінің тұнық болуына аса сақтықпен қараған. Сол
себепті де орыс ... ... ... аз ... ... ... ... өзге мәдениеттен хабар берер тілдік
деректер сипатында ... ... ... ... барысында М.Дулатұлы тілдік тұлғасының
вербалды–семантикалық, ... ... ... ... ... ашуға тырыстық. Осымен байланысты ... ... ... ... түскен таным әлемі, «ғаламның тілдік бейнесі»
мәселесінің ... ... ... тіл ... ... деңгейі
сараланып, анықтамаларына талдау жасалынды.
Міржақыпты тілдік ... ... ... және ... ... күш ... айғақтайтын сала – оның ... ... ... ... ... басты ерекшелік
ретінде ХХ ғасыр басында пайда болған ағартушылық ниеттен туған жаңа мәдени
концептілер жүйесінің, тілдік ... ... ... ... ... ... ... «әйел теңдігі»; «оқу-білім»;
«надандық»; «ғылым»; «өнер»; «қазақ ... ... ... ... ... ... дүниетанымынан,
психологиясынан, тарихынан хабардар етер лингвомәдени бірліктердің ... ... ... ... Осымен байланысты көркем шығармаларындағы,
ағартушылық еңбектеріндегі заттық, рухани мәдениет ... ... ... ағартушы бойындағы ұлттық ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. Маслова В.А. Лингвокультурология. –Москва: «Академия», 2001.-202С
2. Жұбаева О. Қ.Кемеңгерұлының тілтанымдық мұрасы ... ... ... 2002, – ... ... Ю.Н. Русский язык и языковая личность. – Москва: Наука,
1987. – 263с.
4. ... Қ. Тіл ... ... ... ... символ,
тілдік сана. Алматы «Ғылым». 1998, 137б
5. Әзімжанова Г. ... ... ... ... 2005, 300б
6. Қайырбаева Қ.С. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың символдық
мәні. Филол.ғыл.канд.дисс. –Алматы, 2004. – ... ... Р.К. ... ... ... ... дискурса // Актуальные проблемы лингвистики и методики
преподаванияиностранных языков: Материалы международной ... ... ... ... ... РК ... Каз ГУМО и МЯ. Абылай хана. Ч.1. – Алматы, 2001. 72-75сс.
8. Ислам А. ... ... ... ... ... ...... 2004. – 47б
9. Смағұлова Г.Н. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени
аспектілері. Алматы «Ғылым», 1998. – 292б
10. Колшанский В.Г. ... КМ в ... и ... М., ... Елемесова Ш.М. Көркем мәтіндегі ұлттық мәдениеттің тілдік
релеванттары (Ғ.Мүсіреповтің “Қазақ солдаты” романы бойынша).
Филол.ғыл.канд.дисс. –Алматы, 2003. – 127б
12. ... А. ... ... ...... ... 1996, - 416с.
13. Воробьев В.В. ... ... и ... М., ... ... Т. ... есімдерінің тарихы. Алматы: Ғылым, 1971. – 215б
15. Ғабитханұлы Қ. ... ... ... ... ... мазмұны мен тұжырымдары төмендегі басылымдарда
жарияланған:
1. М. Дулатовтың «Насихат-ғұмумия» өлеңіндегі араб-парсы сөздері // ... ... ... ... сериясы. Алматы, 2002, № 5(56).
102-10б.
2. М. Дулатов шығармаларындағы ұлттық мәдениеттің тілдік көріністері //
«Жұбанов ... атты ҮІ ... ... ... ... мемлекеттік педагогикалық институты. 2005, 114-117б
3. М.Дулатов шығармалары тіліндегі теңеудің лингвомәдени ерекшелігі //
«Академик ... және тіл ... ... атты ... ... Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі
институты. 2004, 214-218б
4. М.Дулатовтың тілдік тұлға ретінде ... ... ... ... ... және қазақ тіл білімі мәселелері» атты халықаралық
ғылыми-теориялық конференция. Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі
институты. 2005ж., 287-293б
5. ... ... ... ... ... сипаты //
«Мемлекеттік тілдің мәртебесін арттыру - әрбір ... ... ... ғылыми-практикалық конференция. Орал, 2005ж. 155-158б
6. М. ... ... ... ... ... танымды білдіретін
линвгокультуремалар // «Рухани мұра және қазіргі мәдениет: текстология,
игеру, зерттеу» атты халықаралық ... ... ... М.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер институты. 2006, 259-264б
7. М. Дулатұлының “Есеп құралы” оқулығының ұлттық тәрбиелік мәні // ... мен ... 2006, №8, ... ... ... ... ... сөздерінің лингвомәдени
мәні // «Ғасырлар тоғысындағы түркі өркениеті: саясат, ... ... атты ... ... ... Орал, 2007,
39-43б
9. М.Дулатұлы тілдік ... ... ... концептісі //
Тілтаным. 2007, №1,152-156б
РЕЗЮМЕ
Имашева Гулим Есенгалиевна
Языковая картина мира в произведениях М.Дулатова
10.02.02-казахский ... ... ... ... ... в ... ... углубленно охарактеризовано по антропоцентрическому направлению.
Исследовать язык надо не только в ... ... ... но и ... его совместно с другими научными отраслями. ... из ... ... ... исследующая связь языка и культуры,
роль ... в ... ... ... ... в языке,
общенациональное мировоззрение. Наряду с этим исследование индивидуальной
языковой личности, оказывающей ... на ... ... ... с
когнитивной точки зрения является одним из ... ... ... языка.
В связи с этим произведения М.Дулатова необходимо исследовать через
когнитивную лингвистику и лингвокультурологию. Актуальностью ... ... к ... ... ... ... ... автора первого романа в казахской литературе с научной точки зрения,
неизученность особенностей его ... как ... ... педагога,
политического деятеля, неисследованность «языковой картины мира» в
творчестве М.Дулатова с ... ... ... отсутствие
научного анализа лингвокультурологических единиц, использованных в
произведениях ... ...... ... ... и ... в творчестве М.Дулатова.
Цель диссертации - выявить особенности языковой личности в области
когнитивной ... ... и ... ... ... в произведениях М.Дулатова. Для достижения
данной цели необходимо решение следующих задач:
– исследование языка художественного ... ... ... ... ... ... ... языковой личности
М.Дулатова;
– выявление основных единиц, формирующих «языковую картину мира»,
созданную на национальных ценностях в дискурсе М.Дулатова;
... ... ... языковой личности
М.Дулатова с когнитивной и структурной точки зрения;
– дифференцирование ... ... ... ... ... ... применения лингвокультурем ... ... ... лингвокультурологию и выявление
их значения.
Методы исследования - лексико-семантический, ... ... ... пояснение.
Новизна исследования:
– впервые исследован язык произведений М.Дулатова с языковой точки
зрения;
– языковая личность ... ... на ... уровне;
– охарактеризована «языковая картина мира» в ... ... ... ... автора в познании мира;
– проанализирован и конкретизирован ... ... ... ... рассмотрены и выявлены значения лингвокультурем в публицистике,
поэзии, прозе.
Применение ... ... - ... ... в ... дисциплин, при проведении семинаров и ... ... ... ... и лингвокультурологии в вузах.
Основные выводы исследования:
– М.Дулатов - языковая ... ... из ... лингво-когнитивных, прагматических уровней;
– языковая личность М.Дулатова состоит из следующих
концептуальных ... ... ... ... ... ... ... «наука»;
«искусство»; «казахский язык»;
– духовное мировоззрение казахской нации в языке М.Дулатова
рассматривается в качестве «картины мира»;
– языковую ... ... ... ... для описания национальной ... ... ... ... ... в ... ... доказательством глубины национального
познания. Применение окказиональных слов, ... ... ... ... ... в
качестве художественного оформления, обилие повторов;
– важна роль лингвокультурем ... ... в ... мире ... Gulim ... picture of the world in works ... ... of the study. Today study of the language in science of ... of the language is deeply ... on ... It is ... to research the language within the range of
language system not only, but also it is ... to consider it ... ... One of such branches is ... ... of the language with cultures, role of the person ... of the ... national culture in ... general ... At the same time studing of the ... ... ... to (on) development of the literary language, with
cognitive ... is one of the main ... in studing of ... this ... works of M.Dulatov is necessary to research through
cognitive linguistics and linguocultural. Actuality of the study are ... to language ... ... ... ... ... of the language of the author of the first novel in ... with ... ... ... particularities of its
(his) language as publicist, ... teacher, ... ... language picture of the world" in creative activity M.Dulatov with ... vision of ... the absence of the ... ... units, used in works ... Object of the study - ... of the language personality and
particularities of linguoculturem in creative activity M.Dulatov.
The Purpose to thesis – to reveal the ... to ... in the field of ... lexicon, studing and ... of the
particularities linguocultural units in works of M.Dulatov. For achievement
to this given purposes are ... decision of the ... ... studing of the language of the artistic text through the theory ... ... the ... of ... level to language ... ... revealing of the fundamental units, forming "language picture of ... which created on national value in ... of ... the studing of the ... ... to language personality of
M.Dulatov with cognitive and ... ... the ... of ... level to language ... ... the ... of the particularities of the using linguoculturem
in works of ... through ... and revealig of ... Methods of the study - ... semiosiological, cognitive-
linguistical analysises, etymological explanation.
Novelty of the study:
for the first time (first of all) was explored the language of ... of ... with language ... language ... of M.Dulatov was considered on the ... ... language picture of the world" was ... in discourse of
M.Dulatov through national value of the author in ... of the ... was analysed and rendered ... the ... level of ... ... M.Dulatov;
they are considered and ... ... ... ... ... ... result studing – it is possible to use in course of ... when ... seminar and special courses on ... ... and linguocultural in high school.
Main (findings) conclusions of the study:
M.Dulatov - a language personality, consisting of ... ... ... language ... of ... consist of the ... structures: "national eoving"; "islamic religion"; "the equality
of women"; "training-knowledge"; "the ignorance"; "the science"; "the ... kazakh ... ... ... to kazakh nation in language of ... ... as "pictures of the world";
the language personality of M.Dulatov is characterize the ... for ... of the national culture and ... Large using
the words-symbol in language of M.Dulatov is proving of the depth of ... ... Using ... words, ... of the ... ... questions, using the verb as artistic registration, abudance
repetition;
the important role of linguoculturem reflecting national worldoutlook
in spiritual world of ... ... ... ... ... ... ұлты
Алаш Орда ... ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь