Нарықтық экономикадағы мемлекет ролі

Жоспар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2

Негізгі бөлім
I.Нарықтың даму кезеңдері
1.1.Нарық қатынастарының даму кезеңдері
1.2.Қазақстандағы нарықтың даму тарихы
1.3.Қазіргі заман нарық теориясы және ондағы мемлекет ролінің көрініс табуы

II.Нарықтық экономикадағы мемлекет ролі
2.1.Нарықты ұйымдастырудың әдістері және оның зекті үш мәселесі
2.2.Нарық механизміне мемлекетінің әсер етуі
2.3.Нарықтың атқаратын қызметтері,шарттары және түрлері

III.Нарықтың артықшылықтары мен кемшіліктері
3.1.Қазақстандағы нарық: кәсіпкерлік.нарықты дамытудың алғышарты
3.2.Нарықтық экономиканың кемшіліктерін жұмсарту және жоюдағы мемлекет атқаратын қызметтер
3.3Экономиканы мемлекеттік реттеу

Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
        
        Кіріспе
Әлі күнге дейін нарық экономикасындағы еркіншілдік, халық санасында
оған тән қанаудың қатал жүйесімен, жаппай ... ... ... сипатталатын үғым ретінде орныққан. Алайда,
Батыс елдерінің тәжірибесі, нарыққа өту халықтың ... ... ... мен ... ... ... ... көркеюіне жағдай жасайтынын дәлелдеп отыр. Нарық ынталылық пен
кәсіпкерліктің ... ... ... ... ... ... етуге, өндірісті тұтынушылардың сұранымдарына
бағыттауға жағдай жасайды. Нарық өзінің мәнісі жағынан тек ... ... ... іс келмейтіндерге тиімсіз.
Мемлекеттің макроэкономикалық жэне микроэкономикалық процеске ... ... ... ... ... ... таңда мұндай қатынасу
барлық экономика көлемінде жүргізіледі жэне ол ... ... ... ... ... ... артуына қарамастан бүгінгі
таңда өркениетті елдердің экономикасы өзінің нарықтық негізін сақтауда.
Осыған ... ...... ... ... мазмұнда қалыптасуда. Неге? Себебі аталған қарым-қатынастардың
екі жағы да ... ... ... ... ... ... мынадай үш
себебін бөліп көрсетуге болады.
Біріншіден, мұның қажеттілігі нарық қатынастары механизмінің өзегі —
бәсекелестік ... ... ... ... ... — нарықты
экономиканың бәсекелестік бастамасын бұзады. Бүл ... ... ... ... ... ... өндірістің
тиімділігін төмендетеді. Мұндай қатынасты тек мемлекеттің монополияға қарсы
әрекеті ғана жеңе ... ... ... ... жоқ" ... түрлері аз емес. Ең
алдымен олар капиталдың орнын ұзақ мерзімде толтыратын өндірістер. Оларды
меңгеру жекеменшік кәсіпорындарға ... ... ... нарықтың өзін-өзі реттеу мүмкіндігінің шектелуінен
туындайтын себептер бар. Мемлекет өз ... ... ... тепе-
теңдігін қамтамасыз етуге, жұмыспен қамтуды қажетті деңгейде сақтауға, ... ... жэне т.б. ... ... шешуге
бағыттайды.
«Қазақстан Республикасының нарықтық экономикасының қалыптасуы» деген
курстық жүмысымда мен нарықтың мәні мен ерекшеліктерін, нарықты ... ... мәні мен оның ... ... ... ... мен ... оның ішінде Қазақстан нарығының тарихын, оның
артықшылықтары мен ... ... ... ... ... ... дамыту жолы орта және шағын бизнесті
дамыту. Ол үшін мемлекеттің рөлі өте ... пен ... ... де маңызды. Экономиканы осының немесе
басқасының жоқ ... ... - бір ... шапалақтағанмен тең» - деп
бекер айтылмаған.
I.Нарықтың даму тарихы және теориясы
1. Нарық катынастарыныц даму кезендері
Нарықты стихиялы түрде ... ... ... ... ... ... ... деп бөледі. Стихиялы нарық капитализмнің алғашқы кезеңінде
болды,оған еркін тауар өндірушілер мен ... ... ... ... ... ... тән ... Стихиялы нарықтың идеологы, әлемдік экономикалық
теорияның негізін қалаушы Адам Смит /1723 -1790/ ... ... ... мен ... ... ... деген басты еңбегінде
-жеке меншік иелерінің ... ... ... ... ... оны ... қажеттіліктерге лайықтаудың қозғаушы күші болып ... ... ... ... бірге А.Смит, екі кәсіпкер немесе саудагердің
арасындағы әңгіме әрқашанда бағаны өсіру ниетіндегі дамумен аяқталады деп
көрсетті. Оның ... ... ... ... ... ... керек, ол тек қана жалпы тәртіпті қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... fаіге" саясатын жүргізіп
бәсекені шектеуден аулақ болуы керек. Бірақ ... осы екі ... ... ... ... жоқ. ... ол жеке ... ... ... ... ... шек ... ... мейлінше күдікпен қарады. Тек бәсеке ғана бағаны төмендету және
өндіріс көлемін ... ... ... ... ... ... ... механизмін ашты. Еркін бәсеке мен нарықтың
«көрінбейтін қолының» ... ... - жеке ... қоғамдық
игіліктің пайдасына жарату мүмкін болады. Кейіннен, қоғамдық ... ... ... ... орын ала бастады. ... оны ... ... өз ... ала ... Осы ... монополиялық нарық қалыптасады.
Монополиялық нарық 19 ғасырдың аяғында 20 ... ... ... ... Нарықтың бұл түрінде ... ... ... ал ... ... жэне сандық өзгерістердің динамикасына кері әсер
етеді. Өндірістегі монополиялық ... ... ... бағаның өсуіне, тауар тапшылығына, ал түптеп келгенде, қоғамның
барлық қайшылықтарының шиеленісуіне әкеліп соқтырады. Бұған, мемлекеттік
меншіктен ірі ... ... ... ... мен ... әкімшілік-әміршілдік тәсілмен шешілетін, тұтынушылардың мүддесіне
бағдарланбаған өндірушілер нарығының типі қалыптасады.
Қазіргі заманғы өркениетті елдерге реттелмелі ... тән ... ... тек қана ... ... мен ... ғана емес, сонымен бірге - ... ... ... ... ... ... тұтқалары арқылы әсер ету, белгілі бір тауар түрлері мен
топтарына мемлекеттік баға ... ... ... зерттейтін
маркетингтік қызметті енгізу, өндірістің көлемін тікелей шарт жасау
негізінде ... ... әр ... ... ассоциацияларын, жарнама-
ақпараттық жүйелерді құру арқылы ... ... ... ... ... керек.
Біздің жас тэуелсіз Қазақ мемлекетінде де ... ... ... ... көшу экономиканы дағдарыстан шығарудың
баламасыз құралы деп танып ... ... ... ... көшу ... ... бұрын оның тарихына тоқталып
өтейік.
1.2 Қазақстандағы нарықтың даму тарихы
Нарықтық қатынастар Қазақстан жерінде ... ... ... ... неде ... сұрақтарға жауап берелік. Бұл сұрақтарға жауап
беру оңай ... ... ... біздер әлі күнге дейін өз ... ... ... Қазақстанда құл иеленушілік құрылыс ... ... ... ... ... берік орныққан.
Бұны қазақтардың көшпелі мал шаруашылығымен айналысуымен байланыстрады. Осы
пікірдің негізінде Қазақстанда ... ... даму ... ... ... ... ... қатынастардың қалыптасуына жағдай
болған жоқ дейді. Біздің бүл пікірге үлкен күмәніміз бар, ... ... өз ... айта ... қатынастарының пайда болуының ең басты шарты - өндіріс құрал-
жабдықтарына жекеменшік. Ал ... ... ... ... ... ... ... Ірі-ірі мал иелері ... де аса ... ... ... мал ... жағдайында жер өндірістің
шарты ғана емес, сонымен бірге оның негізгі құралы да болды.
Жерге феодалдық меншіктің күшеюі қауымдық ... ... ... ... тығыз байланысты. Оған Ресей империясының өте-мөте қатал жүргізген
Қазақстанды отарлау саясаты мықтап әсер етті. Мысалы, 1914 ... ... 43 ... десятина аса құнарлы, мәйекті жерлері жер ... орыс ... ... үкіметінің әскери чиновниктерінің
меншігіне тартып алынған болатын. ... ... ... ... ... ... күшейді, меншіктік бөлінісу тереңдей ... ... ... ... ... патша үкіметінің әскери басшыларына
сүйенген ірі байлардың жерді тартып алуы барған сайын ... бола ... ... қазақ халқында бұрын-соңды болып ... ... ... оның қайшылықтарының шиеленісуіне қатты әсер
етті.
Тереңдей түскен меншіктік бөлінісу ... ... ... ... бір ... өріс алуына, өркендеуіне жағдай жасады.
Шындығында айырбас, сауда қатынастары қазақ даласында ерте кезде пайда
болды. Айырбас ... ... ... мал ... күн ... ... тек қана мал шаруашылығы ... ... ... ... тұжырым жасалып келді. Қазіргі тарихи
зерттеулер бүл тұжырымның негізсіздігін көрсетеді. Егіншілік кәсіппен
қазақтар өте ... ... олар ... ... ... орналасқан болатын. Егіншілік өнімдері шаруашылықтың өз ішінде
тұтыну үшін ғана емес, басқа аудандарға шығарып сату үшін де ... ... ... ... ... егін шаруашылығының одан әрі дамып
қанат жаюына патша үкіметінің отарлау ... ... ... ... ... ... аймақтарға күшпен көшірудің кесірінен
ұүрыннан қалыптасқан отырықшылық ұялары бүзылды. «Қазақ әдебиеті» ... ... ... ... ... Толған Әбдіразақтың
«Қазақстан және ... ... ... мақаласында мынадай деректер
келтіріледі: «XIX ... орта ... ... ... ... ... және өндіргіш күшіне айрықша кері әсер етті. Қазақтар алған байтақ
жер бөліктері, көп ... ... ... олар көп ... жеке ... шаруашалығымен шүғылданудың орнына түрлі формада қырғыздарды қанаумен
айналысты. 1848 жылы жүз десятина бөлік түрінде 22376 ... ... ... ... ... ... 1855 ... яғни сегіз жыл өткеннен
кейін тек 1826 десятина жерге егін еккен, бұл қырғыздардың бұрынғы ... ... ғана ... 10 том, ... 1913, 321 бет). ... нәтижесінде қазақтардың тауарлы егін шаруашылығы құлдырап
кеткен». Осы бір ғана ... нені ... Ол ... Россияның шаруалар
арқылы отарлау саясаты қазақтың егін шаруашылығын өркендетуге жемісті ықпал
етті деген пікірдің дәйексіз ... ... Оны Т. ... ... ... де ... түседі. XIX ғасырдың аяғында
Ақтөбе, Қостанай уездерінде егістің 80 ... ... ... Орал ... ... диқандары 1913 жылы 5,4 миллион пұт астық жинап,
оның 4 миллион пұтын астық нарықтарына сатқан. Ал 1893 ... ... ... ... қазақ шаруашылықтарының астық сатудан түсірген кірісі мал
шаруашылығы өнімдерін сатудан ... ... ... ... ... ... ... үкіметі дала өлкесінде өндірілген арзан астық Россиядағы
помещик ... ... ... деп ... тиісті протекционистік
(ұлттық нарықты үкімет тарапынан қорғау) нарық саясатын жүргізеді. Бұдан
біз нарықты ... ... ... бірі – бәсеке күресі
Қазақстанда да болғанын көреміз.
Сонымен бірге нарықтық ... ... ... ... ... ... кәсібі де, өнеркәсіп те әсер ... ... ... жүннен мата тоқыды, теріден былғары иледі, металдан ... ... киім ... киіз ... ... ... Бүл салалардың бұйымдары
айырбас үшін, тауар ретінде де шығарылатын ... ... ... ... әр ... ... ... шаруашылықтың ыдырауына, капиталистік
элементтердің пайда болуына қолайлы жағдайлар жасады, бірақ, оны ... ... Оның ... ... бірі - ... ... ... қалғандығы еді. Бұл да патшалы Россияның отарлау саясатымен
байланысты болды. Өнеркәсіп ... және ... ... ... ... ал жергілікті капиталдың бұл саламен айналысуына бөгет жасалды.
Капитал ... ... ... ... ... кен ... ... теріс тәсілдермен жүргізіледі, олардың тек қана аса бай, ... ғана ... ... ... ... ... осының бәрі
ұлттық өнеркәсіптің пайда болуын мейлінше ... қана ... ... ... ... ... ... артта қалуын өте үзақ ... ... ... ... революцияға дейінгі
дәуірдің өн бойында (содан кейінгі 70 жылдан аса уақыт бойына да) аграрлы-
шикізатты ... ел ... қала ... ... зор ... ... алу,
отырықшылық ошақтарын талқандау, қоғамдық өмірдің барлық саласындағы ұлттық
алалау, қисапсыз ... ... ... ... ... еңбекшілердің қайыршылыққа ұшырауына апарып соқтырды. Осының
бәрі ... ... ... ... ... оның ... ... тежеді.
Қазірде тәуелсіз Қазақстан Республикасының алдында жоғарыда
көрсетілген тарихи әділетсіздіктерді жою ... тұр. ... ... - ... дамыту, меншіктік қатынастарды реформалау, нарықтық
экономиканы өндіру болып табылады.. Қазақстанда нарықты ... ... ... үш кезеңге бөлініп отыр.
Бірінші кезең 1992-1995 жылдарды қамтыды. Ол ... екі ... ... ... олар ... мемлекет
иелігінен белсенді түрде алу, оны жекешелендіру және тұтыну ... ... 1992 ... наурыздың 5-ші жұлдызында Қазақстан
Республикасы президентінің ... ... ... ... иелігінен алу мен жекешелендірудің 1993-1995
жылдарға арналған ұлттық бағдарламасында» ... деп ... ... мақсаты - мемлекетке қарасты өндірістік
объектілерді, ... да ... және ... емес ... ... және ... беру ... республика халқына ұлттық
мүлікті ... ... ... ... ... негізінде
орталықтандырылған-жоспарлы экономикаға көшу үшін қажетті жағдайлар ... ... ... ... ... ... бағытын
біртіндеп жою жалғасты, бірақ оның басты мазмұны көлік ... ... ... дамыту, сондай-ақ дамыған тауар жұне ... ... ... ... ... ... ... нарығын құру
болды.
Үшінші кезең 5-10 жыл мерзімге созылып, ашық үлгідегі ... ... алып ... ... соның негізінде өтпелі кезеңнің
стратегиялық ... ... ... ... ... және дүниежүзіндегі жаңа индустриалды ... ... ... болады.
1.3 Қазіргі заман нарық теориясы және ондағы мемлекет
рөлінің көрініс табуы
Батыс елдерінің шаруашылық саласындағы ... ... ... экономикалық теориялар мен мектептерді, шартты түрде, екі негізгі
бағытқа бөлуге болады. Оның біріншілері - ... ... және ... араласпауын жақтайтындар. Еркін нарықты ... ... ... Адам ... ал оның ... заманғы жақтастарын
«неолиберализм» мектептерінің өкілдері (батыс ... ... ... 1912 жылы ... деп ... ... бағыттың өкілдері экономикаға,
мемлекеттің белсенді түрде араласуын ... Бұл ... ... бірі ... ... ... қоғам қайраткері Джон
Мейнард Кейнс ... ... Оның ... ... ... болған бүкіл дүниежүзілік экономикалық дағдарыс түрткі болды. Ол
өзінің басты еңбегі ... ... ... және ... жалпы
теориясы» (1936 ж.) деген кітабындағы идеяларды ... ... ... және ... ... тек қана ... көтермелеу, ынталандыру
арқылы шешуге болады деп қорытынды жасады. Жұмыспен қамту ... ... ... көшу Дж. ... ... ... ... қорытындысы болып табылады. XX ғасырдың 30-шы-80-шы
жылдары бойына Батыс ... ... ... ... ... ... етті. Оған Дж.М.Кейнстің ізбасарлары жатады. Олар, бір
жағынан реттелмелі нарықтың кейбір кемшіліктерін ... ... ... ... автоматты түрде экономиканы өзін-өзі реттеу мүмкіндігіне
сенімдерін жоғалтқан болатын. Өздерінің зерттеулерінде, ... ... ... ... ... мен тұтыну, қоғамдық жиынтық өнім, ұсыным
сияқты макроэкономикалық көрсеткіштерді басшылыққа алды. ... ... ... ... ... ... алып оның ... сұранымды және толық
жұмыспен қамтуды қолдау үшін пайдаланады: экономикада мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
қорғау шараларының жүйесі жүзеге асырылады (зейнет ақы, ... ... ... беру, денсаулық сақтау салаларына қаржы бөлу т.б.). ... ... ... ... экономикалық дамудың бағыт
беруші күшіне айналады, оның жәрдемімен ... ... ... ... реттеп отырады.
XX ғасырдың 70-жылдарында болған экономикалық дағдарыс ... ... ... ... ... ... ... қайтадан туындап дамуына себеп болды. Еркін нарық идеясының
өкілдері ... ... ... негізінде балансыланған өсуді, яғни
сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігін қамтамасыз етуі мүмкін деп ... ... ... ... ... ... яғни, экономиканы
оқуды әрбір кәсіпорынның жұмыс істеу ... ... ... ... Шын ... ... өндіріс нарық арқылы байланысқан
шаруашылық ... ... ... ... Бұл ... ... еркін бәсекеге қолайлы жағдайды жасаумен шектеледі деп тұжырым
жасайды. Олар ... ... ... ... ... ... болатын «табиғи, әмбебапты заңның» ... ... ... ... ... ... пайдаға
салынатын салық нарқын төмендету жолымен ... ... және ... ... ... жеке кәсіпкерлікті күшейту
шаралары көзделген. Олар жалпылама ... ... ... ... ... бағдарламаларды барынша азайтуды жақтайды. Бір жағынан
әлеуметтік ... ... ... мойындай отырып, олар екінші
жағынан әлеуметтік ... ... ... пен ... түрінде болуы дүрыс
емес деп есептейді. Қорыта айтқанда, бұл мектепті жақтаушылардың ... ... мен ... ... ... жеке ... болып табылады.
Соңғы кезде негізгі екі ... өз ... ... ... себеп болып отыр. Бүған АҚШ экономисі Пол Антони Самуэльсонның
неоклассикалық синтез теориясы барынша айқын дәлел бола ... ... ... ... макроэкономика мен микроэкономика
арасындағы алшақтықты жояды. Реттемелі экономика теориясының ... ... да ... ... ... мен ... толық қамти
алмайды, тек қана мемлекеттің араласуы ғана дағдарысты, жұмыссыздықты
болдырмайды» деп ... ... ... «белгілі бір ақылға сиымды шекте»
бәсекені ... ... атап ... ... ... және ... кәсіпкерліктің де белгілері ... ... ... ... ... жұмыспен қамту» жағдайында «шекті
пайдалылық», «шекті еңбек өнімділігі» теориялары түрінде көрінетін, сөйтІп
Самуэльсон үшін күн мен ... бөлу ... ... ... ... принцип толықтай «заңды күш» алады.
Жалпы неоклассикалық синтезді жаңа теория деп есептеуге болмайды, ол
экономиканы реттеудегі мемлекеттің ... ролі ... ... екі ... ... ... болып табылады.
П.Самуэльсон өзінің ... ... ... ... реттеуде мемлекеттің, ірі корпорациялар ... ... ... ұзақ ... ... ... ... мән беретін АҚШ экономисі Джон Кеннет Гэлбрейттің негізгі
жағдайларын да қосады. Бұндай ұсыныстардың мақсаты - ... ... ... ... ... үшін ... маневр жасау
әдісін кеңінен қолдану.
Біздің алдымызда да нарықтық экономиканы реттеудің дүние ... бай ... ... ... түр. ... ... бәрі
біздің жағдайымызға сәйкес бола қоймайды. Біз үшін қазіргі басты міндет ... ... ... тұрғындар тобына қолдау көрсете отырып,
барлық ... үшін ... пен ... ... ... қолдануға
мүмкіндік беретін әлеуметтік жағынан бағдарланған нарықтық экономиканы құру
және дамыту болып табылады.
II. Нарықтық экономикадағы мемлекет ... ... ... эдістері және оның өзекті үш мәселесі
Адамзаттың өмір сүру тарихында ... ... екі ... белгілі: әміршілдік және нарықтық. Шаруашылықты басқарудың бүл
әдістері бір өндіріс шеңберінде бірге өмір сүре ... Егер ... таза ... құралына негізделсе, онда ол орталықтан жоспарлауды
қажет етпейді, және керісінше, орталықтан жоспарлауды қажет ... ... ... ... ... ... ... экономиканы ұйымдастырудың үшінші әдісі деп әкімшілдік
әдіспен нарықтық әдістің аралас болуын айтады.
Бүл әлі аз зерттелген, дегенмен ... ... ... ... ... ... деп ... болады.
1-сурет. Экономиканы ұйымдастырудың әдістері
Шаруашылықты әміршілдік-әкімшілдік әдіспен ұйымдастыру өндірушінің
үстемдігіне негізделеді. Бүндай ... ... ... ... қажет
емес. Тауар өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы шаруашылың байланыстар
орталық ... ... ... ... Әміршілдік әдісте барлығы
алдын-ала баланс құру ... ... ... ... ... шаруашылықтарға не өндіру, кімге өндіру және қандай бағамен
өндіру керек деген сұрақтарды бұйрық-нұсқау ... ... ... ... ... ... істеу қағидасы: "неге мүмкіндігіміз бар, соны
өндіреміз, бізде не бар, соны ал". ... ... ... ... бөлу ... ... моделінің негізі болып табылады.
Шаруашылықты әміршілдік әдіспен ұйымдастырудың бірнеше кемшіліктері ... ... ... ... ұйымдастыру күрделі ... ... жете ... ... ... факторы өте қатты
әсер етеді. Себебі барлық шаруашылық мәселелерді орталықтан шешетін болсақ,
шаруашылыққа байланысты сұрақтар ... ... ... ... шешімін тауып қайтып келгенше жағдай қайта өзгеріп кетуі мүмкін, ал ол
проблемаларды шешуді ... ... ... ... және ... ... баға ... прогрестің жетістіктерін
өндіруге, ресурсты үнемдеуді жүзеге асыруға, ... ... ... шығындарын төмендетуге мүмкіндік туғызбайды. Үшіншіден, ... ... ... мен ... ... - қоғамдық
өндірістің тиімділігінің төмендеуіне, оның даму қарқыны мен ... ... ... ... бұған қарама-қарсы принципке негізделген, ... ... ... ... сұрақтарды алдын- ала,
саналы түрде ... ... Бұл ... өте ... түрде
шешіледі: тауар өндірушілер мен тауар тұтынушылар нарықта кездеседі, сөйтіп
өндірістің көлемі мен ... ... ... ... ... әдіске
негізделген экономикада өндірушілер мен ... ... ... ... үш ... (не өндіру, қалай өндіру және кім ... ... шешу ... ... ... ... ... Бүл жағдайда, тұтынушы бір немесе басқа тауарды
сатып алуды таңдау арқылы өз белсенділігін ... Егер ... ... ... түрін көп сатып алса, онда оған баға өседі. ... ... ... көбеюін ынталандырады. Бұндай механизм біз бұрын ойлағандай
экономикадағы ... пен ... ... ... оның ... өткен
тәртібі болып табылады. Шаруашылықтың нарықтық механизммен әрекет етуі,
бейнелеп айтқанда, автоматтандырылған ... ... ... ... баға ... онда ... өндірушілер өндіріс көлемін ұлғайтады және
керісінше -сұраным азайып баға төмендесе оны азайтады.
Қалай ... ... Ол ... ... арасында болатын
күресімен анықталады. ... ... үшін ... жол бар, ол ... ... саясатын ұстану арқылы бәсекелесін ұту және белгілі бір пайда табу. Ол
үшін аз шығынды ... ... ... және сапалы өнім шығару керек. Ал ... ... ... ... ... ... ол өндірісте ҒТП
элементтерін кең түрде жүзеге ... ... ... ... ... болады. Қысқасы нарық ҒТП жетістіктерін ендіруді, тұтынушыға
қажетті өнім өндіруді ынталандыратын факторларды іздестіруге мәжбүр ... үшін ... Бұл ... ... мен ұсынымның ара қатысына
байланысты. Бұл жағдайда ... ... саны мен ... ... ... және т.б. ... қарай зерттеу қажет.
Жоғарыда көрсетілген шаруашылықты ұйымдастырудың сұрақтары барлық
экономикалық жүйелерге тән ... ... ... табылады, бірақ олар
әртүрлі шешіледі.
Шетелдік мамандардың пікірінше экономиканы ұйымдастырудың әміршілдік
немесе ... ... ... ... өмір сүрмейді. Олардың
тұжырымдауынша, нарықты экономикасы ... ... ... ... моделі қалыптасқан, онда жеке және қоғамдық
институттар экономикалық бақылау ... жеке жүйе ... ... ... бағыт-бағдар беріп отырады, ал қоғамдық институттар-
әкімшілдік жолмен реттеу және салық стимулдары арқылы.
2.2 ... ... ... әсер ... ... ... мен өндірушілерді байланыстырудың тиімді
механизмі ретінде әлемдік ... ұлы ... бірі ... оны ... ген ... ... және
адамзаттың басқа ұжымдық даналығының шыңымен ... ... ... нарық
механизмі кәсіпкерлік пен бәсекелестікті дамытпайынша өмір сүре алмайды. Ал
бұл ... ... ... ... және әр ... тауар өндірушілер
болғанда ғана мүмкін, бұнда өндіріс экономикалық жағынан әлсіз өмір сүруге
қабілеті жоқ ... ... оның ... ... ... ... ... үміт күттіретініне қолайлы жағдай жасайды. Бұдан біз
нарықтың қоғамға қажет шаруашылық ... ... ... және ең әділетті төрешісі екенін көріп отырмыз.
Сонымен бірге ... ... ... ... оның ... қайшылықтары
да бар. Оның жағымсыз жақтарына әлеуметтік жіктелу, ... ... ... ... ... жұмыссыздықтың болуы жатады.
Экономиканы бірыңғай сұранымға ғана бағдарлап, нарық орны толмайтын табиғат
ресурстарын және қоршаған ... ... ... етпейді. Сондықтан
мемлекет қоғам атынан адамдардың дұрыс экологиялық жағдайда өмір сүру хұқын
реттеп отыратын шараларды жүзеге асыруы қажет.
Реттелмейтін таза ... ... ... ... ету, ... алу
табыс табу сияқты әлеуметтік-экономикалық хұқтарына кепілдік бермейді. Бұл
салалар ... ... ... ... реттеуін қажет етеді. Мемлекет
бағаны реттеу, ... ... ... ... ... болу, бюджет
шығындарының есебінен жұмысшыларды қайта мамандандыру, оларға жәрдем ақша
бөлу және халықты әлеуметтік ... ... ... ... экономиканың
қысымын жұмсартады. Бұндай шараларды жүзеге асырмайынша қоғамда тұрақты
саяси-әлеуметтік ахуалды ... түру ... ... механизмі ғылым мен техника ... ... ... жаңа ... ... пайдалануды
көздейді. Бірақ көп қаржы мен уақытты қажет ететін оның жаңа бағыттарында
стратегиялық ... ... ... ... құрылымдық
өзгерістер жасауды қамтамасыз ете ... Бұл ... ... ғылыми-техникалық саясаты мен экономикалық ... ... мен ... ... қуатынсыз жақсы нәтижеге жету мүмкін
емес.
Енді нарық дегеніміз не? Ең алдымен осыны анықтап алайық. Нарық бүрын
соңды біздің елде ... ... ... оның ... қате ... ... жиі ... Себебі нұсқау-бөлу әдістеріне
негізделген басқару жүйесі жағдайында нарық ... ... ... пәні бола ... Ұзақ ... бойы әкімшіл-әміршіл жүйенің
идеологиялық тұтқынында болып келген экономикалық ... ... мен орны ... ... ... басым болды. Нарық
мәселелерінің, қоғамды қайта құру теориясы мен практикасында ... ... ... ... ... мемлекеттердің және Қазақстан ғалым-
экономистерінің арасында нарық туралы бірыңғай пікір жоқ. Осыған ... ... ... ... - бүл ... ... немесе оның нәтижелері мен ... ... ... ... ... белгілі бір бөлігі
немесе жүйесі.
Нарық - бүл сатушы мен ... ... ... ... ... бір ... сипатталатын тауар айырбасының саласы.
Нарық-бұл сатушылармен сатып алушылар арасында тауар және қызмет
көрсету ... ... ... ... қатынастардың
жиынтығы.
Нарық - тауарларды сатып ... ... орын ... ... ... тауарды өткізуге байланысты сатушылар мен сатып алушылардың
арасындағы қатынастар жүйесі болып табылады Келтірілген көзқарастардың ... да ... ... ... бір ... бір жағын ғана
қамтиды. Бү_л анықтамаларға ортақ нәрсе - ол нарықты ... ... ... ... ... субъектісі өндірушілер мен
тұтынушылар емес, сатушылар және сатып алушылар деп көрсетілуі. Шын ... ... ... ... - ... ... шектелмейді. Бұл
жерде, басымдылық айырбас пен айналыс саласындағы қатынастарға ... ... ... ... ... ... себебі тек осы жерде
ғана өнім жасалады және оның ... ... ... ... ақша
қатынастарын қандай мықты нысандарда болатынын ... ... ... ... ... тек қана ... ... шектеу - оны бәсеке, ең аз
шығынға үмтылуы, өзара ... ... ... жасау сияқты маңызды
қасиеттерінен айырады. Сонымен бірге,нарықты жәй ғана тауар айырбасы емес,
тауар өндірушілер мен тұтынушылардың қарым-қатынастарына тән ... ... ... ... ... өткізілуі
ретінде қарау керек. Осы тұрғыдан алғанда, ... әр ... ... мен ... ... болатын экономикалық байланыстар мен
қатынастар жүйесі деп сипаттауға болады.
Берілген анықтамада ... тек ... мен ... жеке ... пен ... қана емес, сонымен қатар
өндірушілердің, өндірушілер мен сатып алушы-тұтынушылардың, тұтынушылардың
өздері арасындағы ... мен ... ... ... ... ... ... мен байланыстар қайтарымдылықты, тепе-теңдікті, обьективті
түрде алдын-ала ... яғни ... ... ... ... және оңтайлы ... ... ... ... ... ... туындайды. Үшіншіден,
алғашқы екі жағдайдың шүбәсіз салдары –бәсеке -өндіріс процесінде ... ... де ... ... ... ... тигізуі мүмкін.
2-сурет. Нарық экономикалық байланыстар мен қатынастар ретінде
Себебі нарық бәсекесіз өмір сүре алмайды. Ал бұл, сан ... ... мен ... ... ... ... ... ғана мүмкін. Соның
нәтижесінде, өндіріс экономикалық жағынан әлсіз, өмір сүруге қабілетсіз
шаруашылық бірліктерінен ... ал ... ... ... ... ... зор шаруашылық субьектілеріне жол ашады. Біздің ойымызша, ... ... оның ... сипатын толық қамтиды.
2.3 Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары жэне түрлері
Жалпылама тұрғыдан алғанда нарықтың мәні оның атқаратын ... ... Ең ... ... ... ... бөлектенген
материалдық игіліктерді және қызметтерді өндірушілер мен тұтынушыларды
байланыстыратын буын ... ... ... іс ... ... екі ... қатысушылардың арасындағы қандай да болмасын
технологиялық байланыстың қаншалықты өзара ... ... ... ... маңызды қызметтерінің бірі - оның ұдайы өндіріс процесін
үздіксіздігін және тиімділігін қамтамасыз етудегі ... ... ... алмастырылуы экономикалық жүйенің ... ... ... ... пайда болуына, ... ... ... күші ... ... ... ... басқа бір атқаратын қызметі - ... ... ... ... ақыларының, несие және банк депозитінің ... т.б. ... ... ... ... ... қатысушыларға.олар
сататын немесе сатып алатын тауарлар мен қызметтерге жүмсалатын қоғам;
қажетті өндіріс шығындары, қоғамдық-қажетті сапа және ... ... ... ... ... ... нарық механизмі мынадай қызметте атқарады - ... ... ... ... ... ... бірліктері
тазартады және керісінше олардың даму болашағы барларына ... ... ... терең монополияландырылған, сондықтан нарықты бір қалыпты
жағдайда ұстап тұру үшін біздің алдымызда бәсекелестер әлемін құру міндеті
тұр. Бұл ... ... ... ... мұндай жағдай тауар
өндірушілер өнім өндіру мен ... ... ... ... түрде
айналысуға мүдделі болады.
Осылармен қатар, ... ... ... кем ... ... ... ... жатады: тауардың қоғамдық
мағыналылығын мойындау; өндірістік ... ... ... еңбекке деген материалдық стимулдарды экономикалық жағынан
қамтамасыз ету.
Нарықтық күрделі экономикалық ... ... өз ... емес,
әртүрлі факторларға байланысты белгі бір нақты әлеуметтік ... өмір ... ... ... ... ... ... мен шарттар орындалғанда ғана тиімді қалыптасатын және ... ... ... ... ... негізгі компоненттері
- шаруашылық субъектілердің дербестігі мен тәуелсіздігі;
- меншік қатынастарының алуан түрлі нысандары;
- өндіріс қуатының белгілі бір ... мен бос ... ... инфрақүрылымын жасау;
- тауар өндірушілердің сан алуан түрлерінің ... ... ... ... баға ... ... осы шарттарға толығырақ тоқталайық.
Біріншіден, экономикалық субъектілердің дербестігі мен тәуелсіздігі,
олардың келісім шартқа ... және ... ... ... ... ... ... меншіктік қатынастардың алуан түрлі нысандарының ... ... тең ... ... ... ... ... өндіріс және айналыс қатынастарының алуан түрлі агенттерінің пайда
болуына ... ... ... ... ... ... ... жасайтын нарықтың құрылуына жеткізеді. Дегенмен, бұл процесс
әкімшілдік-әміршілдік ... ... ... ... кездесіп отырған
қайшылықтар мен қарсылықтардың нәтижесінде өте баяу жүзеге асуда. Бірсыпыра
ғалымдар, саясаткерлер, журналисттер осы жағдайдан ... ... ... ... ... алу және ... жекешелендірумен
байланыстырады. Қазіргі кезде жаппай ... ... алу ... бір ... жаппай национализациялау және ауыл шаруашылығын
жаппай ұжымдастыру сияқты экономиканың үстінен жасалған ... ... ... ... ... ... отырғандай, қазіргі заманғы өндіріс
белгілі бір мөлшердегі ... ... және ... ... дами ... ... - қай жерде күшті мемлекет бар, сонда ... ... көшу ... ... маңызды жәйт - ол өндіріс
құрал- жабдықтарына жеке меншік және ... ... ... ... ... ... шын мәніндегі нарықты ... ... мәні ... әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай,нарықтың тиімді жүмыс
істеу шарттарының бірі - өндіріс ... ... бір ... мен бос
жұмыскерлердің болуы. Нарықты экономика жағдайында өндіріс қуатының және
жұмыскерлердің толық қамтылуы мақтаныш арқауы бола ... ... ... ... қажет. Бұндай жағдай экономиканы маневр ... ... оның ... ... ... ... ... экономика тауардың жетіспеушілігіне, материалдық
игіліктерді қайта бөлуде әкімшілдік әдістердің басым болуына жол береді.
Төртіншіден, нарық механизмінің үзіліссіз ... ... үшін ... ... ... Оған тауар және қор биржалары, еңбек биржасы
коммерциялық банктер, кәсіпкерлердің ерікті бірлестіктері ... ... ... ... ... болып табылатын қор биржасында,
мемлекеттік облигацияларды, басқа да бағалы қағаздарды сатып алу және ... ... ... отыру, акциялар мен валюталардың нарықтық курсын
белгілеу сияқты операциялар жасалады. Сөйтіп, ... үшін аса ... ... үздіксіз қозғалысын, оларды кәсіпкерлердің ... ... ... ... ... жалпылама негіздегі ерекше инфрақұрылым - несие
жүйесі болмай жұмыс жасай ... Оны ... ... ... ... ... ... асыру үшін берілетін
қарыз (ипотекалық) жылжымайтын ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі қоғам, ұйымдарының ... ... ... банк ... елеулі ерекшелігі - атқарушы
әкімшіліктен тәуелсіздігі. Онсыз олар қаржы және ... ... ... ... еді, ал енді мұндай жағдай үкіметті өзінің бюджет
проблемаларын ақшаның эмиссиясын ... ... ... ... ... нарық механизмінде мемлекеттік қаржы жүйесінің, ... ... ... және ... ... ... орны зор. Оның
ерекшелігі неде? Бюджеттің мөлшері нарықтың қабілеті жетпейтін, ... ... ... ... ... талап ететін қажетті шекте
ғана ... ... ... ... ... ... ... жол
бермеу керек, бюджет құралдарын күрделі қаржыға айналдыру тек қана ерекше
жағдайда ғана ... және заң ... ... ... ... Нарықты экономикада мемлекеттік бюджеттің шығынын болдырмауын
қамтамасыз ету аса маңызды міндет. Егерде ... ... ... ... қол жетсе, ол экономиканың жоғары тиімділікпен жұмыс
жасауының көрсеткіші ... ... өнім ... өнім ... және ... жол ... ... экономиканы бәсеке күресінсіз көзге
елестету мүмкін емес. Бәсекені (латын сөзі - конкурро-бәсекелесу) нарықтың
тең құқылы ... ... ... ... ... ... капиталды белгілі бір өндіріс саласына пайдалы түрде орналастыруға
байланысты болатын экономикалық сайыс деп түсіну керек. ... ... ... ... яғни нарықта кейбір кәсіпорындардың,
банктердің, мемлекеттің өздеріне қойған ... ... ... жол ... ... ... ... көп болған сайын
бәсекенің тиімділігі де соғүрлым жоғары болады. Батыс ... ... бір ... түрі ... саны 4-5 тен, ал ... ... кем ... керек. Егер фирма белгілі бір тауар ... ... ... онда ... ... деп ... ... субъектілерінің нарық туралы ... ... ... ... шығарған тауарларға өздерінің ... құқы да ... ... ... болу ... жатады.
Қазіргі нарық қүрылымы жағынан сан алуан элементтерден тұрады. Оның
құрылымын әртүрлі белгілеріне қарай ... ... ... ... ... белгілеріне қарай нарық мынадай түрлерге ... ... ... ... ... ... ... аймақтық
нарық және оқшауланған (локальды) немесе жергілікті нарық.
Дүниежүзілік нарық, сатушылар мен сатып алушылар ... ... ... айырбастау жүйесі ... ... ... құрамдас бөлігі. Ол халықаралық еңбек бөлінісінің, валюталық-
несие және ... ... ... ... ... ... ... кооперация және интеграция, сыртқы сауда, ... ... ... ... ... Қазіргі кезеңде ... ... ... ... ... әсіресе Шығыс Европа жэне
Европалық экономикалық қоғамдастық (ЕЭС), бұрынғы ... ... ... ... ... ... егеменді мемлекеттер арасындағы нарық
қатынастары. Осының нәтижесінде шын мәніндегі бүкіл дүниежүзілік ... ... ... деп, ... ... ерекше
формалары мен шарттары, терең еңбек бөлінісі ... ... ... ... ... ... ... нарық бір елдің мемлекеттік шекарасының аумағымен ... ішкі ... ... ... белгілі бір нысанда өндірістің нәтижелері
мен шарттарына байланысты экономикалық қатынастар дамиды. Бүл қатынастар,
нарық ... ... - ақша және ... ... ... ... ақшалы форма түрінде көрінеді.
Аймақтық нарық - бұл бөлек территориялық ... ... ... ... ... ... ... - кейбір елді пункттердің жиынтығы болып
табылатын нарық. «Жергілікті оқшауланған» нарық деп ... ... ... мен ... ... ... қатысты айтылады.
Нарықтық қатынастардың жетілу шамасына қарай нарықты: дамыған
(кемелденген) нарық, ... ... ... және ... ... ... нарығы (олигополиялық, монополиялық т.б.) деп айырады.
Олигополиялық нарық, баға белгілеу саясатына тым сезімтал және бірегей
немесе дифференцияланған өнімдерді өндіретін аз ғана ... ... ... үміткерлердің бұл нарыққа енуінің қиындығымен, әрбір
сатушының ... ... ... ... шапшаң шешім
қабылдаумен түсіндіруге болады. Егер бір компания өз өнімінің бағасын ... ... ... алушылар тез соған ауып кетеді. Сондай өнім
шығаратын басқа ... не ... ... не сол ... ... ... қызмет түрлерін ұсынуға тура келеді.
Монополиялық бәсеке нарығы, сапасы, ... ... ... ... ... әртүрлі вариантын ұсынатын көптеген
сатушылар мен ... ... ... ... ... ... ... және «сатып алушылар нарығы» деп те бөледі. «Сатушылар
нарығында» сатушылардың ... орын ... ал ... ... ... ... болуға тура келеді. Нарықтың мұндай ... ... ... ... ... тән. «Сатып
алушылар нарығында» экономикапық үстемдік тұтынушылар, сатып ... ... ... ... ... ең «белсенді іскері» болуға тура
келеді.
Қолданылып жүрген заңдылықтарға сәйкес нарықты көлеңкелі және ресми
нарық деп ... ... ... ... ... және
теңдестерілмеген нарық деп бөлу көзделген .Сұраным мен ... ... ... ... ... теңдестірілген нарық деп атайды.
Теңдестірілмеген ... ... мен ... ... толық сәйкестік
болмайды, ол сәйкестіктің бір немесе бірнеше ... ... ... қарай нарық - салалық және сала ішіндегі нарық
болып бөлінуі мүмкін, өткізу ... ... ... бір ... ... ... ... нарықты салалық нарық ... ... бір ... өз ... өнім ... ... сала ішіндегі
нарық деп атайды. Нарықты көлемді тауар ... ... ... ... деп
те бөледі. Тауар топтары нарығына нан - бөлке, макарон өнімдері т.б. нарығы
жатады. Киім нарығында тігін заттары, тоқыма тауарлары, бас киім және ... ... ... ... ... ... жағдайда да болмасын
ішкі нарық, оның барлық тармақтарының ... ... мен ... ... және ... ... Сонымен бірге ішкі нарық тұйықта емес,
ол сыртқы нарықпен тығыз байланыста ... ... ... мен ... Қазақстандағы нарық: кәсіпкерлік-нарықты дамытудың алғышарты
Басты экономикалық мәселелерді шешуде нарықтық экономикаға тең ... ... ... ... пен ... ... ... шешіп
отыр. Бұны шешу үшін сұраныстың төлем төлеу қабілеті мен өнім ... ... ... ... ... ... арттыруға жағдай жасайды. Бұл үшін
артта қалғандарды ілгері кеткендерден ... ... Кім ... ... мен құралдарды пайдаланса, кім тұынушы сұранысының өзгергенін
тез анықтаса, өндірісті жоғары қарқынмен дамытса сол жеңеді.
Үшіншіден, нарықтық экономика ... баға ... ... ... ... ... экономиканың жүрегі. Еркін бағадан шегіну диктатураға әкеледі
деген болатын батыс экономисі ... ... ... ... ... ... жоқтығы
кез- келген өндірушіні нарықтық бағаға әсер етуден ... ... ... ... бұза ... Сонымен бірге нарықтық қатынастағы
әрбір қатынасушы сұраныс пен ұсыныс, баға, пайда нормалары, ... ... ... орны ... толық информация алып отыруы керек. Бұл
оған капиталды ... ең ... ... ... және ... ... ... сатып алуына жағдай жасайды.
Бүл айтылғандарға қоса мына ... да ... мәні бар. ... ... ... пен ақша ... ... сыртқы нарыққа
ашықтығы, саяси тұрақтылық және т.б.
Көптеген елдердің тәжірибесі ... ... ... қол ... үшін ... және орта ... рөлі ... кәсіпкерліктің дамуы нарықтық экономикаға өтудің алғышарты
болып табылады. Кәсіпкерлікті дамыту арқылы көптеген ... ... ... ... Жұмыс орындары көбейеді, салық түсімі жоғарылайды,
елімізге импорттық тауарлардың әкелуін азайтып, елдің импортын ... т.б. ... ... он төрт жыл ... ... ... ... ... жетістіктерге жетті. Мысалға алатын болсақ
Атырау ... ... ... 9000 ... бар. Оның ... ... 2560, жеке тұлғалар мен фермерлік шаруашылық 6386, ... ... ... өнім ... 3,4 ... ... ... орындарының саны
31000 адам. Шағын бизнес субъектілерінің бюджетке төленетін төлемдері ... ... ... ... өнім ... ... 7 ... орталары жұмыс
жасайды. Атырау облысы аймақтарында көптеген дүкендер, киоскілер ашылды.
Шағын бизнесте негізгі ... ... ... ауыл шаруашылығының
өнімін өңдеу құрылыс, көлік байланысы болады. ... ... ... Шағын бизнесті ашу үшін кәсіпкер банктен несие алады. Банк
несиені шағын ... ... ... Сондықтан да несиені
қанша қаржы керек, қандай мақсатта қажет екендігін білетін кәсіпкер алады.
Ақша тек ... ... ... ... ... экономиканың
кедергісіне қарсы тұруы үшін кәсіпкерлер бірігеді. Ал ... ... ... ... ... байланысты консалтингтік қызметтің рөлі ерекше.
3.2 Нарықтық экономиканың кемшіліктерін жұмсарту және жоюдағы мемлекет
атқаратын қызметтер
Тауарлық тапшылықтың ... жол ... ... ... жол аша ... экономиканы нарықтық ... ... шеше ... Оған ең ... ақшамен өлшеуге болмайтын
қоғамдық тұтынуды қамтамасыз ету ... ... ... мұндай қажеттілік
қалайда керек және оны ескермеу тіпті ... ... ... ... ... ... халыққа білім бермей,
қоғамдық тәртіп сақтау күштерінсіз, біртұтас энергетикалық ... және ... ... ... және т.б. ... ... ... Бұларды бүкіл халық пайдаланатын ... ... ... ... тауарлар деп аталады. Бүл тауарларды
өндіруді, және ... ... ... өз ... алады. Және ол үшін
бюджеттен, яғни жеке ... мен ... ... табыстарына
салынған салық арқылы қаржыландырады. Және бұл жерде мемлекет "қоғамдық
тауарлардың" күрделі құрылымы бар ... ... ... бір ... ... ... халық түгелдей пайдаланса, ... бір ... ... ... ... ал ... ... - халықтың бір
бөлігі ғана (коммуналдық ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерін қамтамасыз ету
нарықтық жағдайда ... ... Мұны ... ... 1-ші ... ... "сыртқы эффекті" деп аталатынына байланысты. Бұл
осылай түсіндіріледі: Нарықтық өнеркәсіп орнының артықшылығы да, ... бар. Бұл ... ... ... ... ... бірақ қоғамның басқа
мүшелерінің тұрмыс жағдайларына әсер етуі ... ... ... ... орындарының жұмысы нәтижесінде қоршаған ортаның
ластануы, ... ... ... ... ... ... ... және региондардың пропорциясының бұзылуы т.б. Бүл
кемшіліктерді нарықтық ... ... жоя ... ... ол ... жоғарылата беру экономикасына негізделген. Сондықтан, сыртқы
эффектіні ... ... өз ... ... мәжбүр. Үкімет мұны сыртқы
эффектінің жағымсыз ... ... ... ... ... ... табысты
етпеу, т.с.с. жолдармен шешуге тырысады. Бұл заңдарды орындамаған ... ... да көп есе ... ... ... ... эффектілермен
күрес кезінде мемлекет жалғыз емес. Оған ... ... ... ... ... демократия институттары көмектеседі. Бұлардың
барлығы нарықтық механизмнің әсерін реттеп, сыртқы ... ... ... ... ... ... зардаптарын жоюға немесе әлсіретуге
мүмкіндік береді.
Ақырында ... ... ... 3-ші ... ... Ол
нарықтық механизмнің жеке адамның социалды -экономикалық правосымен, соның
ішінде еңбек правосымен байланыстылығы. Нарықтық экономика халықты түгелдей
жұмыспен қамтамасыз ете ... ... ... әр түрінің өсуі
немесе азаюы кезеңді түрде қайталанып отырады. Бұл ... ... ... ... ... ... региональдық (әртүрлі регионның бірқалыпты дамымауынан),
жасырын (фермерлердің бір ... ... ... ... ... бұл ... ... болғанда да халықты толық жұмыспен қамтамасыз ету
емес. Бұл нарықтық механизмді құртқан болар еді. ... бұл ... - ... ... ... реттеу, адамдарға әлеуметтік төлемдер арқылы
көмектесу, жаңа жұмыс орындарын ашу ... ... шеше ... тағы ... проблемалар үкіметтің араласуын керек
етеді. Бұған тез арада қайтарым бермейтіндері ... ... мен ... күрес, т.б жатады.
Сонымен, бір жағынан нарық шаруашылықты ұйымдастырудың неғұрлым ... ... ал ... ... оның кемшіліктері де бар. Оны үкімет
қана әртүрлі формада әсер ету арқылы ... ... ... ... ... ... деп ... реттеуге келетін экономиканы айтады.
3.3 Экономиканы мемлекеттік реттеу
Мемлекеттік реттеу қажеттілігінің объективті ... ... ... ең ... осы ... өзіне ғылыми анықтама беру
қажет. Себебі білімнің кез- ... ... ... тәжірибемен дәлелденген
бастапқы аксиомалары жасалып, құрастырылғаннан кейін ғана ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу әлеуметтік-
шаруашылық процестеріне олардың тиімді теңгермешілігі мен макроэкономикалық
тұрақтылығын қамтамасыз ету ... ... ... ұйымдық-құқықтық негізде араласуын білдіреді.
Мынадай сұрақ туындайды мемлекеттік араласу - ... ... әлде ол ... ... ... бола ... сұраққа дұрыс жауап, әрине, нарықтық қатынастардың өріс ... ... ... ... ... ... ... дамуының барлық
тәжірибесін талдау мен ... ... ... Бүл ... ... ... елдердің білгір мамандары жасап, дайындаған
ғылыми ... ... ... реттеу жөніндегі
мемлекеттің жүзеге асыратын іс-шараларының объективтілігі туралы ... ... ... ... ... Тиімді экономиканың шведтік
моделін жасаушы және көрнекті ... ... ... ... күйінде мүлдем
реттелмейтін нарық ешбір елде жоқ және ... ... ... ... – деп тұжырым жасай келіп, ұжымдық шаруашылықтардың сыртқы-ішкі
әсерлерін ескеру және ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігін көпшілік танып-білгендігін
атап көрсетеді.
Мемлекеттік реттеудің объективті қажетгілігін анықтайтын факторлардың
мәнісін қарастыруға кіріспестен бұрын ... ... ... ... анықтап алу керек. Ең алдымен мәселен "таза қоғамдық тауарлар", ... ... ... ... ... ... ... реттеу қажеттілігін айқындауға мүмкіндік беретін келесі
маңызды түсінік — тауарларды өндірушілер мен оларды тұтынушылардың ... ... ... мен ... ... ... болып
табылады. Мәселен, бұл қарым-қатынастар ... ... ... ... ... құрамында табиғатты қорғау шаралары мен соған
арналған қорларды тиімді ... ... ... ескеруді
ынталандыру механизмі жоқ. Осыдан келіп, өз қызметін тек қана ... және ... ... ... ... ... ... ортаның ластануын болдырмау және табиғи шикізатты (әсіресе
оның қайта өндірілмейтін түрлерін) тиімді ... ... ... ... ... ... ... өндірістік тұтыну қызметінің сыртқы
әсері ретінде пайда ... бүл ... ... ең ... мемлекеттің
араласуын талап етеді.
Нарық субъектілерінің өзара іс-әрекеттерінің шарттарын анықтауға және
олардың сақталуын бақылауға арналған трансакциялық ... ... ... ролі зор. ... шығындардың салыстырмалы түрдегі төменгі
мөлшерін көбінесе мемлекет тарапынан мәжбүр ету тетіктерін ... ... ... ал оған ... ... қатысушылардың бәрі де мүдделі.
Ең соңында халықты әлеуметтік жағынан қорғау мен қамтамасыз ... атап айту ... ... бұл ... ... "көршілес"
тұратындығын ескеріп, оларды дер кезінде шешіп отыру керек болса, бүл
істегі мемлекет ролі ... ... ... ... ... ... объективті қажеттілігі қандай?
Белгілі шарттылықпен алғанда өзара байланысты экономикалық
көрсеткіштер ... ... ... бүл ... ... ... ал жоғарғы деңгейін макроэкономикалық ... ... ... ... ... еді. ... және
микроэкономикалық көрсеткіштердің бірқалыпты түйісуі пирамиданың орталық
бөлігінде жүзеге асады, бұл тұста халық ... ... ... органдарының шаруашылық қызметінің көрсеткіштері басым болып
келеді.
Егер де көрсеткіштердің тұтастай ... ... ... ... ... ретінде қарастыратын болсақ, онда
пирамида негізінің беріктілігі макроэкономикалық сипаттағы және нарықтық
қатынастар өрісінің кеңеюі үшін ... ... ... жасауға мүмкіндік
беретін, көбінесе қоғамдық тауарлардың нарықтан тыс қозғалысына тәуелді
нарықтық ... ... ... ... анықталады. Бүкіл
әлемдік тәжірибе нарықтық механизмдерді қолданудың тиімділік коэффициенті
қоғамдық тауарлар ... ... ... ескермеудің дәрежесіне
қарай төмендейтіндігін сөзсіз дәлелдеген. Немесе, керісінше, егер мұндай
реттеудің объективтілігі ескерілген болса, әлгі ... ... ... ... нақтылы тауар өндірісінің тиімділігімен
шектелетіндігі, ал ... ... оның ... тыс ... ... да, түсінікті. Бүл нарықтық механизм құрылымына байланысты жүзеге
асады. Ал сыртқы нәтиже ... ... ... ... ... ... және басқа да қорларын орынсыз пайдаланумен, ... ... ... ... ... ... бақылаушы қалпында бола алмайды, сондықтан келесідей үш
бағыт бойынша белсенді шараларды жүзеге асыруға мәжбүр ... ... және ... ... ... ... орталықтандырылған көздері есебінен жүргізу;
ә) шаруашыльіқ жүргізуші субъектілер іс-әрекетінің сыртқы ... ала ... ... мен ... ... кететін болса, оларға
әкімшілік-құқықтық шектеулерді бекіту;
б) ... ... ... ... ... және ... бұрын, экономиканы реттеу — мемлекеттің макроэкономикалық
тұрғыда қолданатын ... ... атап өту ... Бұл — үкіметтің
болжамы емес, оның ... ... ... ... кәсіпкерлік
жүйесі мен нарықтық қатынастар тиімді теңгермешілік ... ... ету ... ... қалдырады. Келесі
жағдайларға байланысты тиімділік бұл ... ... ... ... ие
болады:
- өндірістік немесе әлеуметтік сипаттағы нақтылы мәселелердің
тиімді шешімі оны ... ... ... яғни, тек
жиынтық табыстарды жиынтық шығындармен салыстыру жағынан ... ... ... әбден мүмкін. Егер жиынтық шығындардың абсолюттік көрсеткіштері
жиынтық табыс ... ... ... ... ... ... шешімнің тиімділігі күмәнді болады;
- халық шаруашылығының тиімді ... ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... ... ... де
тиімді болмай шығуы ... ... ... ... ... ... ... бермейді;
- егер экономиканы өсіңкілі ұдайы өндіретін жүйе ретінде қарастыратын
болсақ, онда ... ... өзі осы ... болашақтағы
даму тиімділігінің факторы ретінде алынады.
Осыларды ескеретін болсақ, мемлекеттік ... ... өз ... бір ... ... ... ... туындысы болып табылатын тұтастай ... жүйе ... ... ... ... екендігі туындайды..
Тәжірибелер мен әдебиеттерді талдау көрсеткеніндей, мемлекеттік реттеу
барынша "жоғары ранг" мақсаттарын жүзеге асыру жұмысына жақын тұрады.
Бәрінен ... сөз ... ... саясатын қалыптастыру
жөнінде болуы керек. Біздің ойымызша, оны ішкі, сондай-ақ әлемдік деңгейде
де шаруашылық жүргізудің тиімді ... ... ... ... ... ұзақ ... ... жолы ретінде түсіну керек. Бұл жолдың
бағытын ... ... оның ... кескінінде кездесетін сынықтан аулақ
болуға мүмкіндік береді. Бірақ, мұндай ... жаңа ... ... өту ... қалыптасқан
әлеуметтік шаруашылық жағдайды терең ғылыми талдауға;
болашаққа қажетті қоғамның материалдық-техникалық, табиғи-экономикалық және
интеллектуалдық ... ... ... ... көп ... эксперттік бағалауы мен нәтижелеріне;
- халықаралық экономикалық саясаттың мүмкін ... ... ... ... ... ... болжауға негізделген
жағдайда ғана қамтамасыз етіледі.
Тиісті мемлекеттік органдар ғылыми қызметінің ... ... ... ... ... маңызды бөліктерін ақпараттық
қамтамасыз ету банкін құрайды. Бұл бөліктерге, біздің ойымызша, ... ... ... ішкі ... және ... ... ... саясатты жатқызу жөн сияқты. Құралдар құрамының жүйелілігі
көбінесе экономикалық даму ... ... да бір ... ... әсерімен мүмкін болатын өзгерісі (сандық өлшемде) қаншалықты
дұрыс бағаланатындығына байланысты болады. Мұндай бағалаудың шапшаңдығы ... ... ... ... саясаттың тиімділігін
Тиісті әдебиеттердің, ресми ... ... ... ... ... сүйене отырып, оның келесідей негізгі
қағидаларын атап өтуге болады:
- ... ... ... ... ... ... ... алғашқы кезекте шешу;
- халық шаруашылығын басқару иерархиясының барлық деңгейлеріндегі
шаруашылық жүйесінің ... ... сай ... мен ... мемлекеттік реттеу бойынша ... ... мен ... сай келетін құралдарды таңдай білу;
- реттеу барысында тұтастай алғанда қоғамның әлеуметтік-экономикалық
жағдайына, оның ішінде ... ... ... әсер
ететін мэселелерді кешенді түрде қарастыру.
Нарықты жанама реттеу әдістері негізінен адрессіз, бірақ ... ... үшін ... ... табылады. Олардың қызметі,
көбінесе экономикалық қаракеттің ... ... әсер ... Енді ... ... әсер ету үшін ... ... кейбіреуін қалай қолданады, осыған қысқа тоқтала кетейік:
5-сурет. Экономиканы мемлекеттік реттеу әдістері
1. Фискалдық саясат мемлекеттік бюджетпен реттеу құралдарын ... ең ... ... ... алуды көбейту немесе азайту, ірі
қаржылар жұмсау бағдарламасы, әлеуметтік ... ... ... ... бюджеттің есебінен берілетін жәрдем қаржылар
(субсидия), ... ... ... ... ... саясаттың маңызды бөлігі болып табылады.
Оның көп тараған түрлеріне мыналар жатады:
а) кейбір экономикалық процестерді ... ... ... ... мөлшерін өзгерту. Экономикаиық өсуді көтермелеу ниетімен мемлекет
бөлек салалар мен өңірлер (мысалы Арал ... шет ... ... ... ... ... үшін ... салудың ерекше жеңілдікпен
қолданылатын тәртібін орнатады. Жергілікті деңгейдегі мемлекеттік органдар
да өздеріне ... ... ... сол ... ... ... Кейде жеке тұтынатын тауарларға сұранымды шектеу
мақсатында салық төлеушілердің басым көпшілігі үшін ... ... ... ... ... нарқы да өзгертіледі: салық нарқы барынша ... ... ақша ... ... әдетте өседі, ал салық нарқы
барынша жоғары жағдайда өндірісті қаржыландыру тиімсіз болады;
ә) салық нарқын өзгеріссіз ... ... оны ... ... ... ... ... қорларды амортизациялаудың мерзімін өзгерту
жатады;
6) салық жеңілдіктерін ендіру немесе алып ... ... ... ... салааралық құйылымын реттейді. Салық салуға
тиісті пайдадан жаңа техника түрлеріне ... ... ... ... негізгі қорларды жаңғыртуды тездетеді.
2. Несие-ақша ... ... ... салалық және
аймақтық ... ... ... ... ... ... үшін ... жеңілдікпен пайдаланатын несие береді. Сонымен бірге,
ол бюджеттен тыс ерекше даму қорын да құра ... ... және ... жиі қолданылатын түрлеріне мыналар жатады:
а) несиенің пайыз нарқыныц өзгеруі. Мысалы, өндіріс ... ... ... ... ... осы ... ... болғаны абзал;
ә) эмиссиялық банктің есептеу ... ... ... ... - бұл банк ... яғни жеке ... мен ... мерзімді міндеттемелерін сатып алған жағдайда ... ... ... ... нормасы. Эмиссиялық банк тек қана коммерциялық
банктердің вексельдерін ... ... ... ... ... ... жеке коммерциялық банктер үшін несие нарқын ... ... ... ... ... (есептеу нарқының өсуі) несиелік ... ... ... ал оның арзандауы, керісінше іскерлік
белсенділікті көтермелейді;
б) эмиссиялық банкке ақша салудың ... ... ... ... ... ... ... (сақтауға берілген
ақша) ерікті ақша салымдарынан (бос резерв) және міндетті ақша салымдарынан
(оларды пайдалануға рұқсат берілмеген) тұрады. Орталық банк, ... ... ... ... ... жеке банктердің несие қаражаттарын
шектейді, ал ... ... ... арқылы жеке банктердің
несие ... ... ... ... нарықтагы операциялар". Бұл ... ... ... ... немесе сатып алуға тырысады. Бірінші жағдайда
жеке несие жүйесінің қарыз капиталының қаражаттары алынады, ол ... ... ... ... ... ... ... қосымша қаражаттармен толтырылады, ал ол ұдайы өндіріс процесін
көтермелейді.
3. Бағаны және ... ... ... Фискалдық және несие саясаты
көп жағдайда баға мен табыстарды реттеудің құралы бола ... ... ... ... әсер ету ... ... ... мақсатта мемлекет баға мен табыстардың өсуінің жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... тікелей шектеулер
табыстың пайда немесе дивиденд сияқты түрлеріне ... ... ... ... ... ... ... салалар,
мысалы қоғамдық пайдалану салаларына (электроэнергетика, көлік) ... қор ... ... ... ... ... әділ ... деп аталатын тәртіпті сақтауға бағытталған бақылау және басқа да осы
секілді істер кіреді.
5. Қысқа мерзімді реттеулер. Оның ...... ... ... ... ... ұдайы өндіріс процесіне әсер ету болып табылады.
Бұл жерде әңгіме ... ... ... ... ... оның ... экономикалық дағдарыстың қанат жаюын
шектеу, ... ... ... ... ... ... кезеңін тұрақтандыру немесе одан ары қарай созу ... ... ... өту ... қысқа мерзімді реттеулер бағаның шамадан тыс
өсуімен күрес немесе инфляцияны тоқтату үшін ... ... ... ... ... ... саясат деп аталады.
6. ¥зақ мерзімді реттеу - бірнеше жыл бойынша нәтиже алуға есептелген
ұдайы ... ... ... ... әсер ету болып табылады. Оған
белгілі бір уақыт кезеңі ... ... даму ... ... ... ... ... дамыту арқылы қоғамдық ... ... ... ... құру, ғылыми-техникалық
прогресті дамыту мақсатында жедел амортизациялау саясатын ... ... ... ... нарықтық қатынастар ерте ... ... Ол ... ... ... ... қалыптасуының өзі
айырбас пен қоғамдық еңбек бөлінісінің ... ... ... ... ... ... ... кезеңдерге бөлуге болады: а)
нарық элементтерінің ... ... б) ... ... ... ... в)
тауар баламасы кезеңінің нарығы, г) тауар емес ... ... ... ... өзін 3 түрге бөлетінін жоғарыда ... ... Олар ... ... ... ... Одағында нарық монополиялы болды. Еркін бәсеке шектелді,
ал ол экономикадағы сапалық және сандық өзгерістердің динамикасына ... ... ... монополиялық үстемдік ғылыми-техникалық прогрестің
баяулауына, бағаның өсуіне, тауар ... ал ... ... қоғамның
барлық қайшылықтарының шиеленісуіне әкеліп соқты. Нәтижесінде, сұраным мен
ұсыным сұрақтары ... ... ... ... ... ... ... нарығының типі қалыптасты.
Міне, сондықтан Совет Одағы құрамындағы Қазақстан да ... ... ... 70 жылдан аса уақыт бойы ... ... ... ... ... ... прогресс дамымай, өндіргіш күштерінің
дамуы тежелді.
Қазір Қазақстанның алдында тарихи әділетсіздіктерді жеңіп, Қазақстанды
көркейту міндеті тұр. Ал ол міндет ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан үкіметі 3 кезеңге бөліп
отыр. Бірінші кезеңде микроэкономикалық ... ... ... ... алу, оны ... және ... ... тауарлармен
толтыру. Екінші кезеңде экономиканың шикізаттық бағытын біртіндеп жоюды
жалғастыру, көлік жүйесі мен телекоммуникацияны жедел дамыту, ... ... ... ... ... ... бағалы қағаздар, интеллектік меншік
нарығын ... ... ... ... ... ... ... саудадағы айқындамасының нығаюы және ... ... ... ... ... сипатталатын болады.
Енді Қазақстандағы нарықтың артықшылықтары мен кемшіліктеріне келетін
болсақ, нарық бағаға еркіндік әкелді. ... ... ... ... ... ... мен өндіруші арасында байланыс орнатты.
Қазақстан рыногінде тауар молайды. Бірақ, кемшіліктері де ... ... 1). ... ... ... шеше алмайды. Білім беру
мәселесін, медицина, тәртіп сақтау қызметін үкіметтің ... ... шеше ... 2). ... ... деп ... ... болатын кемшіліктер. Бұл экология саласындағы мәселелер. Мысалы:
Теңіз кенішіндегі экологиялық жағдай өте ауыр. Ол мәселені тек ... ғана шеше ... Су ... жер ... ... да тек үкімет
жоя алады. Қарт, ... ... ... ... де нарықтың әлі
келмейді. 3). Нарық жүмыссыздықты жоя алмайды. Осы ... шешу ... ... ақша бөліп отырады.
Қазақстанда нарықтың кемшіліктерін жою үшін орта және ... ... ... деп ... Осы орта және ... ... әл-ауқатын жақсартып, Қазақстандағы нарықтың дамуын жылдамдатады.
Қорыта айтқанда, Қазақстан нарығы болашақта өз кемшіліктерінен арылуға
мемлекет тарапынан күш ... және ол ... ... ... ... ... мемлекетінің гүлденетіндігіне дау жоқ.
Жоспар
Кіріспе...............................................................
..........................................2
Негізгі бөлім
I.Нарықтың ... ... ... ... ... ... ... теориясы және ондағы мемлекет ролінің
көрініс
табуы...............................................................
............................8
II.Нарықтық ... ... ... әдістері және оның ... ... ... ... ... ... ... және түрлері.........15
III.Нарықтың ... ... ... ... ... ... ... жұмсарту және жоюдағы
мемлекет ... ... ... Я. ... ... және ... ... «Ақиқат»
1996 ж. №1
2.Уоттсе М. «Нарықтық экономика әліппесі».// «Ақиқат» 2001 ж. №9
3.Әміров Т. «Нарықтық қатынастардағы кикілжіндер».
// «Ақиқат» 1995 ж. ... А. ... ... ... ... ... Қазақстан» 1997 ж. 19 наурыз №61
5.Жүнісов Б.,Мәметов Ү.,Байжомаров Қ. «Нарықтық экономика ... ... ... ... Полиграфия-Ақтөбе 1993 ж./
6.В.Крымова «Экономикалык теория».Алматы.Аркаим 2003 ж.
7.Қазақстан Республикасының Конститутциясы.
/ Алматы.1995 ж. /
8.Түркебаев «Основы рыночной экономики»./ Қазақстан даму ... ... ж. ... ... ... Ростов на Дону 1996 г. /
-----------------------
Экономикалық қатынастар мен ... ... ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Фирма теориясы және оның нарықтық экономикадағы рөлі."25 бет
Банктік несиенің нарықтық экономикадағы ролі 23 бет
Банктердің нарықтық экономикадағы ролі24 бет
Банктердің нарықтық экономикадағы ролі туралы20 бет
Баға теориясы. Нарықтық экономикадағы бағаның ролі25 бет
Бағаның нарықтық экономикадағы рөлі. Баға белгілеу факторлары30 бет
Кәсіпкерлік қызметінің нарықтық экономикадағы рөлі24 бет
Нарықтық экономикадағы ипотеканың алатын орны мен ролі35 бет
Нарықтық экономикадағы мемлекеттің ролі31 бет
Нарықтық экономикадағы мемлекеттің ролі және оның бүгінгі мәселелерін талдау25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь