Ғұмар Қараш өлеңдеріндегі ой-таным

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

I тарау Ой мен танымнан нәр терген ғұмыр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1. Ғ. Қарашевтың өмір жолы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2. Ғұмар дүниетанымының көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13

II тарау. Ақын өлеңдеріндегі дәуір шындығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
2.1. Ақынның қоғамдық . саяси ойлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
2.2. Ақынның діни.философиялық көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
2.3. Ғұмар өлеңдеріндегі көркемдік іздерістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39
        
        РЕФЕРАТ
Бітіру жұмысының тақырыбы: Ғұмар Қараш өлеңдеріндегі ой-таным
Бітіру жұмысының көлемі: 40
Бітіру жұмысының құрылымы: ... ... екі ... ... ... тізімінен тұрады.
Бірінші тарауда Ғұмар Қараштың өмір жолы мен шығармашылық ... ... ... ... сөз ... ... ... Қараш өлеңдеріндегі діни-философиялық, қоғамдық-
саяси ойларының көркемдік ерекшеліктеріне жан-жақты ... ... ... ... ... тірік сөздер: Өнер-білім, ұлт,
елдік, ерлік, бірлік болмыс, дін, т. ... ... ... ... ... ... ... Ой мен ... нәр ... Ғ. ... ... ... ... ... Ақын ... ... ... ...... ... ... ... ... ... ... ... соңы мен XX ... басы кезінде қазақ қоғамының даму
процесінде тұтас халықтық сана ояна бастады. Бұл ... ақын ... ... ... жаңа бір ... туа бастағанын бағалай алса,
екіншіден, ілгері талпынудың жалпы қоғамдық сипат алғандығын сезеді.
XIX ғасырдағы көп ақындармен ... ... XX ... ... қазақ ақын жазушыларының бәріне дерлік тән ерекшелік ... ... ... ... пен өнер ... ... ... әлде қайда
ілгері кеткендігін ерекше тақырып етіп жырлады. Мұнда олар ... ... ... сол ... ... пен өнер ... жек көру
тұрғысынан емес, керсінше олардан ... үлгі алу ... ... қазақ халқының мәдени мешеу дәрежеде отырғанына жанымен қиналды.
Бұл салада қазақ ақындарының көбі ... мен ... орыс ... ... ... олар ... білім саласында көп ілгері кеткендігін атап,
шығармаларына арқау етті. Бұл тілек барлық ақынның арманына айналды. ... ... ... бар ақын өз ... ізденді, еңбек етті.
Бірсыпыра ақындар өз шығармаларында қазақ халқын ... ... не ... ... ... жауап іздеді, надандықтың шектен асқан сорақы
көріністерін суреттей отырып, олардың осы ... ... ... өнер-
білімнен іздеді. Соның бірі Ғұмар Қарашев.
Қысқа ғұмырында надандықтың торын бұзып шығып, ауыл ... ... ... ... ... ... - XX ғасырдың басындағы
тұлғалы қазақ ақындарының бірі. Қаламгерлердің ... оны зор ақын ... ... ... деген баға береді. Екі пікірдің де қисыны ... ... ақын ... ... өз ... ... ... философы, педагогы болуында. Ол- туған халқының
назарынан елу жыл бойы тыс ... ... қара күйе ... шығармалары
"кілтке салынып", жазықсыз аластатылған аяулы халық перзенті.
Ғұмар Қарашұлының өз өмірі де ... ... ... ... ... ... үшін арпалыспен өтті. Оның баға ... ... да ... ұшырап келеді. Ол - заманның басты мәселелерін жырлап, елінің сол
тұстағы міндетерін толғаған ақ ... адал жан. ... ... ... ... ретінде танылып, сол газетте жарияланған танымдық
мәні зор мақалалармен көрінген алғашқы ... ... ... Осы
орайда біз 1958 жылы Англияда жарық көрген "Орта ... ... ... ағылшын ғалымы Томс Виннердің "Ғұмар Қараш″ деген мақаласында:
"Қазақ халқының ұлттық дәстүрі мен ... ... ... ... бірі – ... ... араб, парсы, шағатай, татар ... ... ... ... ... ... Осы ... Қараштың өз дәуірінің айнасы болғандығын дәлелдейді.
Ғұмар Қарашұлын зерттеп, тану ісі біраз уақыт үзіліп ... ... ... кісілер бұл дүниеден озып кетті. Қолжазбалары мен кітаптарын
да кездестіру ... ... ... ... ... ғана ақын ... сирек те
болса әдебиетте ұшыраса бастады.
Ғұмар өмірі мен шығармашылығын алғаш көпшілікке ... ... ... ғалым Есмағамбет Смайылов Ғұмар Қарашұлын “Қазақтың ұлы
ақындарының бірі",- деп баға ... бар [1,4]. ... ... ... болып тұрған советтік кезеңде Қазақстандық көрнекті ... өз ... ... ... ... ... ... халге ұшырағаны да белгілі. Қызылдан шыққан ("Жұлдыз" 1992 №5)"
бандының ... қаза ... да, ... соң да ... ... ... оны
ұлтшыл, алашшыл деп айыптап, өз халқынан аластаған. Соның салдарынан Ғ.
Қарашұлының өмірі қоғамдық-саяси, ... - ... ... ... нақты деректер жинақталмай қалды.
Ғұмар Қарашұлын зерттеп, тану ісі біраз ... ... ... ... білген кісілер бұл дүниеден озып кетті. Қолжазбалары мен кітаптарын
да кездестіру қиынға соқты. Ғұмар Қарашевтың бірқатар шығармалары 30-40 ... орта ... ... ... орыс тілінде шыққан "Қазақ поэзиясының
антологиясында" (1958 жыл) жарияланды. М. Мағауин құрастырып, Ленинградтан
1978 жылы ... ... ... ... ... ... Нұрқатов
"Абайдың ақындық дәстүрі" монографиясында Қарашев творчествосына бірнеше
бет арнаған Философ ретінде ақынға 1962 жылы ... ... ... ... совет энциклопедиясының 6-томынан орын берілген.
Ертеректе Қарашевтың поэзия сы мен философиялық ой-пікірлері 1932 ... ... "XX ... басындағы қазақ әдебиеті" деген кітабында ... ... ... ... ... ... ... ауыр сынға ұшырап
жатқанда қазақтың көрнекті ақын-жазушылары санатында М. ... ... Ә. ... "XIX ... аяғы мен XX ғасыр басындағы қазақ
әдебиеті" оқу ... да ... 1945 жылы Е. ... ... ... ... ... 1966 жылы шыққан "Қазақтың октябрь
алдындағы ... ... атты ... ... ... Сондай-ақ, Ғұмар Қараш мұрасын зерттеп, талдау жасап кітап
шығарып жүрген бірнеше зертеушілерімізді айтайық. ... бірі ... Ол ... Қараш шығармаларын жан-жақты зертеп ақынның қырлары мен
сырларын ашуға тырысқан. Сыдықов ақын ... ... 1994 ... ... ... шығарады. Белгілі ғұмартанушы ... ... 2004 жылы Арыс ... ... Қараш" деген кітабы
шығады.Осы кітаптың ізін суытпай 2005жылы Ғұмар Қараш шығармаларына талдау
жасап, ақынның ... ... және ... ... танытатын Сәкен
Өзбекұлы мен Атақожа Исмайловтың кітабы шығады. Сондай-ақ, ақынның өмірі
мен шығармашылығына байланысты мәліметтерді газеттер мен ... ... ... ... ... Ой мен танымнан нәр терген ғұмыр
1.1 Ғұмар ... өмір ... ... ... ... ... болған С. Мұқановтың "XX
ғасырдың ... ... ... деген еңбегі. [3,5]. Себебі ең ... ... мен ... сол кітапта қысқаша жазылған. Ал ол туралы
мәліметтер қайдан, қашан алынғаны көрсетілмеген. Сол мәліметтердің ... ... ... ауызекі әңгіме сияқты. Әйтпесе ақынның туған жері,
туған жылы әр түрлі жазыла ма? ... ... бір ... ... Қарашты әлі күнге шейін жөнді білмейміз. Тіпті туған ... да ... ... жүрміз", - деуінде мән бар [4,4]. Иә, осы күнге шейін ақынның
туған жылы әр деректе әр түрлі ... ... ... көп ... ... ... зерттеуге жерлестері мен ағайындарының көмегі қажет. Өйткені басқа
облыс адамдары сол ... ел, жер ... біле ... ... ... көңілін қандырады.
ҒұмарҚарашевты көп зерттеушілер 1876 жылы Батыс Қазақстан облысының
Қазталовка ... ... ... ... ... деп ... ... Исатай өз маңаласында ақынның туған ... 1874 жылы ... ... ... ... 1946 жылы Қалижан Бекхожиннің
бастауымен айтыс болып, онда Ғұмар Қарашевтың ... ... ... 47
жасында қаза болды”,-деген сөзін негіз етіп алады. Егер ақын 1921 ... ... онда ... 1874 жылы ... дау ... ... та өз ... Ғұмар Қарашевтың туылған жылын осы ... де 1946 жылы ССРО ... ... осы жиналысты алға тартады.
Одан әрі біз ақынның өмір жолына шолу жасайық. Ғұмардың ағайыны, көп ... ... ... ... ... ... ақын жеті жасында
әкеден жетім ... ... ауыл ... хат ... ... ... ... Ғұмар Жазықовтың қолында, сәл кейінірек Ысмағұл Қашғари ... ... ... қаласында мешіт, медресе ұстаған Ғұбайдолла
Ғаликеев хазіретке шәкірт болады. Осы ... ... ... ... ол өз ауылында біраз уақыт бала оқытып ... де 1902 жылы ... ... ... бала оқытуды ұйымдастырады. Ғұмардың Борсы мекенінде
Шәңгерей ауылының балаларына сабақ беруі өмір ... жаңа ... ... ... еді. ... жиі ... тұруы оның ой өрісінің кеңейе
түсуіне ерекше ықпал етеді. Шәңгерей Ғұмарға орыс тілін ... ... ... ... ... ... басты-басты роман
повестерді әңгімелеп береді. Ғұмар сол естігендерін ауыл ... ... Өз ... табиғи дарыны мен өзіне ... ... ... оның ... ... ретінде қалыптасуына жол
ашты.
Бірнеше тілді еркін меңгерген дарын иесі өз ... ... ауыз ... ... ... ... орыс ... де алады.
Ақын өлеңдерінде Абай, Махамбет, Мұрат әсері мол болғандығын, Бұқар Дулат,
Шәңгерей өнегесінің ізін ... ... ... ... ... ... ... жыраулық дәстүр айқын аңғарылады.
Асқар, асқар, асқар тау
Асқар таудан жоғары
Асып елдің ер ... ... ... ... ... ... едің ер қазақ! [7,36]
деп келетін шумақтар көз алдымызға көркем ауыз ... ... ... ме? Өз ... ... ... мен өзіне дейінгі ғұламалардың
шығармаларынан сусындауы оның ... ... ... ... ... ... ... әр саладағы орыс тіліндегі кітаптарды оқитын
дәрежеге ... ... куә- оның А. ... ... қаһары” өлеңін
аударуы, Л. Толстой философиясымен таныстығы сияқты жайлар.
Жасынан өлең жырға ынтық Ғ. Қараш өлеңдер шығарып, ел аузындағы ... ... XX ... бас ... қазақ даласына тарайтын
арабша, түрікше, ... ... ... оқып, заман,дәуір жайын
аңғара бастайды, іздеп ... ... ... ... ... ... ... діні қағидаларын жетік білетін Ғұмардың енді ... да ... ... болады.
Ғ. Қараш дүниелік ғылымдардан сусындап, ой-санасының толығуымен ... ... ... идеялық әсерімен және осы кездегі ұлттық ... ... ... мен ... өзінің молда болып ... ... ... ағартушылық бағытында жұмыс жүргізе бастайды
Медреседегі қазақ ... ана ... және орыс ... ... ... ... ... беруге кіріседі. Ғұмар Қарашевтың
ғылым жолына мықтап берілген әрекеттеріне елдегі қожа молдалар және ... ... ... ... шу ... мұны дін ... ... деп
жариялап, ишандықтан, мешіт төңірегінен қуды.
Осы тұрғыдан С. ... "XX ... ... ... әдебиеті"
дейтін кітабында: “1905 жылы Омардың пікіріне үлкен өзгеріс туды. Бұл
өзгеріске ... 1905 жылы ... ... Бұл ... Омар ... ... Омар ишан ... құлшылықтан басқаны білмейтін ишан
болмайды. Ол арабтың, түріктің ... ... ... ... ... "Уақыт","Тәржіман" сықылды газеттерді оқиды. 1905 жылдың
ұрандарын ол осы ... ... ... деп ... ... ... ... қоғамда болып жатқан түрлі құбылыстарға, талас-
тартыс, айтыстарға белсене араласа ... ... XX ... ... ... социал-демократиялық идеялар, ұлт-азаттық күрестер,
ұлттық ояну кезіндегі бұқара халықтың азаттық ... оның ... ... ... ... сол үшін бар ... аянбай жұмсауға
алып келеді. Ол ұлт азаттық күрескерлердің алдыңғы ... ... ... отар елі ... өз алдына мемлекет ету, ... ... ... ... ... ... ... белін
бекем буды. Жалынды ақын, жауынгер публицист ретінде шыншыл шығармалар
жазып ... сөз ... кең ... ... ... ... Е.Бұйрин, Б.Қаратаев, Ш.Төкеев, С.
Меңдешев, М. Шомбалов сияқты озық ойлы қазақ ... ... ... шығаруға, оның жұмысын алға қоюға белсене ... ... ... ... Елеусін Бұйрин болғанмен Ғұмар ... ... ... ... ... ... осы газетте
жарияланған мақалаларды, публицистика, өлең, әңгіме, очерктерді тек ... ғана ... көбі ... ... ... ... ... беріп отырған, – деп жазады Ғабиболла Сыдиықов өз мақаласында
[8,3]. Газеттің алғашқы ... 1911 жылы 16 ... Орда ... ... орыс ... ... ... Орал қаласына көшіріледі.
"Қазақстан" газетінің 1911 жылғы 16 марттағы тұңғыш нөмірінде ... не зат?" ... ... ... ... басшы табылар ма? ..”.
Бірен-саран болған-білген басшы шыға қалса ол ... жүре ... ... ... керек?"- деп халыққа ой сала келе, басқа халықтардың тыныс-
тіршілігінен хабардар болуға шақырады".... ... бір ... бір ... зат – ... Сол ... газет біздің басшымыз! Газет біздің
достар ... ... ... ... ... ... біздің
білмегенді көрсететін ұстазымыз. Газет біздің қараңғыда ... ... ... ... ... – деп ... Сондай-ақ осы газеттің 1911 жылғы
қазанның 15- жұлдызында шыққан "Бұл қай заман?" деген бас мақаласында ... деп ... ... тағы да бір қате ... бар. ... деп ... жек
көреміз. Бүл да қате болсын. Неге десеңіз – ғылымды орыстікі, мұсылмандікі
деп айыруға ... тек, дін ... ... ... Әммә оқу, ... ... хакимат, эндаса, тауарих, тәбиб, химия, зирағат, тижарат секілді
пәндерде орыстың, мұсылмандық, яки ... жоқ. Бұл ... ... ... баян ... қағидалардың мағынасын біліп, қолданып, адам
балаларына түрлі жақта ... ... ... ... ... оқып біл,
түрікше оқып біл, орысша оқып біл, французша оқып біл бәрібір тек мағынасын
жақсы біл де халыққа пайда ... ... Біз бұл ... Ғұмар
Қараш мұрасын қарап зертеу жазған Сәкен ... ... ... еңбегінен алдық "[9,62].
Бұл басылым өзінің қысқа өмірінің ішінде барлығы 18 дана жарық көріп,
шығуын 1913 жылы ... ... ... ... бірі ... ... ... тілінде жарық көрген біраз мерзімді баспасөздермен
салыстыра қарағанда, демократияшыл реформаторлық идея мен ... ... ... ... байланысты да болар бұл газеттің
өмірі қысқа болды.
Ғұмар Қарашев ... ... ... ... өз ... ... ... арқылы білдіріп отырды. 1912 жылы "Айқаптың" 9-нөмірінде Ахмет
Жанталиннің "Күнелтуіміз турасында" деген мақаласы жарияланды.
А. Жанталин: "Қазақ халқы қала ... тиіс ... қала ... ... үшін бек көп ... ... - ... ой түйеді. Араға шамалы
уақыт салып, онымен "Ахмет ... ... ... мақаламен Ғұмар
Қарашев айтысқа түседі.
"Крестьяндардың ата кәсібі -егін ,біздің ата ... -мал ... бол ... ... мал ... деу шықпайды" – деп өз ойын білдіреді. Бұл
мақаладағы үзіндіні Салтанат Ысмағұлова ... ақын ... ... ... үшін ... ... ... халық болашағы үшін отырықшық өмірдің прогрессивтік
мәні зор екендігін, отырықшылық- өнер – ... ... ... – бір ... ... деп ... қайраткер. Ақын бір қатар өлеңдері
мен мақалаларында да мұндай пікірді халық санасына жеткізуді мақсат етті.
1913 жылы ... ... ... ... ... ... ... газетін аса қуанышпен қабылдап, оның қазақ халқының ұлттық
санасының ... және ... ... ... ... рөл атқаратынына
сеніммен қарап, бұл басылымның бүкіл қазақ жұртына идеология ... ... ... Осы мазмұнды саяси көзқарасын ол "Сүйінші" ... ... ... ... ойлы ...
"Қазақ" атты ұл туды.
Сүйінші, қазақ, сүйінші!
Ием тірек беріп тұр.
Ием берсе кем бермес,
Кем беруді жол көрмес
Мол бермесе ұл ... ... ... тұр ... ... ... ... қызмет атқара жүріп, 1911-1913
жылдар аралығында Уфа, ... ... ... ... ... ... "Бала тұлпар" сияқты проза және өлең жинақтарын ... 1914 жылы ... оның "Аға ... деп аталатын өлеңдер жинағы
жарық көреді. Бұл аталған басылымдар сол кездің өзінде-ақ Россияны ... ... ... арасына тез тарап, үлкен беделге ие болды. Осы
шығармалардың бәрі сол заманның күн ... ... ... ... ... қоғамының әлеуметтік, саяси- экономикалық, қайшылықтарын ашып
жазып, ... ... ... ... өз ... көрсеткені анық.
Сонымен Ғұмар Қарашевтың газет жабылған 1913 жыл мен 1917 ... ... ... ... аса көп ... Бұрынғыдай топырлап көп
кітабы да шыққан жоқ. Кейбір деректерге қарағанда 1919 жылы ... ... ... атты ... 1917-1918 жылдары Уфада
жазылған. Осында кейін қолжазба күйінде жоғалып кеткен "Қан мен тер" дейтін
кітабы "Тәнсіз жан жоқ" ... ... ... ... ... [10,36].
1917 жылы революция басталар кезде Ғұмар Қарашев Уфада болатын. ... ... ... ... ... ... ... – медресе
шәкірттері мен жетім, жоқ-жітік ... ... ... ... ... ... еді. Әрі Қарашев муфтидің қазиы болып ... ... ақын 1917 ... май ... ... Орда қаласында Совет
үкіметін орнатуға қатысқан Шафхат Бекмұхамедов өз ... "1917 ... ... ... ... ... қазақтарының жалпы съезі болды.
Ғұмар да бұл съезге бір аудан өкілі болып ... ... ... ... Москвада болатын Ресей мұсылмандарының жалпы съезіне өкіл ... ... ... ... 1917 жылғы ақпан төңкерісін жылы шыраймен ... ... ... ... ... ... ... сияқты қуанышпен қарсы
алады. Демократия, ұлттық ояну, бостандық, теңдік идеясы отар ... ... ... ... ... ... сеніммен қарады. Осы аралықта
пайда болған қос ... ... ... түсінбей адасуға да бой ұрды. Осы
тұрғыда ... өз ... ... ... ... 1917 ... уақытша
үкімет саясатын, оған байланысты Қазақстан жерінде құрыла ... ... ... ... ... "Неден қорқам"
деген сияқты өлеңдерін жазды. Бұл ... Омар ... ... ... жерлерде күшті толқынмен басталған ... ... ... ... Уақытша үкіметтің заң жобасын дұрыс, енді одан артық
ешқандай өзгерістің керегі жоқ деп ,октябрь ... ... ... ... ... барды. Буржуазияшыл ұлтшылдар Омар сияқты халық
ортасында беделі зор ақынды өз ... ... ... ... ... съездерінде Омарға айрықша құрмет те көрсетілді”,-
деп жазады [2,3]. Бірақ Колчак әскерлерінің ... ... ... ... әрекеттерін тез арада көрген Ғұмар Қарашев Кеңес үкіметі жағына
біржола өтеді. "Қанаты бүтін сұңқар жоқ, тұяғы ... ... жоқ" ... ... сол XX ... ... қазақ зиялыларының бәріне де тән еді.
Ғұмар Қарашев өзі де1919 жылы ... деп атап ... "Ақ ... ... ... ... ... қазақ жұртына революция тасқыны келіп, басқа
ешнәрсеге әзірленбеген, қартаң тарихтың қалай аяқ ... ... ... ... ... ... білмей сасқалақтап қалды",-деп халықтың
күйзелген күйін көрсетеді. [12,154].
Ойшыл-философ өзінің "Тұрымтай" деп аталатын кітабында көп ... ... ... жеткізіп, кешірім сұрайды:
Келгенде осы араға көзімді аштым,
Таба алмай түс ... көп ... ... ... бұл ... өз жолыма аяқ бастым,
Сөйтсе де кейбір "қиял" ақиқатпен
Іргелес қонатын – деп ... ... ... қызмет етуді өмірінің мақсат-мұраты санаған азамат ақын 1918
жылы 24 сентябрьде Бөкей ... ... ... ... ... ... бойынша Мұхамедияр Тунгачин баяндама ... ... ... ... ... бір ... Ғ. Қарашевты оқу ісін
ұйымдастыру және оған ... ... ... ... ... етіп
сайлайды. Қарашев 1918 жылы апрельде өткен Бөкей облыстық бірінші ... сол ... ... ... 1919 ... ... ... 1920
жылғы майдағы төртінші съездің дилегаты болады. Соңғы съезде ұлт мәселесі
жөнінде қызу айтыс туғанда, өткір де ... сөз ... ... ... ... "Біз ... бұл ... бір-бірімізге сын тағып, айыптауға келгеніміз
жоқ.... Ұлт мәселесі мемлекетімізде бір ... ... ... ... ... айту өте ... Біз ... тек қана ұлт мәселесін шешуде ... ... ... Алда әлі ... ... ... тұр. ... достығының
мызғымас болуы бір ұлттың, бір ұлтты аяққа таптауымен тікелей байланысты
екенін ... ... ... бойғы ұлттық езгінің тепкісін көріп,
отарлық саясаттың ... ... ... ... елі ... ... болашағын
ынтымақтастықпен тікелей байланыстырды",- деп пікірін ашық айтады. Сондай-
ақ, ... ... тіл ... ... бір ... "Тіл болмаса, ұлт та
болмайды. Ұлт ... ... онда ... ... ... Әдебиеті жоқ ұлттық өнері де өркен жаймайды", -деп жазаы [7,21].
Осы күнге дейін ғылымда ... ... ... ... - Ғұмар
Қарашевтың Орда қаласында тұңғыш болып Қазақстан жазушылар одағын құрудың
негізін ... жаңа ... ... қалам қайраткерлерін тарту
мақсатында Бөкей губерниялық партия комитеті арнайы ... ... ... ... шұғылданған. Сол кезде толтырылған
анкеталардың бірі Нұғман Манаевтың атына жазылған екен. ... ... ... ... айынан бастап "Ұран" газетінің хатшысы екенін жазған. Бұл
мәлімет Батыс Қазақстан облысының архивінен табылды [11,23].
1919 жылдың қаңтарында ... ... ... ... ... ... пән журналы шығарылсын деп қаулы алынып, ... ... ... бекітіледі. Коллегия мүшелері болып
Ғабдолғазиз Мұсағалиев, Мұстафа Көнебаев, Ғани ... ... ... ... ... ... Нұғман Манаевтар сайланады.
Журналдың оннан аса саны ... ... ... ... ... және
төртінші сандары. Осы нөмірде Ғұмардың баяғы Уфада жазылып, басуға үлгере
алмай кеткен "Педагогика" деген көлемді ғылыми ... ... Бұл ... ... ... ана тілімізде сөйлеткен еңбек деп жазады
Қабибола Сыдиықов [13,4]. Сондай-ақ ол өз жұртының өнер-білімге ен ... ... ... ... ... оның ... қозғау салуға тырысты.
Жалқау жұрт қалған кейін қазақ халқы,
Өнер жоқ, білігі жоқ қазақ жарты
Қолданған өнерлері осы ... ... ішкі ішіп жасы ... [7,26] ,-деп ... ... бетіне басады. Елінің қараңғы қамаудан шығуының жолы өнер
білімде екенін ұғындырады. Осы ойын ол 1919 ... ... ... ... ... ... арқылы да білдіріп отырған.
"Дұрыстық жолында" жарияланған Ғұмар Қарашевтың ... оның ... ... ... ... ... анық байқалады.
Осы газет бетінде ақынның "Екеуі екі басқа", "Қазақ федерация", "Ұлт ... тіл", ... ... ... ... ... мақалалары жарық көреді. Ғұмар Қарашев 1919 жылы ... ... ... ... атты ауыл ... ... ... Қырқұдық
дегені қырдағы құдық ... сөз. Бұл ... ... ... ... ... [14,5].
Ал 1920 жылғы қаңтардың 21-жұлдызынан бастап партия комитетінің
қаулысы бойынша ... ... ... жауынгерлерге көмек көрсету
мақсатында "Недели фронта" деп аталатын науқан өткізілді. Осы ... ... ... ... ... ... ... мен жергілікті
еңбекшілер депутаттарының Бөкей губерниялық ... ... ... комиссариятының, кәсіпшілер одағы және жастар одағының өкілдерінің
қатысумен "майдандық апталықтарды" өткізуде үгіт-насихат ... ... ... Сол ... ... құрамына Ғұмар Қарашев
сайланған. Қуанғали Жұбанов деген азамат екеуі ел аралап жүріп, ... ... ... жинайды. [11,24] .
Ғұмар Қарашевтың жоғарыда көрсетілген сан қырлы қызметтері ... ел ... ... ... ие болады. Орда қаласында жарық
көрген "Киргизская правда" деп аталатын газет өзінің 1919 жылы ... ... ... ... үшін ... қызметін ұлы Абайдың өзімен
теңеп, былай деп жазды: "Бүкіл қазақ ... бұл ... өз ... ... салысып, жан-тәнімен күрескен батыл жандар саусақпен санарлық. Семей
өңірінде Абай....Ал біздің Бөкей ордасында Шәңгерей Бөкеев, ... ... ... ... ... назар аударарлық, әр саланы қамтитын қызметі
жауларға көп болып көрінді, оны жоюдың амалдары ... Осы ... ... бір жай бар. Ол ... ... ... туралы. Осы тұрғыда
зерттеушілердің пікірі әр түрлі. Көптеген кітапта Ғұмар Қарашев 1921 ... 12 ... ақ ... қолынан қаза тапты деп берілген. ... ... ... ... "Бұл ... ... ... жүрген пікір.
1921 жылы қайдағы ақ гвардияшылдар? Олардың тас-талқаны ... ... ... ... еді ғой"- дейді [16,195]. Мақсат Тәжімұратов жасаған орынды
жорамалдың бірі – Ғұмардың өліміне Нұрқай байдың ... әсер етуі ... ақын ... жас ... Жаманқызды аса жақсы көрген. Осы жағдай
кектендірген байдың ел ішінде ... ақ ... ... ... ... ... ... Ғұмардың бір кездегі ел ішіне жаңа оқу жүйесін
еңгізуіне ... ... ... дүмше молдалар, ақынның дін мансабын
тастап, жаңа ... ... ... – бәрі де ... болып күш
біріктірген. Жоғарыда айтылған Исатай Кенжалиевтің 1992 жылы ... ... ... жарық көрген "Ғұмар Қарашты кім өлтірді" деген
мақаласында да ақын ... ... ... ... ... ... бірі ... Қарашевты өлтірген Ефим Панченко деген мен "қызыл партизандардың"
қылығы екенін ... ... ... дәлелдейді. Қалай болған күнде де
Ғұмар Қарашевтың 1921 жылы ... ... ... ... ... айуандықпен өлтірілгені белгілі.
Ақын совет өкіметінің қызметкері ... ... ... ... ... ... жолы" газетіне мынадай арнау өлең жазған
еді:
Қара жер әркімнің-ақ қонар жері,
Нұрлы жүз гүлдей семіп ... ... ... ... ... күні жер мен ... болар жері.
Ағайын-жақын, достың жылар жері,
Қайырылып, қанаттары сынар жері.
Табашыл тар ... ... ... ... ... жері ... ... өлеңінде
ақын өз өлімінің де осы табашыл тар ... ... ... ... Ғұмар Қарашевтың қайғылы қазасы бірден ... ... ... қайғыға бөлеген еді. М. ... ... ... ... ... "Қазақ тілі" басылымында Ғұмар Қарашевтың
өмірі мен атқарған қызметі туралы ... ... ... ... деп ... атын ... ... елі түгел біледі деп айтсақ та
өтірікші болмаймыз. Қазақ еліне ғылымды, ... ... өте ... ... заманында Ғұмар сияқты зор ғалымның қашқындардың қолынан
қылышпен ... ... ... ... ... от жағады. Ғұмар
қазақтың қандай кісісі еді? -деген сұраулардың ... ... ... ... ... ... ... үстінде, екпінді жолда келе жатып,
уақытсыз кеткен есіл ер, топырағың торқа болсын!" [11,27].
Алаулап ... ... ... не бәрі 45 жылдың өмірімен ғана шектеледі.
Бірақ ол ... ... бай мұра ... ... ауыл ... қайраткер ақын дәрежесіне дейінгі
күрделі өмір жолынан өтті. Халық тағдыры, дәуір ... ... ... ... ... ... ... Ағартушы, публицист,
философ, ақын ретінде ол өлеңдері мен мақалаларында заман өмір, ... ... ... ана ... ... секілді сан алуан
тақырыптарды қозғады. Патша үкіметінің отарлаушылық саясатын жергілікті
әкімдердің ... ... пен ... ... шенеді. Жас ұрпақты халыққа адал қызмет етуге үндеп, өз тілі
мен мәдениетін сақтай отырып, ғылым, білімге ұмтылуға, ... ... ... шақырды.
2. Ғұмар дүниетанымының көрінісі
Қайсыбір қайраткерлер мен ғұлама ... ... әр ... ұстазы, алған білімі, қоршаған ортасы және халықтың
тарихи даму ерекшеліктері ықпал еткен.
Көрнекті ғалымдар С.З. Зиманов пен Қ.З. ... ... ... ... орта және ... қоғам қайраткерлерінің, дүниетанымдық
және дүни ... ... ... [13,35]. ... осы ... қарағанда, Ғұмар Қарашевтың саяси-әлеуметтік көзқарастарына мәдениет
пен әдебиет әсер еткенін көруге болады. Ол басқа да ... ... ауыз ... ... мен дастандардың және ақын-
жазушылардың, құнарлы ... нәр ... ... ... бұлағынан
сусындады. Қазақ фольклорының бай, рухани мұралары, оның ... ... ... Осы ... біз ... 1911 жылы ... ... өміріне жазылған поэманы алайық. Ақын мұнда ... ... ... сөздерді пайдаланғанын көреміз.
Кешегі өткен заманда
Кіші жүздің елінде
Өзі батыр, өзі би
Сырым деген ер болған.
Халқының қамын жер болған [18,3]
Немесе:
Сонда батыр сөйлейді
Сөйлегенде бүй ... - ... ... ... ауыз ... көзінен бүгінгі қазақ ... ... ... ... ... көреміз.
Сондай-ақ, ақынның дүниетанымының қалыптасуына жыраулық поэзияның да
әсері аз болмағанын аңғарамыз. Жас кезінен жанына серік, ... ... ... ... Қазтуған, Бұқар, Махамбет, Мұрат, Шәңгерей
поэзиясындағы халықтық әуендер, ақын ... ... ... ... ... осы мұраларды жинастырып, 1910-1912 жылдары Орынбор қаласынан "Шайыр",
"Көксілдер" деген екі жинақ шығарады. Ақын ... ... ... ... Қазтуған, Шалгез, Әсет, Шәңгерей шығармаларын, шешендік
сөздер мен "Ер Шобан", ... ... ... ... ... ... ... жырларынан үзінділер, "Едіге, Тоқтамыс", "Орақ, Мамай"
жырларын жариялайды.
Ғұмар Қарашевтің "Замана жайынан" деген ... біз ... ... ... Осы толғаудан біз ... ... өлең ... ... Мысалы, Шәлгезде:
Аспанды бұл құрсайды
Күн жауарға ұқсайды.
Көлдерде қулар шулайды,
Көкшілден ол айуан
Соққы жегенге ұқсайды, -деп келсе Ғұмар Қарашев та ... ... бұлт ... ... ... ... барша нұр берген
Аспандағы жарық жалғыз күн.
Нұры күңгірт тартады
Оны да байқай қарасаң
Қараңғылық қаптап сәулесін
Тұтылғанға ұқсайды [7,43].
Сондай-ақ Доспамбет жырау әйел сұлулығын ... ... ... ... үрлеген
Серпіліп адам бетін көрмеген
Қалай күн кешті екен! [19,33] ,-деген жолдарымен бейнелесе,
Ғұмар ... та ... ... өрмеген
Маңдайы күнге тимеген,
Жібектен өзге кимеген
Аруларың бар еді [7,37] ,-деген жолдарымен біршама өзгертіле
бейнеленген.
Шын мәнінде, халық бай фольклорды ... оқып ... және ... ... ... ... Сондықтан Ғұмар Қарашевтың саяси-
құқықтың көзқарастарын фольклордан тыс тану ... ... ... ... мол ... болғаны анық байқалады.
Сонымен қатар, Ғұмар Қарашевтың саяси-әлеуметтік танымының
қалыптасуына ... ... ... бойы ел ... ... ... ... мақал-мәтелдер де шешімін тапқан. Мысалы: "Тойдың
болғанынан, боладысы қызық", "Ғалым дұшпаннан ... ... ... ... қу бас домалайды", "Жалған ғалым еш уақытта пайда бермейді" ... ... ... ... ... ақын ... ... күшейту
мақсатында қолданылып отырған.
Ғұмар Қарашев ұлы Абайдың ... ... ... көп үлгі
алған ақын. Ақын Абайды ұстаз тұтқанын, Абайдан үйреніп, ... ... Абай ... ... ... тың ... ... Ысмайлов, А. Нұқатов сияқты ғалымдар да өз еңбнектерінде атап көрсетті.
А. Нұрқатов: "Ғ. ... - ... ... да, ... ... та ... ... әдебиет үлгілерінен үйрене отырып, өзіндік стиль тапқан ақын",- деп
жазды [20,318 ] .
ІІ Тарау. Ақын ... ... ... ... ...... ... Қаршевтың өлеңдерінде қазақтың патриархалды, феодалдық
ауылындағы әдет – ғұрыптың ірік – ... ... ... ... ... жас ... қалың малға сатушылықты, жалқаулықты,
талапсыздықты, ... ... ... ... ... ... халықтың сол әдеттерден арылып, адам болу
бағытында ақын жалынды ... ... ... Осы ... ... ... ... бас кезіндегі қазақ әдебиеті" деген еңбегінде "Ғұмар поэзиясында
реалистік шындықты жырлау басым болып келеді. Тақырыптық ... ... ... Россияның отарлау саясатына қарсылық басымдау жатады.
Өлеңдерінде тек жалаң күресте емес, өнер- білім арқылы ... ... ... алға ... ... толықтыра түседі.
Иә, сол дәуірдің озық ойлы азаматтары сияқты Ғұмар Қарашев та ... ... ... мүшкіл халін қаз қалпында суреттеп бере алды.
Ақын елінің ауыр жағдайын айта келіп, бір кезде қазақ ... ... мен ... тұрмысы аясында молшылықты ғұмыр кешіп еркін жүргенін
"Қарлығаш" атты кітабында өлең жолдармен былай көрсетеді:
Бар еді ... ... ... ... құсы ... заман
Мал бағып шаруа істеп босқа жүрмей
Төрт түлік бірдей бітіп толған заман[7,25 ].
Ақынның өлеңдерінде қазақ қоғамының күн ... ... ... - әлеуметтік, отарлық саясаттың арам ... ... су ... терең философиялық мағынамен суреттеледі. Отарлық
сасясаттың кері әсерінен дамымай ... ... ... халқының мүшкіл халін
қаз- қалпында поэзия тілімен суреттейді:
Жеткен емей немене:
Мынау ... ... ... ... ... ... ел едік,
Кезінде елмен тең едік.
Күні бүгін болғанда
Ол ... ... ... ... ел едік [7, 79 ... мәнінде, Құмар Қаршев XX ғасырдың басында қазақ халқының
пайдалануынан отарлық қорына 45 млн. десятина жерді ... ... ... ... ... ... ... жерлерге мекен етуге мәжбүр еткенін
ашына жазды.
Негізінде Ғұмар Қарашев қазақ қоғамына дерт болып енген ... ... ... кең ... жаюын, өз ұлтының саяси биліктен және ... ... ... ... Қазақ халқының жерге деген
меншік құқығының жоғалтуын оны ұлттық езгінің ... ... ... ... - ... ... ... әділ бағасын беріп, жан
даусымен өз пікірін білдіреді. ... ол ... ... атты ... ... ... жерін талан- таражға салған ... ... ... ... деп ... жатқан бір топырақ
Ірге жаяр жері жоқ.
Сол топырақтың ішінде
Үйін тіреп қояды.
Алақандай ... жер ... ... қараша үй
Сол араға толады.
Шағаладай шаңырақ боз үйлер
Бетегелі бұйра, ну жерлер
Бәрі кетті қазақтан
Не ... мұны ... [17.45 ... ... бұл ... ... құқықтық көзқарасы, XX
ғасырдың басында жер ... ... ... ... ... ... зиялылары
Ахмет Байтұрсынов, Міржақып ... ... ... ... ... мен бір мағынада баяндалғанын анық байқаймыз.
Қазақ қайраткері, қазақ қоғамының озық ойыл ... бірі ... ... ... әкімшілік басқару жүйесін өз тарапынан қатаң
сынға ... Оның ... ... ... даму ... ... мен әдет – ғұрпын мүлдем ескермей қабылданған заң ... ... одан ... отарлық басқарудың күшеюіне әкеп соқтырды, ішкі
шиеленістерді ұштастыра түсті. Соның ... ... ... жерінде
саяси билік жүргізілуі Ресей империясының мүддесіне қызмет етті. Ал ... ең ... ... - ... ал да ... бер" саясаты еді. Осы
тұрғыда Ғұмар ... ... ... Патша үкіметінің ұлттар тұрмысын көріп,
оларды көгертіп, көркейтумен ісі болмады. Олар әрдайым да халықты көтере
алмастай, ... ... ... жаншумен болды һәм моллиондаған
халықты, әсіресе шет ... ... да ... ... ұстауға
тырысты".
Бұдан шығатын қорытынды анық көрініп тұр. Патша үкіметі шет ұлттарды
аздап ... да ... ... ... ... артта қалғандарын алға
бастыру туралы тіпті де қам жеген жоқ.
Ғұмар Қарашев қазақ халқының орыс ... ... ... ... ... ... кең етек жайып, адам құқығының аяққа
тапталуын, ... ... ең ... ... ретінде бағалайды.
Ақын "Аға тұлпар" жинағында Ресейдің қазақ халқының арасына іріткі
салған ... ... ... ... ал да, ... бер" ... ... бөлініп, атақ – дәриже, билік жүргізу, пара алу,
лауазым үшін халқын сатқан болыстарды қатаң ... ... Ақын бұл ... жайынан" деген өлеңінде былайша көрсетеді:
Заманның азған шағында
Мұндай да мұндай хал болды.
Ел ағасы паң болды.
Адалдың ақтың ... мал ... ... келтірді,
Ерді шағып өлтірді,
Алым пара ақы үшін
Жетім жесір жылатып,
Аз ғана күндік бақ ... ... құл етті [7,79 ... Қарашев өз халқының осындай ауыр күйде ... ... ... ... күй кешіп жүрген басшыларына күйінеді. Ақын өз
ыза кегін төмендегі жолдармен көрсетеді:
Ел ішінде осы күн
Алымнан басқа ақы жоқ,
Жұрт ... қамы ... бұқа ... ... күн құрысын.
Ғәріптерді олжалап,
Өсім алып мал жиған,
Осы күні қалтылдақ
Байларға қалған күн құрысын [7,110 ].
Ақын бұл өлеңінде бір кезде ... ... үміт ... ... ... ел ... гөрі өз қарнын ойлап жүргеніне қынжылады. Сол себепті
байлықтың буымен адамдық, ардан безген басшыларды аямай сынайды. Ақын ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ елдің
түзелуі басшыларға байланысты екенін былайша айтады:
Су басынан тұнады
Өрт алдынан ... ... асық ет [7.84 ... ... ... халқының қараңғылық шырмауынан,
отырықшылдық құлдықта жаншылып отырған ауыр ... ... ... Ұлт ... ... ... тұрғысынан 1911 жылы даңқты Сырым
Датұлының өмірін поэма етіп жырлайды. Ақын бір ... ... ... ... талапты іскерлікке, өнімді еңбекке, кәсіпке шақырса, екінші
жағынан халықтың тарихындағы ерлік ... ... ... ... ерлігін үлгі етіп ұсынады:
"..... Ойдағыға жете алмай
Ешбір лаж ете алмай.
Екі көзден жас парлап,
Налып тұрғын кезіміз,
Бізге дағы күн ... бел ... ма екен ... ... игі ... ... ... игі еді,
Артта қалған ізіміз"[7,84 ] ,-деп халықтың бостандық жөніндегі
арманын ... ... ақын ... халқын сүюге, халықпен мақсаты айнымас
бір болуға шақырады. Осы мақсатпен ақын өз ойын ... ... ... деген
өлеңінде ашық білдіреді."Ел мен ер бір туыс, бірінен-бірі айырылмауға тиіс.
Егер ажырасып қалса, ер де, ел де ... ,-деп ... ... айтады:
Бақ дәреже тап болса,
Ел не керек демеңіз
Халық ... ... ... ... туып, бір кететін
Жаны бірге денеңіз.
Жаны бірге денеңді
Сүйенер күндер туғанда,
Сүйеу беріп, демеңіз [7,84 ... ... ... ... қадір-қасиетін біліп, қадірлеп, оған
қожа боп, Иелік қылу қажеттігін де патриот ақын ... ... ... төсін еміп, тел өскен ерлер, оны ата-анасындай қорғауға тиіс деп
біледі.
Мәдениет пен өнер, әділдік өріс алмаған ... ... қара ... ... ... ... ... дейінгі қазақ даласында жағдай дәл
осындай болды. Арын, адамдығын, байлығын ... ... ... ... елге ... ... ... бірде-бір ауқатты қазақ болған жоқ
десек, асыра айтқандық болады. Мұның өзі ... ... ... ... онша ұзап ... ... еді- деп ... С.
Өбекұлы өз еңбегінде [9,18 ].
Ақын қоғамдық залалдыңың барлығын надандықтан көреді, ол ... ... ... ... деп ... Сондай-ақ Ғұмар Қарашев
жер-судың тарылып бара ... өзі ... ... ... ... ... ... халық болсақ мұндай күйге душар болмас едік ... ... ... ауыр ... ... бір амалы-халықтың ұлттық
санасын, намысын біліммен көтеріп, ғылымды терең меңгерумен байланыстырады.
Ел ... ... ... ұл мен ... үлес алар ... ұлың, қызың бос қалдырсаң
Болуы халықтың надан сол себептен [7,22] ,-деп ақын халқына
білім мен ... ... ... Сондай-ақ, ақын өлеңдерінде ,ата-
бабадан келе жатқан жалқаулықты тастап, түгел ердің жолдасы ... ... ... ... ... жұрт үлес алып ... дүниеден бізге де үлесімізді
алу керек,- дегенді айтады. “Басқа ... ... ... ... ... ғылым-білімді насихаттау тақырыбына ерекше
байсамдылықпен, ақылдылықпен келді”,- деп жазады Әнуар Дербисалин "Қазақтың
октябрь алдындағы ... ... ... еңбегінде. Мысалы:
Баланы жастан үйрету, жақсы үйрету,
Әркімнің өз ... ... ... міндет істі ада қылмай
Тәңіріні жазғыруың жолсызырақ,- [7,68] дейді ақын бір ... ... ... ... қорғаштау сияқты пікір ұшқыны байқалады.
Бірақ бұл сырт қарағанда ... ... ... ... Шумақтың ішкі
мазмұнына тереңірек үңілсек, ақын басқа бір маңыздырақ мәселені көтеріп
отырғандай болады. Автордың ... ... ... ... ... ... ол
сенің парызың, сол парызды өтей алмағаныңды кейін басқаға ... ... ... деумен құтыла алмайсың деген пікір. Ғұмар Қарашев тағы ... ... әйел ... ... білсін,
Жолды бұл заманында алар білген
Қай елдің ұлы-қызы болса ... ... ... ... бағы ... ,-деп ... Оның өнер,
білім тақырыбына жазған көп өлеңдерінде байқалатын ортақ бір ... ... мен ... ... ... беру ... ... мұнсыз мәдениетті
елдердің қатарына теңелудің мүмкін еместігін көрсетеді.
Ғұмар өз халқының отаршылдық езгі мен ұлттық қаналушылыққа қарсы бас
көтере ... ... ...... ... деп ... халқын жаппай білімді болуға шақырады: Ақын "Заманның ... ... ... ... ... шойынға
Қылдан еспе бұғалық.
Мойынға түссе қыл арқан,
Пайда бермес сол күнде,
Қырық рет шықсаң дұғалық,
Дұғалығы бұл жолдың
Ғылым болса керекті [7,87] ,- деп ақын ... мәні бар ... ... адамның адамдық қасиеті, адамдық мәдениеті, тұрмыс-
тіршілігі тәңірдің қолында емес, ... ... Адам аң да ... адам ... ... ... жасырын сырына неғұрлым сұғынымпаз болса,
адамның тіршілігі соғұрлым көркиеді. Ал ... ... ... ... өз ... әуре ... онда ... тұрмысы кері кетеді. Бұл
жерде ақынның ... ... ойы анық ... тұр. Өнер-білім арқылы
болашақта өркениетті ... ... ... болатынын айта келіп, ақын
халқын өнер-білімге шақырады. ... ... ... ... ... ... етіп, халықтық ой-санасына қозғау салады. Ақын ойын
мына жолдармен толықтырады:
Қай елдің ұлы-қызы болса надан,
Сол елдің ... ... бағы ... ... жоқ ол бір ... ... оңа ... оған ерген.
Бұл сөзге мойын қояр, бойын ұсынар,
Ақтарып тарихтың жүзін көрген. [7.70бет].
Ғұмар Қарашевтың бұл өлеңі Абайдың ... ... бар деп ... ... ... деген өлеңдеріне ұқсас айтылып өзіндік ... ... өлең ... ... ... ... ... Қарашевтың қалам тартқан қай жанрын ... та, ... ... ... ... ... ... немесе өлеңдері болсын,
барлығында да өзін заман ... ... ғана ... ... ондағы
келеңсіз құбылыстарды ашып бейнелеу арқылы оқырманды одан жерітіп, шығар
жолды нұсқаумен ерекшеленеді. Осы ретте біз Ғұмар ... 1911 жылы ... ... ... ... деген кітабына тоқталайық.
2.2 Ақынның діни-философиялық көзқарасы
Басы Міржақыптан бастап, қазақтың ... ... ... қып ескі дін мен күресуді алды.Ғұмар өзінің әдебиет майданына ... ... ... ... пен жер ... ... ... жайына ол тиген жоқ. Өйткені алғашқыда ол білімін молдадан алып, кейін
медреседе мұсылманша ... ... өзі де ... ... ... енді ақынның дін туралы айтқан ойларына тоқталайық. Ең алдымен
ақын: "Құдайды, құранды, пағамбарды таныған, ... иман ... ... ... ... өз ... тану керек. Түсінбей танудан түк пайда
жоқ" [23,22] ,-дейді. Бұл сөзден Ғұмардың айтайын деп ... ... ... Ол ... міндет емес" деу емес. "Тәңіріні ... ... өз ... ... өз көңіліңмен ұқ" деуі еді. Бұл жерде ақын
ниеті тәңірге шын ықыласыңмен жалбарыну керек дегенге саяды.
Сондай-ақ, Ғұмар Қарашев: "Алланың жолы ... сол: ... ... өз ... бұ ... ... ғаламы ғып жаратқан. Әр ... ... бар. ... ... егін ... ... ... етпей ризық
болмайды", мал жиылмайды, өнер-ғылымсыз харакет қолдан келмейді. Енді
адамдар әр ісінде ... ... ... ... себебіне кіріспесе,
иждахат етпесе, ғылым-өнер ... ... ... ол ... иман
келтіріп, оның әміріне бой ұсыну болып табылмайды"[3,170]. Бұл сөзден шығып
отырған мағына: адамның істейтін бес парызы ... ... ... ... адамның тән тіршілігіне керекті істер емес. Ол ... ... ... адамның құлдық етуі. Оған не сый беретінін тәңірі өзі біледі.
Пенде одан сый күтсе әдепсіздік болады ... ... ой ... өз ... ... қып, ... артқан міндеті кәсіп қылу,
өнер-білім қуу деп ақын халқына пайдалы істің ретін көрсетеді. Осы ретте ... ... 1932 жылы ... "XX ... ... ... әдебиеті"
деген еңбегінде ақынның дін туралы айтқан ойын былай тұжырымдайды: "Ғұмар
дінді ... ... қып ... ... ... "Сен тәңірінің жолын
қумадың, өнер білімге талпынбадың, сол себепті орыстың ... ... ... істе ... ... істемей, тәңірге кінәлі болдың"
дегенді аңғартып отыр. Бұның аты ... ... ... ... ... [3,171] ... Бір ескерте кететін жай Сабит Мұқанов аталмыш
кітабында Ғұмар Қарашевты ұлтшыл-байшыл ақын деп ... Біз ... ... ... ... аяғына шығып алайық.
Ғұмар өзі діни білім алған адам, ... ... ... ... еш сөгеттігі жоқ. Бұл жерде біз Сәбит Мұқановтың пікірін жөн ... ... ... ... ... төңірегінде ақын туралы "ұлтшыл-
байшыл" ақын деп, ой қалыптастыруға болмайды. Ондай ой тек өзіне ғана емес,
одан ... бұл ... ... адамға да келуі мүмкін. Біз ондай ... ... ... ... ... қыры мен сырына үңілгенде ғана
келе аламыз. Ал бір-екі өлең ... ой ... сол ... үшін
және қазіргі кездегі ғұмартанушылар ойына кері әсер етуі ... ... ... ... ... істеудің жолдарына тоқталады.
Ақын надандықтың ... ... ... ... ... ... Ақын ойын былай өрбітеді: "Қазіргі заманда бүтін дүние бір ... ... ... бір ... ... екінші бір шетіндегі ... ... ... ... ... алыс-беріс жасайды. Алыс жолға
аз уақытта барып келе алады. Білімі бар адамдар өз керектерін алады. ... ... ... ... ... ... ... болады"[7,211] ,-деп тұжырымдайды. Сол орайда
ақын бар күшін өз халқының қараңғылықтан шығып, жарыққа ... ... Ақын өз ... ауыр ... дәл ... ... өлеңі "Саған не
болды?". Бұл ... ел ... ... шын ... ... жүрек жарды
сөздерімен сол кездің ауыр тұрмысы бейнеленеді.
Бүгін болса ... тоқ ... еш ... жоқ дейсің,
Азаматың аттан ұшса "шоқ" дейсің,
Ұялмастай жұртым саған не болды.
Ел көшкенде жұртта ... сен бе ... ... жұда ... ел ме ... ... ... кем бе едің [7,126] ,-деп ақын ... ... ... ... ... күйге жеткен, халқының
ауыр тұрмысын көрген ақын ... ... ... ... еліне жігер
береді.
Қаным таза, сен олардан кем емес
Сен артықсың олар саған тең емес.
Өз бойыңа осы жүріс жол емес
Байқамастай ... ... не ... [23,4] ,– деп ... ... бір ... көршілері санасқан сайын даланың сері халқының
ерлікке толы ... ... еске алып ... ... ... ... ұрпақтарына тән батырлықты аңсайды.
Ақын өлеңдерінен біз сол заман бейнесін көргендей ... ... өз ... өзгерістерге үн қоспай қалған емес. Қоғам өміріне
енген жаңалықтар, ондағы басты проблемалар, халықтың жай-күйіне ақын жайбір
рахат ... ... ... Осы ... біз ... "Көреміз бе?" өлеңіне
тоқталайық. Бұл өлең "Алаш" партиясының ... ... ... Әрі ... ... өлең XX ғасырдың басындағы қазақ поэзиясында
өте сирек кездеседі.
Жарық жолға бастаушыға ереміз бе,
Ақ жүректі шын ерлерге ... ... ... ... ... ... жұрты.
Өзалдына ел болғанын көреміз бе? [7,127] ,-деп басталатын осы
өлеңінде ақын үлкен ... ... ... өз алдынан ел болғанын көреміз
бе деп, осы аңсарлы жолда жас буынға таза білім беруді, ... ... ... ... ... бос жүрісті тастағанын.
Орынсызға дәулет, мүлкін шашпағанын
Керек жерде бойды балап ... ... ... ... деп ... бас ... деп ... ақиқатты жасырмауын
Еш нәрсені өлшеуіне асырмауын
Тірлікте көзімізбен көреміз бе? [7,128]
Бұл өлеңде ақын жеке ел болу үшін ең ... ... ... ... ... ел ... өмірлік талаптарын алға тартады.
Осы орайда айта кететін бір нәрсе Ғұмар ... ... ... ... ... ... кедергі болып тұрған себептердің
санаттарына ... ... ... ... ... ... құбылысты
жатқызады. Оның пікірінше, ислам діні еш уақытта білім мен ... ... бола ... ... ағарту ісін дамытуға жағдайлар туғызады.
Бұл жерде ойшыл Ғұмар Қарашев, ... ... мен ... ... ғылымның адамзатты қандай биік саяси прогреске көтеретіндігін
дәлелдей отырып, өз ойларын былайша тұжырымдайды: ... ... ... ұстаса, біз надан, жалқау боп қараңғылықта қалмаған ... ... ... арақ ішу ... ... сияқты халықты бұзатын қылықтардан аулақ
болар едік".
Демек, шын дінді тұтсақ, әлем алдында ... ... ... ... ... ... аулақ болған болар едік. Қайдағы бір
ескі ырым- сырымдарға сыйынып дін жасау ... ... дін еш ... ... ... ал діннің өзі адамдарды дұрыс сақтай алады,
дұрыс жолға ... деп ... ... Оның айтуынша шариғат
заңдарын сіңіру арқылы ... ... ... баулуға болады.
Жоғарыда көрсетілгендей ол, шариғат заңдарының да өзгеріске ұшырайтын ілім
екенін ... ... ... ... ... жаңа
мағына түсінік береді. Бұл әрекет, қазан төңкерісіне дейінге ... ... ... ой ... тұңғыш рет болған көрініс.
Содан болар Сәбит Мұқановтың еңбегінде: "Ғұмар дінді ... ... ... - деуі де осы ... ... ... ғой.
Ғұмар Қарашевтың көтерген тағы бір мәселесі – ... шала ... ... шариғат заңдарын халыққа дұрыс түсіндірмеуінен,
жағымсыз, елге қажетсіз әрекеттің белең алғандығын ... ... ... ... ... шалу ... жаңа ... бәріне міндетті емес
екенін айтады. Ақын өз ойын "Қазақ" газетіне жазған бір ... ... ... ... келейік құрбандық мәселесіне, аллаға шалынған малдың
еті, қаны жетпейді. Бәлкім ақ ниет, адал жүрегі ... яғни ... ... ... яки ... етін ... ... емес, бәлкім адам малын мүлкін
қиын жақсы күндерге алла жолына шалуды мақсұт ... ... ,– ... ... ... ... қата ақын қажылық сапарын да маңызды деп
таппайды. Ақын өз ойын өлең ... ... ... ... ... деп,
Өліп кеткен адамды
Күнәдан пәктап алам деп,
Кәсіп үшін алынған
Қажылық деген ат ... ... бұл ... ... ... ... ел ... ел тілегін
ойлаудан бұрын өз қара басының қамы үшін тауаб етулерін сынға ... ... ... ... дейді:
Әуелі қолдан келсе еліңді сүй,
Ел үшін еңбек еткен еріңді сүй
Қағбаға тауап ету керек болса,
Кір жуып кіндік кескен ... сүй ... ... ... ... ... мен құбылыстар негізінде
екі нәрседен қалыптасады. Оның біріншісінде ойшыл – шариғат ... ... ... ... адамдардың бақсылыққа салынуынан, мұсылмандық
қағидаларды жетік түсінбеулерінен болғандығын көрсетеді. Ғұмар Қарашев
өлең жолдармен өз ... ... ... ... елді жеп,
Кітап ашып дінді жеп,
Тәртіпті оқу заман деп
Дінге қосып күнді жеп
Қотыр ешкі, ақсақ қой
Педиядан келген деп,
Осы күні бір ... жоқ ... ... мен ... ... ... қалған күн құрсын [7,110]
Екіншісінде, шариғат заңдары мен дін ... ... ... ... ... ... көркінің, келбетінің
қазақ қоғамында биік дәрежеде болуын айтады. Оның ойынша, мемлекетте бұл
қасиеттер дағдарысқа ұшыраса, ... ... ... ... ... ... мен ... көріністер еселене түсетінін дәлелдейді. Ақын өз
ойларын былайша қорытады:
"Кісіні әрбір осалдығынан ұяты ғана ... Кісі ... ... ... қылмақ және басқа әртүрлі жаман істерді ... ... ... қолынан келеді. Егер бұл істерге ұяты ара ... ... ... фәни ... ... ... ... мен талаптарын
өз еркімен саналы түрде орындамаған адамның дін ... ... ... ... тиек ... ... қасиеттердің үстем болуын жан-жақты
қолдайды. Адам ... ... ... ... ... Шариғат
заңы, дін алдында тазалық, адамгершілік, қарапайымдылық танытқан пенде ғана
алла ... ... Осы ... ... ақын ... ... ... талқан етсе дағы,
Бір күні кірмей қалмас күшті жерге.
Таразы тәңір алдында құрылған күн,
Бір жауап берер сонды күштілер де.
Қарсы алар ... ... қара ... ... ... ... ... сен залымды бұрылдырмас
Есіме енді бүгін түсті деуге.
Тамұқта залымдарға жер табылар
Түсірсін, тоймас іштілерге.
Мәз болма мақтағанға күшім көп деп,
Алдында тізгіні жоқ ... ... ... ... – бәрі ... боз көйлекпен қара жерге [7,64]
Ғұмар Қарашаев өз дәуірінің көкей тесті ... үн ... ... ... болып жатқан өзгерістерге жақсылы жаманды пікір айтып ... ... ... ... өз ... ... сай амал ... екенін әр өлеңінде айтып отырады.
Заманға қарсы ... ... өнер ... ... ... ... ... құдай орнатқан заңды ешқандай жаңару идеясын қажет
етпейтін ... ... ... деп ... ... ... ... шала сауатты молдалардың жаңару, ... ... ... ... сынға алып, жаңа оқу, ғылымды меңгеруді құдай
заңы еш уақытта жоққа шығармайтынын дәлелдейді. ... ... ... хадистерін өте жетік меңгерген Ғұмар ғылымсыз қандай ... ... ... ... ... емес ... өз ... "Тұрымтай" жинағына енгізген "Мұғалім" деген өлеңінде:
Ойдағымды етуге,
Жол бермейді күншілдер,
Ақ сәлделі төрдегі,
Ана отырған діншілдер,
Не бар істі ... ... ... төте ... бұзды деп зарлаған
Таспа қара, таңқы мұрт,
Дін жолында үншілдер [7,131] деп өз ... ... ... ... ... ... ... тәңірде емес,
адамның өзінде. Адам аң да болуға, адам да ... ... ... ... ... ... ... болса, адамның ... ... ... ... ... қашып, өз басымен әуре
болса, соғұрлым адамның тұрмысы кері кетеді. Омардың ... ... ... діншіл сопылары" осы жаратылыс күресінен бас тартқандар.
Ғұмар ... "Аға ... ... тарауында үлкен
философиялық, болмыстық мәні бар жайттар ... ... ... ... ... ... дүниеге деген философиялық көзқарасының жалпы базалық
негізі осы ... анық ... Ол қиял ... ... бой ұрып, объективтік дүние мен материяның әр ... сан ... мен ... өз тарпынан субъективті баға
береді.Диалектикалық қозғалыстағы ... ... ... екенін ғылыми
тұрғыдан көз жеткізеді. Ғұмар Қарашевтың осындай болмысы ... ... ... биік ... ... діни ... мүлдем
қарама-қайшы көзқарас ретінде танылады. Барлап қарасақ, ... ... ... ... ... түсінік тұрғысынан әбден
танып -білуге болатынын көрсетеді. Мұндай ... – сол ... ... Абай мен ... анықтап берген ой-пікірдегі феоменальдық
көрініс деп батыл ... ... ... хақиқатта" ақын аспан әлеміндегі
жұлдыздардың мәнін былай түсіндіреді:
Көрген мынау көп жұлдыз,
Көрер көзге кішкене,
Көде болса шөп жұлдыз.
Ғылым ... ... ... біреуі бір дүние,
Деп айтуға дөп жұлдыз [24,226]
Жатқаным мынау үстінде
Доп-домалақ қара-жер
Кең жиһанның ... орын ... ... ... салмайды.
Пән көрмеген қысқа ақын
Бұл айтқанға нанбайды - [29,227] дейді ... адам ... даму ... ... ... ... ... формасын ашып, дүниетанымының шексіз екенін
дәлелдеп көрсете білген. Оның ойынша, білімі эмприкалық ... ... ... ... жеке ... еш уақытта кеңістіктің
шексіздігін диалектикалық тұрғыдан түсіндіре ... ... ... байланысты діни идеялистік ... ... тұра ... ... ... Осы ... Сәбит Мұқанов діншілдіктің, ... ... ең ... ... деп ... Ақынның:
Сырынан бұ ғаламның,
Мақсұтынан жиһанның ,
Үлесің жоқ, бір ... ... ... ... ... Мұқанов
былайша түсіндіреді: "Омар адамзатқа: Сен дүниенің құртысың. Әлем сен үшін
жаралған жоқ, неге ... сен ... Оны ... ғана ... ... ... ... қақың жоқ. Сенің арыңның ,ақылыңның қазығы- аллада. Сен
алланың "істе" дегенін істе де жүр деп ... ... ... ... бола ма? -деп ақын ойын ... ... дінге апарып тірейді. Ал
бұл жерде ... ақын ... ... ... өлең ... дұрыс түсінбей,
асығыстық талдау жасаған болу керек. ... ақын ... өзін ... ... бар ... ... көрсетеді. Және осы өлеңі арқылы өзін
үлкен философ ретінде көрсетеді. Осындай ... ... ... ... ашу үшін ... мәні зор ... ... шұқығандай көрсетеді.
Сондай-ақ, ойшыл танымның рөліне ерекше тоқталып, шексез материяның
пайда болуын, қоғамдағы жеке адамның алатын орнын анықтай ... ... ... ... бірігіп ойлауға тартады:
Біз адамзат жынысы,
Дүниеге келіппіз.
Жаһан деген қонысқа
Кейіп, жетіп еніппіз.
Келуіміз не үшін?
Кетуіміз не ... не сыр, не ... ... ... ... жаһанды?
Кім жіберді адамға
Терең сырлы бұ жанды [7,118].
Әрине, ... ... ... ... өз ... және ... қатынастарының тарихи шеңберімен
шектелгенін байқамасқа болмайды. Дегенмен де Ғұмардың өз замандастарынан оқ
бойы өзық ... ... ... ... ... ... хакиқатта"берілген
"бір тамшыда миллион жан иесі бар" деген жолдарына байқап қарасақ: Ғұмар
Қарашев бұл сөздің ... ... мен ... ... ... ... деген ғылыми түсінікті енгізіп, ... ... ... ... ... ... ... түсіндіруі- қазақ арасында
қоғамдық философиялық ой-пікірде Шәкәрімнен кейінгі ерекше құбылыс деп
атауға болады.
"Қиял ... атты ... сол ... ... ... ... ... жүрер сонда да
Мәңгі суын татқандай.
Тұтқасынан асқар тау
Ілінер болса қолына
Қопарып түптеп ... ойы ... ... ... ... [7,122],- дейді
Бүкіл дүние, ғалам ішінде адамның ... бір ... ... ғана ... ... ... қасқағымдай ғана. Сондай қылдай қысқа ғұмырдың
қадірін білмей ... ... ... рахат күн кешу – күнә жасаумен бірдей.
Осы ойын ақын ... ... ... өлеңінде де айтады:
Тіршілік бес күн не бар тиген еншің
Пайдалан мейліңше қанат ... ... ... ... ... ... ... алмағайып,
Қалмайды ізі жолың бұ жиһанда,
Кеткен күн тағдыр суы жуып, шайып.
Нені іздеп кейіп едің қайда кеттің
Бұл жұмбақ шешуі жоқ таңғажайып ... ... ... ... көреген қайраткер Ғұмар Қарашұлы
елдің де, ердің де ертеңін ойлап, міне осындай өлең жазған.
Өз ... ... ... ... ... ... ... құбылыста,
өсуде, тозуда екенін өлең жолдарымен бере ... ... ... толған сенбек,
Не берсе, сорлы пенде соны көрмек.
Жарық күн, қараңғы түн – екі ... ... жуық ... [7,122]. ... ... бірлігі мен күресі. Осыны таныту арқылы,яғни ... ... ... ... өз ... ... ... тұтқан. Бүгін қабағыңды бұлт болса- божырама бүгілме, ертең көз
алдың көңіл сергітер шұғылаға толар...
"Тағдыр туралы" деп ... ... ... нұрын шашып тұрған шақта,
Сұңқылдап асық жарлар ойнап-күлмек.
Бұлт жауып, бақыт ауып кетсе бір күн,
Шарасыз айрылуға тағы көнбек [7,122] ,- ... ... ... пен ... ... пен қасіреттің ауысып –жанасуы алма ... де ... төрт жол ... тұжырымдап, дәл бере білген. Осы өлең
соңының екі жолында:
Бұл қалай неге ... ... ... ауыр соғар мұны білмек- деген жолдардан ақын
тіршілік философиясын ұғу үшін тынбай ... ету, ... ... ... ... ақын ... атты өлеңінде де аса бір маңызды мәселені
қозғаған.
Таза жолмен табысқан,
Аялы қол алысқан
"Ұмытпан!" –деп қалысқан
Уағдада бармысың? [24,228] деп ақын өз ... ... ... ... көбейіп келе жатқанын тілге тиек етеді. Адам
жан – дүниесінің алуан қалтарысын көңіл көзімен аралаған ақын әлгі ... ... ... ... түйіндейді.
Терең қазық көмсе де,
Шын ақиқат жабылмас.
Құлаш ұрмай мұқитқа,
Асыл жауһар табылмас.
Ер басына күн туса
Нені істемес, не қылмас,
Тәуекелді жолдас ет! [7,13]
Шындықты ... ... де ... ақиқатты аршып алуға болады.
Ер басына сын түссе тәуекел туын көтеріп, оқ астында да ... басу ... ойын ақын ... ... ... ары ... ... тұрған елдердің
Жолда жүгі қалмайды
Елін сүйген ерлердің
Жүректері талмайды, [24,228] деп елжандылық ... ... әсер ... ... ақын ... ... мен олардан бұрынғы
үлгілер арасындағы жекелеген сөз, ұғым, түр, ауыс-түйіс, әдебиеті ауызша
дамыған халықтар үшін ... ... Ал ... ... ... ... кездесуі үлкен жаңалық болып табылады. Ғұмардың соңғы өлең-
жинағы "Тұрыштайға" ... ... ... осы ... осы ... Және бір ... – жыр ... жазылған шығармаларында жазба
әдебиет өрнегі араласып жатады. Әдебиеттанушы – ... ... ... ... шығармасындағы ерекшелікті былай көрсетеді: "XX ... ... ... ... Ғұмар Қараш сияқты өлең өрнегі қарама-
қайшы ағыстардан ... ақын ... ... әрі ... өз ойын шетел
зерттеушісінің пікірімен сабақтастырып, ағылшын ғалымы В.Томс Ғұмар Қарашты
"Батыс мектебіне жататын ... ... дей ... оның ... таң ... ... "С.энтузиазмам он часто и
совершенно удивительно отклоняется от ... ... в ... ... и ... в ... ... эпической поэзии [6.]
Ғ. Қараштың шығармашылық өміріне баға ... ... ... ... ... айтқызған жәйттің бірі – күйзелістің сырын бағалау мәселесі.
“Омарда ел басына түскен ... ... ... ... ... ... дейді Е. Смайылов. Осы ойды С. Мұқанов та айтқан болатын. Ол ақынның
"Мұғалім" журналына жарияланған бір өлеңін келтіреді де оған сол ... ... ... жасайды. Мысалы:
Келте күн көргенің,
Қорлықта жүргенің,
Ұйқыда көрінген
Түске де тұрмайды.
Айтылмақ сөздер бар,
Ашылмақ жаздар бар.
Қоштықпен өткізген
Қысқа да ... [3,206] ,- ... ... ағып ... ... өткен келте күннің көрген түске тұрмауы, бұлт басқан жаздың
қысқа тұрмауы, бір күні ... ... ... ... кейде
жеген асқа тұрмауы- ақынның торыққанының белгісі де болар.
"Анығында Омар сықылды байшылдық-ұлтшылдық қазанына неше жыл піскен
адамдарға Кеңес ... ... күн ... жаз ... өмір ... дау ... - деп ақын өлеңін Сәбит Мұқанов Ғұмардың өмір жолымен
байланыстырады.
Ғұмар Қарашевтың шығармаларын оқып ... біз ... ... деп ... ... ... ... қойған кезіміз де болды.
Әрине, ол пікір ақын шығармаларын оқығанда ойға келетіні рас. Ақын заманына
қарай адамы өзгеретінін біле тұра ... ... ... ... және сол заманның биі , батырын ... ... ... ... ... ... ... Осыдан да болар Сәбит Мұқановтың Ғұмар
Қарашевті "ұлтшыл-байшыл" ақын деп ... ... ... күн ... ... ... жырлау үшін әрине,тарихты жақсы білу керек.
Өткенді білмей, бүгінгі күнге баға бере алмаймыз, ... ... ... жағын айыра алмаймыз.
XX ғасырдың басындағы қазақ қоғамында кең етек жайған бассыздық пен
заңсыздық, ... пен адам ... ... ... ... бюрократиялық шовинизімінің тікелей жемісі.
Патша үкіметі біртіндеп саяси-әкімшілік, құқықтық реформалар ... ... ... ... өмір ... өзі қойған мақсаттарға
жетті: хандық билікті жойып, Ресейдегі басқару жүйесіне жақындатылған билік
жүргізу апаратын қалыптастырды. Бұл процесс ... ... ... ... ... қағаз былықтарын, басқару апаратының бақылаусыздығын күшейтті.
Соның нәтижесінде елде зорлық зомбылықтың көбейгенін ... ояу ... көре ... өз ... ... ... ... өз
кемшілігін көзімен көре алмайтын халықтың көкейіне ... еді. ... ... ... ... елдің түрі көрінеді,
Өлшеніп таразыға ілінеді.
Дәрігердің шеккісіндей өте сезгіш,
Кей сөзден нәзік ... ... ... өзі, ... ... ... біразырақ кідіреді.
Кісінің жайын көргіш болғанымен,
Келгенде өз басына мүдіреді [7,130],- деп жырлайды. Сондай-
ақ ақын "Заман ... ... ... ... ... ... ... келеңсіз құбылыстарды өлең өрнегімен халық санасына сіңіруге
тырысады.
Ақын ... ... ... жағымсыз саяси-құқықтық көріністерді дер
кезінде аңғарып, қатаң сынға алады. ... ... ... ... ... ісін, іс жүзінде асыратын билер институтын ... ... ... ... ... ... Атап ... қазақ
билері іс жүзінде асырған әділ соттың ... ... ... ... ... ... ... халқының өзіне тән ерекшелігі – басқа
халықтарда кездеспейтін қасиетті феномені дау – жанжалды ... ... ... еді. ... ... ... ... бір сөзбен дауды
бітіруді қалыптастырған қазақ ұлты қандай данышпан ... ... ... ... әділ сот ісін ... ... жағымды
жақтарының 1867-1868 жылдары жасалынған ... ... ... қамығады. Қазақ қоғамына империяның талап мақсатында енгізген
реформасы дұрыс нәтиже ... жоқ. Ақын ... ... ... ... ... үстем еткен жағымсыз көріністерін қатаң сынға ... ... еш ... ... таппайтынына көзін жеткізеді, ақша өлшемі
әділ таразысын ... ... ақын ... ... ... ... ... тозған соң,
Ес аударған сиқыршы
Ала қағаз бұл шықты [7,82]. Мұндағы ақынның "ала қағаз"деп
отырғаны - ақша. Ақын ... ... есін ... ... әсер бар екенін
көрсетеді. Йә ... ... ... ... ... ... деп бекер
айтпаған. Адамды ақ жолдан айнытатын да осы ақша емес пе? ... ... ... ояу ақын ... ... ақын ойы ... ... Дулат ақын пікірлерімен
үйлеседі
Ханымыз болды қарадан,
Биіміз болды парадан
Болдырды жұртты баймын ... ... бар адам [7,68] ... қылмысы үшін қылмыстық жауапқа тартылмаған қоғамда, әділ сот
ісінің салтанат құруы мүмкін емес. Бұл ... ... ... ... сот ... алға басу, өркениеттілік санаға көтерілу мүмкін емес
екенін Ғұмар Қарашев түсіндіргісі келеді. Ол әділдікті жақтаушыларға
Жауыздық, ... ... ... ... жеп, ... мал ... ... көріп, құр мақтайсыз.
Білмеймін не себепті ұрыларды
Тарттырып ауыр жаза жылатпайсыз [4, 85] ,- деп ... ... ... бағалануын айтады. Әділетсіздіктің шектен
шыққан көріністері ... ... өлең ... алып ... ... ... үшін ... елдегі басшылар алғыс айтпағаны белгілі.
Ғұмар Қарашевтың көзқарастарында кездесетін әділ сот, құқық бұзушылық
және адам құқықғы мәселелері бүгінде ... ... өз ... ... лирик ақын. Аласапыран төңкерістің бір жылында ол махаббат
туралы "Досыма", "Тастаған ... ... ... кеш", "Жазда
тастамаған телпек" деген өлеңдерді жазады. Бұлар сол тұста қазақ лирикасын
байытқан айрықша сыршыл ... ... Бұл ... оқи ... біз ... ел мүддесінің биігінен сөйлеген, барша ақындық қуатын сарқып берген
Ғұмар ақыннан бөлек, ет пен сүйектен ... ... ... танығандай
боламыз.
Әйел теңдігі тақырыбы XX ғасырдың басында қазақ әдебиетінде нағыз
шырқау биігіне көтерілді. Болашаққа, гуманизмге ... ізгі ... осы ... орай ресми түрде жарық көріп отырды: қазақ ... ауыр ... да ... ... ... ... ... "Қазақ әйелдерінің семьялық өмірдегі халін, адам төзгісіз ауыр
жағдайын семья басының әйеліне деген қатыгез, тоң ... ... ... ... ... ... бірі - ... – деп жазады Әнуар
Дербісалин өз еңбегінде [22,68]. Сондай-ақ зерттеуші Ғұмар ... ... ... өкілі, екінші жағынан, идеялық ағартушылықты ... ... ... ақын деп айта келіп, әйел теңдігі ... ... ... ... ... қазақ әйелінің тағдырын әркез іштей күйзелу,
қиналу сезімімен жазып отырды,- деп ... ... ... ... асыл жарын сендірумен болады.
Жиһанда сенен өзге жарды сүйіп,
Жолында болып асық ... ... ... ақ ... де, қара ... де,
Мойныма бір алған соң танарым жоқ [7,126] бұл өлеңнің өн-
бойынан біз бәз ... ... ... деп ... қолына алып
аласұрған жанды көрмейміз. Ақын бұл өлеңін де ақыл тоқтатқан ... ... Одан да ... ... ... ... адал, әділ
жанның жағымды бейнесін көреміз. Ақын "Тастаған жарға" деген ... ... ... ... ... көңілінің құпиясын тапқысы келеді.
Сол ретке ақын жарын бір ретте серт ... ... да ... ... ... ... ... серт,
Көздеген жол
Көкіректе дерт.
Жасырынды ма, жатты ма?
Аумалы көңілің,
Аспалы зейінін
Кірсіз ... ... ... ... ма? ... ... ... болса да, сүйіспеншіліктің отына қанша шарпыла
тұрса да, сүйгеніне ғашық жарын емес, қыз көре келген ... сын ... ... ... ... ... лирикасында да біршама танытты
"Тұрымтайда" ақын табиғат лирикасына арнап екі өлең енгізген. ... ... ... ... телпек".
Кең даланың ішінде
Желсіз тымық жазғы кеш:
Сыбыр шығып бір жерден
Қиялыңды һеш бөлмес [7,133] ,- деп ... ... ... сұлу ... Ақын ... өзіне ақындық күй, сарын
алады: табиғатты жанды бейнеде түсініп, құлпыртып суреттейді. Табиғат сыры
мен адамның жан ... ... ... ... бұл ... лириканы басты
бір қасиеті бұдан Омардың шебер суретші сыршыл ақын ... ... Е. ... осы өлеңінде табиғат арқылы адамды әрекетке шақырады. Осындай
көңілге қуаныш ... ... ... ... жата ... ... айта ... жұртты қимыл-қозғалысқа шақырады.
Мұндай жазғы түндерде
Жата берме езіліп,
Кеудеңде шыбын жан болса
Қанаттан да құстай ұш. ... ... ... ... ... ... лирик ақын дедік. Шығармаларында парасатты адамгершілік
идеяны көздеген. Адам мен ... ара- ... ... ... ... ... бояуын, сарқырап аққан суды, сылдырлай сыбырлаған нуды,
кең даланы мекендеген жан-жануар, көл бетінде сымпылдап қанат қаққан үйрек,
паң ... ... ... қаз, жан ... ... көк майса, күн нұрын
көкірегіне дем ... ... ... қунаған жан-жануар, ғашығын күтіп
жүрегімен алысқан сүйген жар, өмір үшін алысқан еңбек адамдары, тағы ... сан ... ...... ... ... түр қосқан жаңашыл ақын. Ол
"өзінен бұрынғы да, ... ... та ... әр ... ... үйрене отырып, өзіндік стиль ... -деп баға ... ... ... Нұрқатов. [20,318]
"Ғұмар Қарашұлы таза поэзияны түрлендіру, жаңа тәсіл, тың қолданыстар
тұрғысынан алғанда да жаңашыл ақын. Жаңа ... ... ... ... қазақша алғаш өлең арнаған, сірә, осы білімдар ақын болса керек", -
деп Мұзафар Әлімбай өз ... ... ... ... ... ... ... жыл" деген өлеңін келтіреді.
Жаңарған құтты болсын жылың, қазақ!
Жадырап тусын бақыт күнің, қазақ!
Әр жерде азаматың бас көтерсін,
Есітіп бостандықтың үнін қазақ! [25,4] ... да осы ... күн ... ... керемет. Арада неше жыл өтсе де бұл өлең
өзінің жаңалығымен ... де ... ... ... ең алдымен ырғақ, ұйқасқа бөленген ой. Сондықтан ақын жүректен
шыққан ойлы сөздерді іріктейді, оларды өлең әлемінің бүкіл заңына сай ... Осы ... біз ... Мұқановтың пікірін келтіре кетейік "Омар
қазақтың жортуылшыл кезіне ... ... өлең ... ... түр ... ұғымына өте тез қонатын түр. Оның үстіне тілі ашық қазақ
тілі. "Тұлпарларда" Омар тіл жағынан, құрылыс жағынан ... ... ... ... ... ... көп еліктеген. ... ... ... ... ... оның ... өте күшті
болған",-дейді Мысалы ... ... ... ... ... ... ұйқаспен келген, содан да адам көкейіне тез қонады және
оқырманға да ... ... ... дүниеде
Болмас үшін зарықпа,
Табылмасқа тарықпа
Талайлар келіп кеткен –ді,
Талай болып өткен-ді
Армансыз кеттім дегенді
Ешбір құлақ шалып па ... ... ... ... ғана ... ішкі ... ... қатысты
нәрсе, яғни өлеңнің сыртқы сұлулығы үшін ғана емес, ішкі жылуы, ... ... ... ... ... Ғұмар ақынның өлең өнеріне үлкен ... ... Ақын өлең ... айналысатын адамдарға:
Сұлулап сөз шығар өнер емес,
Өнімді ол бір ... ... ... ... ... ... болса дағы шебер емес.
Тауып айт, аз айтсаң да тазасын айт ... ... ... ... кеңес- деуі Ақынның Абай ойымен
сабақтастығын көрсетеді.
Ғұмар Қарашев Абай поэзиясынан сусындап, өлеңдерін де сол ... ... оқып ... Ғұмардың Абайға зор еліктегенін көреміз.
Мысалы "Тұрымтай" жинағында кездесетін мына бір өлеңді алайық:
Үлгілі сөз бір сұлу қыз
Теңіне ... ... ... ... көз,
Таранар сұлу, керілер.
Саналы жүрек, терең ой
Түбіне зейін сала ... ... ... ... ... ала бер ... гәп тек өлеңнің қазақ поэзиясына Абай ... ... ... жазылуында ғана емес, сонымен бірге, бұл өлеңде Абайдың ақындық
өнері мен лебі есетіндігін ... ... ... ... ... сұлу керілер", Саналы жүрек терең ой" деп келетін айшықты сөз
тіркестері ... да, ... де Абай ... ... ... ақын өз
шығармаларында Абайдан үйрене отырып, өзінше өлең өрнектерін жаңғыртып
құруға, өзгеше етіп ... ... ... ... ... ... ... бір мақаласында Ғұмар Қарашевтың "Қиял" деген өлеңін ... ... ... ... ... ұлы ақынға еліктегенін
көрсетеді.
Абайда:
Қайғың-қыс, жүзің-жаз,
Боламын көрсем мәз,- деп келсе,
Ғұмар:
Қайғың-қыс, күлкің-жаз
Қысың- көп, ... ... ... ... мәз ... ... жарға” деген өлеңінің әр шумағы он тармақтан,
яғни он жолдан тұрады. ... бұл ... бес ... ... ... ... мұнан өлең әсері солғындайды. Интонацияға бейім бұл ... жолы ... ... ... ... ... ... ба құдайды?
Асығым менің
Бұл іске,
Кәрібім менің
Бұл күшке
Жүрегім нағып шыдайды?. [7,132].
Ғұмар Қарашев поэзиясын, оның алдында ... ... ... сол ... ... ... бөлектеп, даралап алып қарауға
болмайды. Е.Смайылов ақын ... ... ... ... пен
пікірдің байлығы, өткірлігі ұштасып келеді. Көп ... ... ... де ... деп ... [20,119]
Шын ақын өлеңдерін халық көкейіне қонымды әрі әсерлі болу үшін ... ауыз ... асыл ... өрнектеген. Әсіресе, мақал-мәтел,
қанатты сөздер ... ... ... ... ... Мысалы,
Алтау ала болғанда,
Ауыздан жемін кетірер.
Төртеу түгел болғанда,
Төбеден жерге ... ... бұл ... жүре ... ауыз ... ... ... тіл көркемдігі көбінесе түрлі-
түсті бояу болған да сөз сұлулығы- маңыраған мақал-мәтелде жатқан. Ділмар
шешендік пен ... ... де ... ... ... лайық еспе
пішініндегі әр ... ... ... ... ... ... ... көркемдік бұлай емес ... ... ... өзінде-ақ
білінген. Оған Абай шығармасында кездесетін мына бір өлең ... ... ... ескі биді ... ... айтады екен сөз қосарлап
Ақындары ақылсыз, надан келіп,
Көр-жерді өлең ... ... ... ... әдебиеттегі тіл көркемдігі мен сөз сұлулығы жасанды ... ... ... ... ... табиғилығы мен қарапайымдылығында,
нақтылығы мен тазалығында жатады. Осы турасында Ғұмар ... та ... сөз ... өнер емес,
Өнімді ол бір пайда бере емес.
Тауып айт, аз айтсаң да тазасын айт,
Жағымды сонда жайма келер кеңес [7, ... ... ... ... ... үшін ... ... тілдің
телегей – теңіз бай қазынасын, мүмкіндігінше молырақ игеруі, оның ... қиын әрі ... ... жете ... әр ... мәні мен
мағынысындағы ... ... мен ... ауысулар мен
алмасуларды, құбылулар мен құлпыруларды дәл аңғара білу қажет. Сонда ғана
ақын-жазушы ... ... ... тың және ... ... ... Мұның өзі жазушы тілінің үш ... ... ... ... шарт.
Міне, осы талаптарды біз Ғұмар Қарашевтың шығармаларынан кездестіре
аламыз. Мысалы, ... ұят ... ... иман,
Әдебі пайғамбардың бұған илан.
Әртүрлі бұзықтықтың адамзатты,
Тек жалғыз бұ ... ұят ... [7,30] деп ... ... дәлдікке, ықшамдылыққа құрылған. Бір жағынан мазмұны да ... ... бұл ... басы ... ... ... көрмейміз.
Ғұмар поэзиясының түрі де күрделі негізгі өлең үлгісі-7-8 буынды ... ... ... ... Корш былай деп көрсетеді; "Мейлінше ықшам ,
мейлінше мол тараған, ... ... ... көне ... жеті ... ... ... жағынан, сірә, бар ... деуі ... ... ... ... ... ... осы 7
буынды жыр өлшемімен келеді.
Кім құрады жиһанды
Кім жіберді ... ... бұ ... ... ... өзіне
Мағлұм болса керек-ті.
Сондай-ақ, Ғұмар Қарашев өз шығармасының ... ... ... ... 11 буынды жыр өлшемімен жазған. Бұл өзі әдемі ... ... ... ... бар ... ... ... кәміл жетік даналарға,
Біз бір жүн,олар жібек күлтеленген
Жанасу жөн болмайды барабарға.
Ғұмар шығармаларын ... ... ... ... ... ... еш уақыт
ескірмейді іші алтын, сырты күміс мәңгілік туындылар. Өмір ... да оның ... әр ... ... ... жаны таза
адал жан, ар-ожданы биік адам баласына қызымет ете алатын асыл мұра ... ... ... ... біз осы ... табамыз.
Қорытынды
Ғұмар Қарашев XXғасырдың басындағы тұлғалы қазақ ақыны, әрі қоғам
қайраткері , философ, публицист, ... ... ... ... ... ... ... көптеген публицистикалық
мақалалардың авторы. Оның ... ... ... ... ... екі ... де, жергілікті үстем таптың надандығы мен топастығы
өлтіре ... Оның ... ... мәні ... сол ... ... халқының орны туралы философиялық ой толғамдарға толы.
Солақай сыңаржақ түсінік кезінде шығармаларын оқуға тыйым салып, ақын
мұрасы ... ... ... еді. Ақын мұрасы жарияның дәуірде
халқымен қайта табысып, өз бағасын алып отыр. Қайраткер ақынның зерделі ой,
биік парасатын ... ...... адамзат баласының татулығы мен
ынтымаққа толы бейбіт өмірін таныту. Ақын мұрасының ... ... ... ... ... ... ... дәстүрін жалғастырып
өзіндік стильмен өрнек ... ... ... өз кезеңінде талай белестерден
көрінді. Өз дәуірінің ... ... ... ой ... ... ақын ... әлі де жан-жақты талдауды қажет етеді.
Құлаш ұрмай мұхитқа
Асыл ... ... өзі ... асыл жауһар сөздерді теріп, аршу үшін ақынның ... ... ... ... ... ...... құбылыстарға үн қосып, өз
ойын бүкпесіз ашық айтатын иман жүзді ақынның дін туралы ой ... ... ... ... ... ... –ақ, ... Қарашевтың заң ғылымы
саласында да көл–көсір идеялары мен ой–тұжырымдары ... ... ... ... Бір ... Ғұмардың әр сала бойынша айтқан ой ... ... ... ... жоқ. Осы қолда бар мәліметті қанағат тұтып
ақын ... ішкі ... ... ... әлі талай жаңалыққа тап
боламыз.
Ғұмар Қарашев өз заманының айнасы. Біз тек сол ... ... ақын ... ... керек.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1 Виннер Томс. Ғұмар Қараш ( ... 1958 жылы ... ... ... ... атты ... ақын ... ағылшын ғылымының зерттеу
мақаласы)// Егемен Қазақстан. 1992, 23 мамыр
2 ... Е. Омар ... ... жылы өмір ... ... //Алматы ақшамы. 1990, 30 қаңтар.
3 Мұқанов С. XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті (ұлтшылдық ... ... ... ... Тәжімұратов М. Біз білмейтін Ғұмар Қараш ( ... ... ... ... ) //Орал өңірі. 1991, 9 сәуір.
5 Кенжалиев И. Ғұмар Қарашұлы туралы жаңа деректер (Ақынның өмірі мен
шығармашылығы жайында) //Жұлдыз, 1995, ... ... М. ... ... ... .
7 ... Ғ. ... Алматы, Ғылым 1994.
8 Сыдиықов Қ. Абайдан кейінгі ірі классик ақын //Орал өңірі. 1993. 15
маусым.
9 ... С. ... ... Жеті жарғы 1998.
10 Ысмағұлова С. Қиын да сұлу тағдыр. /// Жалын 1989 №3
11 Өзбекұлы С. , ... А. ... ... ... 200 ... ... Ғ. ... жолы (XX ғасырдың көрнекті өкілінің бірі Ғ.
Қарашевтың өмірі мен оның мақалаларынан үзінді.-Екеуі екі ... ... ... З. Тайталас тағдыр кешкен // Социолистік Қазақстан. 1989.-
15 желтоқсан
14 Нәсекенұлы И. Арысымызды ардақтай білген абырой ... // ... -1992. -28 ... ... слов о ... ... и .... // Киргизская
правда, ... ... ... ... кім өлтірді? // Жұлдыз. 1992,№5
17 Өзбекұлы С., Исмайлов А. Құмар Қараштың қоғамдық – ... ... ... ... ... Сыдиықов Қ. Ағартушы, философ, ақын. (Ақынның өмірі мен ... ... 1991, 5 ... Бес ғасыр жырлайды. I том. Алматы: Жазушы, 1989.
20 Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. Алматы: Жазушы, ... ... Ө. XX ... бас ... ... әдебиеті. Алматы:
Қазақ Университеті, 2002.
22 Дербісәлин Ә. Қазақтың октябрь алдындағы демократияшыл әдебиеті. –
Алматы: ... ... ... С. ... өң ... Құмар Қараш // Орталық Қазақстан.
-1996. -27 тамыз
24 ... ... ... ... ... ... М. Елін сүйсе елжіреп. // Алматы ақшамы, 1998, 14 қаңтар
26 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: ... ... ... ... Б. ... Қараш-ғұлама дарын. // Орал өңірі, 1996-14
желтоқсан
28 Құнанбаев А. Шығармалар екі томдық. - ... ... ... ... ... ... өлеңдеріндегі ... ... ... ... бас ... ... ... өзіндік орны бар ұлы
тұлғалардың бірі- Ғұмар Қараш. Осынау Алаштың асыл азаматы ұзақ ... ... ... ... мен пікір таластарға арқау болып, қазақ ... орын ... ... ... ... оның түрлі еңбектері бар.
Оның бәрін қазір қайта айтып жату мақсат ... ... ... ... ... ... ... Ол жайлы біршама ғылыми ... ... ... жазылды. Көптеген дерек көздері жарыққа шығып,
ғылыми ... ... ... ... ... тұтас тұлғаның толыққанды
ақындық мұрасын әр қырынан ... ... ... біз ... ... ... жұмысы осы бағыттағы алғашқы ізденістің бірі деуге болады.
Бітіру жұмысы Ғұмар Қараш өлеңдеріндегі ... деп ... ... ... және ... ... ... ашуға арналған
екен. Талап орынды, ізденіс ... ... ... ... ... ... нәр ... ғұмыр” және “Ақын өлеңдеріндегі қолданыстар”
атты екі тараудан тұрады. Әр тарау, бітіруші көздеген мақсатқа орай ... ... ... алғашқы тарауында Ғұмар өмір жолы және ой-
өрісінің дамуымен қанаттастырыла ... ... ақын ... алған
мектептер, біліктілік қайнарлары, ақындық ортасы, ой-таным арнасы жан-жақты
қарастырылады. Сөйтіп ақынның азамат ретінде, ... ... ... жолы мен ... ... ... ерекшеліктері жан-жақты
ашылады. Оның азаматтылық пен астасқан ақындық тұлғасы айқындалады.
“Ақын өлеңдеріндегі ... ... деп ... ... тарауда тағы
Ғұмар ақындығының табиғатын тануға, оның өлеңдеріндегі ... пен ... ... ... бағытталған. Ақын поэзиясындағы қоғам, адам
олардың қарым-қатынасынан туындайтын қилы жағдайларға ... ... ... ... ... талпыныс жасалады. ... ... ... ... өмір ... орта, уақыт, кеңістік, ... ... ... ой толғамдардың мәні ашылады.
Ғұмар жай ғана көп ақынның бірі емес. Ол шын мәніндегі ойшыл ... ... Ой мен ... ... ... ... ... жасау сөз
сиқырының құдіреттілігіне табындыру Ғұмардың ақындық ерекшеліктерінің басты
сипаты. Міне, екінші тарудың ... ... ... ... ... қатысты осындай мәселелердің сырына бойлауға арналған. Әрине,
кемшіліктерсіз ... жоқ. Сол ... ... ... ... ... ... едік. Тараушалардың ара-жігі нақты ажыраптыла
қоймаған. Сондықтан да қайталаулар кездесіп қалып жатады. Кейбір ... ... ... жетпей қалып жататын жерлер бар.
Әрине, жақсы жазылған, ... сай ... ... ... ... ... оны жоққа шығара қоймайды деп білеміз. Бұны біз ... ... ... деп ... ... Ал, ... ғылыми
зерттеумен айналысуға толық мүмкіндігі бар. Жас ... ... ... тілей отырып, алғашқы ғылыми жұмысын жоғары бағалауға
әбден лайық деп ... ... ... М. ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың қара сөздері туралы3 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Махамбет Өтемісұлының жалынды жырларындағы Исатай бейнесі5 бет
Абайдың өмірі мен шығармашылығы, шығармашылық өмірбаяны, Абай өлеңдеріндегі ғылым тақырыбы. Абайдың эстетикалық тағлымы16 бет
Германиядағы қараша революциясы45 бет
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет
Ж.аймауытов шығармашылығы. ғ.қарашев шығармашылығы. б.күлеев - лирик ақын. с.сейфуллин, і.жансүгіров, б.майлин шығармашылықтары26 бет
М. Жұмабаевтың лирикалық өлеңдеріндегі психологиялық қырлары6 бет
М. Мақатаев өлеңдеріндегі лексикалық анафора мен эпифора78 бет
М. Мақатаев өлеңдеріндегі лирикалық кейіпкер тұлғасы76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь