Ахмет Байтұрсынұлының термин қалыптастырудағы рөлі

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 9

1 Ахмет Байтұрсынұлының терминологиялық мұрасының зерттелу жайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19

2 Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ терминологиясы
2.1 Ахмет Байтұрсынұлы жасаған терминдердің сипаттары ... ... ... ... ... 36
2.2 Ахмет Байтұрсынұлы жасаған терминдердің тәсілдік сипаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ..................................................................
.............................. .............. 9
1 Ахмет Байтұрсынұлының терминологиялық ... ... ... ... және ... ... ... Байтұрсынұлы жасаған терминдердің сипаттары
.................... ... ... ... ... ... ... 48
ҚОРЫТЫНДЫ................................................................
................................ 51
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... А. ... ... қалыатастырудағы рөлі
Жұмыстың құрылымы: бітіру жұмысы кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды ... ... ... мақсаты: Бітіру жұмысының мақсаты- Ахмет Байтұрсынұлының қазақ
терминологиясын қалыптастырудағы орнын анықтау. Жұмыс мақсаты ... ... ... ... ... ... ... жайына шолу
жасау;
- А.Байтұрсынұлының қазақ терминологиясын қалыптастыушы ... ... ... ... тарминдардің тілдік сипаты мен жасалу
жолдарын көрсету.
Жұмыстың мазмұны: Бітіру ... ... ... ... ... ... арналған мақалалар мен көлемді еңбектерге
шолу жасалды ... ... ... ... т.б). ... ... ғалым жасаған терминдер мен олардыың жасалу
жолдарына тоқталдық (зат есім, сын есім, бастауыш, баяндауыш, дыбыс, буын,
жұрнақ, жалғау, көсемше, ... ... сөз, ... сөз, жай сөйлем
т.б.).
Зерттеудің әдістері: Жұмысты зерттеу ... ... ... ... ... ... ... қазақ терминологиясы, терминдер, термин жасаудағы негізгі
принциптері, терминдердің тәсілдік сипаттары, т.б.
КІРІСПЕ
Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... мен
дамуы туралы сөз қозғағанда, ұлағат алар ... ... ... ең ардақты ұлдарының бірі – Ахмет Байтұрсынұлының есімін аттап
өте алмаймыз. ... ... ... де. Оның ... ... ... ... еңбектерінен басталатындығы. Осы ... ... ашып айта ... ... бар. Ол- тіліміздегі жекелеген
сөздердің ... ... ... ... мен ... ... шатастыруға балмайтындығы. Жекелеген сөздердің терминдік мәнде
жұмсала бастауын Абайдың қара сөздерінен, XIX ғасырдың ... ... ... мен осы ... ... ... «Дала уалаяты», «Түркістан
уалаяты» газеттердің ... ... ... Ал ... ... ... бір арнаулы саланы құрайтын ұғымдар
жүйесінің тілде таңбалануы болып табылады. Өз алдына дербес ... ... ... салалардың атаулар жүйесінен бөлініп ... ... ... ... дейін болды десек, шындыққа онша
жанаспаған болар еді.
Нақты бір ғылым ... ... ... ... ... ... ... терминологиялық сөздіктердің жарық
көруімен ,олардың өзге тілдерден аударылуымен ... ... ... қазақ
тілінде жазылған ондай еңбектердің жарық көруі- аяқталып келе жатқан
ғасырдың бірінші он ... ... ... бұл ... ... ... ... да дәл осы кезден басталуға тиіс ... ... ... ... ... ... ... болсақ, осы кезде қазақ
тілінде алғашқы оқулықтар мен түрлі деңгейдегі ғылыми және ғылыми- көпшілік
еңбектер жазған ... ... ... ... ... ... Ж.Аймауытұлы, Ғ.Қараш, К.Жәленов
сияқты қазақ зиялыларының есімдері аталуға тиіс.
Осы аталған ... ... ... ... ... ... ... дау тудырмайды. Оған аттатары
аталған ... ... ... ғылыми атаулар куә бола алады.
Соған қарамастан олардың арасынан А.Байтұрсынұлының есімін ... ... ... ... өте дұрыс. Алайда оның қазақ терминологиясының
негізін қалаушы ... ... ... ... әлі де ... ... тұрғыдан дәлелдеудің мәні зор. Біз төменде осы мәселе
төңірегінде ой ... М. ... Е. ... С. ... М. ... ... Т. Шонанов сияқты қазақ зиялылары негізін қалаған ... ... ... жылдан астам уақыт салып барып жалғасын тауып отыр. Ахмет
Байтұрсынұлы ақталғаннан бергі он ... ... ... ұлы ... ... еңбектері әр түрлі қырынан зерттеле бастады. Бұл істен ... да шет ... өз ... ... Р. ... Ә. ... Ө.
Айтбев, М. Жүсіпов, т.б. ғалымдардың жарияланған ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың «рухани көсемі», «ұлт
мәдениетінің хантәңірі» атанып жүрген алып тұлғалы ... ... ... рухы ... ... ғылыми санамызда өсе түспек. Сондықтан
ғалымның әдеби –ғылыми мұрасын жан –жақты зерттеудің маңызы айырықша.
А. Байтұрсынұлы ресми ... бері он ... жуық ... ішінде
ахметтануға ерекше атсалысып жүрген тілші-ғалым Р.Сыздықова ғалымның тіл
білімі, әдебиеттану ғылымдарының, қазақ тілін ... ... ... және ... ... ірі ... дарынды ақын екендігін айта
келіп былай дейді: « Әрине, ... ... өте ... ... түйін. А. Байтұрсынұлының ағартушылық, ғылыми еңбектерімен
қатар, поэтикалық творчествосын, ... ... ... және ... ... ... әр сала ... жұмысы
[1,28].
Ғалымның атап көрсеткеніндей А.Байтұрсынұлының мұрасын сала-салаға
бөліп, ... ... ... бай ... ... бойлап, халқымыздың
игілігіне жаратумен қатар, қайталанбас тұлғаның қазақ ғылымының дамуыны
қосқан үлкен үлесін анықтап, ... ... ... ... да нақты
көрсетіп берді
Ең алдымен А.Байтұрсынұлы қазақ тіл ... ... ... келген ғылымды оқып білу, меңгеру немесе оны өзгелерге үйрету сол
ғылым ... ... ... ұғым ... ... ... Қазақ
тіл білімінің негізін қалаушы ғалым ретінде ... осы ... ... ... және ... ... байланысын анықтап, яғни
қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... ұғымдардың атауларын да жасаған. Ғылыми ұғымдарға ат қою оп-оңай
жұмыс емес. Ол үлкен талғампаздықты, ... ... ... білуді қажет
ететін шығармашылық процесс. Онымен қоса, арнаулы ұғымдарға ат қою кезінде
ұғымдар жұйесінің өзіндік ... ... ... ... ... ... ... бірмағыналылығы және ұғым мазмұнын қамтуы тағы бар.
Осындай талаптарды мүлтіксіз орындаудың ... ана ... гөрі көп ... оны ... жүйесінің ерекшеліктерін ескере
отырып, жасалған өзге тілдерден дайын қалпында ала ... ... ... ... ... ... ... бірі. Бұл тұрғыдан келгенде
ғалым қазақ тілін термин ... да ... ... ... ... 1912 жылы Орынборда жарық көрген «Оқу ... ... ... ... ... дыбыстар, жарты дыбыстар дыбыс, дәйекші,
жіңішкелік белгісі, харіп сияқты терминдерді ... ... Ал ... ... және одан ... ... 1928 жылға дейін бірнеше дүркін
басылып ... «Тіл ... ... ... тілінің сарфы). Әбден
қалыптасып, бүгінгі күнге дейін қолданылып жүрген және ... ... зат ... сын есім, сан есім, есімдік, етістік, ... ... ... ... жүздеген терминдердің кездесетіні белгілі.
Бұл терминдердің терминге қойылатын талаптарға ... ... жату ... ... олар ... ... шеттелгендіктен қарамастан
уақыт сынынан өтіп, тұрақты қолданылатын дәрежеге жетті. Мұнда ең ... ... ... А. ... бір топ ... ғана емес, бүкіл
ғылым саласындағы арнаулы ұғымдар атаулар жиынтығын, дәлірек ... ... ... ... ... орай ұғымдар жүйесінің ұлғайып
отыруы табиғи құбылыс. Ахаң қалыптастырған терминдер жүйесі де ... ... ... сайын жаңа элементтермен толыға түсті.
Ғылымның осындай тұтас терминдер жүйесін қалыптастыруы- оның ... ... ... ... екендігінің дәлелі бола алады.
А.Байтұрсынұлының қазақ тіл білімінің ғана емес, әдебиеттану ғылымының
да негізін қалаушы екендігі ... ... 1923 жылы ... ... ... М. Әуезов «Жаңа өсіп келе жатқан ... ... ... ... деп ... деген болса, әдебиетші
ғалым Р. Нұрғалиев оның ... ... ... айта ... ... ... әдебиеттануының ғылыми негізі, методологиялық ... ... ... мен ... түп- ... осы ... деп әділ ... 12-13б].
Сонымен, екіншіден, қазақ әдебиеттану ғылымының негізін салған, тұңғыш
әдебиет теориясын жазған ғалым осы ғылым ... ... ... жасаған. Терминделуші ұғымдарды дәл білдіретін жүздеген әдебиеттану
терминдерін жасай отырып, ... ... ... ... тән ... да
ғылыми анықтамасын берген. Ол дегеніміз- ғылыми ұғымның өзіне ғана тән
белгілерін ... ... ... ... ұғымдар жүйесінде алатын орнын
да көрсету деген сөз. ... « ... ... тақтасы шумақ деп
аталады. Жұптық бір ауыз өлең дейтіні ... ... әр ... ... ... Тармақ дегеніміз- өлеңнің әрбір жолы. Тармақ ішінде бірнеше
бунақ болады. Бунақ дегеніміз- өлеңді ... ... ... ... ... ... ... буын болады»[4, 192].
Бұл мысалдан байқайтынымыз,ғалым,біріншіден, өлеңнің құрылым- құрылысын
(түр-тұрпатын-А.Б.) анықталған ; ... ... ... ... ... ... ... өзге ұғымдардан айырмасын көрсететін
анықтама берген. Яғни әрбір ұғымныың мазмұны мен ... ... әр ... ... ... ( ... шумақ, тармақ, бунақ, буын)
жасаған; төртіншіден, ... ... ... ... ... ... бір үлгімен жасалған сөздерді термин ретінде
пайдаланған; бесіншіден, ... ... ... ... ... ... ... айшықтық-шумақтан, шумақтық-
тармаұтан, тармақтық- бунақтан, ал, бунақтық- буыннан ... ... ... ... ұғымдық микрожүйенеің өзіндік табиғатын
танытқан.
Бұдан ғалымның өзі зерттеп отырған ғылым саласындағы ұғымдар жүйесінің
ішке бойланып, мен ... ... ... ... ... ... өте шебер пайдалана алғандығы анық көрініп тұр. «Әдебиет танытқыштан»
мұндай мысалдарды әлі де ... ... ... ... Жеке ұғымдардың
өзара байланысынан барып ұғымдар барып жүйесі ... ... ... ... ... ... сөздердің жиынтығын- терминдер жүйесін,
яғни салалық терминологияны құрайды.
«Әдебиет танытқыштағы» ғалым қаламынан туындаған біртұтас жүйе құрайтын
терминдер оның ... ... ... ... ... ... тіл ... әдебиеттану ғылымының ғылыми
терминологиясын жасаумен бірге, қазақ тілін оқыту әдістемесінің де ... ... бұл ... ... ... терминдерді жасаған. Олардың
қатарына әдіс, ... ... ... ... ... жалпылау әдісі,
жалқылау-жалпылау әдісі сияқты терминдерді жатқызуға болады.
Бұлармен қоса ... ... ... ... де
шұғылданғаның ахметтанушы ғалымдар айтып жүр. М.Әуезов 1923- жылы ... ... ... атты ... ... бітіргенін айтқан болатын.
Ғылым, білім саласында қазақ тілінің қалданыс ... ... ... ... мән ... және термин шығармашылығында ұлт тілінің өз
мүмкіндігін шебер қолдана білген ғалымның әлі ... ... ... ... ... ... ... түспей жүрген ондай еңбектері табылып
жатса, ... ... де ... ... жаңа ... еш күмәндануға болмайды.
Сонымен, үшіншіден, жоғарыда атап көрсеткеніміздей, ... ... ... ... ... жеке ... салаларының ғылыми
терминологиясының негізін қалаумен бірге, көтеген әдістеме, ... ... ... ... ... терминдер жасаған ғалым.
Ғалымның термин шығармашылығындағы қызметінің бір ғана ғылым саласымен
шектелмейтіндігі оның ... ... ... қалыптастырудағы орнының
айырықша екендігін көрсетеді. Алайда А. ... ... ... ... ... ... ... Оның
Қазақстан ғылымын ұйымдастырушылардың бірі ғана емес, солардың ішіндегі ... ... ... дәлелдейтін деректер ғалым мұрасына тереңірек үңілген
сайын табыла береді.
Ендігі бір айырықша атап айтуды ... ... ... ... тәсілдері мен жолдарын анықтап ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет кеңінен пайдаланған ғалым.
Терминжасам тәсілдерінің ара-жігі ашылып, ... ... іске ... қазақ тілінің грамматикасының жазылуы мен
тікелей ... ... ... ... ... термин жасам
тәсілдерінің өзіндік ерекшеліутері бар екендігіне қарамастан, ол ... ... ... тәсілдерінің құрамына енеді. А. Байтұрсынұлының
қазақ тілінің сөзжасам тәсілдерін анықтаумен қатар, ол тәсілдерді ... ... ... ... ... Оның қаламынан
туындаған жүздеген терминдері дәлелдейді. ... ... ... ... ... тармақ, пай, мүше, әдіс т.б. ... ... ... ... ... ... буыншы, бастауыш,
баяндауыш, анықтауыш, пысықтауыш, ... ... ... ... сұқтаныс, азаптаныс, жалғаулық, есімдік ... ... ... ... ал ... ... ... қатаң дыбыс, ұяң дыбыс, түбір сөз, туынды сөз, қос сөз, ... ... ... ... ... сабақтас сөйлем- сынды терминдер тобы
синтаксистік тәсілмен жасалған.
Бесіншіден, А.Байтұрсынұлы- жекелеген ғылым салаларының ғана емес бүкіл
қазақ терминологиясының қалыптасуына ... әсер ... ... ... ... ... айында Орынборда Қазақ ғылми қызметкерлерінің сьезі
болып, онда терминологияны қалыптастырудың принциптері ... ... екі ... ... салып, 1926жылы Бакуде өткен түрікшілердің бірінші
құрылтайында жасаған баяндамасында А.Байтұрсынұлы қатынасушыларға ... ... ... және өзге ... де ... қалыптастыруда оларды басшылыққа алса дұрыс ... ... өз ойын ... ... « Этим ... каждый из нас, разгрузив
свой язык от его баллансты чужих отчистив его от ... ... ... ... бы ... произвдения своей пеяати и свой
народной и другием тюркским народностям» [5,425] .
Бұдан ғұлама ... ... ... ... мен дамытудың
бағыт-бағдарын айқындаумен ... ... ... ... ... ... ... термин жасауда ортақ ... ... ... ... өзара ғылыми және ... ... ... ... ... ... болады.
Сонымен, бітіру жұмысы Ахмет Байтұрсынұлының ... ... ... ... ... Осы ... ... жұмысын екі
бөлімге бөліп қарастырмақпыз. ... ... ... ... ... жайына тоқталсақ, екінші бөлімде ғалым
жасаған терминдердің ... мен ... ... сөз ... ... ... терминологиялық мұрасының
зерттелу жайы
Қазіргі қазақ ғылымынд А. Байтұрсынұлының терминжасамдық мұрасын зерттеп
жатқан ғалымдар баршылық.
А.Байтұрсынұлы 1988 ... ... ... ... ... ... ... бірі- «Қазақстан әйелдері» журналында
жарияланған Ө. Айтбаевтың «Қазақ терминологиясының ... атты ... ... Байтұрсынұлының жалпы терминжасамдық ізденістеріне арналған.
Мақаланың авторы А.Байтұрсынұлының қазақ тарихындағы орны былай ... ... ... ұлы Абайдың орны қандай болса, қазақ тіл білімі
мен ... ... А. ... орны сондай »[6,7,б].
Еңбек авторы А.Байтұрсынұлының терминжасамдық ізденістерінің басталуын
терминнің оқыту саласына өте ... ... туды деп, ... ... ... мектептерге пән ретінде ендіру керек екендігін
көрсетіп, сол ұлы ойды іс жүзінде өзі мектепке ... ... ... ... ... «Оқу ... атты еңбегінің жеті басылымы
«баяншы» атты еңбегі, «Айқап» журналындағы, «Қазақ » газетіндегі ... ... ... ... қызыметіне жоғары баға
береді.
Қазақ тілін мектептерде пән ретінде оқыту үшін Ахаң ... тіл ... ... ... жаңа ... ... ... дыбыс жүйесі, морфологиия- сөз жүйесі,синтаксис- сөйлем
жүйесі, ... ... ... дәйекше...[6,7-8б].
Мақаланың авторы А. Байтұрсынұлының термин жасаудағы негізгі принципі-
терминді ... ... ... ... екендігі болған дейді де, ... ... ... ... ретінде қазақ тілінде баяғыдан бері
қазақшаланып, қалыптасып жүрген ... ... ... де ... ... ... кітап, өнер т.б.[6,8б].
Сонымен, Ө.Айтбаевтің бұл мақаласы А.Байтұрсынұлының қазақ тіл білімінің
терминология жасау тарихындағы орнына, аталған ... ... ... ... мұрасына арналған Ө.Айтбаевтің екінші
мақаласы-«А.Байтұрсынұлының терминжасам тәжірибесі» [7] ... ... ... ... ... ... тіл ... сезімталдығы;
2. А.Байтұрсынұлының терминжасамдық тәжірибесінің кешегі және бүгіргі
қажеттілігі;
3. А.Байтұрсынұлының терминологиялық мұрасының ... және ... ... ... ... мәні;
4. А.Байтұрсынұлының терминжасамдық қызметіде лексико- морфологиялық
және ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлының терминжасам мұрасының ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы жасаған терминдердің семантикалық және ... ... осы ... әр ... ... ... бөледі.
Ө.Айбаевтің еңбегінің негізгі мәнін өзі анықтап береді. «Шынында»,
А.Байтұрсынұлы қазақ тілі ... ... ... ... жоқ
ерлік...[7,7б].
Сонымен, Ө.Айтбаевтің талқылаған екі еңбегінің негізгі мағыналық
сарыны ... ... ... ... ... және ... маңызы
Р. Сыздықованың «Термин жасау-Ахмет Байтұрсынұлы көтерген тарихи жүктің
бірі » атты ... ... ... ... ... жасалды.
Мақалада бес мәселе талқыланды:
1.Терми және сөз ;
2.Терминің түрлері;
3.Термин және мектеп;
4.А.Байтұрсынұлының ... ... ... қазақ тілі
біліміндегі орыны
5.Мамандардың Ахмет Байтұрсынұлының терминологиялық ... ... ... айырмашылықтары [8]
Р.Сыздықова «А. Байтұрсынұлының еңбектеріне анализ жасағанда көбінде
терминнің тілдік (құрылымдық) яғни ... ... ... ... ... ... көңіл бөлмейді, өте аз көңіл бөледі ». ... ... ... ... қазақ сөзінің негізінде жасап, жат
тілдің негізінде жасамау деген ұғым»-дейді [8,251-252 б.б].
Ахмет Байтұрсынұлы, Х. ... М ... ... ... ... ... ... жасаған. Ол кездегі негізгі білім беру ... еді. ... ... ... ... ... ойлау
қабілетіне лайықтап жасалған, яғни қазақ тілінің төл мүмкіншіліктерінің
негізінде [8,254б]. Егер бұл жағдайды ... ... ... онда ол терминдер (жасалған кезде) ғылыми стилдің нақ ғылыми түріне
емес, ғылыми оқыту (ғылыми әдістемелік, оқыту-ғылыми, яғни научно-учебный,
учебно-научный) ... ... ... ... ... қалыптастырудағы Ахмет
Байтұрсынұлының рөлі» атты еңбегінде, зерттеу бүгінгі терминология ... ... ... ... ... ... ... терминжасамдық дағдысы жан-жақты
зерттеліп,системалық деңгейде талқыланады.
Автор көтерген мәселелер күрделі. ... ... ... ... ... ... негізін
қалаушы (салалық термиология) қазақ ғылымының терминжасамдық тәсілдері мен
жолдарын ... ... ... ... тілінің сөзжасам
тәсілдерінің талық пайдаланып, жалпы қазақ тілтанымының сөзжасалымдық
мүмкіншіліктерін, ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы
терминжасамдық қызыметі салалық (тіл,әдебиет, әдістеме) терминологиясын
жүйелендірумен шектелген жоқ, ... ... ... ... ықпалын тигізді; А.Байтұрсынұлы қазақ терминологиясының тұнғыш ғылыми
принциптерін жасаушы [9].
Сонымен еңбекте талқыланып, жауабы берілген ... ... ... ... ... ... ... да бұрын көңіл
бөлген мамандар да бар:Айтбаев [6,110]; ... [10], ... ... тек тың ... ... ... ... бірақ
А.Байтұрсынұлының терминжасамдық ... ... және ... ... сүйеніп зерттеген еңбегі ретінде бұл зерттеменің
жүйелі, ... ... мен ... ... ... ... біз қазақ ғылыми терминологиясының бастаушысы, жол
салушы және ... ... ... ... ... ... ... керек екендігін айттық. ... ... ... ... ... жасалған. Ш.Құрманбайұлы
сөздің термин қызметінде қолданылуы Абайдың да, Х.Досмұхаметұлының да,
Е.Омарұлының да еңбектерінде де ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырғандығын
айтады. Яғни, А.Байтұрсынұлы – қазақ ғылыми терминологиясының негізін
қалаушы, жүйелендіруші. Бірақ, біздің ... ... ... ... және ... ... терминологиясының тарихында әрі жол
бастаушы, әрі негізін қалаушы, жүйеге ... ... ... ... ... сол ... ... зиялыларының қатарында
(Х.Досмұхаметұлы, ... ... ... ... және ... жолын қалыптастыра бастады (қазақтың салалық ғылыми терминологиясы
жүйеге келген кезде), ... ... сол ... бұрынғы және сол
кездегі қазақ зиялыларының қатарында қызмет ... ... ... ... жол ... ... қазақ терминжасам
тарихында жол бастаушы ... ... Бұл ... көп зиялылар,
ағартушылар,ғалымдар, ақындар орын алады. Сол жол бастаушылар қатарынан өз
орнын иеленіп тұрған мамандардың бірі- ... ... ... терминжасам тарихында тек жол бастаушы, тура жол
салушы қызметін атқарумен шектелген жоқ. ... ... ... ғылыми жүйесін жасады (тілтаным, әдебиеттаным,
әдістеме). Яғни терминжасам тарихында басқа жол ... көш ... биік ... ... ... ... ... Қазақ салалық
терминологиясының негізін дүниеге келтірді.
Сонымен, А.Байтұрсынұлының ... ... ... ... ... жүйеге келтіруші. ХХ ғасырдың бірінші ширегінде ... ... ... қазақ терминология мәселелерін әлемдік
терминология ғылымының деңгейінде шеше білген жалғыз ғалым- ... ... ... ... ... тарихында жол
бастаушы, тура жол салушы маман ретінде-көптің бірі, ал ... ... ... негізін қалаушы, жүйесінің қалыптастырушы маман
ретінде-дара тұлға.
С.Ақаев пен ... ... ... ... терминдердің
тәсілдік сипаттары» атты еңбектерінде «А.Байтұрсынұлы салған термин жасау
жолынан (терминді мүмкіндігінше қазақ сөзінен жасау) көп қазақ ... ... ... Еуропа тілдеріндегі (қазақ) терминдерді күдіктенбей
қабылдайтындығын, орыс тіліндегі терминдерді ... ... ... талқыланады. Сондықтан ... ... ... ... түрде таралғандығын айтады. Яғни олар А.Байтұрсынұлы
жаратып кеткен термин ... ... ... тарылды, қазақ тілінің
бірліктерін термин жасау мақсатында машықтандыру азайды» дейді [11, ... ... ... ... ... Ана ... қазақ тілінде ұғымы да ... ... ... да ... да, орыс тілі я орыс тілі ... ... ... қолданысының
басым болып кеткендігін айтады. ... ... ... мұрат
терминдерінің орнына этика, эстетика, ... ... ... ... 10-25- ... тіл біліміне қатысты терминдерді жасауда
А.Байтұрсынұлының кейбір жағдайларда орыс ғалымдарының ілгері тұрғандығын,
олардың ... ... ... ... ... ішкі дүниесінің құдыретін орыс тілтанымының заңдылықтарына
тәуелдендірмей дербес пайдаланғандығын көрсетеді. ... сол ... ... ... ... ... біраз терминдердің бұлыңғыр
екендігін, эксперимент ретінде қолданылып ... ... ... ... ... тілінің грамматикалық, фонетикалық терминдерінің
көпшілігінің сол кездегі оқулықтарда нақ қалыптасқандығын жариялайды. Қазақ
тілінде терминмен таңбаланған ... ... ... ... ... олардың баламаларының орыс мектебіне арналған орыс ... орын ... сөз ... Мақаланың соңында
А.Байтұрсынұлының терминжасамдық қызметінің ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... ... ғылыми мұрасын зерттеуге арналған еңбектердің ішінде
бір жағынан жалпылама, екінші ... ... ... ұсыныстарды ортаға
салған мақала- Ш.Біляловтың «Ахметтануға кіріспе» атты мақаласы [12].
Мақаланың ... ... ... ... «Ахметтану» ілімінің дүниеге келуі
әрі тарихи заңдылық әрі ... ... ... ... ... жаңа
ғылыми-рухани, ғылыми-тарихи, менталитеттік маңызы өте биік деп сипаттайды.
Ш.Біляловтың көзқарасын ... ... Бұл ... өте ... ... ... ... жариялаған монографияларында талқылап қорытқан
[10,13]. Бірақ бүгінгі күнде А.Байтұрсынұлының ғылыми мұрасын ... ... ... ... ... ахметтану ғылымы пайда
болуының негізгі жеті себебі яғни жеті мағыналық, ұғымдық қасиеттері ... ... ... ... жеті ... деп Ш.Білялов төмендегі мәселелерді
атайды:
1) А. Байтұрсынұлы – ұлттық ғылым жасаушы;
2) А.Байтұрсынұлы –ғалым ... ... ... ... ... ... –ұлттық ғылыми стилді қалыптастырушы ... ... ... ... ... салушы біздің қосымшамыз);
5) А.Байтұрсынұлының атаутану ілімі, атау жасау ерекшеліктері (яғни,
терминологиялықтеориясы,терминжасамдықтәжірибесі-қосымшамыз);
6) ... ... ... А. ... ... ... ... ерекшеліктері-бідің қосымшамыз); [2,
417 б]
7) Сонымен мақаланың ... ... кең, ... және маңызды шешуін
көздейді, ... жеті ... ... ... ... ... ... пайда болуыдың уәждерін сипаттайды. Яғни, «Ахметтану »
ілімі бүгін де, ертең де ... мол ... ... ... Байтұрсырұлының терминологиялық мұрасын зерттеуге арналған сезімді
мақалалардың бірі- Б. Қалиұлының «А.Байтұрсынұлы және ... ... ... [183] Бұл ... автор күрделі мәселелерді көтереді.
а) А.Байтұрсынұлының термин жасау ережелері;
ә) Қазіргі қазақ қоғамындағы интернационалдық ... ... ... ... ... ... тілінің ұлттық сипаттары;
в) Жат тілдердің бірліктеріне тәуелді болды;
г) Жат тілдерден енген сөздерді (интернационалдық ... ... ... сай жазу, қазақ орфоэпиясының заңдылықтарына
сай ... ... ... ... ... ... басым көпшілік жағдайда өз заңдылықтарына сай
ықпалдандырады [13;403-416].
«Ғылыми, қоғами-әлеуметтік терминдер ұлттық ... ... ... ... жоғарғы деңгейдегі көрсеткіші, сондықтан ... ана ... ... ... ... ... иә
ықпалдандырылмауы) сол жоғары деңгейде болатын көрсеткіштердің төмендігінің
белгісі, иә ... ... ... мамандардың еріншекгігінің
салдары», -дейді Б. Қалиұлы [13,412б]. ... ... ... ... ... ... құлаққа дөрекі естілетінін А.Байтұрсынұлы
талай айтқан дейді [13,410б]. Ал қазіргі ... ... ... ... ... өте жеңіл сіңіп, ойымыздан үлкен орын алған
дейді. Сондықтан терминдерді қазақ тілінің негізінде жасауды ... ... ... ... ... өте жақын.
мысалы: А.Байтұрсынұлы қазақ тілтанымы,әдебиеттанымы және ... ... мен ... жаратқан ғылым.
2.А.Байтұрсынұлының терминологиялық мұрасы ... ... ... ... үлкен әсерін тигізді, негіз
болды. ... ... ... ... ,т.б. ... ... ... үшін үлгі болды.
3.Көптеген салалық ғылыми терминология жүйелерін жасау ... ... ... ... ... ... ... бірі-Р. Рақышевтің «Ахмет Байтұрсынұлы еңбектерінің медицина
атауларын жасаудағы ... атты ... ... ... ... нәтижесі,маңызы,жалпы медицина терминдердің және
қазақ медицина ... ... ... ... ... ... ... хронологиялық дәстүр негізінде әңгімеленеді.
Біз А. Байтұрсынұлының терминологиялық мұрасын зерттеуге арналған
еңбектердің барлығын тізіп ... ... ... осы ... ... біз сол ... ізденістердің негізгі бағытын анықтауды
көздедік, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын анықтауды, ғылыми ... бір ... ... ... ... бет ... мен ... түрлі екендігін көрсетуді көздедік. Мамандардың бір дауыстан
А.Байтұрсынұлының ... ... ... ... ... негізін нығайтуды көздедік. Осындай міндеттерді атқару
үшін жоғарыда талқыланған еңбектердің маңыздылығы да, саны ... ... ... қазақ тіл білімінде терминология мәселесіне арналған ірі
зерттемелер көп. Олар: монографиялар,диссертациялар, Молдажанов, Айтбаев
мақалалары, ... ... ... жинақтары. Бұл еңбек те
А.Байтұрсынұлының терминологиялық мұрасын ... ... ... ... ... сол ... ... бағытын, концептуалдық реңкін
анықтап, А. ... ... деп ... шығу ... ғылыми дәлдігіне анализ жасауды жөн көрдік. Себебі, білімнің,
ғылымның сапасын, мұраның сапасые ... ... сол ... ... ... ... керек.баға сапа жағынан әділ болу ... ... ... ... де, ... де орын алмау керек. Сол
себептен ... ... ... ... ... арналған
еңбектердің біразы біз жасаған талқылаудан орын ... ... ... шыққан «Ахметтану тағылымдары» ... ... ... ... ... төрт ... бар. Солардың
біреуі «терминдерді алдын-ала жіктеу, жүйелеу жолдары»[14] ... ... ... арналған осы мақалада екі мәселе
көтерілген:
а) қазақ терминін қазақ тілі ... ... ... керек
екендігі;
ә) А.Байтұрсынұлының терминдері – ... ... және ... ... ... ... ғылыми бағытын біз қолдаймыз.бірақ,біздің ойымызша,
Авторлар А.Байтұрсынұлының «қазақ термині ең алдымен қазақ ... ... ... ... ... ... ... сияқты,яғни «...қазақ
термині тек қазақ сөзінің негізінде жасалу ... ... ... ... ... ойын ... қатаң мағынада түсіну және түсіндіру тарлан
шындықты бұрмалау болмаса да, сол тарихи шындықты толық күйінде ... ... ... ... өмір сүре ... соң ұлттық
терминология мәселесі қайта жаңғырды. Қазақ термині қоғамның қазіргі ... ... ... орын ... Сондықтан терминнің,
терминологиялық теориялық және машықтық ... ... ... көңіл бөлінеді. Бұл жағдай жаңа ғылыми еңбектердің дүнйеге келуіне
денеу болды. Сондықтан еңбектердің ... Ә. ... ... ... ... атты ... [15] Еңбекте қазақ
терминологиясын жасау үшін 11 принципті білу ... ... ... сол ... ... негізгі қасиеттері, ерекшеліктері анықталады. Кітаптың
соңында ұсыныстар беріледі.
Еңбекте А.Байтұрсынұлының қазақ термині және ... ... ... ... ... ... ... тілтанымының және әлем
тілтанымының жетістіктеріне байланысты интерпрентацияланады. ... және ... ... биік.
А. Байтұрсынұлының терминологиялық мұрасының негізгі ұғымдары, негізгі
бағыт Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... да имплицивті
түрде үлкен орын алған.[16] Яғни, мемлекеттік ... ... ... ... көзқарасы А.Байтұрсынұлының көзқарасына сәйкес.
Мысалы; терминді еңалдымен қазақ ... ... ... жат ... ... тіліндегі баламасын жасау (мүмкін болса); жат тілдің
терминін (интернационалдық терминді) қазақ ... ... ұғым ... ... ғана ... ... жағарыда жасалған анализдің қортындылары А.Байтұрсынұлының
терминологиялық мұрасының ... ... ... ... бағыты-қазақ терминінің ... және ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы екенін,
тарихи дерек ретінде жариялануымен шектелмей, оның ұлттық (қазақ) және
ұлтаралық (түркі ... ... жаңа ... ... яғни ... жасаушы
екендігін, сол ... ... ... ... және соларды қазақ тілі материалдар ... ... ... ... тілге, әбебиетке, оқыту ... ... кең, ... және ... ... Зерттемелердің авторлары
алдарына қойған міндеттерді орындады. Айырмашылықтары-зерттеу ... ... ... ... ... ... ғылыми
-әдістемелек шығармашылығы) зерттеу пәндерінің көптігінде.
2 Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ терминологиясы
2.1 Ахмет Байтұрсынұлы жасаған терминдердің сипаттары
Әр заманның ... тән ... ... ... ... ... болды.
Осылардың қорытындысы ретінде ғылыми теориялар қалыптасты. Және ... ... әр ... ... ... жолын салып беруші, негізін қалаушы
мәртебесінде танылады.сол ғылыми мұраларды кейінгі ұрпақ ғалымдар зеттейді,
себебі әр ... әр ұлт ... ... ... ана ... ... зерттеу
тегінде білу керек. Ондай зеттеулер әр түрлі болды.
А. Байтұрсынұлының терминологиялық мұрасын ... ... ... 1997 жылы Қарағанды қаласында басылып шыққан екі ... ... ... Ш. Ж. ... ... ... қазақ лингвистикасы
терминдерінің негізін салушы»атты еңбегі [17];
2. Ш. Ж. Жаманханов пен Ж. Қ. ... «А. ... ... негізін салушы » атты еңбектері [20].
Осы екі оқу-әдістемелік оқу құралдарының практикалық маңызы биіктесек те
қателеспейміз. Зерттемемізде ... екі ... ... ... ... ... негізін салушы » аттысы
талқыланды.
Ш. Ж .Жалмаханов еңбегінің құрылымы алты мағыналық бөлшектерден
тұрады:
1.А.Байтұрсынұлы ... ... ... ... туралы.
2.А.Байтұрсынұлы еңбектерін қазіргі қазақ тілі оқулықтарымен салыстыру.
3.А.Байтұрсынұлы еңбектерінде қолданылған терминдер.
4.Терминдердің тіл білімі салаларына қатысты тізбесі.
а ) ... ) ... ) ... ) ... ... лингвистикалық терминдер.
6. Тапсырмалар (теориялық және практикалық).
«А. Байтұрсынұлы жасаған қазақ лингвистикасы терминдер туралы» атты
шағын кіріспеде еңбек ... ... ... лингвистикалық мәселелерге
көңіл бөледі. Сол мәселелердің А. Байтұрсының творчествалық мұрасынан алған
орынын, ғылыми шешімнін бағалау үшін ... ... ... синхрониялық
жеке диакрониялық ұғымдарына сүйеніп әрекеттенеді.
А. Байтұрсынұлының ғылыми мұрасын зерттегенде тек ... тіл ... ... ... ... тіл ... тіл ... негізінде, солардың теориялық ұғымдары мен атауларының ... ... ... ... зерттеген нақ әділ, нақ
ғылыми, нақ жан-жақты болар еді. ... А. ... ... ... ... тек ... тіл білімі емес, түркі және әлем тіл
біліміне, тілге, оқыту әдістемесіне маңызды үлес қосты [10;13].
Еңбектердің кіріспесінде А. ... ... ... ... ... ... (статистикалау, зерттеу А.
Байтұрсынұлының «тіл-құрал»атты оқулықтарының /1914,1915,1925/ ... ... Ш. ... ... ... ... 310 (100%) тілтанымдық терминді қолданған. Оның 118-і (
38,5%) қазіргі қазақ тілтанымында ... ал, 119-ы (61,5%) ... тіл ... ... ... [17;3б,].
Автор осы терминдерді тілтанымның құрылымдық салаларына байланысты
бөошектеп, олардың ... ... ... ... (35,4%), ... 11терми (3,6%), морфология- 109
термин (34,9%), синтаксис- 64 термин (21,3%), жалпы тіл ... 18 ... ... ... тіл ... қатынасты
классификациялауы өз орындаушысын күтіп тұрған жұмыс еді.
Терминді классификация фонетикаға, лексикологияға, ... ... тіл ... ... ... осы тізбекке анализ
жасадық.сөйтіп жалпы тіл ... ... ... ... ... ... 18 ... көп екніне көзіміз жетті.
1 фонетика, лексикология, морфология, синтаксис ... ... ... жалпы тілтанымдық терминдер де болады. М: ... ... ... дыбыс, буын, әріп, атау сөз, сөз мағынасы, ... ... ... септік, сөз табы, тұрлаулы ... ... ... ... сөйлем, лепті сөйлем, т.б.
2 Термин тек бір салалық емес, салалар аралық та болады. М: сөз- ... ... ... Бірақ, сонымен қатар сөз термині фонетикада
да, ... да, ... да, ... де ... ... сөз- ... негізгі тіл бірлігі;
ә) сөз- жалпы тіл білімінің негізгі тіл ... ... сөз- ... да ... ... тіл ... бірі (
фонетикалық сөз- барасың ба? Келе ғой!);
в) сөз- морфологияда да қолданылатын негізгі тіл бірліктерінің бірі ... бір ... ... морфемадан да құралады. Түбір сөз, ... ... сөз- ... ... ... тіл бірліктерінің бірі, (сөз-
сөйлемнің құрылымдық негізі, сөйлемнің ... бір я ... сөз ... Сіз кім ... ... ... бір саласына жатқызу – шартты ұғым.
Оның себебі, термин- тілдің сол ... ... ... ... ... жиі қолданылады. Мысалы: дыбыс, түбір, сөйлем.
4.терминдердің біразы ғана ... тек бір ... ... ... ... езу- ерін фонетикала; лексикалық мағына-
лексикологияда,т.б.
А. Байтұрсынұлы ... ... ... ... тіл ... ... ашық ... ашық дыбыс;
4) әліпби;
5) әріп (харіф);
6) бос әріп;
7) буын;
8) дауысты дыбыс;
9) дауыссыз ... ... ... ... ... ... ... жүйесі,
14) дыбыстың таңбасы;
15) емле;
16) жіңішкелік белгісі ( дәйекші);
17) қатаң дауыссыз;
18) леп белгісі;
19) нүкте;
20) сұрақ белгісі;
21) сызқша;
22) тасымал;
23) тіл ... ұяң ... ... ... Ж. Жалмахановтың тізбегінде А. Байтұрсыновтың жүз сегіз (108)
термині ... ... деп ... Біз ... анлиздерімздердің
қорытындысы бойынша жүз сегіз (108) терминнің жирма бесі (25) тіл білімінің
басқа салаларында да қолданылады. Ш. Ж. ... ... бес ... фонетикадан басқа да тіл білімінің түрлеріне қатысы бар
екндігі туралы сөз қозғамайды.
Жиырма бес терминнің барлығы тек ... ... тіл ... қатысты
емес. Бұл тізімдегі терминдердің біразі фонетика мен жалпы тіл білімінен
басқа ... да, ... ... да қолданылады. Яғни,
терминдердің саланың классификациясын жасағанда олардың салалар ... ... да ... ... ... айтылған жиырма бес терминнің алтауы лингвистиканың ... ... ... ... графикада, орфографияда, жалпы тіл білімінде; алфавит,
әліпби, бас әріп, емле, дауысты әріп, дауыссыз әріп;
ә) ... ... ... тіл ... ... ... ... Жоғарда аталған жиырма бес терминнің екуі лингвистикалың үш түрлі
ілімінде қолданылады-фонетикада, ... ... тіл ... ... Ш. Ж. ... ... 108 фонетикалық терминнің жиырма
бесі тіл танымының басқа салаларында да қолданылады,ал ... үші ... ... қолданылады.
А.Байтұрсынов қолданған лексикалогиялық терминдердің жалпы тіл біліміне
жататындары:
1) атау
2) атауыш (атаулы) сөздер
3) жалқы есім
4) жалпы ... ... сөз ... ... ... ... Ж. Жалмаханов жасаған тізбекті А. Байтұрсыновтың терминдер ... он бір ... ... ... қолданылады деген [17,55].
Біздің анализіміздің қорытындысы бойынша осы 11 терминнің 8-і ... да, ... тіл ... ... ... да ... Мысалы:
1. жоғарыда аталған 8 терминнің алтауы лексикологияда да, жалпы тіл
білімінде де, яғни, екі салалада да ... ... ... ... ... сөз ... ... есім, жалпы есім.
2. жоғарыда аталған 8 тарминнің кеуі лексикологияда да, сөзжасамда ... да, ... тіл ... де ( яғни төрт ... ... түбір сөз.
Сонымен, А.Байтұрсынұлы жасаған және ... ... ... ету ... тек лексикология саласымен шектелмейді, сол
11 терминнің 8-і жалпы тіл білімінде, ал екеуі жалпы тіл ... ... да, ... да ... ... ... ... жалпы тіл біліміне
де жататындары:
1) демеу (демеуіш)
2) есімдік
3) есімше
4) етістік
5) жай шырай
6) жақ
7) жұрнақ
8) зат есім
9) келер ... ... ... ... қосымша
13) қысқартылма сөз
14) одағай
15) ортақ етіс
16) осы шақ
17) сан есім
18) ... ... ... сөз ... сөз ... сөз ... сын ... толықтауыш
25) тура толықтауыш
26) туынды сөз
27) тұйық рай
28) үстеу (үстеуіш)
29) шақ
30) шартты ... ... ... ... ... ... А. ... терминдер қорының
құрамында 109 термин морфология саласында қолданылады деген [17,55-60бб.].
Біз жасаған талқылаудың қорытындысы бойынша осы 109 ... отыз ... ... ... ... да ... (әсіресе жалпы тіл
білімінде ). Мысалы:
1.аталған отыз кеі терминнің барлығы морфологиямен қатар жалпы тіл
білімінде де қолданылады: шақ, ... ... зат есім , ... отыз кеі ... ... тілтаным ғылымының төрт саласында
қолданылады (морфология, сөзжасам, синтаксис, жалпы тіл білімі);
а) морфология, сөзжасам, жалпы тіл ... ... сөз ... ... ... ... жалпы тіл білімі: қыстырма сөз;
Сонымен ,А. ... ... ... де ... тек ... ... ... Морфология саласына
жатқызылған 109 ... отыз ... ... ... ... да ... ... қолданған синтакситік терминдердің жалпы тіл біліміне де
жататындары:
1) Анықтауыш
2) Бағыныңқы
3) Бастауыш
4) ... ... ... сөйлем
6) Болымсыз сөйлем
7) Жай сөйлем
8) Жайылма сөйлем
9) Жалаң сөйлем
10 )Іргелес сөйлем
11) Құрмалас сөйлем
12) Лепті сөйлем
13) ... ... ... ... ... ... ... сөйлем
18) Себеп пысықтауыш
19) Сөйлем
20) Сөйлем жүйесі (синтаксис)
21) Сөйлем мүшелері
22) Сұраулы сөйлем
23)Толымды сөйлем
24) ... ... Төл ... ... ... ... ... Ішкі мағына
Ш.Жамалхановтың еңбегінде көрсетілген [17,60-62бб.]. А. Байтұрсынұлының
64 синтаксистік терминінің 28-і жалпы тіл ... де ... ... ... құрамында үш я төрт тіл ... ... ... ... терминдер тіл
құрылымының жоғарғы сатысындағы ұғымдардың атаулары, ... , ... бұл ... иә сөзжасамда, иә синтаксисте қолданылуы ... Ал ... ... ... ... бірліктері, (фонетикалық,
фонетикалық, лексикологиялық, сөзжасамдық, морфологиялық) жоғарғы сатыдағы
тіл салаларының синтаксистіктің және салалалараралық ... ... ... ... ... Сол себептен төменгі тіл
салалары терминдердің жоғарғы тіл ... ... ... әрі ... әрі міндет.
А. Байтұрсынұлы жасаған, қолданған синтаксистік терминдердің ... тіл ... ... ... ... ... А. ... жалпы лингвистикалық
терминдердің саны 18 [17,63б]. Бұл терминдер ... ... ... жасаған анализдердің нәтижесіне сүйенетін болсақ, онда осы ... ... ... тіл ... ... да, ал ... жалпы тіл
білімінде және тілге оқыту әдістемеде қолданылады. Бұл терминдер ... ... сөз ... оқу ... оқу). Осы терминдердің жалпы
лингвистикалық қолданысынан, әдістемелік қолданысы басым болса керек деп
ойлаймыз ... ... ... ... де шығу ... ұғым ... емес, әдістемелік ұғым даминанты .
Әрине, А. Байтұрсынұлының осы терминдерді дүниеге келтіргенде жалпы тіл
білімінде лингвистикалық ... ... ... бүгінгі деңгейде
қалыптаспаған еді, сондықтан, кейбір ұғымдар да , олардың ... ... ... ғылыми орындарына нақтап орналаспаған еді (мысалы: ХХ
ғасырдың басында біраз ... ... ... ... ... ... ... орнына да қолданған). Жоғарыда талқыланған (сөз
тіркесінен жасалған) екі ... ... ... ... Яғни осы ... ... заманында жалпы лингвистикалық ұғымды білдірсе,
бүгінде лингводидактикалық ұғымдарды ... ... ... ... ... ... жалпы тіл біліміне
қатысты терминдердің саны А.Байтұрсынұлының терминдер ... – 129. ... 18-і Ш. ... ... да, ал, 111-і ... ... ... бір я бірнеше саласында және жалпы тіл
білімінде қолданылады. Яғни, жалпы тіл ... ... ... салалық
ілімдерінен толық айырып жүргізу мүмкін емес, ... ... да ... я синтаксисте я лексикологияда ... ... ... ... тікелей жалпы тіл біліміне де қатысты, себебі ... ... ... атаулары (терминдері). Мысалы: үндестік заңы-
үндестік; дауыстылар гармониясы- сингорманизм; жұрнақ ... ... ... А. ... тілтанымдық терминологиясының
салалық, жалпы тіл ... ... ... ... ... ... жөн ... тіл салаларына қатысты терминдердің біразының жалпы тіл білімімен
қатар графикада, орфографияда, сөзжасамды, пунктуацияда қолданылатындығы;
ә) ... ... ... жалпы тіл білімімен қатар
сөзжасамды, морфологияда қолданылатындығы;
б) кейбір морфологиялық ... ... тіл ... ... синтаксисте қолданылатындығы, т.б. кестеде көрсетіліді.
А. Байтұрсынұлы жасаған терминдердің құрлымлық ерекшеліктері қазіргі тіл
білімінің талаптарына ... ... ... тілінде терминдердің
құрылымдық тұлғасы дара және күделі болды. Дара тұлғалы терминдер-түбір
сөзден жасалады. Күрделі ... ... қос ... сөз ... Байтұрсынұлы дүниеге келтіріп пайдаланған ... нақ ... ... А. ... ХХ ... бірінші ширегінде қазақ ... ... ... ... қазақ тілтанымының және жалпы
түркологияның сөзжасамды (дервитология) теориясының негізін ... ... ... ... ... терминдердің жасалуының
үлгілерінің төмендегі тізбеден көріңіз.
Дара тұлғалы терминдер;
Түбір сөзден; дыбыс,шақ,жақ;
Туынды сөзден; сызық+ша, айту+шы, тасы+мал.
Күделі тұлғалы терминдер:
Сөз тіркістерімен: жуан ... ... ... екі сөзден: дауысты дыбыс, дауыссыз дыбыс;
ә) үш сөзден: мақсат ... ... ... ... ... шақ ... төрт ... жадағай есептік сан есім, жай есептік сан есім, бұйрықты
тілдегі тілекті сөйлем.
А. Байтұрсынұлы ... ... ... статистикасын Ш.
Жалмаханов төмендегідей ... 310 ... 245 ... тұлғалы
терминдері; 65 дара тұлғалы терминдер; дара тұлғалы терминдердің 20 түбір
сөзден, 45 туынды сөзден [17,4 б].
Бұл статистикалық анализ А. ... ... 310 ... ... Ал ... қазақ тіл білімінде қолданып жүрген А.Байтұрсынұлының
терминдерінің саны-118 (100%). ... ... ... ... осы ... ... ... негізінде жасау керек. Сондай талдау негізінде мынандай
нәтиже шықты.:
а ) дара ... ... ... ... ) ... ... ... саны-82 (69,55%).
Көріп отырғанымыздай, дара тұлғалы терминдер ... ... 39%-ға кем. Бұл өте ... айырмашылық, себебі
термингеқойылатын талаптардың бірі-қысқалық. Әрине, А. Байтұрсынұлы жасаған
терминдердің ішінде қысқалығы ... бұл ... ... ... ... көп (шақ, рай, ... бірақ қалай болғанда да күрделі тұлалы
терминдердің басымдылығы тіл тарихын ... да, ... ... тілі
білімінің термин жасаудағы дәстүрі мен дағдысы жағынан да түсіндіруді ... ... ... ... «Тіл ... ... құрамындағы
терминдердің құрылымдық статистикасында үлкен айырмашылықтар бар. ... ... » ... жуық тіл ... терминдері қамтиды. Оның ішінде
дара тұлғалы терминдер саны-593, күрделі тұлғалы терминдер саны-562. байқап
отарсақ, А. ... ... ... ... ... ... ... басым (2,3есе). Мұның себептерін былай түсіндіруге болды.
1. Бір ғасырға жуық уақыт арасында тіл ... даму ... ... ... ХХ ... ... жартысында тілтанымдық теориялар
көбейді, тіпті тілдің бір саласының ... ... ... ... ... ... ... дамыды. Мысалы: фонологияда Ленинграт
фонология мектебі, Мәскеу фонология мектебі, Прага фонология мектебі, т.б.
әр үлкен тілтанымдық ... өз ... өз ... ... келді.
Сол ұғымдар, терминдер басқа ұлттың тілдерді зерттеуде де, ... (иә сол ... иә ... ХХ ... ... ... ... латын, көне грек, ... ... ... орыс және ... ... жасалған терминдер бірнеше басқа тілдердің зерттеуші
жағынан ... ... ... ... т.б) ... ... ... бағыты қазақ тіл біліміне де тән болды. Ұлтаралық ғылыми терминдер
көп жағдайда қазақ және басқа түркі тілдеріне орсы тілі ... ... А. ... ... қоры мен «Тіл ... сөздігі»
құрамындағы терминдердің құрылымдық статистикалық айырмашылықтардың негізгі
себептердің бірі-қазақ тіл танымында терминдерді жасау ... ... ... (терминжасам принципі қазақ тілінің мүмкіншіліктерін
негіздеумен ... бақа ... ... көне ... орыс ... термин қабылдауды да негіз тұтты).
2. А. Байтұрсынұлының терминдер қорында күрделі ... ... дара ... ... санынан екі-үш есе көп екендігін тағы бір
себебі сол кездегі қазақ тіл ... ... ... шағында: ХХ
ғасырдың басында қазақ тілінде ғылыми терминология жасау дәстүрінің ... А. ... жат ... ... қабылдауға толық
қарсы ьолиаған, бірақ терминдерді қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... болған соң, А. Байтұрсынұлының
терминдердің барлығы қазақ ... ішкі және ... ... ... Сол ... ... ... атау үшін көп жағдайда бір
сөзді емес, сөз тіркесін ... Ал өте қиын ... ... ... ... үшін түсіндірме сол ... ... ... ... қолданылған мысалы: кең шығысты аңғал түрінде, тар шығысты
қымқыру түрлі, т.б.
А. Байтұрсынұлының ... ... ... ... көп орын ... тағы бір ... ... жасау мақсатының нақ
ғылыми емес, оқыту-ғылыми (әдістемелік) екенділігінде, яғни негізгі мақсат-
ғылыми ұғымды ... ... ... ... ... оқушы күрделі
ғылыми ұғымды да, дара жаңа ғылыми ұғымды да, бір сөзбен айтқанда емес, сөз
тіркестерімен айтқанда тез ... ... ... ... ... ... А. ... тілтанымдық терминдерді жасау
қызметінің негізінде нақ ғылыми мақсаттан гөрі ... ... ... сол себептен қазіргі ... ... ... терминдер қорында дара ... ... ... тұлғалы терминдердің саны 2-3 есе көп болған.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... жан-жақты екендігі, сол
кездегі орыс тілінде ... ... ... ... әбден
байқалады. Ғалым орыс, түркі және жалпы Еуразия тіл ... ... ... ... хабардар болған.
Соның нәтижесінде сол білімін қазақ тілінің фонетикасын, грамматикасын
жүйелендіру ... ... ... екі түрі бар- ... ... ... ... Байтұрсынұлы көп жағдайда ғылыми деректерді имплицитті ... ... ... как ... ... ... ... определеных фонетических условях их в состав одной ... ... ... актуальеческих между совой ) привиликалис А.
Байтурсыновым импцитно6 то есть он не дает им ... не ... ... их для ... ... как само собой разумеющися)
[10;36 б.]
Осы мәселеге байланысты Р.Сыздықова былай деп жазады: ... ... ... ... жағынан профессиялды лингвист емес
еді... Маман лингвист еместігіне ... ... ... ... ... қазақ тілінің табиғатын, ... ... ... Қазақ гармматикасын талдауда ол орыс лингвистикалық мектебінен
сусындаған, бірақ туыстық ... ... ... ... ( ... ... тілінің ) құрылымында орыс тілінен (жалпы ... ... ... ... ... ... ... тиіс
екенін де жақсы сезген. Әрине, А. Байтұрсынұлының грамматикасы бүгінгі
түркологиялық, жалпы ... ... ... ... ... үлкен
теориялық зерттеулер емес екендігі белгілі. Өйткені ең алдымен ол ... ... ... ... ... ... өзін талдап
танытты... »[18;24б.]. ғалымның пікірін біз ... ... біз ... ... ... Р.Сыздықова «үлкен теориядың
зерттеулер емес» -деп айта алмаймыз ... А. ... ... ... ... өзі тек қызық
тілтанымды ғана емес, ... ... әлем ... да ... жаңа ... жазуды алып келді [10,13б.].
Иә,А .Байтұрсынұлының ғылыми жазу стилі, ... ... ... ... ... биік емес. Бірақ бүл жағдайды
кемшіліктеп түсінбеу керек, себебі, ХХ ... ... ... ... тіл ... ... биік ... емес еді.Стиместинаның да
функцияналдық стилдері әлі толық қалыптаспаған еді [19,67-73 б.б].
А. Байтұрсынұлы дүниеге ... ... ... ғылыми
әдістемелік ізденістер жүргізу процесінде жасады. Сол қатардан орын ... ... ... ... де маңызы өте биік.
А. Байтұрсынұлы басқа ұлттардың тілтанымдық ілімдерімен (әсіресе орыс
тілінде ... ... ... болған. Сондай еңбектердің
авторларымен ғылыми қарым- қатынаста ... ... ХХ ... ... ... Л.В.Щербамен, өзінің ұстазы А.Н.Самойловичпен,
белгілі тілші Н.Ф.Яковлевпен. т.б. А.Байтұрсынұлының Еуропа және Азия тіл
білімі мен ... ... ... ... ғалымдармен үзеңгілес
болғандығын дәлелдейтін тура және жанама деректер көп. Мысалы:
а)А. Байтұрсынұлы қазақтың ... ... ... ... я орыс тілі ... ... (определение-анықтауыш,простое
предложение-жай сөйлем, иминительный падеж-атау септік).
ә) 1926 жылы Баку қаласында ... ... ... ... тілінде жасаған баяндамасы ғалымдар жағынан (Е.Р.Поливановпен, Л.В.
Щерба.т.б.) өте жоғары бағаланған. А. Байтұрсынұлының ... ... ... және кең ... ... ... еш ... жоқ.
А. Байтұрсынұлы қазақ тілінің барлық салаларына байланысты ғылыми
ұғымдарды ендіріп және сол ... ... ( пән ... ... ... ... Сол ... ішінде лексикологиялық
терминдер де бар. Бірақ, ... ... сан ... ... терминдер қорында) тілдің басқа салаларына арналған
терминдердің санынан бірнеше есе аз ( ... 11 ... ... ... ... ... төрт ... бар:
1. Лексикологиялық ғылыми ұғымдардың саны қазіргі тіл ... ... ... ... ұғымдардан кем.
2. А. Байтұрсынұлы лексикологияны арнайы тіл саласы ретінде анықтамаған.
Бұл жағдай жайында біздің пікіріміз Ш. ... ... ... ол тіл ... тек ... ... сөздер жүйесі, сөйлемдер жүйесі
деп бөледі, яғни, лексикологияны тіл ғылымының бір ... ... ... сөз [17, 5-6 бб.].
3. Біздің ойымызша А. Байтұрсынұлының сөзтанымы тіл білімінің арнайы
иерархиялық саласы ретінде қарамауының тағы бір ... бар. Сөз ... ... тіл ... тыс ... тіл танымының салаларына ортақ тіл
бірлігі. Сондықтан балса керек А. Байтұрсынұлы морфологияны сөз жүйесі ... ... ... ... ... мағынасы мен формалары көп
және олардың тілдегі және жүйелендірілмейді. Біздің ойымызша осы жағдайға
байланысты ... ... я сөз ... ... я ... ... ... бірлігі деп түсінген.
4. Тіл иерархиясының сала- салаға сараланып тіл ... ... ... ... ... болған емес. Қазіргі ... ... ... ... ... көп ғасырлар бойы ... ... ... А. ... ... тілі ... лексикологияны
арнайы тіл құрамының саласы деп анықтамаған, ал, А. Байтұрсынұлынан кейінгі
қазақ тілшілері лексикологияны ... тілі ... жеке ... ... ... қаыптастырған.
Сонымен, А. Байтұрсынұлы лексикологияны тіл білімінің арнайы саласы
ретінде анықтамағанымен, лексикологияның ... ... – сөз ... ... , ... ... ... ілімдерін негіз
тұтып зеттеулер жүргізген.
Әрине, қазақ тіл терминдерінің шығу тегі тек А. ... ... ... Бұл пікірді Ө. Айтбаев, ... Ш. ... т.б. ... қолдайды. Қазақ тілі терминдерін
А. Байтұрсынұлынан 30-35 жыл ... ... да ... ... ... осы ... жайында былай деп жазады: «әділет үшін тағы бір айта
кететін жай, зат есім(нәрсенің атауы ), сын есім (зат және ... ... сан есім ( есеп ... ... ... ( ... ... жалғау, етістік деген 8 терминді Ы.Алтынсарин өзінің
«ничальное руководство к обучению казахов русскому языку » атты ... ... ... жөн» ... осы 8 ... ... Ы. ... бірінші екендігіне күдік жоқ.
Бірақ, соған қарамастан бұл терминдерді зеттеушілер А. Байтұрсынұлының
терминдері ... ... Оның ... себептері бар:
1.терминдерді бір ғалым дүгиеге ... ол сол ... ... ... жүйеге ендіріп, машықтандыратын ғалым басқа болуы мүмкін.
Ғылыми айналымға, оқу ... ... ... ... соң ғана ... және оның ... ... ғылыми, әлеуметтік, әдістемелік құны
биік болады. Сол әлеуметтік сала үшін қажеттілігі ... ... 8 ... ұлы ... Ы. Алтынсарин дүниеге келтіргенмен, олардың
ғылыми- әлеуметтік қажеттілігін ... ... ... беру ... нақ ... А. ... ... тек А.
Байтұрсынұлының оқулықтары шыққан соң, бұл терминдер ... ... ... ... ... ... беру ... жүйелік медеулері болып
тұрақтанады.
2. Ы. Алтынсарин шығарған 8 терминді қазақ тіл ... ... ... қазақтарды орыс тіліне оқыту мақсатында қолданған. Яғни,
зат есім, сын ... ... ... ... негізгі мақсаты қазақ
балаларын орыс тіліне оқытқанда ана тілінің ... ... ... ... еді. ... Ы. Алтынсарин орыс терминдерді
жасағанда бірінші қатарға қазақ тілін емес, орыс тілін орналастырған. ... ... осы 8 ... ... қазақ тілін, қазақ тілтанымының
үғымдарын, қазақ баласын қазақ тіліне оқыту ... ... ... ... ... ғылыми-әдістемелік салаға ендірген терминдер
қорының өзіне тән мағыналық, ... және ... ... А. ... тіл ... ... ... түсінуде де заманға
сай айқын ерекшеліктер байқалады. өзінен бұрын ... ... ... жасаған тілтанымдық терминдерді де ғылыми, ... ... ... жиі ... дәстүрлі терминдер қатарына жатқызған.
2.2 Ахмет Байтұрсынұлы жасаған ... ... ... ... ... ... туындайтын лексикалық және грамматикалық
арнайы реттеу- тіл тарихындағы мүлде жаңа ... ... әрі оның онан ... бірден бір шарты болып табылады.тілдің ғасырлар бойы жинап-
терген, бойына сіңірген ішкі ... ... ... ... ... ... тереңдігіне,алыстан шалар көркгендікпен жасалуына байланысты
болмақ. ... ... ... ие ... ... еуропалық
тілдердің, кезінде кеі-үш ғасырға созылған « тілді ... және ... ... ... бастан кешіргені мәлім. Қазақ тіл тарихында
осындай, тілді кәсіби түрде түзеу ісінің бастаушысы да, ... ... мен ... ... қалаушысы- А. Байтұрсынұлы ұсынған тілді
лексикалық дамыту тұжырымдамасы ресми қабылданбай ... ... ... ... иесі ... ... ... грамматика
және әдебиет ұғымдарын жасауы барысында толық жүзеге асты. ... ... сөз бен ... ... ... тәжірибесі негізінде
жасалған осы жұмыс нәтижесі қазақ тілі қаражаттары арқылы термин ... ... әрі ... ... ұлт тілдерінде беру мүмкндігінің бірден-бір
дәлелі дерлік.тек ұлтқа, ұлт тілдеріне деген ол кездегі ... ... ... ... кең ... мүмкіндік бермеді және термин
жасау тірлігіні, тіл табиғатынан ... ... ... қол ... ... жолға түсуін туғызады. Тіліміздегі орасан сөз қоры ... ... ... ... даму ... тыс қалды.ғылым ұғымдарын атаудағы
қазіргі қиындықтар, сөз бен ұғым қиыспаушылығы, осы уақыт «жемісі» термин
түзу ... әлі ... ... қолмен қармалағандай көз жұмбайлықпен,
«тисе- терекке, тимесе- бұтаққа» дегендей жалпылай жүзеге ... ... ... пен ... ... ... « ... терминін мүмкіндігінше
қазақ тілі негізінде жасау [20] ... ... ... ... өткен уақыт тәжірибесі талданып, ілімдік негіздері, практикалық
әдіс- тәсілдері жасақталмауынан және ... ... ... ... ... ... ... тіл табиғатына сүйеніп, таза қазақ сөзі
арқылы А. Байтұрсынұлы қаламымен жасалған терминдерді ... ... ... ... ... ... ... негізді, тәжірибелік
жүйелі жолға қоюға, оның қисынды, дүдамалсыз нәтижелер алуды қамтамасыз
етерлік ... ... ... ... ... ... ... мағыналық белгілерін ажыратып, жинақтауда тіл
жадығаттары (материал) жасампаздықпен (творчество), ұтымды пайдаланылған
және ... ... ашық ... ... ... термин
талаптарын толық қанағаттандырарлық , аталмыш терминдер тобы ... ... ... ... [21;320] ... ... ... толық сүзіліп шықпағандықтан, жасалған терминдердің дәл
санын айта алмаймыз.ал ұзын саны 300-ге жуық ... ... ... ... ... ... ... қайта қарау, артығын алып, кемін жеткізу, басқа жерде,
басқа кезде жасалған терминдер жүйесінің ... ... ... ... ... тыс ... көбнесе шетел сөзін өзгеріссі алып,
қайталаса қос сөзден тұратын сөздік жасаумен ғана шектелетін ... ... ... ... жасау» дегеніңіз – орыс тіліндегі сөздерді «аудару»
секілді тар ... ... ... отырған қазіргі кездегі терминдік
тірлігіміз, бір жағы, барлық сана ұғымдарын бізге орыс тілінде сұрыпталған,
тізілген ... ... ... ... «қазақшалауға» ғана
бағытталған болса, А. Байтұрсынұлы алдында ең әуелі қазақ тілі сөздік қоры,
айту, сөйлеу ... ... ... ... тілі ... ... ... ғана тән түсінікткрін түгелдеу, жүйелеу мәселесі
тұрды.
Терминдік қатарды алағаш түзерде өзге ... ... көп ... тиері
белгілі. Алайда, А. Байтұрсынұлы терминдердің көпшілігін, ... ... ... бар» етіп, тыңнан жасауына тура келді.
өйткені, біріншіден, ұлт ... ... ... ... ... орыс ... өзі ол кезде толық түгенделіп,
жүйеленбеген еді. Айталық, сол кездегі шыққан грамматика және ... ... ... слова» терминдері Ф. ... А. М. ... ... ... ... ... атап жүр дегендей
сілтемемен кіргізіп, түсіндіріледі. Сондай-ақ түрлі оқулықтардағы ... ала- ... ... ... ... ... көрсетеді.
Екіншіден, өзіндік ерекшеліктеріне байланысты ... екі ... ... ... ... сәйкессіздікте болары белгілі.мәселен:
аталмыш оқулықтар мазмұны және әдеби мәләіметтер «өзгелік ... ... ... ... ... көсемше», «оңаша қалып», «ортақ қалып»
терминдерінің орыс тілінде болмағанын, жоқ екенін мәлімдесе, А.Байтұрсынұлы
белгілеген «ымыралы харіфтер», ... ... « ... ... ... ... « шығыс етіс», « өсіңкі етіс», « ... ... ... рай», «қосар айту», «дара айту», тілекті сөйлемнің «бұйрық...»,
«өтніш...», «үгіт...», «жай...» түріндейлері, «шұбалаң ... ... ... ... « сын ... « ... үстеу», «орамды
сөйлем» немесе «өрнекті ... ... ... ... ... ... ... пысықтауыш», «бағыныңқы
сөйлемдер» сияқты көптеген ... орыс тілі ... ... олардың бір қатары орыс тілінде жоқ ... ... ... емес ... ... ... сөз таптары құрамында,
бөгде пішінде, ара жігі ... ... ұғым ... ... ... ... ... Тіл жүйесінің «ордалы жыланның ұлысындай» шым- шытырық
күрделілігі, әрбір сөздің бірден бірнеше сөз таптарына қарасы болу жайы ... ... ... ... жеп- ... ... ... мүмкіндік бере бермейді.
Мысалы: «салт...» және «сабақ...» етістері ... ... ... глаголдарына сәйкес келеді және қазақ тілінде де, ғалым
да тікелей ... жоқ. ... ... өз кезегінде, тағы ... екі ... ... ... ... ... қосындысы болып табылады. «танықтық есімдігі»-«отрицательный »
мен «неопределенный ...» ... ... ... ... мен
«взаимный...» кепілдіктерді біріктіреді. Ал, «притяжательна ... ... ... ... ... «тек сыны» ұғымы атқаратындығы байқалады.
Сондай-ақ, орыс ... тән, ... ... жоқ ... причатие»,
«действительное причастие», ... ... ... ... ... ... ... түрлері,
«совершенный глагол», «несоврименный глагол», «относительное местоимение»
ұғымдары қарастырылушы ... ... да ... ... ... тіл ... жүйесінің қайталанбас
сонылығын, одан басқа ... ... ... бір тіл ұғымдары
жүйесін тікелей көшіріп жасауға келмейтіндігін және өз тіліміз ... ... ... ... ... жасалғандығын көрсетеді.тілді жүйелеуге
қатысты көзге ілінерлік, арнайы ғылыми еңбектерінсіз- ақ , мектпе оқулығын
жазу ... жеке ... аз ... ... осы ... тіл ... жіктеулік, жүйеленулік сұлбалардың(схеме), тіл
туралы ғылыми танымның қалыптасуының, бар біліміміз бен жазуымыздың «алтын»
кілтіне айналып, әлі ... ... ... « жасаушының тілдік
құблысымыздың қалтарыс- бұлтарысын, әлеуметтік қозғалысын тап ... ... ... ... ... таба білгендігінің белгісі. Іс
жүзңнде «кестенің ... ... ... ... « ... ... толыққан да қисынды», «тоғауы тоқсан қызыл тіліміз»
көптеген тілдер грамматикасы құылымымен ... ... ана ... терең
білгірі, алдыңғы қатарлы ой, ұғымдардың сарабдал сарапшысы қаламында тұңғыш
рет және түбегейлі түрде «тезге» түсіп түзетілді. Тіл ... сан ... даму ... жазбалық тілге айналып зеттеу, оның дамуына саналы
түрде ықпал ету сатысына көшті. ... ... ... ... ... дер ... екшелеген ұғымдар атау, айларлау
тәжірибесінен де көруге болады.
Тарих, педагогика, психология, ... ... ... ... ... ... негізі бізге, арнайы мектеп, ғылыми
зерттеусіз-ақ, тұрмыс- тіршілік барысында «өздігінен», қоғам аясында ... ... ... ілесе екшеліп, қашалып ғылым қабырғасын
«қалауға» дайын күйінде жетсе, грамматика ... ... олай ... ... Көптеген қоғамдық өмірмен тікелей байланысты ұғымдардың,
«государство- мемлекет», «купорос- тотыялын», «поташ- ... ... ... ... ... ... ... жал» деп,
ертеректе ... осы ... ... ... ... ... ... «гвардия- ұлан», «демология- даурықпа», «логика- қисын»,
«статус- мәртебе», «программа- бағдарлама» деп ... және жеке ... ... сөз, ... ... ... грамматикалық ұғымдардың
бірде- бірі қандай да қоғамдық айналыста болмағандықтан. Тіпті жаңадан
«тудырылып» отырғандықтан, ... ... да ... ... ... ... ... ғылым ұғымының пайда болуы мен ... ... алуы бір ... іс ... оның ... ... сапындағы орны, олармен ара жігінің айқындалғанына, өзін дұрыс
бейнелерлік атау тапқанына біраз уақыт ... ... ... Ал, ... бір мезгілде жүзеге асыру – үлкен кәсіби дайындықтың жемісі және
сирек ... ... 300-ге ... сөз бен сөз ... құрамдық
сипатын, жаңа мағынаны белгілеуші сөздердің бастапқы ... ... ... ... ... салыстыра сипаттау- олардың жаңа мағыналы
сөз тудырудың бірнеше тәсілдері негізінде жасалғандығын көрсетеді.
Бірқатары ғана ұғымдарды ... ... ... ... ... ... кейбір ішкі-сыртқы ұғымдық белгілерінің бірлігі негізінде,
бастапқы тұлғасы өзгертілмей пайдаланылған. Атап ... ... ... ... «слог»-ты- «буын» , қимыл, әрекетке көңіл- күй қатысын
білдіретін «жанлонение»-ні- «рай», лексикалық тұрақты мағынасы жоқ, сөйлем
ішінде ғана ... ... ... ... ... ... ыңғайға ие болатын
дыбыстық тұлғаны- «одағай ... ... сөз ... ... ... ... ... сөйлем құрылуына қызмет етуші сөздерді-
«шылау (служебние слова)», сынның ауқымын, сандық ... ... ... ... орыс ... атауы жоқ, ... ... ... ... ... – «суффикс»-ті «жұрнақ»,
«склонение-септеу», «окончание- жалғау», ... ... ... ... ... ... деп бір ғана сөздермен сипатталған. Мұндағы қазақша
нұсқалардың ... ... ... ... ... ... ұтымды
ашып тұрғанын айтуымыз керек. Айталық «частица- нәрсенің ... ... ... ... «демеу»- оның қызметін көрсетіп тұр. Біздіңше, ... ... ... горі ... ... ... ... және
мұнда оның қызметіне қоса табиғаты да сәуле беріп тұр. «ножлонение» де
етістіктің сезімдік пернесін ... ... ... иілу, майысу» мағналары
арқылы алыстан жанамалап болады. Дәл осылай, «степень сравнения» да-сынның
қою-сүйықтылығын әлдебір дәрежелік салыстыру арқылы ... ... ... ... да негізгі ой мен оны бейнелеуші сөздің бастапқы мағынасы
өзара ... ... ... Ал, «рай» мен ... ... ... ... қайталар,сәтті табылған сөздер делік.
Сөз тұлғасын өзгертпей, бар мағынаны ауыстыру арқылы дайын сөзді жаңа
түсінкте балау тәсілі, ... ... ... ... ... ... жасауға аса оңтайлы болмаса керек. Сондықтан да ... ... ... сөз ... ... амалдары және сөз тіркестіру жолмен
жасалған. Олардың төрттен ... ... ... ... ... ... тұлғасының орыс тілндегі сәйкес ұғымдармен сөзбе-сөз үндесуі
бойынша қалқалау деп ... ... ... «сан ... «қос сөз-парные слова» ... ... ... ... ... «жай сөйлем-простое
предложение» тәрізді көптеген тіларалық жұптардың анықталып,таңылған
грамматикалық ... ғана ... ... ... ... мағыналары
бойынша да әлдеқашан-ақ бір-бірінің көшірмесіне айналған дыбыстың
белгілері. Сөз бен ... ... екі ... де ... ... ... ... өзіндіе ерекшеліктері бар екі тілдің ортақтық
белгілерінің ... ... ... ... ұғымдарды калькалық
сөздермен бейнелеу кең тараған тәсіл.
Алайда, тілдер жүйесінің әр түрлілігіне ... ... ... ... ... ... түсініксіз, керағар түсінік туу
немесе ... кему ... да аз ... ... ... ... ... пайдаланысы болады. Қарастырушы терминдердің біраз
бөлігі осындай тәсілмен жасалған. ... «зат ... ( ... ... ... сравнительная степень», «басыңқы сөйлем-
главное предложение», «жалғаулық- союз», «тұйық рай- ... ... ... ... глагол», жұптарының бәрінің
қазақша және орысша ... бір ... ... ... сөздер өзара калька болып табылмайды және олардың қайсысының
да орнына «сказуимое- ... ... ... ... ... ... асып ... негізгі», «союз- одақ», «неопределенный- анықталмаған» ... дәл ... ... ... мағынасының бұрмалануын не тарылуын
туғызған болар еді. Аталмыш тілі ... ... ... ... ... ғана ... мағыналық белгілерінің бірлігін жіті аңғарып,
уқсаты қолданғанының белгісі және қазіргі терминшілер қаламынан шыып ... ... ... ... ... ... ... ізденбеуден туып отыр.
Ұғымның өзге тілдегі дыбыстың тұлғасы бойынша сөз құраудың, ... ... ... бір ... ... ... пафдалана
отырып, сол түбір сөз негізінде қосымшалар көмегімен ... ... ... дер ... ... ... ... полное продложение», «толымсыз
сөйлем-неполное ... ... ... ... ... ... ... жұптарының қазақшалары
орысшасының тура емес, өзгертілген калькасы. Олар «толық», «толық ... ... ... ... ... ... түбір сақтала
отырып, қазаөша сөйлеу, ойлау жүйесіне, айтуға ыңғайлы, тұрақты қалыпқа
ауысқанын байқамаймыз. Айта ... бір ... бұл ... ... қарап, калькалық жолмен жасаған деп емес,калькалық сипатта ... ... Іс ... олар ... үлгіге тәуелсіз, дербес, өздігінен
солай жасалып, калькалық ұқсастығы кездейсоқ болу мүмкін.
Жалпы терминдердің ... тобы өзге ... ... ... білдіруші сөз
құрылымының сұлбасынсыз-ақ (схема). өз тіліміздегі түбірлік, туындылық
атауыш ... ... ... ... ... ... түзелген.
Олар « есімше- причастие», «етіс- залог», «етістік- глагол», «септік-
падеж», ... ... ... ... ... т.б. ... баламасы жоқ немесе табылмаған «келтірінді сөйлем», ... », ... ... «өсіңкі етіс», орыс тіліндегі екі ұғымды
біріктіруші «өздік етіс- вазвратный + взаимный залог» пен ... ... + ... местоимение» тәрізді тілімізден түлеп
шыққан терминдер. Атау сөздер мен қосымшалардың құрасуынан туындайтын ... - ... және ең көп ... халықтық тәсіл. Тіліміздің сөздік қоры
ғасырлар бойы осы сөз тіркесуі арқылы түрлене өзгеріп, мың құбылған ... ... ... ... туғыып келеді.
Жасалған терминдердің едәуір бөлігі сөздерді ұғымның орыс тіліндегісінен
басқа мағыналық белгілері ... ... ... істеліпті. Айталық, «атауыш
сөздер-знаменательные слова», «сын есім( имия)-прилоготельное», «төл сөз-
прямоя речь», «төеу сөз-косвенная ... ... ... ... ... ... ... слова», «ұйғарымды есімше-
местонмение будущего времени», «тыныс белгілері- знаки препинания», «жалғау-
окончание», «ілік септік- ... ... ... септік- дательный
падеж», «табыс септік- винительный падеж» сияқты, бір ... ... жұп ... ... ... айыруға болады. Мысалы: «сын
есім» ұғымының қазақшасы- ... ... ... ... ...... туралы кеңістік белгісін көрсетсе, «төл
сөз» де – сөздің жақтылығы және бір ... ... сөз» де- ... мен әлкуметтік маңыздық белгілері көрініп тұрса, « прямоя речь»
және «косвенная речь»- ...... ... ... бағыттылығы мен
кеңістік орны көрсетілген [11,447].
«Жалаң» - сөйлемнің жұтаңдығы ... ... ... берсе,
«распроспраненос»- ауқымдлықты, кеңістіктің орналасуды сипаттайды. Қорытып
айтсақ, мұндағы ... ... орыс ... ... ... ... белгілеуші орысша және қазақша сөздік ... ... ... ... пен ... ... синонимдерін пайдалануды былай
қойып, жоғарыда келтірілген мағаналық белгілердің бірлігі ... ... де ... әр ... ... ... ... ерекшеленеді.
Соған қарамастан, егі тілге бірдей жаңа ... ... ... ... ... ... ... Тек екі тіл құрылымының қабылдау,
сөйлеу өрнектерінің бірдей еместігінің ... әрі ... ... ... бұл ... аудармашылар аңғармауы, білмеуі себепті, термин
жасаудың өнімді тәсіліне айнала алмай, қолданылусыз қалып ... ... ... ... ... орыс ... ... оның ішінде
терминның ұғымынан көрі бірнеше ... ... ... ... ... арасынан таңдалып алынатын, көбінесе қәте таңдаулы мүмкін атауына
ауып, сол сөз ... ... ... ... ... жүйесі негізінде термин жасау мүмкіндігіміз тағы да елеусіз ... осы ... ... ... » ісін « ... » түсінігіне дейін
тарылтып отырмыз. Жоғарыда келтірілген «припогательный, ... ... » ... « ... ... жанама, тарамаған »
сөздермен бере салуға болар еді, бірақ ... ... қате деп ... ... ... ... жәңа сөз ... сәуле түсіріп, ойға ой қосып,
өсіру орынына іш пыстырарлық тап-таурын түсініккек жақындар еді.
Қарастырылып отырған және әдебиет ... ... ... барлығы 500-
ден аса терминдердің түгелдей қазақшаланып, бірде-бір шетел тіліндегі
күйінде қалмауы, ... « ... ... мықтап қашатынымыз ( жат
сөзшілік) » деп, « ...түпкі ана тілі мен ... тілі ... ... жат ... ... ...» қоюдан сескеніп, « ... мәдени ... ... ... ... пан ... өз ( қазақ) тіліне
жасауға тырысқанын ... Жат ... ... алып, жазу- сызуында
қолданып, «еш қиындықсыз-ақ ... бола қою» мен ... ... ... ... ... құлаққа дыбыстың тұлғасымен-ақ ұғынықты болуы
арасында, елігуге, желігуге жол ... ... ... ... ... ... жасай білген А.Байтұрсынұлы, ғалым ұғымдар өзіне, өзі тектес
аз зиялыға ғана ... ең ... «... ... ... хат білетін,
білмейтін-қайсысына болса да түсінікті ... ... тісі ... қолы ... ... ... сөздерін, соның
ішінде ол кездері ... ... жоқ ... «жалғамалы тіл-
агглютинотивный язык», «қопармалы тіл ... ... ... ... ... деп, ... түрде баламысын
тауып, қазақшаланған, дәлірек айтсақ, калькалық үлсіз-ақ тыңнан термин
жасаған. Нәтижесінде ... қиын ... ... ... ... ... күрделі ғылыми деп саналатын ұғымдарды, ұғым жаршысы-сөздің
тұрқынан танып, біліп жүрміз[11].
Терминге ... ... ... ... ... дәл ... ... атаушы сөз ұғым табиғатына жат, бөгде түсінік туындарлық мағыналық
белгілерде ада болуы және ... ... ... ... ... ... ... белгілері арқылы оны«шұқып »көрсетуі болуы шарт.түсініктің
дыбыстық тұлғасы ойды көмескелеуге немесе жайылдырып жіберуге ... ... ... ғана оны қолдану: ойлау, жазу,оқу істері жеместі
болмақ. Аталмыш ... ... ... салыстыру-ғалымның бұл
мәселеге де үлкен мән беріп, ұғым көрнісін мүмкіндігінше бедерлей алғанын
көрсетеді. ... ... ... ... ... сказуемое», «құрмалас сөйлем-сложное предложение»,
«басыңқы сөйлем-главное предложение», «сөйлемнің ... ... ... предложения», «сөйлем турлаулы мүшелері-вторестененые члены
предложения», «етістік-глогол», «сабақтас сөйлем-падчененное предложение»,
«салалас сөйлем-сочененное предложение» ... ... үлгі ... көбінесе «күделі»немесе «негізгі», «екінші дәрежелі» дегендей.
Жалпылама сипатталып, ол «күрделіктің» қайдай түрі екендігі, не ... ... ... ... туып ... ... таса, көңілден
тыс қалса, қазақша нұсқалар да «қосарлы» және ... деп, ... ... (көбеюден) және бірнеше сөйлемдік бірліктің құралуынан
туғаны, сапалық өзгерістен болғаны айтпай-ақ білінеді. Сондай-ақ, «негізгі
» мен ... ... ... ... ... қатынасын ғана
көрсетіп, олардың, қазақша үлгіге тән, сөйлем құраудағы ролі мен қажеттілік
дәрежесі көрсетілуші мәлімет назарға ... тұр. Ал ... ... ... ... керсінше жағдай орын алған, яғни ... ұғым ... сай, ... ... ... ... ... ғана маңзеп, ұғым ауқымын кішірейтіп түр. «сабақтай ... және ... ... ... және олар бірі ойды ... оны ... болып, өзара сабақтаса байланысып түрған күрделі
сөйлем. ... ... ... ... ғана ... ұғымдық
манананы тағы да жартылай ашып түр.
Біздің дүние туралы таным- түсінігіміз, әсіресе, ... ... ... елестердің (редставиение), көзбен көріп, қолмен ұсталатын
фактілердің ... ... ... барлық деректі, ... ... ой, ... көзінісінің өзара тығыз, күрделі,
қисынды ... ... ... ... ... ... орналасқан жүйесі болып табылады. Дүниенің жүйелілігі, оны танытушы
құрал-ғылымның, ғылыми әдіс пен ұғымдар әлемінің жүйелілін және сол ... оның ... ... ... ... ... де жүйелілінде
талап етеді. Термин дұрыстығының, ұтымдылығының, ойға ... ... ... ... ... ішкі, сыртқы, алыс, жақын
туыстық байланыстары сөз құрылысынан мейлінше анық көрініп тұруында, бұл
ретте «зат есім, сын ... сан ... ... ... есім, есімдік,есімше,
бастауыш, баяндауыш, анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш, барыс, ... ... «төл және ... ... ... басыңқы,сыйысулы,
қиысулы, сабақтас, салалас, жиылыңқы, сұйылыңқы, қойылыңқы, қайырыңқы,
айырыңқы құрмалас сөйлемдер» сияқы А. ... ... ... ... ... ... ... ұғымдар ұйқасуынан тыс
қалмай, тереңдей өзара үндесіп, тіліміздің грамматикалық жүйесін оқып, ойға
сақтап, күш жұмсамай-ақ білдіріп түрғанын ... ... ... ой ... ... тіл ... тартылып,сөз санасында
таңбаланып қалған дүние,дүниенің жүйелігі туралы мол ... ... ... танылатын ғылыми айналысқа түсірілмей,ғылым бәрі жасық болып
шектетілген белгілі және ол ... ... ... жасау
тірлігімізде декөрініс тапқан еді. Мысалы, «этика, эстетика, идеал немесе
миссия» ұғымдарының ... ... ... ... ... ... ... көкей, еөңіл, өре, жете» сынды қоғамдық ғылым салаларына
қатысты, көптеген сүйегімізге ұғымдар ... ... ... ... тәжірибелік, тілдік айналысқа түсірілуі
орнына жай немесе ескірген сөз ретінде ғана түсіндіріліп, «эстетика, этика,
идеал» сияқты ... ... ... ... ... ... ... ақ пен қараға, тән мен ... мен ... ... ... жіктеп,жіліктей білген төл сөздерімізді тірілтіп, қатарға қосу-
бүгінгі күн мәртебесі. «Сәулет өнері », «сымбат өнері », ... ... ... ... «жасалынды», «жансақтау», «жан қоштау», «тек
сыны», «сыр ... «зат ... «жай ... сөздерімен оның үлгісін жасап та
кетті. Әсіресе, жаңа құбылысты тілімізде бар ... ... ... ... ... жұптар, ғылымның кілті дерлік терминдерді
даладан іздемей, өз дүние ... ... ... ... ... ... ... тілі тарихында алғашқы болып ... ... ... ... ... талдау:
-Ең әуелі, қысқа мерзімде, жеке орындарда немесе басқа тіл грамматикалық
жүйесіне тәуелсіз, дербес түрде ... ... ... құрамын
анықтап, жүйелегендігі;
-Жаңадан жасалған, әлі қолданысқа түсіп үлгермеген ұғымдарды түгелдей,
орысша баламалары жоқтарын да, қазақ ... ... ... ... жасағанын көрсетті.
Аталмыш терминдерді орыс грамматикасы терминдерімен салыстыру олардың:
а) мағына ұқсастығы бойынша, тілімізде бар сөздердің түлғасын өзгертпей
ашу арқылы ... ... ... ... ... ... бірқатар калька барлық қазақы сыңардың синонимдерінен тұратындығын;
в) бірқатар калька барлық қазақы сыңар ... жаңа ... сөз ... ... ... астамының калькалық сипаты жоқтығын және ... ... ... атауыш сөздер мен қосымшалар көмегімен ... сөз ... ... ... орыстық үлгілердегіден де басқа мағыналық белгілері
бойынша жасалғаны;
ж) ... ұғым ... ... дыбыстық жүйелілігін және
жаңа,ғылыми ұғымдар өз танымдық ұғым, түсініктеріміз негізінде ... ... ... - ... ... ... өмірімен мәдениетінде
аянбай адал қызмет еткен ірі ... ... ... ... тарихта орны
айрықша зор түлға. Мұхтар Әуезовтың ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлының ұлан-ғайыр еңбегі сан-салада
көрінеді. Ахмет Байтұрсынұлы- қазақ халқының «рухани ... ғана ... ... қазақ тіл білімінің қайнар көзі, нәр алар алғашқы ... ... ... 18 ... 12- ң ... ... арналуы соның айғағы
болса керек. [13; 409;].
Бітіру жұмысы Ахмет Байтұрсынұлының көп істеген жұмыстарының бірі-қазақ
терминологиясы саласындағы еңбектеріне арналған.
Бітіру ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының
терминологиялық мұраларының зерттелу жайы сөз ... ... ... ... ... ... ... Бұл саладағы еңбектері туралы
өткен ғасырдлың 70-80 жылдарынан бастап ғылыми ... ... ... бастаған. Атап айтсақ, Р. ... ... ... мен ... ... зерттеген еңбектер: Ө.
Айтбаев «қазақ терменологияның атасы», «А. ... ... ... Р. ... ... жасау –Ахымет Байтұрсынұлы көтерген
тарихи жүгінің бірі» т.б.
Ғалымның ... ... ... ... сілтеген ғалымдар иыналар: Р.
Сыздық, Ө. Айтбаев, Б. ... Ш. ... Ш. ... ... т.б. ... ... ... бөлімі Ахмет Байтұрсынұлы жасаған терминдерінің
тілдік сипатына арналған.
Ахмет Байтұрсынұлы-қазақша терминдердерді жасаушы алғашқы ... ... тілі ... мен ... ... ... әрқайсысына
қазақша термин ұсынды. Ол терминдер төмендегідей.
Фонекика саласы бойынша жасаған терминдер: арфавит, ашық ... ... ... дыбыс, әліпби, әріп, бас әріп, буын, дауысты дыбыс,
дауыссыз дыбыс, дауысты әріп, ... ... ... дыбыс, дыбыс жүйесі,
дыбыстың таңбасы, емле, жіңішкелік белгісі, қатаң дыбыс, леп ... ... ... тіл дыбыстары, үяң дыбыс, ... ... ... ... Байтұрсынұлы қолданған морфологиялық терминдер: демеу, ... ... жай ... шақ, ... ... зат есім, атауыш
сөздер,түбір, сөз тұлғалары, түбір сөз, ... сөз, қос сөз, ... ... сын ... сан ... ... ... шылау сөздер,үстеу, демеу,
жалғаулар, одағай сөз, ... ... ... тәуелдік, септік, септік
жаалғау, көптік жалғау, жіктік есімдігі, етіс, сабақты етіс, салт ... ... ... ... өзгелік етіс, ырықсыз етіс, рай, тұйық рай, шақ
өткен шақ, ... рай, ... рай, ... ... ... ... ... есімдігі, беделді етіс, шығыс етіс, дүркінді
етіс, өсіңкі етіс, билік рай, ереулі рай, реніш рай, сенімді рай, ... ... рай, ... рай, мұң рай, ... рай, ... рай, ... ... рай, нақтаулық үстеу, сынаулық үстеу.
Ғылым жасаған синтаксистік терминдер: сөйлем, сөйлем мүшелері, тұрлаулы
мүше, тұрлаусыз мүше, бастауыш, баяндауыш, ... ... ... ... ... ... ... мекен пысықтауыш, сын пысықтауыш,
себеп пысықтауыш, мақсат пысықтауыш, қыстыырма сөз, қаратпа сөз, ... ... ... ... ... толымсыз сөйлем, жалаң сөйлем,
жайылма сөйлем, лепті сөйлем, іргелес сөйлем, құрмалас сөйлем, ... ... ... ... ... ... ... күнгі қолданылып жүрген зат есім, сан ... сын ... ... ... ... ... бастауыш, баянндауыш, құрмалас сөйлем,
салалас сөйлем, сұраулы ... леп ... ... сан ... терминдердің баршасы Ахмет Байтұрсынұлынікі. Ш.Жалмахановтың
деректеріне сүйенсек, Ахмет ... 310 (100%) ... ... 118–і (38,5%) кәзіргі қазақ тілтанымында қолданылады.191-і
(61,5%) қазіргі ... тіл ... ... ... ... осы терминдерді тіл танымдық ... ... ... ... ... ... ... анықтайды.:
фонетика- 108 термин
лексикология- 11 термин
морфология- 109 термин
синтаксис- 64 термин
жалпы тіл ... 18 ... ... ... ... ... не ... мағынасын жаңғырту
(өзгерту), не жаңа тұлғадағы сөз жасаң арқылы дүниеге келген атаулар, ... ... ... ... ... ... сол өзі атап
тұрған тілдік категорияны дәл білдіретін термин («пән ... ... ... өте ... жасалғандығын күні бүгінге дейін қолданылып келе жатқан
өміршеңдігі дәлелдейді.
«Тілдің міндеті- ақылдық ақтауын ақтағанша, қиялдық меңзеуін меңзегенше,
көңілдің түюін түйгенінше ... ... ... ... ... ... адамы
табылса, тіл шама қадырынша жарайды. Бірақ тілде жұмсай тілде білетін адам
табылуы қиын. Сондықтан ... ... сөз ... ... әркімнің қолынан
келе бермейді және шығарғандарлың да сөздері бәрі ... ... ... [5,141], -деп, ... ... ... түсініп, оны термин
шығармашылығында асқан шеберлікпен, үлкен жауапгершілікпен жұмсай білген
ұлы тұлғаның қазақтың ғылыми терминологиясын ... ... ... ғылым тірінің даму тарихын ... ... ... ... «орыс ғылыми мерминологиясының атасы»
[8,182], дейтін болса, Қазақстан ғылымының ... ... ... ... ... ұлы, осы ... ... Ахмет Байтұрсынұлы иеленіп
тұр.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1 Сыздықова Р. А.Байтұрсынұлы Тіл ... ... Ана ... ... ... М.О. Ақаңның 50 жылдық тойы\\ Ақ жол, Алматы: Жалын, ... ... Р. Алып ... ... Ақ жол. ... ... б.
4. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш\\ А.Байтұрсынұлы шығармалары. ... 1989, 320 ... ... А. Тіл ... ... Ана ... 1991,448 б.
6. Айтбаев Ө. А.Байтұрсынұлы-қазақ ... ... ... ... 6-9 б ... Айтбаев Ө. А.Байтұрсынұлының терминжасам тәжірибесі// ҚР ҰҒА-ң
хабарлары. Тіл, әдебиет ... ... ... Р. ... ... көтерген тарихи жүктің бірі//
Ұлттық рухтың ұлы тілі.-Алматы: Ғылым,1999.-250-261 бб.
9. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі.10 томдық.-Алматы: Ғылым,1974-1986.
10. ... М. ... ... и ... ... ... ... с.
11. Ахаев С. , Мыңбайев Д. Ахмет Байтұрсынұлы жасаған терминдердің ... ... ... ұлы тілі.-Алматы: Ғылым,1999.-441-445 бб.
12. Білялов Ш. Ахметтануға кіріспе//Ұлттық рухтың ұлы тілі.-Алматы:Ғылым,
1999.-417-430 ... ... Б. ... Байтұрсынұлы және қазақ терминдері// Ұлттық рухтың ұлы
тілі.-Алматы:Ғылым, 1999.-409-416 бб.
14. Ахаев С. , Мыңбайев Д. ... ... ала ... ... ... ... ... бб.
15. Қайдаров Ә.Т. Қазақ терминологиясына ... ... ... ... ... ҚР ... ... мемлекеттік
терминологиялық комиссия бюллетені.-Астана,2002.-№1.-62 б.
17. Жалмаханов Ш. А.Байтұрсынұлы- қазақ лингвистикасы терминдерінің негізін
салушы.-Қарағанды: Болашақ, 1997.-67 б.
18. ... Р. ... ... Ана ... ... ... ... А. Бастауыш мектеп// Ахмет Байтұрсынұлы кизам, Алматы:
Жеті жарғы, 1996.-55-58 бб.
20. ... ... ... ... ... 1994.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А.Байтұрсынұлы және терминология мәселелері75 бет
Ахмет байтұрсыновтың шығармашылық ғұмырбаяны6 бет
"Экономикалық теория негіздері."11 бет
«Шағын және орта кәсіпкерлік»15 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің қажеттілігі мен мүмкіндіктері20 бет
Агроөнеркәсіп кешенің дамытудағы қызмет көрсету саласының ролі36 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Билирубин4 бет
Екіжақты және аймақтық деңгейдегі ынтымақтастыққа негізделген АҚШ-тың сыртқы саясатындағы Жапонияның ролі161 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь