Тәуелсіздіктен бұрынғы кездердегі ислам және түркі жазба ескерткіштерінің танылуы

КІРІСПЕ
1. Ислам дәуіріндегі рухани мәдениеттің дамуына әсер еткен алғышарттар және сол дәуірдегі жазба ескерткіштерге жалпы сипаттама.
1.1. М. Қашқари. «Диуани лұғат ат.түрік» кітабының тарихи.деректік маңызы
1.2 Ж. Баласағұнның «Құтты білік» еңбегі және оның әдеби.тарихи сипаты
1.3 Әл.Фараби және оның ғылыми мұралары
1.4 Ахмет Иүгінекидің «Ақиқат сыйы» еңбегі және оқу. білім мәселесі.
1.5 Қожа Ахмет Иассауи . түркі суфизімнің негізін салушы.
1.6 Сүлеймен Бақырғани . имандылық жыршысы.

2 Тәуелсіздіктен бұрынғы кездердегі ислам және түркі жазба ескерткіштерінің танылуы
2.1 Кеңес дәуіріне дейінгі кезеңде ислам жазба ескерткіштерінің зерттелу тарихы
2.2 Ислам жазба әдебиетінің Кеңес дәуірінде зерттелуі

3 Ислам дәуіріндегі жазба ескерткіштерін бүгінгі күнгі зерттелу барысы

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        КІРІСПЕ
Х-ХІІ ғ.ғ. мерзімі Қазақстан және Орталық Азия түркі халықтарының
тарихында ерекше орын ... ... ... ... жерінде және
Шығыс Түркістанда Х ғасырда Қарахан мемлекетінің билігі орнады. Дәл ... ... ... мәдениеті қайта жаңғырып, ғылыми ойдың дамуына, қала
мәдениетінің өсіп өркендеуіине, қолөнердің ерекше жетіліп гүлденуіне, ислам
дінінің таралуына байланысты ... ... ... ... ... ... Бір сөзбен айтқанда Жетісу ... ... ... ... ... ... ... болатын.
Өзектілігі: Бүгінгі таңда мемлекетіміз тәуелсіздік алғалы бері ... ... ... ... ... жол ... Осыны пайдалана
отырып, көптеген ғалымдар Қазақстанның ортағасырлық ... оның ... ... емес мәселелерді, белгілі бір дәуірлерді, жеке тұлғаларды
зерттеуге көп назар аударуда.
Ислам дәуірі кезінде материалдық және ... ... ... ... жеткен болатын. Осы кезде жазу мәдениетінің жоғарғы ... ... біз ... ... ... Жүсіп Баласағұн, Ахмет
Иассауи, Сүлеймен Бақырғани, Ахмет Иүгінеки еңбектерінен көре ... ... ... ... әлі ... дейін өз маңыздылығын жоғалтқан
жоқ. Осыған дәлел ретінде біз соңғы кезде осы ... ... ... ... ... басылымдарда жарияланып жатқан мақалаларды
айта аламыз.
Сонымен, Қарахан мемлекеті кезінде ғылыми ойдың ... ... ... ... ... кең ... жаюы, ислам дінінің таралуы және Жібек
жолының гүлденіп ... ... ... ... ... ізін
қалдырды.
Бүгінгі таңда Қарахан мемлекетінің мәдениетінің дамуына үлес қосқан
түркілердің тарихын, сол ... өмір ... ... ... ... аспектіде қарастыру өте күрделі мәселелердің бірі ... ... және ... ... ескерткіштерінің соңғы мәліметтеріне
сүйеніп сол кездегі Қарахан мемлекетінің мәдениетін ғана емес, сонымен
бірге түркі ... ... да ... ... ... әділ
баға беру қажет.
Ислам дінінің таралуына таралуына байланысты мәліметтерді біз ... ... в ... ... ... /7/ атты
монографиясынан ала аламыз. Бұл ... ... ... ... ... ...... егжей-тегжейлі тоқталып өтеді.
Деректілік негіздері: Қарахан дәуіріндегі мәдениеті туралы ... ... ... болады:
- араб-парсы деректері;
- фольклорлық шығармалар мен аңыз әңгімелер;
- археологиялық мәліметтер;
- Қарахан мемлекетінде өмір сүрген және ... ... ... ... ... ... ... Баласағұнның «Құтты білік» дастаны 1069-70 ж.ж. қарахандық
билеушілердің біріне сыйға тарту ... ... ... Бұл дастан
Қарахан дәуіріндегі мәдениетті ғана емес, сонымен ... ... және ... ... қарастыруға мүмкіндік береді. Жүсіп
Баласағұнның дастаны қазіргі таңда неміс, түрік, орыс, ... ... ... ... болған энциклопедист ғалым, лингвист Махмұд
Қашқаридың «Диуани Лұғат ат - Түрік» еңбегі аса құнды дерек болып ... ... ... ХХ ... бас ... ... Автордың өз
қолжазбасы табылмаса да бір көшірме нұсқасы ... ... ... ол ... ... ... рет ... грамматикасын жасап шыққан
болатын. Сонымен қатар еңбекте түркілердің ... ... ... ... ... лауазымдарының аттары, географиялық
териминология туралы, түрлі тарихи және ... ... және т.б. ... көп ... ... дерек болып табылады.
Қазіргі таңда еңбек қазақ тіліне толығымен аударылып, үш том болып басылып
жарық көрді ... ... ... ... ... ... «Хибатул хақайық») түркі
тілінде жазылған. Түпнұсқасы біздің заманымызға бізге жепей үш ... бар. ... ... ... тарих және философия, тіл және
әдебиет ғылымдары тұрғысынан жан-жақты ... ... ... «Диуани
хикмет» кітабы ХІІ ғ. түркі тайпасының өмірінен мол мағлұмат беретін жазба
десек болып табылады. Бұл еңбек тек қана ... ... ғана ... ... ... ... ... да ортақ мұра.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Қарахан мемлекетінің тарихына соның ішінде
материалдық және ... ... ... ... ғылымдар көп көңіл
бөлген болатын.
Қарахандар тарихын зерттеп бастаған В.В. Бартольд ... ... ... өзінің еңбектерінде қарахандықтардың тек қана саяси жағына емес, сонымен
қатар мәдениет, ғылым салаларына да көңіл бөлген. Осы ... ... ... В.М. ... /3/, Т.Н. ... /4/, А.М. Беленицкий,
О.Г. Большаков, И.Б. ... /5/, Е.А. ... Е.И. ... ... Н.М. Зиняков, Д.А. Воякин /6/ т.б. жүргізген болатын. Бұл
ғалымдар көбінесе ... ... ... ... болатын. Осы
аталған ғалымдардан басқа Ислам дәуіріндегі материалдық мәдениетіне, оның
ішінде әсіресе қала мәдениетіне көп ... ... К.М. ... ... ... ол өзінің «Ұлы жібек жолы және ... ... тек қана ... ... ... қана қоймай, сонымен
қатар ислам дінінің таралуына да назар аударды.
Сонымен қатар Ислам дәуіріндегі мәдениетті зерттегенде О. ... ... ... ... /9,25/. Бұл ... О. ... мәдениетке
байланысты мәселелерде Махмұд Қашқаридың, Жүсіп Баласұғынның сонымен қатар
басқа да шығыс авторларының еңбектеріне, ... ... ... сол ... ... ... ... береді.
Мақсаты. Х-ХІІІ ғ.ғ. аралығында Ислам дәуірі кезіндегі мәдениетінде
болған жаңалықтарды, ... ашып ... және сол ... өмір ... мәдениетке үлес қосқан еңбектерін ... ... ... ... әсерін көрсету.
Міндеттері. Отандық тарихтың іргелі мәселелерінің бірі ретінде Қарахан
дәуірінің мәдениетін қарастыра келе, жұмысты үш ... ... ... ... жағынан зерттеу.
- Ислам дәуіріндегі мәдениеттің дамуына әсер ... ... ... ... ғалымдар және олардың еңбектерінің тарихи маңызы
мен ... ашып ... ... ... ... ... ... сопылық әдебиеттің мазмұнын
ашу;
Зерттеу қорытындысы. Қарахан мемлекетінің құрылуы Орталық Азия және
Қазақстан халықтары үшін ... ... өте ... де, қызықты да
кезеңдерінің бірі. Дәл осы кезде Қарахан мемлекеті дәуірінде, ... ... ... ... түркі халықтарының өмірінде ерекше тарихи-
мәдени рөлді атқарады.
Жұмыстың құрылымы. Зерттеу жұмысы – кіріспеден, үш ... ... ... ... ... ... мәдениеттің дамуына әсер еткен алғышарттар
және сол дәуірдегі жазба ескерткіштерге ... ... жері мен ... ... ІХ ... шігіл және яғма
тайпаларының бірлестігінен Қарахан мемлекетінің билігі орнады.
Кезінде орыс ғалымы В. ... ... ... атағы болуына
байланысты «Қараханидтер мемлекеті» деп тарихи еңбектерінде бұл ... ... ... ... ... ... жеті гипотеза бар екені мәлім
/29.456/. Академик В.В. ... ... ... ... ... ... шектеледі. Енді бізге белгілі болғаны бұл шігіл және
яғма, сонымен қатар тайпалардың бірі Тұхсилар және ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Қалай болса да олардың
тарихы ІХ ғасырдан бері үзілмей бірге болып келеді /30,125 ... ... ... зерттеулерде Қарахандардың қарлұқтар мемлекетіне
кірген тайпалардан шыққаны туралы айтылады.
Әсіресе, қарлұқтар конфедерациясына кірген яғма, тұхси және ... ... ... ... ... ... ... /12,125/.
Қарахан әулетінің негізін салушы Сатұқ Борға-хан еді /12,45/. Феодалдық
құрылымы біршама ... ... ... ... да ... ханның таққа
отырған кезінен басталады. Кейінен Қарахан мемлекетінің жері кеңейіп,
Жетісу, ... ... Шу, ... ... алқаптарымен қоса
Мәуеренахрдың едәуір бөлігін де қамтиды.
ІХ ... ... ... ... ... екі ... – Батыс және
Шығыс болып бөлінген. Батыс Қарахан мемлекетінің территориясы ... ... ... ... ... Ал, ... Қарахан мемлекетінің
территориясы – Жетісу өңірі, Қашқар, Хотан аймағы және ... ... ... Шығыс Қарахан мемлекеті ықпалды билікке ие ... ... ... титулына ие болды. Астана Шу өзенінің бойындағы Баласағұн
қаласының маңындағы Құзорда болды. Орталығы – Қашқар ... ... ... ... ... ... ... Қара-хақан титулын иемденіп,
ордасы Тараз қаласында, кейінен Самарқанд ... ... ... ... мен Саманидтердің Орталық Азиядағы иеліктерінің Қарахан
мемлекетінің қол астына бірігіп кіруі ... ... және ... урбанизациясына қолайлы жағдай туғызды. Археологиялық зерттеулер
мен жазба ... ... ... ... ... ... ... аң аулаушылықпен, мал және жер шаруашылығымен айналысты
/18,48/.
Х-ХІІ ғасырларда Орталық Азия мен ... ... ... ... ... ... ... сәулет өнері және қала
мәдениеті едәуір өркендеді. ХІ-ХІІ ғасырларда ... ... ... ... ... деп айтуға болады. Бұған әртүрлі ескерткіштердің қалған
орындары дәлел бола алады. Бұл ... ... ... ... ... өнері мен қолданбалы өнерде үлкен алға басушылық байқалды. Ауқатты
адамдардың үйлерін және бірқатар қоғамдық ғимараттарды ... ... ... ... И.И. ... ... ... бұл кезең қарқынды
құрылыста қаладағы сарайлар, мешіттер, кесенелер мен медреселер ... ... ... ... дәуірімізге жеткен Бұрана мұнарасы қарахандық сәулет өнері
ескерткіштерінің арасындағы ең ертедегісі ... ... Бұл ... ... ... жартысында тұрғызған болатын. Үзгендте үш кесене бір
мұнарадан тұратын архитектуралық комплекс ... ... ... 1152 жылы ... Онда ... ... ... Қара-хан
Хусейн ибн Хасан жерленген. Ортаңғы кесене ХІ ғасырдың басында салынады, ал
оңтүстіктегі кесене 1187 ... ... ... ... ... ... Намазго мешітін, Шамсад сарайын, Камен ... ... ... ... ... мешіттерді қалаларға
міндетті құрылыстардың бірі ретінде айтады /2,354/.
Қарахан мемлекеті ... ... ... озық үлгілері деп
Айша бибі күмбезін, Бабджа Хатун ... ... және Алша ... де айта ... ... да ... ... кез Қарахан мемлекетінің құрған билігі
кезіне сай келеді. Бұл ... ... және ... ... ... ... ең ірі ... бірі болып Қарахан ... бірі ... ... ... ... қаласының орналасуы әлі де болса пікірталас тудырып келе
жатыр. Баласағұн туралы алғашқы мәліметтерді әл-Муккадаси шығармасынан ... ... ... ... бұл қала ең ірі ... мен халқы
жағынан) қалалардың бірі болған. Бұл қалаға Махмұд Қашқари үш атау берген
болатын: ... ... ... ... ... Құлан, Мерке, Нускет, Баласағұн, Харан
қалалары сауда және ғылым шеберлерінің орталығына айналған болатын ... ... ... ірі ... бірі ... ... қаласы
есептеледі /3,45/. Бұл қала туралы алғашқы ... IV ... ... ... /3,165/. ... мәліметтерге қарағанда,
Шығыс Қарахан иелігінде орналасқан бұл қала Мәуеренахр ... ... ... ... шаһристан және рабад соғдылықтардың келуіне
дейін салынған екен. ... ... қала ... ... ... ... ең қолайлысы әрі ірісі болып табылады. Қалалық
цитаделі ... ... ... Бұл ... ... ... ІХ-ХІІ ғасырлардағы тұрғын үйлерді жылжыту жүйесі ... ... ... ... ... Арыс өзені бойындағы Фараб оазисі
болып табылады. Оның негізгі қаласы Отырар ... ... даму ... ... ... ... ғасырларда болған. Қала цитадель,
шаһристан, ... ... ... ... 200 ... ... ... қоршалған. Отырар көшпелі экономикалық орталық қана емес
сонымен қатар ол аса ірі сауда, ... әрі ... мен ... ... ... ... көптеген білім ордалары медреселер аса құнды
кітаптарға бай ... т.б. ... /8,354/. ... ... ... көбісі төрт бөліктен құралған цитадель ... ішкі ... ... ор ... мемлекетіндегі ең ірі қалалары болып Самарқанд және Бұқара
қалалары да саналады. ... ... ... ... ... ... ғасырлардағы интенсивті дамуы нәтижесінде қаланың оңтүстік
рабады сыртқы шаһристанға ... ... ... ... ... ... ... Самарқанд және Бұқара қалаларының даму деңгейін
нақтылы зерттеп, негізінен территориялық дамуы ... ... ... ... /2,58/.
Жетісудың солтүстік-шығыс жағында ІХ-ХІІ ғасырдың ... ... жаңа ... қалыптасады. Егер ІХ-Х ғасырларда бүкіл
территорияда 10 ірі қала орны ... ал ... ... ... бұл ... саны 70-ке дейін жетті. Деректердің мәліметтері бойынша Іле
алқабының солтүстік жағасында Талхиз және Лабон қалалары ... Ал ... ... бас ... ... ... авторлардың мәліметтеріне
қарағанда Екі-Оғыз, Қаялық, «Несториян қоныстары», «облыс орталығы» Іле-
балық қалалары орын теуіп гүлденді.
Атақты ... К.М. ... ... ... ... үш ... /24,117/. Осыған сәйкес бірінші топқа ... ... жер ... 30 ... ... ... кіреді. Бұл қалалар-
Сайрам, Отырар-төбе, Шор-төбе, Құйрық-төбе, Сунақ-Ата, Шу-төбе, Сауран,
Янгикент, ... ... ... ... бұл ... ... аз да
болса айырмашылықтары бар – Сайрам ...... ... Отырар-төбе-Отырар, Құйрық-төбе-Кедер, Шу-төбе-Шавғар (Шауғар),
Жан-қала-Янгикент, Сунақ-Ата-Сығанақ, Сүткент-Сүткент. Жазба деректердің
хабарламалары бойынша Сауран мен Сүткенттен басқа бұл ... ... ... ... ал ... қаласы – Оңтүстік Қазақстанның
басты қаласы болып есептелінді. Янгикент оғыздардың астанасы, Женд ... ... ... ... ... ... астаналары болған.
Осылайша, бірінші топтағы қалалар аймақтардың ... ... ... ең ірі ... болып табылады.
Екінші топқа 15-тен 30 гектарға ... ... ... ... ... бұл ... Испиджаб құрамына енген қалалармен
салыстырылады.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... болады.
Үшінші топқа енген қалалар сан жағынан өте көп ... ... ... бір ... ... ... мәліметтерімен салыстырылады:
Шарапхана-Газгерд, ... ... ... ... қала ... ... ... қалашықтардың ортасы
болып табылады.
Орташа есеп көрсеткіштері бойынша ... – 40.000 ... ... – 26.000 ... орта ... ... дейін, ал кішігірім
қалаларда – 1.500 тұрғындар болды.
Оңтүстік-Батыс Жетісудағы белгілі деректердегі ... саны ... ... ... ... ... ... алқабының есебінен өсті. Қала
орындарының орналасу территориясына қарағанда ... үш ... ... ... ... (Жамбыл), Қызыл Өзен, Шиш-төбе; екіншіге ... ... ... Мерке, Аспара, Сокулук, Беловодск қамалы;
үшіншіге – ... ... ... ... ... Қоңырбайтөбе, Шалтөбе, Садыр-Қорған, Фрунзенск, Шекерск,
Луговой, Өрнек, ... ... ... ... ... топтағы қала орындарының орталық үйінділердің ауданы 30
гектардан жоғары болып саналады; бұл астаналық ... және ірі ... ... ... Суяб ... Навакет (Қызыл-Өзен), Тараз (Тараз),
Нузкет (Шиштөбе).
Екінші 15-тен 29 гектарға дейінгі – орташа қалалар Суябта – ... -17.000, ... – 6.000 ... ... ... ... ... түріне жатады. ... ... ... ... ... ... ... байланысты
дөңгеленген түрінде жалпы құрылыс үстінде биіктетіліп салынған.
Осы төрткүлдерді салыстыру барысында оларды ауданы жағынан үш ... ... ... Дүнгене, Шілік; Екіншіге-Талғар, Сүмбе, Ақмола;
үшіншіге - Алматы қалашықтары, Лавар, Қапал, Баяулы, ... ... және ... топқа ауданы жағынан 30 гектардан асатын ... ... ... ... ... ... сәтте образдық
курамика,әйнек,тиындар,шеберханалар,сауда орындары табылды.
Кейбір қалалар анық қалалармен салыстырылады; Талғар-Талхиз, Антоновка-
Қаялық, Дүнгене-Екі-Өгіз. Ең ірі ... бірі ... ... ... – Талғар, Сүмбе, Шілік, Сағабиен. Ауданы 10 гектардан 30
гектарға дейін жетті.
Үшінші топқа ауданы 10 гектардан ... ... ... ... қала
орны зерттелген. Үймен қатар ішкі аула да салынатын болған.
Бұл Іле аймағындағы қала ... ... мен ... ... жатты деп есептеуге болады.
Осы қалалардың кейбірі керуен сарайлар да болды деп жорамал жасайға да
болады. Екі немесе үш бекінісі бар, ... ... ... қалалар
айрықша көзге түседі.
Қарахандықтар дәуірі кезінде қалаларды салу жүйесі өзгертілді.
Х ғасырдың ... ... ... ... ... ... жойылып,
көлемді қайта жобалау ... ... ... ... ... ... ... (облыстарға,
провинцияларға) бөлінді. Бұл жерлерге бектер мен тархандар ... ... ... ... ... аса ... ие ... Олар түркі
әскерлермен бірге жоғарғы қағанға ұнамаған ... ... ... ... /8,256/. ... Қарахан мемлекетінің исламды ресми дін ретінде
қабылдауы мемлекет ... ... және ... ... рөл ... Жазба мәліметтерде Қарахан мемлекетінің қалаларынан шыққан
мәдениет пен ... ... ... айтылып өтеді. Бұл фактілер арқылы
біз Қарахан дәуіріндегі мәдениеттің даму деңгейін ... ... ... ... ... ой-пікірдің дамуына үлес ... ... ... сөз етер болсақ, олар: Махмұд Қашқари, Жүсіп Баласағұн, әл-
Фараби, Ахмед Иүгінеки, ... ... ... Бақырғани және т.б.
ірі тұлғаларды атауға болады.
1.1. М. Қашқари. ... ... ... ... ... ... кезінде ғылыми ой-пікірдің ... үлес ... ... өмір ... ... ... ... болсақ Х-ХІІІ ғасырларда Орта
Азия мен ... ... үшін ана тілі мен ... ... жаңа саты ... ... әдеби тілі жан-жақты дамып, жетіле түсті.
Қарахан мемлекетінен шыққан энциклопедист ғалым ... ... ... ... ... ... зор ... Қашқари ХІ ғасырда өмір сүріп, еңбек еткен, түркі тілдерінің
тұңғыш ... ... ... ... ... ... ибн Мұхамаділ Қашқари орта ғасырдағы мәдени
орталықтарының бірі ... ... ... ... ... Оның ... туылып, қашан қайтыс болғаны туралы мәліметтер анық ... ... ... ... ... оны ХІ ғасырдың бас кезінде туылып, сол ... ... ... деп ... Қашқари атақты «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегінде өзінің шыққан
тегі жөнінде қысқаша ғана ... ... ... ... ... ... ... (Ыстықкөлдің солтүстік-
шығысында болған қала) билеушісі Хусейн ибн-Мұхаммед ... ... ... ... біржола көшіп келгендіктен ғұлама бүкіл саналы ғұмырын түркі
халықтарының екінші ордасы Қашқар қаласында өткізген. Сонымен қатар ... ... Мерв және ... қалаларында оқып, білім алған.
Махмұд Қашқари ордада болған осы жолы ... ... ... ... қашып
құтылған тәрізді. Ол қашып жүріп түрлі түркі тайпаларының арасында болып,
олардың жергілікті ... ... ... ... ... ... кейін (1072-1077 жж.) ол Бағдадта өзінің өшпес ... ... ... («Түрік тілдері сөздігін») құрастырып шығады. Бұл еңбегінде Қашқари
өзінің ... ... ... ... ... де ... өтеді. Махмұд
Қашқари «Диуани ... ... ... ... ... ... жүріп түркі қауымдары туралы фосана әңгіме, хадис таратушылардың
бірі болып, ұстазының еңбегіне еліктеп жазған болатын /9,248/.
«Махмұдтың бұл еңбекті ... ... ... түркі тілінің
мәртебесін жоғары көтеріп, оның араб тілінен ешқандай кемдігі жоқ ... ... А.Н. ... ... ... атын қалдырған «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегі
негізінен тіл ... ... ... ... ... ... өте
құнды зерттеулер жинағы болып табылады.
Қазақ тілінің тарихы, ескі сөздік ... тану үшін де ... зор, ... біздің мәдениетіміз тарихынан да өзгеше лайықты орын табады.
Тағы бір айта кететін жәй, бұл кітапты тек ... деп қана ... ... ... ... ... қана емес, ол сонымен бірге ХІ
ғасырдағы Орта Азия тайпалары ... өлке ... ... ... ... ... үлгілерінен көптеген мәлімет берерлік маңызды
дерек.
Махмұд Қашқаридың зейін ... ұзақ ... бойы ... мәселесі –
түркі тектес түрлі ру, тайпалардың тіл ... ... ... ... үлгілері, өткендегі тарихын көре аламыз. Осындай
ғылыми мақсатпен ол ... ... бір жағы ... ... ... екінші жағынан Римге дейінгі ұланғайыр жерді мекен еткен көптеген түркі
текті ... мен ... ... ... ... тұрмыс-салты, тілі, ауыз
әдебиеті және жазба әдебиеті, т.б. бойынша қыруар мол материал жинайды.
Бұл жөнінде Махмұд Қашқари өзі де ... ... ... «Мен ... ... ... яғмалар, қырғыздардың шаһарлардың қыстақ
мен жайлауларын көп жылдар кезіп (аралап) ... ... ... ... сөз ... ... анықтап шықтым. Мен бұл істердегі
тіл білгенім үшін емес, қайта бұл тілдерді әрбір кішігірім ... ... үшін ... ... мен ... ... ең ... адамдарынан
шыққан, соғыс істерінде мықты найзагерлерінен едім. Оларға ден қойғаным
сондай ... ... ... шігілдер, яғмалар және қырғыз
тайпаларының тілдері ... ... ... ... ... ... ... бір негізге жүйеге салдым» /38,53/.
Осы үзіндіден көріп отырғанымыздай тарихқа аса маңызды тайпалардың
аттары айтылып өтіледі. Негізінен ... 29 ... аты ... ... картасы бойынша Руменан бастап шығысқа қарай ең алдымен беченег,
одан соң кыфчаг, огуз, йемек, ... ... най, ... ... ... ары ... ... тухси, йама, уграк, чару, чамыл,
уйгур, тангут, тафчачтар орналасқан болып шығады.
Махмұд Қашқари ... ... ... ... ... ... ... мән-мағынасы жайында айта келіп, былай деп ... ... ... ... ... туралы: олардың материалдық ... ... ... туралы ..., этнонимдері, ру, тайпалары туралы,
туыстық және ... ... ... ... ... лауазымдары мен
аттары, тағам, сусындардың аттары туралы, үй жануарлары, жабайы жануарлар
мен құстар, мал шаруашылығы терминдері ... ... мен ... ... ... халықтық күнтізбе, айлардың және аптадағы
күндердің аттары туралы, географиялық ... мен ... ... ... мен дәрілердің аттары, анатомиялық терминология
туралы, металдар мен минералдар ... ... ... және ... ... түрлі тарихи және мифтік қаһармандардың есімдері
туралы, діни және этникалық терминология ... ... ... ... және тағы ... ... көп ... бірден-бір деректеме болып
табылады»-дейді /39,263/.
Махмұд Қашқаридың тарих ғылымындағы өте зор үлесі, әсіресе, оның түркі
халықтарындағы ауызша ... ... айту ... ... ... ... ежелгі жыр-аңыздарды тарихи дерек дәрежесіне көтеру.
Соның бірі ертедегі Афрасиаб патшалығы туралы аңыз бен оған қатысты
оқиғаларға ... ... ... ... бере ... ... Сонымен
қатар, оның сөздеріне аталатын таңғұттарға, ұйғырларға, йабалықтарға қарсы
соғыс туралы жырлары және ... Ер ... ... ... ... Жалпы Махмұд Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрік» ... ... ... ... ру, ... мен ... тарихының
энциклопедиясы болып табылады. Сондай-ақ сол ... ру, ... ... қоғамдық-экономикалық жағдайына, көне тарихы мен әдет-ғұрпына,
салт санасы мен наным сеніміне, т.б. ... аса ... ... ... ... ... ... сүйікті құлы, оларды тәңірі жебеп,
басқалардан артық қадірлейді. Ол былай деп ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің тіршілігінен
тақсыретін тартып, өмірін өрнектеген жұртын ... ... ... түркі елі
деп атап, ғажайып сән-салтанатқа қожа қылды. Кезеңіміздегі қағандардың
солардан таңдап, ... ... ... ... тұтқызды. Күресте олар
көмектескендерге бек құрмет көрсетті ...» - Ұлы тәңір ... ... ... ... ... жасағым бар. Оларды мен түркілер деп атадым. Күн шығыстан
мекен бердім. Өзімнің қосын ... ... ... мен ... ... ... ... елдерді тыныштандыруға жұмсаймын...»
«Түркі халқы – деп жазады Махмұд, өзгеше ... ел. Олар ... ... ... ашық ... қадірлейтін әдепті,
кішіпейіл, уәдешіл, жарқын жүзді жомарт жандар»
Сөздікте кездесетін кейбір өлең үзінділерінде ... жер, су ... ... ... ... ... суву ... – Еділдің суы ағады
Қайа түркі қақа турур – Қай шыңдарға ұрады?
Балук ... бақа ...... толы ... ... такы күшерүр – Көлдер толып күшейер /9,275/.
Бұлардан басқа ... де ... ... ... Іле, Ертіс,
Мыңылақ, т.б. атаулар қазақ жер, суларының аты ... ... ... ... өлең жолдары кездейсоқ нәрсе ... ... өлең ... ... бар.
Қорыта айтқанда, Махмұд Қашқаридың теңдесі жоқ бұл ... ... ... ... ... бәріне ортақ асыл қазына мейілінше бай
мұра болып табылады.
1.2 Ж. ... ... ... ... және оның ... ... ... халықтары мәдениетінің отаны Іле мен Шу өзені аңғарындағы
үлкен өлкеде, ХІ ғасырдың екінші ширегінен ... ... ... ... ... жайған пәлсапашы ақын, қоғам қайраткері Жүсіп Баласағұн (1021-
1075 жж.) өмір сүрді. Оның атын әлемге әйгілі ... ... ... білік» деп
аталады /12,85/.
Жүсіп Баласағұн өз замандастарына және өзіне көп жылдар кейін өмір
сүрген ... орта ... ... ... дәлірек айтқанда,
табиғаттану (астрономия), тарих, араб-парсы тіл білімі т.б. толып жатқан
ғылым салаларын жете ... ... ... жақсы мәлім болған.
Жүсіп Баласағұнның ақындығы туралы нақты тарихи мәліметтер ғылымға әлі
онша ... ... Ол өзі ... ... бәйіттерінде айтып өткен. ... ... ... ... ... оның ... ... деректерді
жинақтап өткен, Жүсіп Баласағұн әулеті билік жүргізген мемлекеттің астанасы
– Баласағұн шаһарында туылған. Бұл қала сол ... ... ... және сауда-саттық орталығы болған. Жүсіптің әкесі де өнер ... ... ... Ол да ... мемлекетінің Боғраханға (толық есімі
Табғач Бұғра Қарахан ... ... ... ... ... бірі ... арнап «Дәрди Хұсайын» (Хұсайынның дерті) деген күй шығарған белгілі
қобызшы болыпты. Жүсіп осы талантты өнерпаз ... ... алып ... ... ... түсіп сарай қожаларының көңілін аударған. Шығыс
Түркістан, Қашқар, Баласағұн, Жетісу өлкелерін билеп тұрған Боғрахан ... ... ... зор үміт күтті. Жүсіп кезіндегі атақты деген білім
ордаларында болып, көп тілдерді үйреніп, тез жетілген. Әділет ... ... ... ... жас әдебиет пен ғылым салаларын жете ... ... оқып ... тілдеріне қоса парсы, араб, қытай тілдерін жақсы білген.
Сол кезде әдебиет, тарих, астрономия, геометрия тағы ... ... ... ... ... ... тұрса да өзінің дастанын араб емес ескі
ұйғыр, бәлкім түркі тілдес қарахандар тілінде жазған. Оған ... ... ... емес, түркі тайпаларының салт-санасы мен әдет-ғұрпын жырлаған
ғибрат түріндегі сюжеті де куә.
Ақын ... ... ескі ... ... ... ... Жүсіп өзінің кітабына «Құтты білік» деп ат қойған.
Асылы, ақын хан-хақандардың салтанатын дәріптеп, ... ... ... ... ... ... мәселе Жүсіптің өз мақсатында ғана емес, Х-
ХІІ ғасырлардағы Жетісу хандарының әдеби тілге мұқтаж бола ... ... М. ... ... Хас ... ... ақын, ғалымдар шығады. 1069 жылы
Жүсіп Баласағұн өзінің лұғатын (сөздігін) ... ... ... ... бірін-
бірі көрмеген. Солай болса да бұл жазба мұраларды бір диалектіде жазылған
деуге ... ... мен өнер ... ... ... ... ... ісі болмай,
парасатты өмір сүрген. Ол өзі туралы «Барын табқылап мен ... ... ... тұтып күн кешірдім; әред әмгөк артты йаруды ... ... ... жарқырады; әліг қысақ тұттум ... ... ... ... Хава ... ... бәрмәдим-Бозбалашылыққа көңіл
бөлмедім»-дейді. Бұл босқа айтылған сөз емес. Жүсіп ... ... ... ... тез ... ... Елу жасқа келгеннен-ақ ... ... ... ... мәнә ... ... ... жас маған
қаһарын тигізді. «Құғу қылды құзғұн түсі-тәч башым»-қара шашым аппақ болды.
«Отуз нығымышын шануар алды ... жыл ... елу не ... екен
/8,124/?
Жоғарыда келтірілген сөздерге қарағанда Жүсіп өз ... елу ... ... ... Ал, ... ... жұмысы мен отыз жыл бойы айналысқан.
Бірақ ол дастанын он сегіз айда жазып шықтым деп ... ... ... ... 1069 жылы ... ... ... барлық түркі халықтарына ортақ ерте ғасырлық зор ... ... ... он үш мың жол (тармақ) шамасы. Дастанның алдында қара
сөзбен және өлеңмен жазылған ... ... сөзі бар. Бұл ... ... ... ... жасайды. Онда Жүсіп өз дастанына
мазмұны мен мәнін, қалай жазылғанын түсіндіреді.
Әуелгі ... Орта Азия араб ... ... ... ... тілінің жойылу қаупі туған ... ... ... ... ... үлкен маңызы бар тарихи оқиға болды.Бұл құбылыс
түркі тілінің Орта Азия мен оған ... ... ... ... ... ... ... төл мәдениеті одан әрі сабақтастық тұрғысынан
ілгері дамуына мүмкіндік жасады.
«Құтты ... ... ... парасатқа толы, оның әрбір жолы
қытайдың данышпан ақындарының ... ... ... Бұл ... дана ... ... адамдар ақыл-ойға
кенеледі.
Қытай мен Үндінің ғұламалары осы күнге дейін Шығыста, ... ... ... бұл ... ... еш адам ... көрмеген
әбден біледі. Әр елдің данышпандары бұл дастанды өздерінше атайды.Қытайдың
ойшылдары ... ... ... ... деп ... ... оны ... басшылық» кітабы, шығыс патшалықтары ... ... ... ... ... ... оны ... кітап» деп атап кеткен. Ал түріктер жерінде бұл ... ... ... ... аса маңызды саяси-қоғамдық және әлеуметтік мәселелерге арналған.
Оның ішінде, ... ... ... ... ... ... конфедерациясының феодалдық бытыраңқылықта болуы ерекше мәселе
ретінде күн тәртібінде тұрады.
Жүсіп Баласағұн Қашқарды аяқтап ... ханы ... ... ... ... хан ... сыйлығы мен дәрежесіне ие болды.
«Хас-Хаджиб» (басшы, кеңесші, ақылшы) деген құрметті атақ ... ... ... білік» дастанындағы сюжет образдарын қарастырып көрейік.
«Құтты ... ... ... ... төрт ... ... ... дұрыс басқару үшін қара қылды қақ жаратындай әділ
заңның болуын ... ... ... ... ... ... бақ-дәулет, яғни құт қонсын деген тілек. Бақ-дәулет мәселесі
дастанда ... ... ... ... арқылы жырға қосылған.
Үшіншісі, ақыл-парасат. Ақыл-парасаттың қоғамдық рөлі уәзірдің баласы
«Ұғдүлміш» бейнесінде жырланады.
Төртіншісі,қанағат-нысап мәселесі. Бұл мәселе ... ... ... ... бейнесі арқылы әңгіме болады. Осы адамдардың бейнесін
суреттеу арқылы ақын қалың бұқараның да салт-санасын, ... ... ... /15,311/.
Дастанның соңғы бөліміне Жүсіп әлеуметтік мәселелерді қоя тұрып,
отбасындағы әдет-ғұрыпқа тоқталады. Бұл ... ақын хан ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу керек, той-топырға
барғанда хан жарамдармен ... ... ... ... ... ... ... тарқатып жырлаған. Кітаптың соңында өмірдің бәйге ... өтіп ... ... ... ... пайдаланып, күле кіріп,
күңіріне шығатын дұшпандарыңнан сақтан деп ғибрат айтады. «Құтты ... ... ... «Тотынамаға» жақын келеді.
Дастан оқиғасы ХІ ғасырда Ыстықкөл, Жетісу және ... ... ... байланысты өрістейді. Жүсіптің дастаны саяси және ғибрат-өсиет,
ақыл айту ... ... ... ... тәлім-тәрбие берерлік
дидактикалық туынды. Онда жеке адамның өзін қоғамда, үй ... ... ... керектігінен бастап, хандар мен ... өз ... ... ... ... ... тиіс екендігі ... ... ... идеясы жағынан бұл дастан – жалпы адамгершілік гуманизм
рухында жазылған дидактикалық шығарма. ... ... ... ... ... мемлекетін нығайту, оның даңқын зорайту еді.Өзінің ... ... ол Орта ... әдет ... ... ... ... түсінікті, құрылысы қарапайым. Онан Орта ... ... мен ... ... байқалады.
Дастан 73 тарауға бөлінеді. Алғашқы тарауында дәстүр ... ... орын ... Ақыл мен ... ... сөз ... ... Күнтолдының билігі әңгімеленіп, нағыз әділ адам ... ... би ... екен ... ... ... ақылды, әділ басшы
суреттеледі.
Дастанның негізгі тарауларында ақыл, өсиет, ... ... ... өз ... ... ... ... Оған өз жанұясында,
қонақта, емшілер мен ... ... ... ... істелінуі керек,
өзін қалай ұстаса жақсы ... ... ... ... ... қандай болуға тиіс?» деген бір тарауында ... ... ... ... ... ... үлгісінде ақсүйектік тәрбие алған, сөзге
шешен, өткір тілді, ойлы, айла-амалға жетік адам ... ... деп ... ел өз ... ... басқа елдер алдында ... үшін ... ... ... ... ... асыл қасиеттерін қадірлейтін жолдары
да көп. Білім мен ақыл адамның ең қымбат, ең ... ... бірі ... ... ... өзінің «Білім қазына екендігі туралы» деген
тарауында білімді қалай меңгере алу және оны ... ... ... кеңес береді. Мұны біз мынандай өлең жолдарынан көре аламыз:
Тағдыр кілті ... - өзімізден бәрі де,
Лайықсың ба? Биіктейсің әріге.
Жетер болсаң, бұл ... ... ... айналады сәніне
Есті сөзді еске үйіп ал енді.
«Білген құлдан білікті жоқ әлемде!»
Әуелі оқып, оны ойша өре біл,
Өзі-ақ келер сонсоң жазу ... ... ... ... ... ... әрі де.
Ақыл-арқан, құз, шыңырау, құзарда
Шыбын жаны сол арқылы ұзарған
Кім болсаң да, ғұлама бол айтарым-
Тек біліммен маңдай тері қайтады.
Билей алсақ-ақыл, білім, ... де, ... ... ... өлең жолдарынан көріп отырғанымыздай автор білімді жоғары бағалап,
оған ерекше орын бөледі. Сонымен ... ... ... ... ... ... екенін көрсетеді:
Ақылы болса, пайдасын ер көп көрер,
Білім білсе, әзиз тіршілік өткерер.
Ақыл күші ... алып ... ... ... ... ... Баласағұн өз дастандарында білімді ақылды және ғылымды пайдалану
керектігі туралы кеңес берумен қатар, ғылым иелерімен қалай ... ... ... өте ... да, ... ... айтып өтеді:
Тіліңді тый, тұз дәміңді келтірген
Қадыр тұтып, сыйла оларды ... ... ... ... ... де, ... ... тұғырға.
Істе айтқанын, білімін ұқ, жатта да,
Қылық-құлқын жамандама, даттама
Ілімі ғой олар-дағы керегің
Хақты іздесең, ... ... ...... қой ... бастаған,
Бастаса қой түзу жолдан қашпаған.
Олармен араласып, сыйлас бол,
Екі дүние құт дарытар, қимас бол ... мен ... ... ... терең философиялық ой-толғауы
автордың оған қаншалықты ықылас қойып назар аударуына және де ... ... орын ... ... ... ... дастаны – Қарахан мемлекетінде ғылыми ойдың барынша
дамығанының бір айғағы болып табылады.Бүкіл түркі әлемінде ортақ мұра болып
саналатын ... ... ... ... ... жас ... ... да үлгі
бола алады.
«Құтты біліктің» жарыққа шығуы Орта Азиядағы ... ... ... зор әсер ... Одан кейін бұқара халқы түсінікті тілде шығарма
жазған ақындар аз болмаған. Солардың бастылары Қожа Ахмет ... ... ... ... ... ... ... Қайдар Дулати, т.б. Ахмет
Иүгінеки де Жүсіп ізінде. «Ақиқат сыйы» деген дастан ... ... ... ... ... ... ... танымының
процесстерге көзқарас дәрежесін және басқа толып жатқан әдет-ғұрып, дәстүр,
рухани мәдениеттің көрсеткішін жинақтап берген дидактикалық ... ... ... және оның ... ... ... ең атақты, ең мәшһүрлі топжарғаны – ... ... ... ... ... ... ... атанған
ұлы ғұлама Әбу Насыр әл-Фараби. Оның толық аты жөні Әбу Насыр Мұхаммад ... ибн ... ибн ... ... ... ... ... қарағанда әл-Фараби 870 жылы Арыс
өзенінің сырға құяр тұсындағы Фараб (Отырар) қаласында қайсы бір ... ... ... ... ... Уасидже (Оқсыз) отырарлық
әскербасының отбасында дүниеге келген. Әбу Насыр жас ... ... ... боп ... де, ұстаз оқытушы – тәрбиешілерінің де назарына ілінген.
Зерек жас көп ... ілкі ... ... ... ... өз ... Жас Фарабидің бақытына бұл кезде Отырарда бай ... ... ... ... ... Әбу ... ... ғылымдар саласынан
хабардар болып білімге әбден құмар болған, ер жетіп өзін-өзі билегендей
халге жеткен жігіт ... ... ... елге ... ... ... ... тілдерін жетік үйреніп, сол тілдердегі ғылым табыстарын меңгеруге күш
салады. Бұқара, Самарқанд, Шам, Мысыр, Александрия – ... ... ... ... ... ... деген ұстаздардан тәлім алып, ғылым-
мәдениет орталықтарында болды. Оқи іздене – келе ... ... ... ... ... бой тартады /6,596/.
Әбу Насыр Бағдатқа келген кезде онда зерделі ... ... ... бин ... Әбу ... ... Әбу ... ибн Сираш сияқты белгілі
ғалымдар ғұмыр кешіп жатқан-ды. әл-Фараби медицина ғылымы мен ... ... ибн ... жаратылыстану ғылымдары мен грек ... әбу ... ... Ал, әбу Бәкр ибн ... өзі ... ... ... үйренген. Оны Ибн Уәлихан да растайды. Әйгілі тарихшының
деректеріне сүйенсек, ... ... ... ... ... ... ... ибн Йунис тұратын. Ол қарт еді, жамағатқа логикадан дәріс оқитын, өзі
де осы пән бойынша көптеген ... ... ... Ол ... (оны ... ... әсіресе логика саласының маманы еді». Ибн
Халлихан әл-Фарабидің ... көп ... ... Расында да Әбу
Насыр көп ұзамай Ирактың оңтүстігіндегі Харрон шаһарына аттанып, сонда
бірер жыл ... алды да, ... ... ... ... ... Бар ынта
жігерін фәлсафаны зерттеуге арнайды /5,346/.
әл-Фараби ... ... ... және ... ғылымдар бойынша
көптеген еңбектер жазған. Арада біраз жылдар ... ... ... ... ... ұзақ ... Мысырға сапар шегеді. Фарабидің Мысырға келу
кезінен кей ... сол ... ... ... ... және ғалымның қамқоршысы болса керек дегенді де ... ... ... ... ... тап ... болуы әбден мүмкін.
Өзіне дейін даңқы жер дарған араб ... ... ... ... ... ... ... Оның шеше алмаған көптеген мәселесін шешіп
береді, логиканың жаңа бетін ашады. Аристотель ... сан рет ... ... оның қиын сырларын біле түседі. Әсіресе, Аристотельдің «Жан
туралы ... ... ... ... т.б. ежіктей
оқып, оларды жете меңгеріп, жаңаша талдайды. Бұдан ... ... ... сияқты ең күрделі туындыларымен айналысады.
Оларды да тез меңгеріп бұрын-соңды ешкім тани алмаған терең сырларын ... ... ... кезең Шығыс елінің рухани қайта оянуға бет алған
ұлы ... мен ... ... болатын. Бұл кез – арабтың әдеби тілі
айтарлықтай дәрежеге, абырой атаққа ие ... ... ... ... жая ... кезі еді. Осы ... араб тілінде араб емес ... ... ұлы ... данышпандар өз еңбектерін жазып қалдырды.
Сөйтіп, араб мәдениетін өркендеуге мұсылман дініндегі ... ... араб ... ұлы ... ... ... өнер, философия,
математика, медицина өркендейді. Араб тілінде дамыған мәдениет үлгілері
кейін дамыған Еуропа мәдениетінің ... ... ... ... өзі де ... меруертті», «Ізгі қала тұрғындарнының
көзқарасы», «Мәселелердің түр мазмұны», «Бақытқа ... ... ... т.б. ... ... туындатқан. Бұл еңбектерінде ол дүние,
қоғам, мемлекет және адамдардың өзара ... ... ... Орта ... ... Әбу ... ... зорлықсыз бақытты
қоғам орнату жөнінде батыл болжам жасаған. Мұндай қоғамның ... ... ... ... ... ... байланыстырған.
Әбу Насыр әл-Фараби ғылымның фәлсафа, логика сияқты ... ... ... әр ... ... ... мәнін айқындап, мазмұнын
ажыратуға тырысқан.
Әуе жайлы да күрделі зерттеулер ... ... ... ... ... ... жайлы кесек-кесек еңбектер қалдырған, физика
ғылымын да тың ойларымен байытқан /17,199/.
Көрнекті ... ... ... Б. ... әл-Фарабидің ғылымға
деген құштарлығы таңқалдыратындай алуан салалы болғанына тоқталады. ... ел, -ұлы ... ... ... ішінен математикаға, медицинаға, әуен
теориясына, алхимия мен магияға арналған ... ... Ұлы ... ... ... ... ... эиканы,
саясат пен социологияның сан қырлары жөнінде пікірлер айтып, ... ... ... педагогика, психология, эстетика мен акустика,
астрономия мәселелерін де терең зерттепмәдениет пен ғылымға жемісті ... ... ол ... пен ... жақтаған үлкен
гуманист». Әбу Насыр – халықтарды бейбіт өмір ... ... ... адам ... ... мен ... ойын терең бағалаған кемеңгер.
Иә, сөйтіп Әбу Насыр метафизика, тіл білімі, логика, жағрафия, этика ... ... ... жүз ... ... ... жазған /16,275/.
Ойшылдың пікірінше, жағымды адамгершілік қабілеттерді адам бойына тек
адамгершілігі жоғары, жаңа ... ... ... ... ... ... өзінің тұла бойында табиғи он екі қасиеттерді
бірлікте ұстай алатын адам ғана жүзеге ... ... ... қажетті он екі
қасиеттерге: алдыға мақсат етіп қойған ісін жүзеге асыру үшін ең ... ... ... ... ... ... ... қабылдап, айтып тұрған адамның нені болжап тұрғанын ой елегінен
өткізіп, түсінгенін, көргенін, естігенін есте ... еш ... ... ... ... ... ... толық түсінік беріп мазмұндай білуін;
білімге, оқуға шаршамай, талмай ... ... ... ... ... да сүйсіну сезімдеріне ұстамды болуын; шындықты қолданушыларды
құрметтеп, өтіріктен бойын аулақ ұстауын; ... ... ... қарым-қатынаста тыңырланбай әділ болуын; қажет ... ... ... ... ... ... мәселелердің шешімін
табуда ақыл-парасатқа жүгіну қажеттілігін және т.б. жатқызады.
«Ақыл-парасат күші – ... ... ... ... мен ... және жақсылық пен жаман қылықты айыруына көмектесетін күш»-деп
тұжырымдайды.
Фараби музыканың эстетикалық тәрбиедегі ... ... ... ... ... адам баласы үшін пайдалы екенін айтты.
Оның сөзімен айтқанда, музыка ... ... ... ... жұмсартады, белгілі бір дәрежеде жетпегендерді
жеткізеді, ... ... ... ... тәннің дұрыс жетілуіне де
пайдалы, өйткені тән ... ... ... жан дүние де ауырады /22,45/.
әл-Фараби дидактика мәселелерімен де айналысқан. Өз ... ... ... ... ... ... ... секілді
принциптеріне үлкен мән береді, «оқыту» ... ... ... ... ... ... ... ішінде ерекше орын алатын «Математикалық
трактаттар» ... ... ... ... өзін өте ... ... танытқан. Ойшылдың көптеген принципті – педагогикалық
ойлары өз ... бері асыл ... күні де ... жоғалтқан жоқ.
әл-Фараби өмірінің соңғы жылдарын Шамның Халаб қаласында өткізу осы
жердің әміршісі Сайф ... ... ... ... деректерге
қарағанда оның дәрігері болғанына ұқсайды. Бірақ онда да ұзақ тұрмаған.
Әбу Насыр әл-Фараби 950 жылы қайтыс ... ... ... ... ... ... ... М. Хайруллаев, - Біріншісінде ғалымдар оны Шамда қайтыс
болды десе, екіншісі Әбу ... ... ... адам ертіп, Асқалан қаласына
бара жатқан жол торыған ... ... қаза ... Сайф ... тауып дарға асқан.
Сонымен, әл-Фарабидің пәлсапалық концепцияларымен қоғам, ... ... ... ... Орта Азия мен Қазақстандағы түркі тілдес
халықтардың өмір шындығы мен ... ... ... ... ... ... ... Шығыс елдерінің ойшылдары ықпал еткенімен, олар әл-Фараби
шығармашылығында жетекші рөл атқара алмады. Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... мен ... түйіскен
жағдайында өтті.
Ал, мұның өзі екі өркениеттен де олқылықтары мен ... ... ... ... ... Сөйтіп, Отырарда туған әл-Фараби
заманының «екінші Аристотелі», көрнекті пәлсапашы, энциклопедист ғалым, екі
дүниенің: көшпенділер мен ... ... ... ... ... мен жемісі болып табылады.
1.4 Ахмет Иүгінекидің «Ақиқат сыйы» еңбегі және оқу- ... ... ... орта кезі мен ХІІІ ғасырдың бас кезінде өмір сүрген аса
көрнекті ақын Ахмет ... ... ... ... ... ... ғалым. Ол туралы:
Ақындардың ақыны, даналардың көшбасшысы,
Гауһардан сөз теретін одан ешкім ... өлең ... ... Оның ... ... Әбиб ... Иүгінеки екен. Ол Сыр бойындағы белгілі қалалардың бірі- Жүйнекте
(қазіргі Шымкент облысы Түркістан ауданы )туып ... ... ... ... ... мекені Түркістан маңы. Махмұдтың өзі де ақын жанды адам
болған /25,321 /.
Ахмет Иүгінеки жас ... ... ... ... ... ... білімді адамы болып саналған. ... ... ... туралы
мәлімет беретін деректер өте аз, тіпті жоқтың қасы деуге болады. ... ... ол ХІІ ... аяғында ХІІІ ғасырдың басында өмір
сүрген болса керек. Оның бізге ... ... ... ... ... да ... ХІІ ғасырда жазылды деп есептелінеді. /22,111 /
«Ақиқат сыйы»- дидактикалық сарында жазылған шығарма. ... ... ... ... ... болды, автор оқырманына өзінің көтерген
тақырыбы мен идеялық мазмұны ақын өмір сүрген феодалдық қоғамдағы ... мен ... ... ... ... ... келеді.
Адам қалай өмір сүру керек? Ақын осы сауалға өзінше жауап ... ... ... ... ... айтады. Мәселен, шығарманың
авторы оқырманға: адам адал өмір сүруі тиіс, сараң болмау керек, ... ... ... ... ... – шарапат, жаманнан- кесапат
деген сияқты ғибрат айтады.
Автор кітапты жазу себебін және қай ... ... ... ... ... ... Өзі өлсе де, даналық сөздің қалатынына сенім ... ... ... ... ... қалады сөзім.
Өмір озып, келеді көңіл күзі,
Тоғандай болды екі көзім
Соның үшін шығардым түрікше кітап.
Керек болса мәлім, дос ... / 14,36 ... ... ... «Ақиқат сыйы» кітабының мазмұны 14 тарау, 235
бәйіттен құралады. Алғашқы үш тарауында сол кездегі дәстүрге орай ... оның төрт ... ... ... ... ... ... біріне бағытталады.Төртінші тарауында да Датбектің
адамгершілігі зор, әділет басшы, ақыл иесі ... шах ... ... ... ... ... Ақынның негізгі
мұраты – 5- ші тараудан батап баяндалады. 5-8 тарауларда ... ... ... ... ... , ... ... айтылады. Адам
ұстамдылық, ақыл- парасаттылығымен әділет үшін ... етіп ... ... ,
тіліне сақ болып, орынсыз сөз айтпай, басқаны жөнсіз тілдемей ... өмір кешу ... ... ... ... ғаламда өзгермей бір
қалыпты тұратын ешнәрсе жоқ, өткінші өмірде жауыздыққа орын ... ... ... ... ... ақын дүниеқорлық, малжанды, пендешілікті
сынға алады.
«Ақиқат сыйы» дастаны негізінен «білімнің пайдасымен надандықтың зияны
жайында » деп ... ... ... білім жайын, құнты бар бол,
Ей, достарым, білімге ынтызар бол.
Ашылар білімменен ... ... ал ... ... бақыт толы.
Білімді – алтын көздіә ашылатыны,
Надан жан – қара бақыр шашылатын.
Білімсіз тең бола ма білімдімен,
Азамат-білікті әйел, яз- ер ... ... ... ерде ... ғой ... көркі, етте- жілік
Жілксіз ет секілді ілімсіздік-
Қол созбас сүйексізге бұл ... /16,275 ... ... ... инабатты, мейірімді, әдепті сөйлейтін, ... жан ... ... ... ... ... сақтандырады.
Ахмет Иүгінеки «Ақиқат сыйы» еңбегінің ... адам ... ... ... өз ойын қорыта келіп, кітап оқырманына былай дейді:
Ей , досым, жаздым кітап түрікшелеп,
Мейлің сөк, мейлің қала ... ... ат ... деп ... ... таңсық сөзбен ерекшелеп /3,75/.
«Ақиқат сыйы» дастаны да ... ... ... секілді Қарахан
мемлекетінде өмір сүрген түркі тайпаларының тілінде ... ... ... ... ғалым Ә.Н.Нәжіп сөзімен айтқанда «Ақиқат сыйының» тілі «Құтты
білік» тілі мен ... ... өріс ... ... тілін өзара
жалғастырып тұрған өтпелі көпір секілді деуге болады.
Ахметтің білімге табынып, Мұхаммед ... оның төрт ... ... осы шығармасы Датбек дегенді дәріптейді дедік. Бұл ... ... ... бір ... ... ... ... білімнің пайдасын түсіндіріп, ақыл- өсиеттер
айтады.
Біліктк ердің өзі өлсе де, аты ... ... атың да ... ... ... ... келе ... біліктіге білімі тең,
Білікпен әлем жоғары көтеріледі.
Біліксіз ер төмен шөгеді.
Білікті кісі білер ол ... ... ... ... ... ... адамды ардақ тұтады. Адамгершілігі зор, қайырымы мол
адам, әрі білімді, әрі ... ... деп ... ... ... ... ... бір үзінді келтірелік:
Білікті кісі кер білүр іш өзін,
Біліп отыр ішні ... ... ... іш эрсе біліксіз оқы
Окүніг ол аңа йақ оң анда ... ... ... сөз ләйүр,
Кәрәсіз сөзін не айтса айұр уқматын,
Аның өз ... өз ... ... ... білңнұр түрәткән ізі
Біліксіз ичрә хайір йоқ, деді /14,56/
Бұл өлең жолдарын аудармасыз – ақ ... ... ... автор баяндауы арқылы ашылады. Лексикалық қаһарман ... ... ... ... ... ... ... өсиет, насихат болар болжамдар жасайды.Бақыт жолын сілтеп,
тәкаппар болмай , кішіпейіл болып, жоқ- ... ... ... қамқор
болуды ұсынады. Ұят пен арды жоғары ұстау білімді, парасаттылықтың белгісі
деп ... ... ... ... ... ... данаға, надандық т.б. қарсы қойылып шығарма оқиғасы
шартты түрде болса ... ... ... Ақын ... тіркестер, халықтың мақал- мәтелдер жиі ұшырайды.
Ахмет Иүгінеки ...... ... халықтар әдебиетінің
қалыптасуына мықты әсер еткен орта ғасырлық құнды туынды.Оның өзбек, ұйғыр,
қазақ әдебиеті ... ... да осы ... ... белгілінеді.
1.5 Қожа Ахмет Иассауи - түркі суфизімнің негізін ... ... Орта ... ... ... ... Түркістан (Ясы)
болған. Осы бір тарихи кезеңде ... ... ... Қожа ... мен Сүлеймен Бақырғани өздерінің шығармаларын түркі тілінде жазады.
ХІІІ- ХІV ғасырларда осы Иассауи мен Бақырғани тілі ... ... ... биік ... ... мен Бабур поэзиясында болатын.
Қожа Ахмет Иассауи Ибраһимұлы ибн Махмұт (1104-1167) ХІІ ғасырда Түркістан
маңындағы Сайран ... ... ... ... ... ... ... Шауғар, ХІІ-ХІVғасырлар арасында Ясы , ал ХІVғасырған
Түркістан деп ... Осы ... ... ... ... Иассауидің әкесі
Ибраһим мен анасы Қарашаштың, екі ағасы Латиф пен Мұстафақұлының ... ... ... ... соң ... ... ... Әлиге
дейін алып келген,оның ата-бабалары имам Абу ... ... ... ... және басқалары туралы мәліметтер келтіреді.Ахмет Иассауи
кәдімгі ... ... ... ... түседі.Оның әкесі-шейх
Ибраһим және арғы аталары да сопы болған.Бір ... ... ... ... ... Баб ағасы болды деп айтылады. Бір ... ... ... ... ... ... ... болғаннан кейін оның тариқатқа
бет бұруы кездейсоқ болған жоқ .
Қожа Ахмет Иассауи жастай шешесінен, жеті жаста ... ... ... он ... ... ... Шаһназ атты апасының ... ... оқып ... ашса да , оның ... ... шарт қағидаларын үйренуі
кейнірек болған тәрізді. Бірақ та шығыс әлеміне Иассауи есімі ... ... да, оның ... ... жолын анықтайтын деректер
соншалықты күңгірттік қойнауында жатыр. Біз ақынның пірі ... ... және ... ... ... ... мәліметтерге сүйене
отырып қана, Иассауидің ХІ ғасырдың соңғы ширегімен ХІІ ... ... ... ... айта ... ... ... Ибн
Халликанның «Уафайат», Шағранидің «Табакат ал-кубра» жазбаларында, Халис
Ефенди кітапханасынан ... ... ... мин ... рауайатында, Жамидің «Нафахат ал-унс», Науаидің «Насойиму-ал-
махаббат» деген еңбектерінде Ахмет ... өз ... ... ... ... екенін және де шәкірттік жолын ... ... ... осы ... ... яғни ... ... хабарлайды. Бірер
жылдар бұрын табылып, ғалым ... ... ... ... ... ... ... уақыт тұманынан ажыратып, тарихи
тұлғасын таныта түскендей.
Қожа Ахмет Иассауитану мәселесі соңғы жылдары ғана ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті тарихы томдарынан данышпан
бабаның «Диуани Хикмет» ... ... ... орын ... ... ... басынан басталады демекші, Иассауи поэзиясы қазақтың ежелгі
әдеби ескерткіштерінің көшбасында тұрған ... ... ... бірі ... керек.
Бүкіл Орта Азияда түркі тілдес халықтарға ... Қожа ... ... ... осы ... ... зерттеушілердің, лұғатшылардың назарынан
түспей келеді. «Диуани Хикмет» деген даналық шығарма, әсіресе қазақ, өзбек,
түркімен, қарақалпақтың ауызша әм ... ... зор ... ... өзі ... ... ... осы аты аталған халықтардың
арасында бір мақаммен айтылған. Осы Орта ... ... ... ... көп ... жақсы зерттеулер пайда болды. Алайда «Диуани
Хикмет» сияқты Орта Азия халықтарына ортақ шығарманы ... ... ... ... ... ... пікірлер айтылған жоқ.
ХІІ ғасырда туған бұл әдеби ескерткіш өзінің ... ... ... ... ... көптеген түркі тілдес әдебиеттерге жол ... ... ... Егер ... Хикмет» бізге келген сопылық
әдебиетінің басы болды десек, біз сопылық ... ... ... өлеңіне
әсері қандай болды деген мәселені оқырманға жеткізуіміз керек. Сопылық
ағымдардың, оның ... ... болу ... ... ... ... біз «Диуани Хикметтей» терең ойлы философиялық шығармаға жете бойлап
баралмаймыз. Егер біз Қожа ... ... ... әлемінде сопылық мектебін
бірінші ашқан адам деп есептесек, біз оның ... ... ... ... ... ... мәні, мазмұны, көркемдік ерекшеліктері
айтылып жүргенмен, оны басқа тілдерге аударылуы туралы кең сөз ... Шын ... ... ақындығын, данышпандылығын, пәлсапасын кең
тынысты, көркем етіп ашу үшін ... ... ... ... бару ... «Диуани Хикмет» сиқты өте үлкен шығарманы басқа ... ... да ... ... танытатын шығарманы басқа түркі тілдеріне аударғанда
қандай амал-тәсілдерге бару ... ... ... ... ... қайсыбір әдебиетті болмасын алға ... ... ... ... жақсы тәржімә әр тілдегі әдебиеттерді тығыз ... ... да ... ... аса жауапкершілікпен қарау
керек. Қожа Ахмет ... аса бай ... ... ... білімін тексеру жолы оның хикметтері арқылы өтуі тиіс.
Қожа Ахмет Иассауидің ақындық жолы екі кезеңге бөліп ... ... Ең ... оның жастық шақтағы жігерлі кезеңді бейнелейтін
өлеңдері және қартайып, ... ... таба ... бар ... мен
талаптарынан ада болған, хақ-тағдыр жолына мүлгіп, өлім күткен кезеңінде
пайда болған ... Ақын ... ... ... ... кезінен жатады. Бұған қарағанда, алғашқы кездегі шығармаларын тақуа
кезінде құрастырған ... өзі ... ... керек. Сөйтіп, өміршең
жырларының көбі ұмытылған, бізге жетпеген сияқты.
Ақын бойындағы асқақ арман мен ... ... ... ... бір ... ... таудың басына, шілтең болсам болғай ма?!
Наушаруан ғаділдей сұлтан болсам болғай ма?!
Ақ бұлттар аударып, сансыз ... ... ағаш ... ... ... ... ... ұштасып, сұңқар лашын құс болып,
Сансыз жануар ұқсанып, саят қылсам болғай ма?!
Иассауи шығармаларындағы бұл сияқты армандар ақын қиялының жүйріктігін
таныта алады. Әр бір жас ... ... ол да ... ... ... ... таласқан асқар тау шыңына көз тігіп, сондай зор ... ... ... ғаділ сұлтан болып ел билеу, сөйтіп, ғаділдік билік
орнатуды қиялдайды. Жер бетін гүл жайнатып, бау-баққа бөлеп, адам ... ... ... ... ... құсша самғап, аспан әлімін де шарлап
шықса артық емес ... ... ... ... ... һәм ... зор ... мосы болсам болғай ма?!
Торғайларға қосылып, тоқсан мың йадун ... ... ... ... ... ма?!
Ғадет қылсам құлдықты, азат астам ұлылықтың.
Қожа Ахмет йоқтықты барлық қылсам болғай ма?!
Осынша аласұра ізденіп, біліп алып, өнер жолында ... ... не ... ... ... өзі ... береді. Ол аспанда сайрап жүре
бермек емес, жоқ-жітікке көмек көрсетпек. ... ... ... білмейтін іргелі ел жасамақ. Ахмет өлеңдерінде ғаділеттікті,
қайырымдылқы аңсау, аңсап қана қою ... ... ете ... сөз айту ... ... тағдырды ойла – деп, дүниенің өткенше екенін,
өлім әркімге де ортақ және хақ ... деп, ... ... ... Ғаділет
жолы – нақақ іс қылмай, әлсізді зәбірлемей, рақымшыл, қайырымды болу,
-дейді.
Ертелі кеш бұл ... ... ... ... ... бір ... кетпес пе?
Қайда кетті ойлашы,
Ата-ана туыстар?
Төрт аяқты ағаш ат
Саған да бір күн жетпес пе?
Міңгізіп сені жүгіртіп
Салса апарып лақатқа
Кірсе екі тергеуші
Лақатқа сұрақ-жауапқа,
Дүние үшін қам ... деп ... ... ... ... кейінгі дәуірдің кейбір қазақ ... ... да ... ... ... ХІХ ... ... Майлықожа,
Мәделіқожа, Майкөт, Шортанбай, Әубәкір бір топ қиссашылар т.б. бір сыпыра
ақындар Ахметке еліктеп сопылық жолға түсті, бақи ... ... ... ... сопы ... уағызы тарады: өмірден, дүниеден безуді, мистиканы
жақтаушы ақындар арасында Ахмет ... ... тек идея ... ... ... түрі ... да еліктеушілік етек алды.
«Хикметте» ақын өзінің өмірін жырлауына қарағанда, Қожа Ахмет ... ... ... ақындары да қолданды. Біздіңше Шортанбайлардың адам
өмірі ... ... ... осы ... ... ... ... бірінде рақмет құсы қолға түсті,
«Алла» дедім, шайтан маңнан жырақ қашты.
Қабықауыс ... ... ... бу ... ... анық.
Он үшімде нәпсінің құлы болдым,
Нәпсі болған жүз мың бас қармақ салды.
Тәкәппарды жер ұрып, басып ... ... ... ... ... бесімде қолыма фарсы келді,
Бас иіп, қол қусырып тағзым қылдым.
Фирдавс Сулиг ... ... ... үшін баршасын қойдым анық ... /11,65/
Иассауи шығармаларында ауыз ... де ... ... Оның ... 7-8 ... жыр және 11-12 ... қара өлең ... жазылған.
Ахмет Иассауи жырлары тек қазақ еліне емес, бүкіл түркі тілдес
халықтарға ... мұра ... ... ... сан ғасырлар өтсе де өзінің мән-
мағынасын кемітпей, қайта уақыт озған сайын қадір-қасиеті арта ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, рухани мұра ретінде өмір
сүре беретіні даусыз.
Иассауидің «Диуани хикмет» кітабы ХІІ ... ... ... мол ... ... жазба ретінде биік бағаланған. Орта
ғасырлардағы көне мәдениет жазбаларын сөз ... ... ... атты ... да ... орын алуы ... ... Бақырғани – имандылық жыршысы.
Ахмет Иассаудің софылық- ... ... ой- ... ... ... ... көптеген хикмат- жырлар жағаны мәлім.Ғұлама
ақынның ел ішінде ең танымал болған дарынды ... бірі ... еді. ... ... жылы ... 1186 жылы қайтыс болған.Оны
жұрт Хәкім ата деп ... ... ... ата» ... аса зор. ... 1846-1890 жылдары Қазан қаласында дүркін- дүркін
басылып, сегіз рет баспа көрген. «Ақыраман » кітабын 1897 жылы С. ... ... ... Ол ... ... ... де, ... Ташкентте жарық
көріп тұрған.
«Хәкім ата» кітабында Сүлеймен Бақырғанидың өмірі жайында ешбір ... ... ... қарағанда ол Сыр бойының түркі ... ... Туып ... ... қаны ... жері- Түркістан. Жастық
шағында Сүлеймен көп ... ... ... ... мен ... тарих және мәдениетімен жан- жақты танысады.Орталық Азия, Араб
елдерінде оқып, діни білім ... тіл ... ... ... ... ... хикметі» сияқты Сүлеймен Бақырғанидың да «Хәкім
атасы» да ... ... ... ... ... ... ата» ... тілінде Х-ХІІІ ғасырларда жазылған. «Самақ- яр кітабы» (1189 ... ... ... ... (1226 жылы ... ... ... 1330 жылы өңдеп, қайта жазған) т.б. ... ... ... ... ... ... ... түркі тайпалардың тілінде
жазылған тұңғыш роман. Бірақ кітап дін ... ... ... байланысты
жазылған.
Ислам дәуірінде жазылған бұл еңбектердің бәрі де сол ... ... кезі ... ... жоққа шығарады. Бірақ та мәдениет өкілдерінің
өмірі қарапайым халықтың өмірі сияқты ауыр ... Олар өмір ... алу үшін өз ... ... ... ... ... бұл туралы Сана и ақынның еңбегінде де оқи аламыз: ... ... и ... ... ... в ... А ... ради куска
хлеба гоняет до самого ... , ... ... ... Қарахан ... ... ... ... ... ... ... көре аламыз.
Сүлеймен Бақырғани да өзінің гуманистік бағыттағы ой түйіндерін ислам
діні қағидалары тұрғысынан ... ... ... біз ... ... дін ... сыңаржақ қарап, оны адамды ізгі қасиеттерге үндейтін
ілгерішіл рөлін ... ... ... Сол себепті Сүлеймен Бақырғани
өлеңдері де күні бүгінге дейін зерттелмей, жарияланбай келген.
Бертін келе Бақырған ... ... ... деп ... ... өлеңдер өзінің тақырабы, мазмұны, құрылысыжағынан ... ... ... ... ... ... өлеңдері кезінде ел арасында ауызша да мейлінше кең тараған.
Әсіресе, оны ел ... ... көп ... ... ... ... ел ... жиналып, 1877 жылы Қазанда жеке кітап болып
басылып шықты.
Сүлеймен Бақырғанидің «Ақыр заман» кітабы және ... ... ... ... екі ... бар.Олар негізінен діни аңыз- ... ... ... ... ой- пікірлерді уағыздайды. Сонымен бірге, бұл
дастандарда оқырманды ізгі қасиеттерге үндеу сарыны да ... ... ... ... ... ... Ахмет Иассауи мен
Сүлеймен Бақырғанидің хикмат- жырлары ... ... ... тиісті
орынын алатыны даусыз.
2. Тәуелсіздіктен бұрынғы кездердегі ислам және ... ... ... ... ... ... дәуірде ғана жан-жақты зерттеліп,
ғылым дәрежесіне көтерілді. Қазір ол орта және ... оқу ... ... оқытылып жүр. Сөйтсе де біздің әдебиетіміздің тарихы –
зерттелуі жағынан әлі жас. Мәдениеті ерте ... ... ... ... ... ... ... оқу орындарында пән ретінде жүргізіліп,
жүйелі тәжірибе қорытылып келген болса, қазақ әдебиетінің ... ... ... ХХ ... ... ... ... дәуірінде ғана басталды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында көрнекті орыс ... ... ... Н.И. ... Я. ... Г. ... ... В.
Васильев т.б. тұңғыш рет қазақ халқының мәдениетімен танысып, оның ... ... ... ... бетінде жариялады және халық әдебиетінің
кейбір мұрасы туралы пікірлерін айтты. Осы кездерден бастап, кейбір ... да өз ... ... мен әдебиеті туралы пікірлерін айтты.
Бұл салада, әсіресе Шоқан Уәлихановтың еңбегі ерекше. Қазақ халқының салты,
әдеті, наным-сенімдері ... мен ... ... Шоқанның зерттеулері
қазақ әдебиетін таныту жолындағы алғашқы елеулі қадамдар еді. Осы саладағы
Ыбырай, Абай еңбектері де Шоқан бастамаларының ... ... ... ... әдебиетіміздің тарихы тереңде зерттелуге толық
мүмкіншілік алды. Халқымыздың басынан өткен ... ... ... ... жойылып, жаңару, жақсару, жетіле түсу кезеңі басталды.
Бұрынғы беделге табынушылық пен «ұлықтардың» ... ... ... күтіп жатып алмай, тікелей іске кірісіп, зор нәтижелерге жетуге кең
жол ашылды. Әдебиет тарихын ... жаңа жүйе ... ... ... ... ... ғылымы қарыштап өсе түсіп, әдебиетіміздің
ерте дәуірі, орта ғасырлық кезеңдері жайында көптеген зерттеулер, жекелеген
монографиялар жазылды, ... ... ... әдебиет
тарихын ерте дәуіріне мүлде көңіл ... ... ... орын ... еді. ... ... ... ортақ көне дәуірдің әдеби ескерткіштері
– Орхон-Енисей жазулары, «Диуани лұғат ат-түрік», ... ... ... ... бар ... әдебиет тарихына байланысты
қарастырылған жоқ. Бұл мұралардың әдебиетіміздің ... ... ... пікір айтқан қазақ ғалымдары акад60кмик Ә. ... ... В. ... еді. Олардың бұл саладағы бастамалары кейінгі терең
зерттеулердің басы ... ... ... ерте ... тарихы жөнінде қазақ
университетінің әдебиет кафедрасы профессор Б.Кенжебаевтың ... ... бойы ... ... ... ... жүргізді.Осы ізденулер
нәтижесінде республикамыздың әдебиет жұртшылығы назарына 1961 ... ... ... ... қалыптасу кезеңдері
туралы»мақаласы жарияланды.Бұдан ... 1967 ... ... ... ... әдебиетінің хрестоматиясы»ұсынылды.Бұл хрестоматияға орта
ғасырлық көптеген әдебиет ... ... ... әдебиетінің қалыптасу кезеңдері»атты монографиясында профессор
Б.Кенжебаев ... ... ... ... ... әдебиетінің
ерте кезеңі,туу, қалыптасу,даму жолдарын сөз етеді.
1968 жылы М.Мағауиннің «ХV-XVIII ғасырлардағы қазақ ақын ... ... ... ... атты ... ... ... Кейіннен
М.Мағауиннің құрастыруымен «Алдаспан» (1972), Қ. Сыдықовтың құрастыруымен
«Ақ берен» (1972), «Үш ғасыр жырлайды» (1965), «Бес ... ... ... ... ... ... Бұл ... бәрі қазақ әдебиетінің көне
дәуірден бастап, үздіксіз өсуін, қалыптасу кезеңдерін ... ... ... ... ... ... ... тарихын жасауға
мүмкіндік туды. Орхон–Енисей ... ... ... ... ... ... ... «Махаббатнама» тақырыбына А.Қыраубаева
кандидаттық, ал «Түркі ескерткіштері және қазақ фольклеры» тақырыбына ... ... (1973) ... ... ... ... ... жарық көрді. Осылайша, қазақ әдебиетінің орта ... ... да ... ... шықты.
Қазақ әдебиетінің ілкі дәуірі туралы сөз болғанда бізге ... ... ... ... ... ... ... жазулы хаттай
сақталып келген жыраулар толғауларының да маңызы зор болатынын ... ... ... ... ... ... әдеби мұралар да, қазақ
хандығы құрылғаннан кейінгі дәуіргі жататын шешен билер мен ... ... ... да айтылған заманына қарай, әдебиет тарихынан тиісті
орын алуы керек.
Енді ислам дәуірінде туған ... ... және ... ... ... дейінгі кезеңде зерттелуіне тоқталсақ:
2.1 Кеңес дәуіріне дейінгі кезеңде ... ... ... ... Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегі – түркі тілдерінің
салыстырмалы ... ... қоса ... ... ... зерттеу, онда
түркі елдерінің тілдері тұңғыш рет ғылыми жүйеге түседі. Жеке ... мен ... ... ... ... сөздерінің қай
ұлыстың тіліне тән, қай тіл жүйесіне ... тиіс ... ... ... ... бар сөздердің көбі қазіргі қазақ тілі қорында,
оғызша ...... ... бар ... ... ... ... келеді. Себебі, ескі оғыз тілі ... ... ескі ... тілі көбінше қазақ тілінің негіздерін құраған.
Олай болса «Диуани» ... ... және ... елдерінің тіл тарихын
танытуға септігі мол мұра.
Аталған кітаптың ... ... ... ... ... ... айтып жүргені 1266 жылғы көшірме нұсқасы. Оны ... ... ... ... ибн ... ибн ... көшірген. Ал,
«Диуанның» түпнұсқасын Махмұд Қашқари 1072-1074 жылдар ... ... ... жазу ... ... ... Автордың ескертуі
бойынша бұл сөздікті ол өмір бойы жазған. «Мәңгілік еңбек, сарқылмас ... мұра ... /9,235/ - деп өзі де ... ... ... ... сөздігі» туралы алғаш хабарлар ерте кезден-ақ мәлім болса
да, оны зерттеу ісі ... тек ХХ ... ғана ... ... ... назар аударушы Абу Хайян (Андалузиялық) деген XIV ғасырда өмір сүрген
тіл зерттеуші ғалым. Махмұд ... ... ... зерттелуі үшін
1915-1917 жылдары Анкара қаласында үш том болып басылып шығуының маңызы
атап ... ... ... ірі ... ... ... 1914 ... негізгі нұсқасын үлкен кітап етіп бастырады.
Махмұд Қашқаридың «Диуанның» өзбек тіліне аударып бастырушы филология
ғылымының докторы С. Муталлибов Махмұдты ... Азия ... ... ... ... тұңғыш ұстазы, оның негізін салушы» деп
орынды бағалайды /22,85/. ... үш ... ... ... ... ... жоғары бағаламауға болмас та еді. Қазақ тілінің тарихын, ескі
сөздік қорын тану ішінде ... зор бұл ... ... мәдениетімізден де,
тарихтан да өзінше лайық орнын табады.
Тағы бір айта кететін жәй, бұл ... тек ... деп қана ... ... - ... қана емес. Ол сонымен бірге ХІ ғасырдағы
Орта Азия тайпалары жайлаған қөлке халықтарының тарихы мен ол ... ... ... ... ... маңызды дерек, тұңғыш әдеби
жинақ. Әсіресе, мұнда халық ауыз әдебиетінің алатын орны ерекше. «Диуанда»
халықтың ... ... ... мол қамтылған, және олардың көбі ... ... ... ... ... ... төркінін, қолданылған
түрлерін тану үшін Махмұд сөздігінің маңызы зор.
Ал Жүсіп Баласағұнның «Құтты ... ... ... ХІХ ... ... болды. Оны алғаш Австрияның Стамбулдағы елшісі болып жүрген ... ... ... адам ... ... ... деген
түріктен ұйғыр алфавитінде жазылған дастан қолжазбасын сатып алып, Вена
Сарай ... ... ... 1820 жылы ол ... ... ... жариялап, соның ішінде өзі ... ... ... ... ... ... үш нұсқасы беріледі:
- біріншісі, Вена нұсқасы, оны Герат нұсқасы деп те атайды. ... ... ... ... ... сақтаулы тұр. Сол
үшін оны Вена нұсқасы дейді /1,47/. Ал, дәл осы ... ... ... ... бұл қолжазба 1439 жылы Герат ... ... Оны ... ... ... адам ... – Хасан Қара
Сейіл.
- екіншісі, Каир нұсқасы. Бұл қолжазба араб әріптерімен көшірілген.
Оны ... бір ... ... кездесетін қолжазбалар қорынан
1896 жылы неміс ... Б. ... ... ... орыс ... ... ... Ғылым академиясының Азия Музейі үшін Каир
нұсқасының бір ... ... ... Қазір бұл қолжазба Санкт-
Петербургтағы Шығыстану институтында сақтаулы.
- үшіншісі, Наманган нұсқасы. Оны 1913 жылы А.З. Валидов ... ... ... еді. ... білік» дастанының араб әрпімен
көшірілген, ең толық нұсқасы Өзбекстандағы Ғылым академиясының ... ... ... Шығыстану институтында сақталып келеді.
«Құтты білік» дастаны жөнінде тұңғыш рет ... ... ... ... нұсқасының бір бөлігі 1823 жылы «Азия журналында бастырып шығарған
ғалым француз Жауберт Амадес болды.
Бұл істі ... ... ... ... ... ... ... Ол
дастанның бірнеше тарауын транскрипциялап, неміс ... ... ... ... сөздік жасады. Соның бәрін қосып 1870 жылы «Құтты білік»
деп жеке кітап етіп шығарды /17,136/.
Орыс тілінде оқитын ... ... ... В.В. ... болды. Ол
кісі 1890 жылы Санкт-Петербургта «Құтты біліктің» 1439 жылғы Герат
шаһарында ... ... ... нұсқасын бастырған болатын /17/.
«Құтты білікті» кең көлемде зерттеу, оны басқа тілдерге аударма жасау
саласында ... ... ... адам В.В. ... болды. В.В. Радлов бұл
шығарманы зерттеу, аудару, баспаға әзірлеу ісімен жиырма жыл бойы ... ... ... томы 1891 ... екінші томы 1910 жылы ... ... ... Бұл ... ... араб ... жартылай
латын транскрипциясымен терілген. Екі жазба да ескі ...... ... ... бере ... ... оқуға қиын, көп
сөздерді жазылуы қате. Сол себептен В.В. Радлов нұсқасының оқылуы көптеген
қиыншылықтар туғызды.
«Құтты білік» ... ... тіл ... ... ғылымы тұрғысында
зерттеуге С. Муталлибов сияқты ғалымдар мол үлес қосты.
әл-Фараби мұраларының зерттелу тарихына оралсақ, ол туралы ілкі мәлімет
берген ғалым Абд-әл-Хасан әл-Байхаки ... ... ... ... ... ... жоқ ... «Исламда Әбу Насырға тең түсер адам туған
жоқ, оның ілімін қастерлегендер «Екінші ұстаз», -деп дәріптеді. ... ... ... болған. Олар: Аристотель мен Александр Афродезейский және
Әбу Насыр мен Әбу Али ибн-Сина»-депті ол ... өз ... ... ақын болған. Өзі өлеңдер жазып нағыз
поэзияның үлгісін көрсетіп отырған. ... ... ... ... әлі ... ... жоқ. ... өз заманында аты әйгілі
ақын болғандығы туралы пікір ... аз ... Олар әр ... әр кезде
шыққан Фараби еңбектерін қызыға зерттеумен айналысқан ғалымдар. Ибн-Аби-
Усайба өзінің 1882 жылы Нысырда ... ... ... ұлы ақын деп
атайды және оның ... ... ... келтіреді. Кейбір
зерттеушілер әл-Фарабидің бірнеше халықтардың ... ... ана ... ... және сол тілдерде өлең де жазғандығын айтады. Мысалы,
Риакули Хадоят өзінің «Мажму-Ал-Фусахо» деген 1878 жылы ... ... ... ... тілінде шығарған өлеңдерінен мысалдар келтіріп
отырған. Аталған парсыша үзінділерін өзбек ... өз ... ... жылы Ташкентте шыққан «Өзбекстанның философиялық пікірлер тарихының
материалдары» жинағында жариялаған.
Ғалымдарымыз әл-Фараби еңбектерін қадір ... жіті ... ... ... ... ... совет энциклопедияларында
тиісті орын алды. С.Н. Григориян «Орта Азия мен ... VII-VIII ... ... ... ... ... туралы жақсы мәліметтер
айтқан. М.М.Хайроллаев «Фарабидің ... ... және оның ... ... ... 1967) ... ... еңбектерін арнайы
зерттеп шықты. Философия тарихында қосқан ... ... ... ... ... дастаны өзі көне түркі тілінде жазылса да ... атын ... деп ... арабша қойған сияқты.
Бірқатар қолжазба бұл шығарманы аты «Хибатул-хақойық», ал кейбіреулерінде
«Атибатул-Хақойық» ... ... деп ... ... ... ... біздің заманымызға дейін жетпей жоғалып
кеткен. Оның XIV-XV ғасырларда жасалған үш ... ... және үш ... ... ... ең ескі түрі – 1444 жылы Самарқанда Арслан Қожа Тарахан
Әмірдің қалауымен жазу өнерінің ... ... ... ибн ... ... ... ... жазған нұсқа. 508 жол өлең. Ол көне
ұйғыр жазбасымен жазылған, аракідік араб ... ... ... ... ... аяттар, хадистер, бәйіттер. Қазір Стамбулдағы ... ... ... отыр.
- екіншісі, 1480 жылы ... ... ... ... ... ұйғыр және араб жазуымен жазылған. 506 жол өлең. Жол-
жолдың арасына ... ... ... түсініктемелер бар.
Стамбулда Ая-София кітапханасында сақтаулы. Бұл нұсқаны Н. Әсім мен
Қ.Махмұдов жариялаған.
- үшіншісі, енді бұл ... XIV ... ... не XV ғасырдың
басында араб жазуымен көшірілген. 496 жол ... ... ... ... бір көшірме – «Ұзын ... ... Әлі» ... ... табылып, Анкара кітапханасына табыс етілген нұсқа, кейін ол
жоғалып кеткен. Анкарадағы Мағриф кітапханасынан табылған төрт беттік нұсқа
(ұйғыр жазуымен ... ... ... академиясында сақтаулы тұр
/11,43/.
Ахмет Иассауи «Диуани Хикмет» жинағының ... ... ... XVI-XVII ... ... ғана ... Профессор Кемал Ераслан
өзінің зерттеулерінде Хикмет көшірмелерінің тоғыз ... ... ... ... ең көне ... ... ... нұсқасы Стамбулда
сақталған. Ал Петербургта Мелиоранский «Диуани Хикметтің» төрт көшірмесі
бар деп ... ... ... ең ... ... ... ... нұсқасы болып табылады. Сондай-ақ өткен ғасырда Ташкент, Қазан,
Стамбул, Қоқан қалаларындағы ... ... ... ... Осы
басылымдардың ішінде қазақ оқырманына арналып аударылған Қазан нұсқасы. Оны
1901 жылы Маңғышлау Тынышлық ұлы ... ... ... ... ... ... көп түзетулерге, толықтыруларға,
қысқартуларға ұшырап отырғаны анық. Сондықтан қазіргі ... ... ... өз ... ... ал қайсы хикметтер көшірушілер
болған ізбасарларынан туғанын айыру қиын.
1897 жылы «Диуани хикметті» «Ақыл ... деп ... әрі ... ... С. ... ... ... байланысты жазған, пікір айтқан аудармашылар мыналар:
профессор Кемал Ераслан, Фуад Көпрұлы, Ахмет Кабакли, профессор Умай Гунай,
Б.Бартольд, Е.Э.Бартэльс, Ә. ... Н. ... ... ... Б. ... Н.Келімбетов, М.Жармұхамедов, Ө.Күмісбаев,
С.Дәуітов, А.Қыраубаева, Е.Рустамов, ... және тағы ... ... ... ... идеология сопылық ағымды теріс ұғымдырып
келді. Сопылық поэзияның көрнекті өкілдерінің бірі ... ... ... ... ... ... бірді-екілі ғылыми мақала
жазған Ә.Қоңыратбаев, Х.Сүйіншәлиев сынды ғалымдардың ... ... ақын ... ... ... ... еңбек деп танылды.
Сопылық өзінің табиғатында әділдікті, ... ... ... ... әдебиеттің ар, жан, тән тазалығын биік ... ... ... мансұқтайтын, адам баласына мейірімді,
қайырымды болып, жетімнің ... ... ... жоқ жітікке жәрдем
беруге үндейтін, нәпсіқұмарлықтан бездіріп, ... ... ... ... ... қалды. Көптеген діни мазмұнды мұралар кеңінен зерттеу
нысанына айналмады.
2.2 Ислам жазба әдебиетінің Кеңес дәуірінде ... ... ... лұғат ат-түріктің» үш томдық ... ... ... ... ... осы ... Аталайдың аударма
нұсқасынан алынды. Рифат пен К. Броккелмандар «Диуанды» үзік- ... ... ... ... ... тілді елдерінің бәріне ортақ мұра
екендігі ешкімді күмәндандырмайды. ... ... өз ... ұлт ... ... ... ... елдер бұл мұрадан бір кездегі ... ... ... ... өздерінің ескі тілдік әдебиеттік
нұсқаларын табады. Осы ... ... ... түп тамырын айқындайды.
Белгілі түркітанушыларымыз 1970 жылдары Қашқари «Диуанының» 900
жылдығын атап ... Баку ... ... тұратын «Советская тюркология»
журналы өзінің 1974 жылғы бірінші санын түгелдей осы ... ... ... С.Г. ... М.Ш. Ширалиев, А.М.Демирчизаде сияқты
белгілі туркологтардың мақала зерттеулері жарияланды. Аталған журналға 1971
жылы ... ... ... 900 ... ... ... түгел енген, Ташкент, Уфа, Алматы, Фрунзе түркітанушыларының
пікірлері, ғылыми еңбектері басылған. Соңғы 40-50 ... ... ... көне тарихын негізделіп, орта ғасыр түркі ... ... ... Оның ... ... оқу хрестоматияларына еніп, кейбірі
зерттеулерге дәйек болып жүр.
Жалпы «Диуани лұғат» сөздігі Анкарада үш ... ... ... ... Ал, С. ... өзбек тіліне аударып 1960-1963 ... үш ... етіп ... ... ... соң ... ... ат-түрік»
сөздігінің ұйғыр тіліне аударылған нұсқасы Қытайда басылып шықты.
Белгілі шығыстанушы неміс ғалымы Броккельман бұл шығарманы неміс тіліне
аударып, 1928 ж. Лейпциг ... ... ... ... бұл еңбекті
аудару кезінде ... жеке ... ... алфаыит тәртібіне
келтірген. Неміс ғалымы Фриц ... осы ... ... ... ... ... ... өз алдына жеке кітапша етіп бастырылды.
Махмұд Қашқари сөздігіндегі өлең жырлар мақал-мәтелдерді белгілі ... ... ... ... аударды /19,163 /.
«Диуани лұғат ат-түрік» сөздігіне қамтылған материалды академик ... бес ... ... қараған:
1. Белгілі бір тайпаға тәндігі дәл көрсететін сөздер қоры ... ... ... ... қоныстары жайындағы мәліметтер;
3. Түркі тілдерін топтастыру;
4. Түркілік тарихи фонетика мен граммаеика туралы маліметтер;
5. Түркілердін тарихы, жаграфиясы, ... ... ... жайындағы мәліметтер /20,247 /
Түркілердің ділмар шешендері мен зерек қабілет шеберлерінің бірі
болғанұлы бабамыз аталмыш ... ... ... 6800 ... ... (110 жер, су ... 40 ел мен ... араб тілінде анықтама
түсінік берген. Кітапқа інжү-маржан екі төрт жолдық 242 шумақ бәйіттер мен
262 ... ... ... ... Бір ... ... ... сөз бен 60 мақал-мәтел казіргі қазақ тілінде қаз-қалпында қолданылып
келеді.
Қазақтың белгілі ... әрі ... ... ... ... ... дастанының Қазақ әдебиетіінің дамуына идеялық – көркемдік әсері,
(дәстүр, ... және ... ... ... ... ғылыми еңбек
жазды /14/. Сондай-ақ ол ақын ретінде «Құтты білік» дастанының түпнұсқаға
мейлінше жақын поэтикалық ... ... ... ... ... ... еңбектер жазылды. Оның тілі туралы талай түркітанушылардың пікір
сайыстары болып өтті. Түркітанушылардың бірі А.Н. ... ... ... ... ... ... ... түркі қағандық, әулеттік
белгілеріне орай ... ... қай ру ... ... ... ... белгілері бойынша қарлұқша-ұйғырша
деуге болар еді-деген Ә.Н.Нәджиптің ... ... да ... ... ... деп атамағандығы, және де Жүсіп Баласағұн үшін
ол ... тіл, ... тілі ... ... ... ... ескерген жөн» деп
айтқан қорытындылары ойға қонымды /22,356/.
1928 жылы профессор А. Фитрат өзінің «Өзбек ... ... ... ... ... жаңа түрінен кейбір тарауларын жариялайды. Сөз
болып отырған «Құтты біліктің» намангандық нұсқасы араб ... ... ... ... ... ... жылдары өзбек тіліне аударылып,
толық жарық көрген ... ... ... ... ... ... ... осы нұсқасы. 1971-1972 жылдары Ташкентте шыққан «Құтты ... ... ... К. ... ... ... С. Муталибовт пен
Ш.Шукуровтың редакциясымен ... ... Бұл ... ... отырған дастанның ұл басылымы – сөз жоқ үлкен ғылыми табыс. Өзбек
Ғылым академиясы ... ... ... ізгі ... ... ... ... аударылуына жол ашты. «Құтты білікпен» Москва әдебиетшілері
де үздіксіз шұғылданып жүрді. С.Е. ... А.А. ... ... ... ... зерттеулер жазды. Одан кейін «Құтты біліктің» поэтикалық
аударма мәтінін жариялау да қолға алынды.Мысалы, 1971 жылы ... ... ... орыс ... поэтикалық мәтінін Н.Гребневтің аудармасы
бойынша бөлек кітап етіп жариялады.
1970 жылы ... ... ... 900 ... ... ... Э.Р. ... өзінің бұл мәселені тереңдете қарастырып,
шығарманың ... ... ... атап ... Сонымен ол «Құтты
біліктің» аралас, ортағасырлық түріктердің әдеби кітап ретінде ... ... ... бері ... ... ... ойға өз ... қосқан
әдеби мұра қатарында көрінді. 1973 жылы ... ... ... ... мәжілісте ұлы ұстаздың ... екі ... ... ... ие ... Фарабидің философиялық трактаттары
қазақ тілінде тұңғыш рет жарық көрді. Осы тұста Қазақстан жұртшылығы Фараби
еңбектерініің тағы бір ... ... Оның ... ... кітап болып орыс кейін қазақ тілінде басылып шықты.
Аталмыш кітапқа әл-Фарабидің «Бақыт жолы», ... ... ... ... «Бақытқа жету туралы» трактаттары енген.
1975 жылы қыркүйектің алғашқы жартысында Москвада және ... ... ... ... жоғары дәрежеде өтті. Шет елдерде араб, иран
елдерінен келген өкілдер ұлы ғалым туралы ... ... ... ... әр қайсысы өз ... ... ... ... айтты. Осы тұста Қазақстан Ғылым академиясы әл-Фарабиді
тағы бірнеше трактаттарын жинақтап жариялады. ... ... (1975), ... трактаттары» (1975), «Ақыл мен ... (1975), «Дін ... ... ... көрді. Бұл орайда, мерейтой
тұсында жарияланған, зерттеулерден құрастырылған «Ұстаздың қайта ... ... ... ... Онда ... ... ... және ғалым
туралы мақала-зерттеулер жинақталған. С.Сатыбекованың «әл-Фараби ... және А. ... пен ... ... мемлекеттік –
праволық көзқарастар» (1975), Ә. Дербәсалиевтің «әл-Фарабидің ... ... жеке ... Бұл ... ұлы ... ... арналған лайықты үлес.
Кейінгі жылдарда Орта Азия мен Қазақстанның орта ғасырда ... ... ... зерттеулер көбейе бастады. Қазақстан ғалымдары да бұл
салада айтарлықтай бет ... ... ... ... ... ... мұраларын зерттеушілер тобы ғалым мұрасын жариялау, зерттеу ісіне
қызу ат салысты. Ә.Марғұлан, А.Машанов, А.Көбесов, ... ... ... ... ... баспа бетін көрді. 1971 жылдың
өзінде көрнекті Фарабитанушыларымыз – А.Машановтың «әл-Фараби» атты ... ... ... ... ... Ж.М. Әбділдиннің
редакциясымен 1984 жылы шыққан ... ... ... ... көзқарасы» деген зерттеулер жинағы жарық ... ... жыл ... ... ... жаңа ... ... қазіргі ұрпағына
кеңінен мәлім бола түсуде. ... ... ... Философия және
Право бөлімі 1987 жылы ұлы ... тағы бір ... ... ... ... ... Баспаға даярлап, алғы ... ... ... ... арнайы ғылым дәрежесіне көтерілді деп айта ... ... ... шығармаларының сырын жан-жақты аша түсіп, жылдар
өткен сайын ... ... ... тұлғасы жарқырай түспек. Фараби
шығармашылығы Қазақ ... ... ... ... ... бірі.
Ұлы ғалым жайында жазылған мақала, зерттеу еңбектерінің (1917-1997) 80
жылдық тарихына назар салсақ, сан түрлі ... мен ... ... ... өзі көп даярлықты қажет етеді екен. Енді ілгерідегі цифрлар легіне
қайта қарасақ: әл-Фараби мұрасын тану жайында 1918 ... ... ... ... ... ... алғашқы қорық жыл ішінде әл-Фараби
жайлы бар болғаны отыз мақала жарияланып, соңғы сексен жыл ішінде бір ... ... орыс ... және (КСРО халықтарының) ... ... ... 700-дей, ал оның ішінде тек қазақ тілінде 300-ден астам әл-
Фараби туралы ғылыми еңбектер жарияланды.
Әрине, ... бәрі де ... ... ... ... тақырып
айналасында жазылды.
Өзбек ғалымы Қ. Махмұдов 1972 жылы «Ахмед Иүгінекидің «Хибатул-хақайық»
асари хақинда»-деген атпен академиялық нұсқасын және өзінің ... ... ... Бұл ... ... ... бірінде, советтік
өзбек топырағында туған ізгі істің нәтижесін танытты. Иүгінеки кітабының ол
алғаш транскрипцияланған ... ... Ол 1971 жылы ... өзбекше аудармасын шағын кітапша көлемінде Ғафур Ғұлам ... ... көп ... ... ... ... ... болатын.
Бұл – ескерткіштің қазіргі оқушылар үшін де пайдалы екендігін ескертерлік
жағдай.
Ахмед Иүгінекидің аты қазақ ... да ... Оны ... маңы ... деп ... ... ... мысалдар келтіріп айтушылар да
табылады. ... ... ... ... ... тілінде бөлек кітап
болып, 1985 жылы ғана шығып отыр.Ә.Құрышжанов пен Б.Сағындықовтар шығарма
мәтінінің, сөзбе-сөз аудармасын және ... ... ... айналған мәтін
жасап бастырған. Мұны көне мұрамызда үнемдеп жасалған ізгі қадам демекпіз.
С.Е. Малов кітабында да ... ... ... ... ... жақын
берілген.
Ахмед Иүгінеки шығармасының кейінгі жылдары Абдіразақ бақсы нұсқасы,
одан да басқа бірнеше көшірмесі табылған. Олар – ... ... ... ... арабша көшірмелері. Ал, Рашид Рахмет Арат деген
зерттеуші ... бір ... ... ... ... ... шығармасының нұсқаулары және олардың бір-біріне айырмашылықтар
туралы Қ. Махмұдов пікірлері дәлелді.
Халық жадында ... ... ... Иассауидің шығармашылық
тұлғасы да талай зерттеушілерге ой ... ... ... ... ... ... оның ... жетуге, жеткізуге талаптанған
ғалымдар аз емес. Мысалы, А.Н. Самойлович 1909 жылы ... ... ... талантына тәнті болса, Е.Э,Бертельс оның сопылық
әдебиеттегі орнына зор ... ... ... ... деп ... В.В.
Бартольд, И.Гольдцер, С.Малов т.б. шығыстанушылар ... ... ат ... ... Э.Наджип сияқты ғалым туркологтар
«Диуани хикметтің» тілін ... ... ХІІ ... ... ... деген анықтама жасады. Ал, өзбек ғалымдарының Қожа ... ... ... Науаи салған дәстүр бойынша зерттеп келе жатқаны
құптарлық іс. Ахмет ... ... ... әдебиеті тарихына
енгізіліп жоғары биік дәрежедегі ақын екенін танытудағы еңбегі ерекше.
«Иассауи ... ... ... ... Х.Сүйіншіәлиев Иассауидің
әдебиетіміздегі орнын белгілей, оның шығармашылығына әдеби тұрғыдан баға
берді. Иассауиді ... ... ... ... ХІІ ... ... ақын
екенін танып, «Диуани хикметтің» әдеби мұра ретінде зерттелу қажеттілігін
атады. Профессор Х.Ж.Сүйіншәлиев ... ... ... ... қоса ... «Иассауи творчествосы-арнайы да терең зерттеуді қажет
ететін орта ғасыр әдебиетінің маңызды ... ... ... ... ... ... Иассауиді Шығыс Ренессансымен
байланыстыра зерттелу мәселесін ... ... ... Ал ... ... ... ... көзқарасын,
сопылық оқуын танытуда еңбек етіп келеді. Н.Келімбетов, ... ... ... ... ... ... ғалымдар және Б.Сағындықов, Ә. Қайдаров, Ғ.Айдаров, Ә.Құрышжанов
сияқты тілші ғалымдарымыз Иассауитануға барынша ат салысуда.
Қожа Ахмет Иассауидың «Диуани хикмет» ... ... ... ... ... ... ... көпшілік басылымдар арқылы ұсынылуда.
Оған М.Жармұхамедов, С.Дәуітов, М.Шафиғовтың 1897 ... ... ... ... Б.Сағындықовтың аудармасының «Ежелгі дәуір әдебиеті» оқу
құралына ... ... ... ... ... ... аудармаларын, Жарасқан Әбдірашов
ақынымыздың ... ... ... ... жылы ... ... ... бағдарламасымен «Иассауи
әлемі» деген халықаралық ғылыми маслихат, 1993 жылғы 2-4 ... ... ... ... 900 жыл ... ... ... ғылыми
маслихаты – ұлы бабамызға деген үлкен ықыластың бастамасы.
Осындай сана сезіміздің биіктегенін байқататын ғылыми, әдеби әлемдегі
игі қозғалыстар ... ... ... табынудан бұрын, оның
ақындық дарынынан туған өміршең ... ... ... ... ... ... уақыт көшінен, соғыстар жалынынан, ... ... дала ... есен ... алып шыққан «Диуани хикмет»
өлеңдер жинағы. Оның сонау ХІІ ... бері ... ... ... ... қорымыз жойылмас асыл ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі күнгі зерттелу барысы
Әдебиет қоғамдық санамен байланысты ... ... ... Ол ... ... ... саяси-әлеуметтік, праволық, діни және басқа
да наным-сенімдеріне, адамдар мен ... ... ... ... ... ... ... Бұл сияқты жағдай біріншіден, әдебиетті
өзінше бөлек дамитын ... ... деп ... ... көрсетсе,
екіншіден көркем әдебиеттің басқа да мәдениет салаларымен байланыста
болатынын танытады.
Әдебиет ... – ең ... ... ғылым. Әр дәуірдің әдебиет
қайраткерлеріне сол дәуір талабы ... баға ... оның өзі ... ... ... ... ... қаншалықты айқын танып, қоғамдық
ой мен өнердің дамуына қаншалықты үлес ... ... ... ... ... дәуіріндегі жазба әдебиеттері еш тоқтаусыз күні ... ... ... ... ... ... әдебиетін танытуда көптеген
ғалымдар ерекше еңбек етті. Олардың ... мен ... ... ... Ол ... ғалымдардың еңбектері тек оқулық ... ... жас ... ... ... болып келеді.
Ислам дәуірінің өкілдерінің мұрасын зерттеуде еңбек етіп жүрген бүгінгі
ғалымдар легі мынандай: Т.Медетбаев, А.К.Ахметбекова, Н.Қ.Мәтбек, ... ... көне ... әдеби тұрғыдан қарастырса, К.М.Қалиева,
Т.Ә.Ахметов сияқты ... ... ... ... ... ... ... Т.Медетбаев әл-Фарабидің ғылыми мұралары хақында
зерттеу жүргізді. Автор өз ... ... ... ... ... және алатын орны жайында сөз қозғайды. Сондай-ақ автор еңбегінде әл-
Фарабидің әдеби-эстетикалық мұрасының негіздеріне ... ... оны ... атап ... ... ... ... Оның мұрасының дерек көздері мен ақындық шығармашылығының өзіндік
ерекшеліктері;
3. әл-Фараби ... ... ... ... ... Х ... ... бағыттағы әл-Фараби дәстүрі және Орта Азия
Ренессансы;
«Осы тақырыптардың бәрі де әл-Фараби дүниетанымы мен ғылыми
ізденістері мен оның ақындық ... ... ... ... даму ... ... болған хронологиялық жүйені басшылыққа алуға мүмкіндік береді»
- дейді автор. Сондай-ақ Т.Медетбаев диссертациясында өзіне дейінгі ... ... ... атап ... ... ... ... қалыптасу ерекшеліктеріне
тоқталады. Әдебиетіміздің бірі теоретигі ... ... ... ... ... көрсете келіп, оның ірі эстетик, іргелі теоретик
ретінде қарайды. Ірі сыншы Т.Кәкішев ... ... ... орны мен әлем ... ... ... айқындап көрсетеді.
Шығыстанушы ғалым Ә. Дербісәлиев әл-Фараби мұрасының дерек көздері ... ... ... ... ... ... Иассауидың «Диуани хикмет» кітабының аудармалары және
әдеби байланыстар жайында жазды.
Ал, А.К.Ахметбекова ... Қожа ... ... шығармашылығын тағы да
бір жаңа қырынан танытады.
К.М.Қалиева «Махмұд Қашқаридың педагогикалық идеялары» деген ... ... ... ... ... ... ... Сүлеймен Бақырғани мұраларын бүгінгі күнгі зерттеуші ... ... ... ... ... ... деген
диссертациялық жұмысында Сүлеймен Бақырғанидың шығармашылық өмірбаянынан
шығармаларына жеке ... ... ... жасап, тарих тағдырын басынан кешірген халықтардың өсу
кезеңдері, өнегелі өнерге қол жету жолдары даңғыл соқпақ емес. Бұл ... қилы ... ... шатқалдардан өтуге тура келеді.
Басқа да туыстас халықтардың әдебиеті тәрізді қазақ әдебиеті де ... ... ... жаңа мазмұндағы, бүтіндей жаңа бағыттағы, озық
адамгершіл реализм әдебиеті дережесіне бірден жете қойған ... ... ұзақ жол, ... ... ... ... жазу- сызулар, өлеңді
тіркестер, аңыздар, жырлар – осылардың бәрі халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... тудырған
бастаулар еді.
Сонымен, қазақ әдебиеті өзінің ... ... ... оп- ... аз
күнде көтерілген жоқ. Қазіргі қоғамда жан- жақты дамып, әлемдік әдебиет
аренасынан өзіндік орын ... ... ... ... сөз өнері бүгінгі
дәрежесіне жету үшін сан ғасырлық тар жол, тайғақ кешулерден, қиын қыстау
асулардан, зар ... ... ... сөз ... диплом жұмысын орындау барысында, «Ислам
дәуіріндегі жазба ескерткіштердің» осы уақытқа ... ... ... ... ... кезеңде ерттелген еңбектерді бір қоғамға
лайықтадық. Әрине, бұл ... ... - ... ... тың ... емес.
Аталмыш тақырыпта жазылған зерттеу еңбектер баршылық. Дей ... ... жан- ... ... ... болды деуге де болмас. ... ... ... ... да ... ... сатам уақытты қамтитын Ислам дәуірінің ... ... ... ... мен осы ... дейінгі зрттелу тарихын
қарастырдық. Атап ... ... ... ... ... ... ... ерттелу тарихындағы назар аударатын мәселе, ХІХ
ғасардың екінші ... ... ... ... ... ғасырда қазақ әдебиетіне орыс ғалымдары қызығушылық білдіріп,
таныса бастады. Әдеби үлгілерді ... ... ... ... ... ... оқымыстылары. Осы кездерден бастап, кейбір қазақ оқымыстылары да өз
халқының мәдениеті мен әдебиеті туралы ой қозғай ... ... біз ... ... ... атап өте ... таңда әдебиетіміздің ерте дәуірі, орта ғасырлық кезеңдері
жайлы көптеген зерттеулер, монографиялар, диссертациялар ... ... ... ... ... ... сөздігі: 3 том (аударған Егеубай А.Қ.).-
Алматы: Хант, 1998.- 275б.
2. Бартольд В.В. Тюрки. Двенадцать лексий по ... ... ... ... Алматы: Санат,1991.- 263с.
3. Массон В.М. Раннесредневековая археология Средней Азии в Казахстана
/ ... ... ... ... Л.,1979.- 320с.
4. Сенегова Т.Н. Средневековый Тараз. Алматы, 1972.-430с.
5. Белиницский А.М., Большаков О.Г., ... И.Б. ... ... ... ... Савельева Т.В., Зиняков Н.М Воякин Д.А.Кузнечное ремесло Северо-
восточногоСемеречья. Алматы, 1998.-346с.
7. ... Н.Д. ... в ... средневекового Казахстана. Алматы,
2000.- 320с.
8. Дерібсалиев Ә. Қазақ ... ... ... ... ... Махмұд Қашқари. Түбі бір түркі тілі. (аударған Ф.Оңғарсынова),
Алматы: Білім, 1993.-265б.
10. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір ... ... ... ... ... С. ... мемлекетінің тарихы. Алматы: Атамұра, 2000.-
431б.
12. Жүсіп Баласағұн. Құтты білік.(көне түркі тілінен аударған ... ... : ... 1986.- ... Сүйіншәлиев Х. VIII- ХVIII ғ.ғ Қазақ әдебиеті. Алматы: Санат,1989.-
924б.
14. Ахмет Иүгінеки. Ақиқат сыйы. Алматы: Білім, 1985.-560б.
15. Қожа Ахмет Иассауи. ... ... ... Білім, 1991-436б.
16. Қараев О. История Караханидского каганата (Х – ... ... ... К., Рахметов Қ. Түркі халықтарының тарихы. Алматы:
Атамұра, 1996.- ... ... А., ... Т. ... ... ... Алматы:
Рауан, 1991.-555б.
19. Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы: Санат,1999.- 310б.
20. Қыраубайқызы А. Ежелгі дәуір ... ... ... 1991.-
118б.
21. Кенжебаев Б. ХХ ғ. Басындағы қазақ әдебиеті.Алматы: Мектеп, 1998.-
264б.
22. Машанов А. әл- Фараби және ... ... ... А. әл – Фарабидің ашылмаған әлемі. Алматы, 2004.-354б.
24. Мәтбек Н.Қ. С.Бақырғанидың әдеби мұрасы. Филол.ғыл.канд.диссер. –
Алматы, 2005.-140б.
25. ... Т. әл- ... ... ... ...... ... Ахметбекова А.К. Қожа Ахмет Иассауидің ...... ... ... Ч. ... ... хикмет» кітабының қазақ тіліндегі
аудармалары және әдеби байланыстары. Филол.ғыл.канд.диссер. ... ... ... Қ.М. Махмұд Қашқаридың педагогикалық идеялары.
Филол.ғыл.канд.диссер. – ... ... ... Т.Ә. Ж. ... ... ... идеялары.
Филол.ғыл.канд.диссер. – Алматы, 2003.-140б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының егемендігі аясындағы сұрақтар, саяси партиялар жайында12 бет
ҚР Ассамблеясы5 бет
Ежелгі түркі мәдениеті: Орхон, Енисей жазбалары6 бет
Орхон- Енисей ескерткіштерінің көркемдік мәні, зерттелуі8 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы10 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы жайлы6 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы туралы4 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
Арифметикалық амалдарды жазбаша орындау тәсілдері18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь