Қазақ халқының зергерлік бұйымдары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3 . 8

1 ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ЗЕРГЕРЛІК ӨНЕРІ
1.1 Қазақстан территориясындағы қолөнердің қалыптасу
тарихынан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9 . 13
1.2 Қазақ әйелдерінің зергерлік бұйымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13 . 23

ЗЕРГЕРЛІК БҰЙЫМДАРДЫ ӘШЕКЕЙЛЕУ ЖӘНЕ ӨҢДЕУ
ТӘСІЛДЕРІ
2.1 Зергерлік бұйымдарды әшекейлеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24 . 31
2.2 Зергерлік бұйымдарды өңдеу тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32 . 42

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43 . 45
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...47 . 48
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50 . 55
        
        Әл – Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Тарих факультеті
Археология және этнология кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Қазақ халқының зергерлік ... – 8
1 ... ... ... ... ... территориясындағы қолөнердің қалыптасу
тарихынан...................................................................
..................................9 - 13
1.2 Қазақ ... ... ... - ... ... ... ЖӘНЕ ӨҢДЕУ
ТӘСІЛДЕРІ
2.1 Зергерлік ... ... - ... ... ... ... ... - ... - ... ... - ... - 55
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Соңғы уақытта ... ... ... ... те, ... ... ... ұмыта бастағанымыз ащы
шындық. Дегенмен де ХХ ғ. 80-90 жылдары ұлттық санамыздың оянып, ұлтымыздың
өткен тарихына ... ... ... көз ... халқымыздың мәдени
мұрасын жоқтауымыз бүгінде өзекті мәселелерге жатады.
Қазір еліміздің ... ... ... ... ... осы
тарихтың тағылымымен, халқымыздың бай, ... ... ... ... ... ... Ұлтымыздың қолөнердегі жетістігін
қауым ігілігіне айналдыру, жергілікті жерлерде халық шеберлерінің істерін
жас ұрпаққа ... ... ... ... ... ... сай
қолдана білуге үйрету уақыт міндеті. Бұл міндетті орындауда әр халықтың
зергерлік өнерінде тек өзіне ғана тән, ... бойы ... ... ... ... болды. Әр туынды өзіндік қайталанбас формасы,
көркемдігі және техникалық әдістің ... ... ... ... ... дәлелдейді. Осындай жан – жағынан да келіскен өнер
туындыларын қазақтың да ... ... ... біле ... өнер ... кең мағынасында әшекей бұйымдарын жасайтын
өнер түрі ғана ... ... – ақ ол ... үй ... ... да жасауды білдіреді. Зергерлік өнердің бір туындысы - ... ... ... бөлігі болып табылады. Киімнің формасы, матаның
түсі, ою - ... ... ... бәрі ... ... ... ... Шығыс халықтарының киімдерінде түстердің үлкен әсемдік пен
гармонияда ерекше үйлесіп тұруына ... мән ... Олар ... үшін ... үшін де қолданылады. Орта Азия және Қазақстан ... ... ... жан – ... ... – техникалық
әдіспен жасалған. 13 [12]
Жалпы зергерлік кәсіпті ... ... мал ... және
егіншілікпен қатар біріктіріп алып жүрді. Ұқыпты және әртүрлі ... ... ... ... ... қатар аттың ер тоқымы және
тағы басқа заттары ерекшеленіп тұратын. Себебі, бірінші ... ... ... және әшекейге құмар болғандығынан десек, екінші жағдайда
өмірінің жартысын аттың үстінде өткізетін ... үшін ... ... ... ер оның қасиеті мен өмірдегі жетістігін көрсететінін ескерсек, бұл
заңды да.
Кез келген ... ...... ... ... ... Дәл осы ... шеберлерінің кәсіпқой өнерімен түптеліп,
көркем дәстүрдің ... және ... ... көзі болды. Сондықтан Кавказ
тауларынан Жапон аралдарына дейінгі Шығыстың ... ... әрі бай, ... ... ... секілді бір – біріне мүлде ұқсамайтын әртүрлі
болып ... 11. ... ... ... Орта ... ... Орта ... Қазақстан халықтарының кәсіптік бұйымдары және әсемдік қолданбалы өнер
туындылары Шығысқа келген ... ... ... ... – XVI ғ.ғ қазақ халқының тұрмыс – тіршілігін бірден – бір нақты
көрсететін ... ... ... ... ... ... табуға болады. Ол «Орталық Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... орталығы болды» – ... ... ... ... хан ... ( XV – XVI ғ. ... қазақтар
Дешті – қыпшақтың өндірістік дәстүрін жалғастырып, базарлардағы қазақтардың
зергерлік бұйымдары көз ... - деп ... 20 ... рет ... ... бұйымдары 1865 жылы Петербор қаласында
Ресей ... ... ... ... көрсетілген
болатын. Үлкен көлемдегі көрме 1867 жылы ... ... ... және ... қоғамының ұйымдастырумен болды.
Экспонаттар арасында ең құндысы генералдар Н. А. ... мен ... ... ... алып ... бұйымдар болды. 26 [19]
1868 жылы Қазақстанға патша Александр II – нің үлкен ұлы ... ... ... ... ... дала ... қазақ халқының кәсіптік мәдениетін көрсететін көрме
өткізілді. 10 [№24] ... ... ... ... ... ... өнерін
әлемге танытудағы алғашқы қадамдар еді.
Шығыс халықтарының ... ... ... тарихында, қазақ
халқының тарихына арналған жазбалар жетерлік. Сол тарихи ... ... өнер ... ... Олар тек адам ... ... ... ғана шектелген жоқ, сонымен қатар ғажайып қайталанбас
храмдар мен ... ... мен ... ... ... мен
миниатюралар жасап, қарапайым ... ... әсем әрі ... ... ... ... ... шеберлері үлкен орын алады. Шеберлердің
таланты мен ... ... ... ... ... ... дүниелер жасалып, адамдардың игілігіне жараған болатын. 12 [37]
Көрме экспонаттарының ішінде ерекше көзге түскен заттар ... аң ... ... маржан тастармен және қауырсындармен
әшекейленген қалпақ, алтын және күміспен қапталған, ... мен ... ... ... ... ер ... ері сонымен қатар таза
күміспен көмкерілген әйел адамның ері болды.
Шығыс халықтарының ... ... ... ... ... ол 1890 жылы Вена қаласында өткен көрме еді. ... ... сол ... ... бай эстетикалық қолөнер мәдениеті
ашылған болатын. Көрсетілген үлгілер Шығыс халықтарының ою ... ... жан – ... ... ... ... ... атқарған ролі өте
маңызды болды. 53.[131]
Қазақ халқының өнерін зерттеуде орыс халқының ғалымдары да ... ... Оның ... ... атап өтетін ғалым ол - В.В.
Стасов. 47 [том 1, 264 ] Ол, Г.Н. ... және оның ... ... жақсы достық қарым – қатынаста болатын. Сол себептен де ... ... ... ... ... үшін жинауды ұсынған болатын.
Сонымен қатар Қазақстанды зерттеушілердің бірі М.А ... ... ... ... ... айырбас тоғаға, бейне бір інжу ... ... ... алтын және күміс жіптермен қапталған
зергерлік бұйымдарға» қызыға, таңдана қарайтын. 32 [том 1, 163]
Павлодар уезін ... М. ... осы ... ел ... ... ... ... алатын орнына, әшекей бұйымдарға олардың
жасалыныу технологиясына және де осы ... ... ... сипаттама
берген. ( Чорм)
Революцияға дейінгі кездегі көптеген зерттеушілердің ойынша ... ... ... ... ... ... жоқ деп ... Кейбір
түрлері болса да, олардың пікірінше ол ... ... ... ... болып есептелініп, қандай да бір ғылыми ... ... емес деп ... ... ... ... ... оны басқа
Шығыс халықтарынан келген өнер деп есептейді.
XX ғасырдың басында жазылған ... көбі ... ... мүмкіндігіне дұрыс баға бермегендктен және зерттеудегі
методологиялық, әдіс – тәсілдегі қателіктен. ... ... өз ... ... ... ... өнері және зергерлік бұйымдар жөнінде жан-
жақты талдау жасай отырып, оның басқа да ... ... ... зерттей білген ғалымдарға О.А.Корбе мен Е.И.Махованың
еңбегін жатқызуға болады. 28 [83]
Орта Азия мен ... ... ... ... талдау
жасаған Н.С. Сычеваның еңбегін де атамай кете ... ... И. ... Е.В. ... және ... ... ... жылдар бойы
зерттеген ірі ғалым - ... С.М. ... т.б ... ... ... олар жалпы ұлттық ... ... баға ... асыл ... ... шеберлердің қолымен
ғасырлар бойы жасалып, бүгінде өзінің ... ... алып ... ... ... зергерлік бұйымдары мен өнері, ел арасындағы
зергерлер орнын өзіміздің қазақ ғалымдарынан ... ... ... ... ... бере алмас. Солардың бірі де бірегейі этнограф ... А.Х. ... ... ... ... атап өту ... ... зергерлік бұйымдар жөнінде «Казахское ... ... ... ... жайлы толық жазылған. Бұл екі томдық еңбек
қазақ қолөнерінің биік шыңдарын ... ... ... ... ... ... жатады. Бұнда қазақ щеберлерінің киізден, ағаштан,
сүйектен, темірден және т.б. заттардан ... ... ...... ... ... берілген. Қайталанбас қазақ
халқының зергерлік өнерінің ... ... ... ... көп ... ... ... ұлттық мұрасына айналып отыр.
Қазақ халқының зергерлік бұйымдары ... ... ... Т.К Басеновтың, Ш. Тоқтабаеваның, Х. ... ... және т.б. ... ... ... тауып отыр.
Бұлардың ... ... ... ... ... ... қол ... қазыналарының бірі екендігін байқаймыз.
Осы еңбектердің ішінде Ш. Тоқтабаеваның еңбегін айрықша атап ... кісі 2006 жылы осы ... ... ... ... Ол ... ... еңбегінде қазақ әйелдерінің әшекей бұйымдарын ... ...... атауларымен олардың жасалу жасалу техникасын» жан
– жақты баяндаған. Сонымен бірге әйелдердің әшекей бұйымдарын бір ... ... ... тағынатын әрбір бұйымының атауына, тағынатын
мәніне жан-жақты талдау жасайды. Оның ... ... ... ... ... бұйымдарына классификация да жасай ілген. 48[118-119]
Ал, Н.А. Оразбаева Батыс ... ... ... ... ... ... жөнінде жаза отырып, еліміздің басқа
өңіріндегі әшекей бұйымдарымен салыстырып, ұқсастығы мен ... ... ... ... 33[131]
Халықтың қолынан шыққан, халық өзі жасаған қайталанбас зергерлік өнер
туындылары бүгінгі таңда аз ғана ... ... ... ... ... ... ... яғни халықтың өзіне оралуы тиіс. Осының
арқасында халық ... ... ... ... сай қанат қағуын
жандандыру қажет.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... атты ... ... қазақ халқының қолөнерінің бір саласы
зергерлік өнердің ... ... ... ... оның ... тарихы
мен зергерлік бұйымдар түрлерін, жасалыну технологиясын жан жақты зерттеп,
сипаттап жазу. Осы мақсатқа жету үшін мен ... ... ... ... ... зергерлік өнердің қалыптасу тарихын, сол
кезеңдердегі зергерлік бұйымдарды анықтау;
- Қазірге дейін қазақ қыздары мен әйелдерінің әшекей бұйымдарына
айналған зергер бұйымдарды көрсету;
- ... ... ... мен ... тәсілдеріне
көңіл бөлу;
- зергерлік өнердің қоғам өмірімен, халық санасымен, психологиясымен,
тарихымен байланыстылығына көз жеткізу;
- қазақ халқының заттай ... ... бір ... ... ... арқылы қазақ мәдениетінің зерттелуіне үлес қосу;
- зерттеу нәтижесінде жасалынған тұжырымдар арқылы жас ұрпақты ұлттық
дәстүрді сақтауға, аялауға тәрбиелеу, ол ... ... ... ... ... ... ... жұмысымда мен негізінен
Х1Х -ХХ ғғ. кезеңдеріндегі қазақ халқының зергерлік бұйымдарына ... өнер ... ... ... ... ... саналатын қасиетті өнері.
Сондықтанда мен зергерлік бұйымдардың ... ... ... көрсету
мақсатында жұмысымда қазақ халқындағы қолөнердің қалыптасу тарихына да
қысқаша ... ... ... ... ... ... екі ... пайдаланылған әдебиеттер мен қосымшадан тұрады. Кіріспеде
тақырыптың өзектілігі негізделіп, мақсат міндетім және ... ... ... “Қазақ халқының зергерлік өнері” атты бірінші ... ... ... ... ... ... келіп,
жұмыстың негізгі мазмұнын ашатын зергерлік бұйымдарға жан ... ... ... ... осы ... ... әшекейлеу және өңдеу
тәсілдерінің түрлеріне, бұйымдардың жасалыну ... ... ... жан жақты салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ЗЕРГЕРЛІК ӨНЕРІ
1.1 Қазақстан территориясындағы қолөнердің қалыптасу тарихынан
Қазақ халқының зергерлік өнері ... ... ... ... ... Оның ... ... жылдарға яғни тереңге кетеді. Еліміздің
территориясында мыстың, ... ... және ... да ... ... одан ... бұйымдардың жасалғандығы, олардың
жоғары дәрежеде өте шебер шыққаны қазба ... ... ... ... ... жасалуының өте сәтті шыққанын Есік
обосынан, ... және ... ... Қарғалы көмбесінен
табылған үйсіндердің ... ... ... және де ... алтын бұйымдардан, сонымен ... ... ... ... ... кейіннен обалардан табылған әшекей бұйымдардан
байқауға болады. 23. ... ... ... бар ... ... ... дамып, алғашқыда
ешқандай жіктеліске түспей, ... ... ... ... ... ... ойлау формасын көрсетті. ... ... ... және өндірістік құралдарынан , бүгінгі нақты озық үлгідегі
әшекейлермен қолөнерге ... ... - ... ... ... жоғары
өнер дәрежесіне дейін айналадағы ... ... ... ағашта,
сүйекте, күмісте және т.б. ... ... ... ... отыр. Бұл
дамудың жолы әрине бүкіл халықтың дамуымен тығыз байланысты. 33 [100]
Қазақ халқының бай ұлттық дәстүрі мен ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен қатар пайда болып,
қатар дамыды. Көшпелі қазақ өміріндегі зергерлік ...... ... т.б. ... ... ... сәндеуге бағытталды. 5 [46]
Қолөнер түсінігіне әр түрлі заттардың көркемдік әсемдеуі мен үй – ... ... ... ... Өнер ретінде ол - қоғамдық ой –
сананың бірден – бір формасы ... ... ... шынайылықпен
біріктіріп көрсететіндіктен, өзінің пайда болуында және дамуында өсудің
барлық ... ... ... ... образы сюжетті -
тематикалық компазициямен және ... ... ... ... 5[87] Ерте кездегі қолөнердің дамуында, өз халқының
дәстүрлі – көркемдігін сақтап ... 1 ... ... ... ... ... Бейнелеу өнерімен жалпы
қолөнердің Қазақстан территориясында ерте кезден – ақ болғандығына ...... ... ... ескерткіштері дәлел бола алады. ... ... ... II – ші жартысы, б.ғ.д. I - ... ... Оған ... ... ... шатқалындағы бейнелер, Өскемен
қаласындағы жазулар, Киргельді өзеніндегі алғашқы ... ... т.б. ... замандағы авторлардың еңбектерінде ( Герадот, Страбон,
Ктесий) қазіргі Қазақстан ... ... сақ, ... барлық заттары ... ... ... ... ... ... өзгеше, үшкір шашақ бөріктер, кафтан
және теріден жұмсақ аяқ ... ... бәрі ... өрнектелген екен. 31 [121]
Зергерлік өнердің керемет бұйымдары болып ... ... ... ... қола ... 31 [125] Герадот
жазбаларында «найзаның, жебенің ұшы секілді барлық заттары алтын немесе
күмістен ... ... ... бас ... ... баулары және
т.б. заттары алтынмен әсемделеді. Бас киіммен белдік ... ... ... Сондай ақ ат омырауындағы өмілідірктер де мыстан
соғылып, жүген ... ... т.б. ... ... ... ... » - делінген. 9 [40]
Алғашқы ... ... яғни ... мен ... ... (VIII – III ғ.ғ ... қолөнер бұйымдарында ерекше «антикалық»
ою - өрнек қалыптасты. Оған, керамикадағы, ... ... ... ... сүйектен жасалған әсем әшекейлер дәлел бола алады.
Жоғарыда атап өткен ... ... ... қойдың, таз текенің,
бүркіттің бейнелері салынып, осының ... бұл ... ... бүгінге
дейін жетіп тұр. 31 [25] Мысалы, Орталық Қазақстандағы атақты қоладан
жасалған бұйымдар, ... ... ... ... ... жасалған
аңдық стильдегі бұйымдар кіреді. 24 [37]
Сақ әйелдері өрнексіз былғары ... ... ... ал шаштарына
кестеленген шолпы таққан. Сақ әйелдері ... ... ... ... ... ... асыл ... көз салынған алқалар мен
моншақтарды ... ... Сақ пен ... ... ... ... мен киім ... өзіндік айырмашылықтар болды. Соған
қарамастан ортағасырда қалыптасқан қазақ ұлттық ... ... киім ... мен ... ... әлдеқайда талғаммен жасалған
деп тұжырымдауға болады. 39 [81]
Бұл бұйымдарға тән заңдылық сақ ... ... ... да ... ... және ішкі ... ... мінезделеді. Бұйымды
әшекейлендіру үшін қолданылатын барлық әдіс – тәсілдер ...... ... ... сақ ... өнерінің негізгі ерекшелігі
сонда, қолөнер ретінде де, сәндік өнер ретінде де көрініп, сол мезетте
қоршаған ... ... және ... әр – ... ... болады. 38
[131]
Бір жағынан тек сақтарда аңдық стиль ғана біріңғай ... ... сақ ... кең ... ... ... ... дерек көзі
болып табылады. 50 [67]
Сақ өнеріне тән ... ... ол ... салт - ... ... ... бұйымдары болып табылады. Бұл бұйымдарда
дамудың нақты ерекшеліктері көрсетіледі. 35 ... ... ... әр ... ... алтын, сүйек, темір бұйымдар
мен ... ... ... ... қола ... ... металл өңдеудің сүйек және ағаш өңдеу ... ... ... дәлелі болып табылады. Бұл жағынан ... ... сақ ... ... да ... ... артта қалмай, мыстың
және алтынның бай қорларын өндіруде алдыңғы қатарға шықты. 30 [74]
Ертедегі малшылар алтын зергерлік бұйымдарды ... да ... ... жетістікке жеткен болатын. Алтыннан әшекуей бұйымдар жасауда ағаш
кеңінен пайдаланылды.
Өзінің ... ... ... тоға (арыстанның құсты
аузына ұстап тұрған) және алтын қарғалы ... таң ... ... ... ... ... қауымдық кезеңнің соңғы
сатысына ... ... ... ... ... ... ... заттар қоғамдағы таптық
деференциацияының басталғандығын және ... ... . 11 ... ... ... ... аң аулау көрінісі бейнеленген. Адамның
жеке мүсіні , ... ... ... ... мұның бәрі күрделі
компазициядағы оюмен жасалып, шынайы өмірден бастау алатын өнер екендігін
, жоғары ... және ... ... сол ... ... ... 54 ... ғасыр кезеңіндегі қолөнер. Ерте феодалдық мемлекеттердің
түрік қағанаты және VIII – IX ғ.ғ. – ... ... ... қолданбалы
өнердің диоференциациясының қатар жүргендігін көрсетеді. 11 [69]
Бай феодалдық тап өкілдерінің ... және үй ... ... ... ... ... ... кедейлердің
тұрмыстық және үй кәсіпшілігіндегі ... ... ... ... ... оюмен әсемделеді. Осылайша ою - өрнек арқылы әсемдеу
барлық жағдайда да ... ... ... ... қалып отырады. 11
[73]
Қарахан мемлекеті кезеңінде б.з. X - XII ғ.ғ қолөнермен ... бай ... ... киіз ... ... ... бұйымдарды бағалы әшекейлермен сәндеуге тырысты.
Бір жағынан қалаларда қолөнер дамыды ... ... және ... да
әшекейлерден), екіншіден архитектурамен байланысты монументалды - әсемдік
өнер қарқынды ... ... 19 ... ... бір ... ... халықтарда бейнелеу өнері
монументалды - әсемдік жоспарда ... ал ... ...... ... ... және ең көбірек киім – кешекті әшекеулеуге
тырысты. 31 [55] Әрине, бұл ... ... ... халықтар
тұрмыс бұйымдары мен киімдерін әшекейлемейді деген сөз емес, ол тек ... ... ... ғана ... сөз ... табылады.
IX – XII ғ. дейін кейбір заттардың ілгектері, тұтқалары, аяқтары,
белбеудің бөліктері т.б. заттар ... ... бір ... ... ... ислам дінінің келуімен тірі жан – жануарлардың,
аңдардың ... ... ... ... жойылды. Стильдік ою - ... ... ... ... ... 42 [90]
Осы кезеңдегі прогрессивті құбылыс ол – монументалды - әсемдік өнердің
дамуы, ал аңдардың ... ... ... ... ... ... ... бірнеше ғасыр артқа тастап, ... ... ... мәдениеттің дамуын тежеді. ... ... ... ... ... шаруашылықтың негізгі
формасы ретінде монументалды - әсемдік өнерді тоқырауға ... ... ... ... ... мен дін ... тұрмыстық
қажеттіліктерін ғана өтеді. ... ... ... өнері,
феодалдардың және олардың жанұясының байлығын (киімін, қару – жарағын т.б.
әшекейлеу) көрсетуге ... ...... түскен кедей
шаруашылықтары өздерінің тұрмыстық бұйымдарын әшекейлеуге мүмкіндіктері
болмады.
Қазақ қолөнердің ... ... ... да жаңа еш нәрсе алып келмеді.
(XIV – ғ.) Бір жағынан алып ... ... және ... ... шалықтап дамыған өнер мен мәдени ошақтар ... ... ... ... Оның ... ... мен ... Қазақстан
территориясын мекендеген халықтар арасында тұрақты ...... ... Темірдің Қазақстан территориясындағы мемлекеттерге жиі жасаған қанды
жорықтары халық шығармашылығының қарқынды дамуына жол ашпады. 42 [3] ... ... ... ... байланысты қазақ халқы өзінің
қалыптасу кезеңінің аяқталуына қарай XV ғ. киіз үйді ... ... ... ... ... онша бай емес ... аз ғана ... мұрагерлікке қолөнерден алып қалды. 35 [64]
Жоңғар шапқыншылығы (XVII – XVIII ғ.ғ.) қазақ ... орны ... ... алып келді. Бұл жағдай әрине өз кезегінде халықтық өнердің
тоқырап, құлдырай құлауына алып келді. Оған ... ... ... ... ескерткіштері. XIX – ғасырдың ортасына қарай қазақтың дәстүрлі
мәдениетін орыс ... ... ... ... ... Қазақстанда феодалдық, рулық қатынастың дамуын ... ... ... ... ... ... ... жайып дамуына
жол ашпады. 5[39]
Осылайша өзінің даму ... ... ... ... ... ... ... бірде құлдырауды бастан кешіріп отырды. Бүгінгі тәуелсіз
елімізге ... сақ ... ... ... жәдігерлері азды – көпті
сақталынып келеді.
1. 2 Қазақ әйелдерінің зергерлік бұйымдары
Қазақ шеберлері зергерлік ... ... ... ... ... ... ... аударып, бар ынтасын сала, аса бір ... ... ... Қай қазақ болмасын қыздарының, әйелдерінің әшекей
бұйымдарына көңіл қойып, зергерлерге неше түрлі алтын – күмістен ... ... ... ... ... т.б. бйымдар жасататын.
Алтын мен күмістен және небір асыл тастардан ... ... ... ... ... жүзік, қапсырма, сәукелеге тағылатын
моншақ жағалы киімдерге лайық түйме, неше түрлі өңіржиек ұстадан ... ... ... Өңіржиектер негізінен Батыс Қазақстанда Атырау
мен Ақтау облыстарында көп тараған. ... ... ... ... ... ... ... білезіктер мен жүзіктер де жасалған.
Әйелдерге арналған әшекейдің ең көбі – білезік. Оны қыз – ... орта ... ... мен ... де ... ... көбіне күмістен,
кейде таза алтыннан да жасалады. Тек күмістен соғылған білезіктердің өзі
Қазақстанның әр ... әр ... ... Жергілікті өзгешеліктер оның
жасалуынан, әшекейлеу тәсілінен, көлемінен, сыртқы мүсінінен де байқалады.
Мәселен: Қазақстанның шығыс, ...... ... кеңінен
жұмырланып және төрт қырлканып, соғылатын білезіктер жасау тән ... және ... ... ... ... ... сом
білезіктер, ал батыс пен оңтүстік – шығысқа өте ... ... ... ... білезіктер тән. Әрине, осы білезік түрлерінің әрқайсысының
ішінде ... ... ... ... қоса бірнеше асыл
тастардан тұратын үзбелі білезіктер де ... ... ... ... да, ... ... әр үзбенің үстіне әртүрлі тастардан көздер
орнатады. Мұндай білезіктерге жиі ... асыл ... ... ... т.б. 48 ... ... топса арқылы ашылып, жабылатын да түрі бар. Мұндай
білезіктерді білекке салу да ... ... ... де ... ... ... ... білезіктерді (Ақтау, Көкшетау) Қазақстан
Республикасының орталық музейінде ... ... ... бетіне
неше түрлі иректелген өрнек жүргізіледі. Аппақ күмістің бетінде қарайтылған
белгілер бірден көрініп тұрады. Белгілі бір геометриялық ... ... ... ... әлде ... көркие түседі. Үш жерден
жапырақты зер салған ...... ... ... ... ... ... жиегін айнала өрнектей өтіп, дәл ... ... ... шоғы ... жанады. Бүкіл білезіктің беті көркем жасалған.
Қазақ зергерлері жасап жүрген ... қос ... ... ... білезік, орама білезік, бұрама білезік, кавказ білезік,
көзді ... өрме ... ... ... ... білезік, қолқа білезік
(қуыс) деген түрлері бар. Бұлардың үлкенді – кішілігі, ауыр – ... ... ... бола ... ... ... ... олардың бетіне жүргізетін өрнектер де түрлі – түрлі. Енді осыған
қысқаша тоқталып кетейік.
Қос білезік. Мұндай ... ... ... ... ... де ... ... қос жұмыр болады. Бұған көбінесе «сыңар өкше», «ырғақ»,
«бұрама», ... ... ... Қос ... ... ... ... кездеседі.
Бес білезік. Бұл білезіктің бауыр сырты жалпақ, сағат бау белдігі
тәрізді. ... ... ... ... екі басы ... ... сыртқы жағында күміспен немесе алтын шынжырмен
шыжымдап қойған бес сақина бар. ... да ... ... ... ... Білезікті білекке салардан бұрын осы бес сақинаны
бес саусаққа киіп алады. Бұдан кейін ... ... ... ... ... ... да, екі ... қайтадан түйістіріп, түймелеп
қояды. Бес білезікке асыл тастардан алуан түрлі көз ... ... ... ... «құс ... ... сияқты күрделі өрнектер
жүргізуге болады. Бес білезік Жетісуда яғни Үйсін, Дулат руларында ... ... ... орай ... белдік бейнелі жалпақ білезік.
Мұндай білезіктің екі шеті ... ... ... сызықталады. Ортасына
жануарлар, өсімдіктер, геометриялық фигуралар сияқты күрделі ... ... ... ... ... және түсі ... және
сәтті пайдаланылған. Шебер күмісті сәдеп пен ... ... ... ... сапасы көзің жауын алатын шығарма жасалатын. Өзгеше
өрілген, білекте қақтаған бұрама қыруар ... ... ... ... ... оның бүйірін білезікке дәнекерлеп, ұя жасап, ... ... ... ... қара ... ... таққан қызыл інжу
салпыншақтарымен көздерімен жайнататын «жіптер» атты әсем ... ... ... ... ... ... шыныдан жасалған салпыншағы бар
сырға да күңгірт металл мен шынының көгілдір түсі тамашы астасады. 48[46]
Шебер өзінің бұрама ... ... ... көз салу ... ... Олар ... бұжыр немесе сәуле тәрізді жақтаудан
жарқырап ... ... ... ... әшекейленген
«Солтүстік шұғыласы» білезігі салтанатты сәнмен жарқырайды. Бұл көлемдердің
сәнді бұрама жиһаздары ақшыл көк ... ... ... ... ... ... ... жасауда үш компанентті – күмісті,
таспен әсем өңдеуді айқын көрсету ... ... ... ... ... – інжу ... мол сәукелелердің құны тіпті қымбат
болады. Мәселен, осындай қымбат ... ... ... ... ... құны күміс ақшамен мың сомға бағаланған екен. Негізгі
айырмашылық олардың ... ... Осы ... ... ... ... Қазақстан Республикасының мемлекеттік өнер музейінің
қорында бар. Бұл әшекей бұйымдардың көбі XVIII ... аяқ ... - ... басында жасалған. Музейге әйелдердің өзгеше ерекшелігімен көзге
түсетін әртүрлі әшекейлік бұйымдары көптен ... ... ... құрамына кіретін зергерлік бұйымдар бүкіл қазақтардың
территориясы бойынша біркелкі.
Жұмыр білезік. ... ... ... ... ... ... күміспен иіліп істелетін. Бұл білезік халық арасында ең көп ... ... ... ... ... ... ... етіп, екі басын
түйістірген шығыр формасында жасайды. Кейде қоспасын ашып, білезік қырынан
қаптыратын етіп, ... ... ашық ... Жұмыр білезікті көбінесе
соғып, егеп киеді. Жақсы өрнекті қалыпқа құйывп шығаруға да болады. Жұмыр
білезіктің ... ... екі ... қою ... ... ... нәзік және сирек өрнектермен оюлайды. Жұмыр білезіктің екі басынан
басқа жерінде көбінесе өрнек болмайды.
Бұрама білезік. Бұл ... ... өте ... түр жағынан жарасымды
білезік. Білезік екі не үш ... ... ... ... ... ... ... білезіктің екі басына әр алуан ... бпр ... ... ... ... олардың үстіне тас көздер орнатып
әшекейлейді. 38 ... ... Мұны ... ... деп те атайды. Бұл білезікті жасау
кавказ білезіктің ақ күмісіне қара көк түсті ... ... де, ... ала ... ... ... үлгісімен мүйіз, ирек, гүл жапырақ
өрнектері салынады.
Көзді ... ... ... ... күмістен, алтыннан бетіне бедерлі
өрнеулер жасап, ақ, көк, қызыл, жасыл түсті асыл тас ... ... ... ... ... ұялар батыру, сызу, бедерлеу, бұрыштау
әдістерімен ... ... ... дайындалған жуан алтын, күміс жіптерді өріп,
құрастырып та білезік ... ... ... екі жақ басы екі ... ... ... Осы ... бетіне «жүрекше», «қос ырғақ»
өрнектердің бірін жүргізеді.
Үзбелі білезік. Шығыр, доғабас, ішек ... етіп ... ...... жасаған білезікті «үзбелі білезік» дейді. Күмістен, алтыннан
үзбелеген осындай білезіктерді қол сағаттың бауы есебінде де ... ... ... екі ... ... ... яғни қолға
саларда ортасынан сыртқа қақпақша ашылатын етіп, топса ... ... ... ... деп атайды.
Қолқа білезік. Сырты жұмыр, іші қуыс бұл білезікті кей жерлерде «шұжық
білезік» деп те ... ... ... әдет – ғұрпында білезікті ... ... ... ... ерлер де тағатын болған. Бойжеткен қыз ... ... – бірі ... ... ... ... ... Жігіт
қызға өз кезегінде білезік сыйлаған. «Абайға хат» ... бір ... ... болсаң тезірек кел, білезік ауып кетер шар саларға......»
дейтін жолдар бар.
Әйелдердің ... ... ... әркелкі болып жасалады. Сырғаны
бойжетке қыздар, жас ... ... Ал жасы ... ... ... оны ... тақпайды. Өйткені, революцияға
дейіңгі ... ... ... ... ... ... Кимешек кулакты
жасырып тұратын болғандықтан сырға тағудың қажеті болмаған.
Сырғаны айшықты сырға, ай сырға, тұмарша сырға, ... ... ... ... сырға, күмбезді сырға, сояу сырға деп аталатын түрлері
бар. ... ... ... ... сыртқы көрінісіне, қандай
металдан жасалғандығына немесе жасалу тәсіліне қарай қалыптасып аталған.
Олардың да ... ... ... Өте ... ... етіп жасалған
зер сырғалардың құрылымы өзгеше. Олар сым шашақты майда қоңыраушалардар
тұрады. Сырғалардың атына заты сай әсем түрі - ай ......... түпкірінен кездестіруге болады. Діни сенімдегі қазақтар Айды о
бастан қасиетті деп санап, қатты қастерлеген. Осыған орай ай сырға да ... ... ... ... ...... ... жасалатын тамшылы сырға, құрылымы күрделі
қоғалы сырға, іші қуыс ... ...... әр ... ... өрнегімен
және көркемдігімен көз тартады.
Пішінінің сұлулығы мен түсіінң байлығы ... ... ... ... тамаша аса сәндік үшін автор өрнектерді қиюластрып, неше түрлі
бұраманың келісті ... ... ... ... ұрымтал жерге
орналасқан, мұнда әшекейде қосалқы роль атқарады. Әртүрлі тастардың теңдігі
кейбір жерлнрге алтын жалатылуы ... көп ... ... ... ... емес пішін жасайтын белсенді ... ... ... әрі ... салбырап тұратын олар, әсем ... ... ... ... таспен жарасымын аса нәзік сезетін
суретші туындысында тастың пішініне, тұрқына әрі табиғи ... ... ... ... ... ... сипаты метал бетінің ерекшелігі
таспен ене қабысады. 22[6]
Зергерлер белгілі бір көркем идеяны ерекше толық сипаттауға ұмтылған
барынша айқындыққа ... ... ... ... ... ... Мәселен, бетінде қызыл маржандар бадаласы жарқырап тамаша
білезіктер сериясын жасады. Маржандар ... ... ... ... тек ... ғана ілініп тұр. Бұйымның бүкіл құрылымына өрілген
бұрама қайталанбас өрнек жасаған. Тегіс, бұрымдай етіп ... ... ... ... өтіп ... ... ... болып тарап, күмістің үстіне
қойғанда аса сұлу сызықты өрнектер жасайды. Зергерлер творчествосына ... ... идея ... ... сұлулығын, олардың адамдарға әкелетін
қуанышын паш ету еді.
Қазақ зергерлерінің көп жасайтын әшекейінің бірі - ... ... ... ... ... кейде алтыннан жалатады.
Өйткені, оның ... ... , ... ... ... ... ою - өрнек жасалатыны да аз емес. Көп жағдайда қазір сақина мен
балдақ сақинаны жүзік деп атай ... ... бұл ... жүзіктен біраз
айырмашалаға бар. Мысалы, сақинаның бауыры шығыр болып келеді де, ... ... ... тастардан көз салынады. Ал балдақ сақтнада көз болайды
және ол бірыңғай ... ... ... ... ... ... арқылы
немесе оны арнайы түрде жасалған орыншық арқылы жасала береді. Дегенмен
сақина негізінен сом ... ... ... ақ ... ... таза ... жасай береді. Алайда сақиналардың көпшілігі оған көз ретінде орнатылған
асыл тасқа байланысты ... ... ... ... “алтын сақина”,
“күміс сақина”, т.с.с. материалына қарай да айтылады.
Ал жүзік ...... ... және оның сан ... түрлері
басады. Жүзіктің үстінгі бетіне әртүрлі асыл тастардан, ... ... ... ... көз, балдақ, отау, құс тұмсық орнатылады. Бұл
қосымша жүзіктер мүсіндер жүзік сақинасының үстінгі ... ... ... түрі бар. ... ... әзер ілінетіндей нәзік, ал
енді біреулері саусақты көміп кетерліктей үлкен. Жүзіктің Қазақстанның
барлық ... ... кең ... ... бірі – құсмұрын жүзік.
Құс ежелден – ақ еркіндік пен бақыт, қайырымдылық пен ... ... ... ... ... ... негізінен қалыпқа салу әдісімен
жасалып неше түрлі ою - ... ... мен ... салынған өрнектермен
әшекейленеді. Әсіресе, қызықтысы ішіндегі қуысқа құм ұсақ тастар салынып,
сыңғырлаған әсем ... ... ... ... ... ... ... өте көлемді және аса сәнді жүзік жасалынады. Мұның бауырында екі
саусаққа бірдей кигізетіндей қосарланған екі сақинасы болады. Ал ... ... ... ... Сонымен бірге, асыл түсті шыныға қоса міндетті түрде
алтындалып ... ... ... ... аталу себебі де бар. Оны
ұзатылған қыздың енесіне яғни ... бір ... соң ... ... ... Бірақ, барлық құдағиларға бірдей ... ... ... Құдағи жүзік жаңа түскен келініне ананың мейірім шуағын төге
білген парасатты құдағиларға ғана ... ... ... ... ... оң қолының ортаңғы екі саусағына кигізгенде төрт саусақ сыртын
төгел жауып тұрады.
Қазақстанның оңтүстігінде ... ... тана да ... ... 4-5 см. ... дөңгелек қаңылтырдан тұрды. Оны қыздар да әйелдер де
мерекелерде тағынса, ал байлар күнделікті тағынатын болған.
Қыздар да алқа мен өңірше кең ... ... ... тағы ... ... жасалынған тек бағалы киімдерге тағынатын әшекей ... ... ... ... әртүрлі болған. Батыс қазақстанда (Оралдан
Торғайға дейін) және Оңтүстік Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... Ауыр қаңылтырларға тастар тағынатын болған.
Шашбауларға ірі моншақтар, маржан тастар, теңгелер, ... ... ... ... көлемділігінен де, ерекше ... де ... ... ... әшекей бұйым. Сипатына қарай олардың өзі бірнеше
түрлі болады. Өзіндік ... мен ... ... ... ... ... - ... Ол көбіне геометриялық формасы біркелкі бір-
бірінен ... ... ... ... Төрт ... ... ... ірілі – уақты табақшалар, түрліше салпыншақтар
компазициялық біртұтас жүйе жасап, әсем ... ... [35] ... ... ... бірі – тұмар. Олар тек сән үшін ғана емес, пәле ... ... үшін ... деп ... Олардың ішкі жағы тегіс болады
да, оған әдетте қағазға жазылған дұға теңіз немесе өзен ... ... ... бар деп есептелетін қой мен түйе жүні салынды. Мойнына
тағатын ... ... және ... деп ... ... Үш ... алтын жалатылады да, шет – шетіне ... ... ... ... қарайтылып ою - өрнек салынады. Жалтыраған алтын аспан
түстес көгілдір асыл тастар салынған ою - ... ... ... ... Бұған қоса, тұмаршаның сылдырлауықтары да болады. Жапырақ тәріздес
салпыншақтары бар ұзын шыжырлы бойтұмар да бірнеше сәнді ... ... ... ... ... ... тағып жүретін әшекейдің біреуі – тұмарша. Оны шеберлер
күмістен бұрыштап не жұмырлап ... ... ... және ... жүретін әсем шынжыр бау тағады. Бұлардың іші қуыс болады. Онда дұға
сақталады. ... өзі ... ... ... ... деген нанымынан
туған. Тұмар адамды пәле – жаладан, тіл ... ... деп ... ... осындай қасиетіне табынған жұрт оны күмістен
жасатып, ... неше ... зер ... ... ... ... да
бірнеше түрлері бар. Жастық тұмар- төрт бұрышты түсті металдан жасалса,
қиық тұмар- ... үшін ... ... ... ... істелген
тұмар. Сондай ақ лағыл, алтын тұмар болса, ... ... ... ... ... ... ... тасты күмістен жасалған, көінесе
қыздар мойнына тағатын әшекей.
Қазақ әйелдерінің сәндік бұйымдарының тамаша үлгісінің бірі - ... аса ... әрі ... түрі – ... ... және оңтүстік
батыс өңірінде кездеседі. Оны - ... деп ... Бұл ... бір ... ... ... жалғанады. 43 [115] Әрине алқаның түрлері өте көп.
Дегенмен де оның өте ... ... ... және ... Қазақстан
өңірлерінде кездеседі. Алқаны Маңқыстау, Атырау облыстарында өңір жиек ... ... ... ... ... шынжыр арқылы немесе шығыршық
арқылы жалғасады. Сондай ақ олардың бірнеше төрт ... ... ... ... алқа ... ортасына және шет
жиектеріне асыл тастар орнатылады. Мұндай әшекейлер ... ... ... ... ... қаатынан жасалады және арасына балшық ... ... ... ... ескі деп ... ХІХ ғасырдың
аяғында әйелдер тағуды азайта бастады. Сол себептен де ... ... ... айту ... соғады. Мәселен, ... ... ...... ... ... ... – тамаққа тағатын,
кішкене ғана матадан тігіліп, оған күміс тиындар ... ... ... кей жағдайда күлгін тігіспен безендірілген артынан
түймеленіп жабылатын әшекей.
Ал солтүстік ... ... ... ... ретінде – тік ... ... ... Ол бархыттан тігіліп, алтын жіптермен немесе басқа да
қымбат әшекейлермен жасалған бұйым.
Өз кезегінде ... ... ... екі ірі ... ... (диаметрі 4-5 см болатын) - тамақша таққан екен.
Қазақ әйелдерінің киімге тағатын ... ... ... де мол
болған. Бұлардың қатарына қапсырма, ... тана және ... да ... жатады. Қапсырма екі бөлек жасалады да, бір – ... ... ... да, оны ... орнына қолданылады. Қапсырманың өңірге ... ... ... ... да, ... ... ою - өрнегінің де
ортасына орнатылатын тастары да бірдей. ... ... ... жүргізу
арқылы әсемделген қарапайым бір үлгідегі жасалған түрлері өте көп. ... 42] ... ... ... ... ... ... да өте көркем
қапсырмалар сақталған. Бұлар үш бөлек. Олардың тастарын жеке – жеке ... ... ... ... ... етіп жасаған. Әрқайсысының
астыңғы ілгектерінен ... ... және әкі ... ... ... ... Мұның бәрі әдемілік үшін жасалған. Қапсырманың сым қаптау
тәсілі ... ... ... ... ... асыл ... күрделі және әдемі түрі болған.
Әйелдер үшін зергерлердің көп ... ... бірі – ... ... түймелер. Оны көбінесе, ішін қуыстап, әр ... ... ... ... Сыртына зер салады. Мұндай түймелерді торсылдақ түйме
деп атайды. Шағын ... ... асыл ... ... оған ... ... кейде түсті жұмыр тастарды қоршауға орнатып та жасай берді.
Зергерлердің әйелдерге лайықты ... ... ... ... ... ... ... пішімі ерекше назар аударатындай ... ... ... ... ... құс, ... гүлі, шығыс қияры, күн мен ай, жұлдыздар
т.б. пішіндері болған.
Шашқа тағынатын әшекей бұйымдардан көбіне ... мен ... ... ... ол ... ... оның ... жағына күмістелген
ромбик не теңге тәріздес байланады, ал шолпы –күмістелген қаңылтыр ол да
шашқа тағынады.
Шашбау әйелдердің бас ... бір ... ... Х1Х ... дейін
сәукелемен бірге сақталды. Х1Хғ. екінші жартысында жалпақ лента тәріздес
бір ... не елу ... ... теңгелерден тұрды. Әдетте теңгелер екі
қатардан тұрып, ең үлкені жоғарыға ... ... ... ... ... дегенмен де кимешек астынан жас келіншектер де тағынған.
Шолпы ол да шашқа ... Ол ... ... ... бір-бірімен
шынжырлап бекіген, оның жоғары жағына жіп ... ... ... ... әшекей бұйымдар әртүрлі болған. Х1Х ғ. зергерлер шашбауларды
әртүрлі көлемде жасады. Бір ғана ... ... ... шаш ... ... ... оларды жылтыр темір қалдықтарынан да әр түрлі формада жасады.
Ірі қаңылтырларға әсемделген тас не ... ... ... ... ол екі ... тұрып, оны қыздар ... ... ақ ... шашына тағынатын қоңыраулы шолпыларда болды.
Шашқа ... ... ... ... ... зерленген
шашқаптардың да бірнеше түрлері болды.
Бойжеткен қыздар шолпы тағатын болған. Шолпыны күміс ... бір – ... ... ... ... ... жасайды. Ең
үстіңгісіне күміс шынжырдан немесе матадан жасалған бау тағады. ... ... ... ... тас ... ... қолдан созылған
күмістаналардың бетіне қарала ... ... ... жасайды. Халық
арасында шолпының да неше түрі бар. ... ... ... ... үшін ... ... шаш ұзын ... өседі деген мақсатпен таққан. Сосын шолпы
бақ дәулеттің белгісі ретінде де бағаланған. Шолпының ел ... ... ... ... ... маржанды шолпы, шаш теңгелі ... ... ... қолданылған.
Қоңыраулы шолпы- бір-біріне тізбектеле жалғанған күміс
құтышылардан ... ... ... ... шаш ... ... ... түрлері қолданылған. ... ... ... сыммен қоскан
тастарына көз салынған әшекейлі шашпау мен шолпы ... ... ... ... теңгелер тізілген жіптердей нәзік өрнектері бар темір ... ... ... ... ... мен ... көп ... қызға көрік
беріп, сыңғырлаған әсем дыбыстар шығарып ... ... ... шашқа ілуге арнайы дайындалған теңге, темір тиындардан
тізбекетеле жасалады. Бұлардың ... әр ... екі ... ... ... мен теңгелер арасындағы үзбелер күміс баулықтамен
ұсталады да, кейде теңгелерді тесіп ... ... ... ... ... ... үшеу, төртеу болып, әртүрлі сопақша
табақтардан тұрады. ... ... сым ... алтындарды өрмелеп,
тоқымалап, ернеулерін ескен алтынмен көмкеріп, ортасына асыл тас отырғызу
арқылы ... Бұл ... әр ... асыл ... ... отырғызылады. Бұлар да көп салпыншақты, нәзік шынжыр шашақты
немесе нүктеленген тас түймелі болып келеді.
Музейде жалпақ, жіңішке, бұрама ... де ... ... ... ... ... ... сақиналары жіңіщке
щынжырмен жалғастырылған білезік өзіндік сонысымен қайран қалдырады.15 [42]
Өткендегі талантты ... ... ... ... ұлттық
мәдениетімізге косылған үлкен үлес болып табылады. Олармен танысу кімді
болмасын ... ... де ... ... ... Әшекейлердің көбісі киімге
арнайылап тігілген тігіс. Ол: қамзолда, бешметте, замштан ... ... ... ... ... және оюлы түймелерде. Ою ... ... ... бас ... де ... ... ... тіпті мәсі
секілді аяқ – киім. Тігіс салған бұйымдардан өзге әшекейлерге сақина,
жүзік, көбіне ... ... ... ... ... ... мөрдің
қызметін атқарған ірі жүзіктер болған. 12 [178]
2 ... ... ... ЖӘНЕ ӨҢДЕУ
ТӘСІЛДЕРІ
2.1 Зергерлік бұйымдарды әшекейлеу
Зергерлік - өте ерте заманнан келе жатқан өнер. ... ... ... ... оны өнер ... Сондықтан халық өз ортасынан осындай
озық өнер иесі – зергерлерді шығарды. ... ... ... ... ... мен ... ыдыс – аяқтар, теңге ... ... мен ... және асыл ... ... қымбат заттар –
он саусағынан өнер тамған шеберлердің халықтық мұралары.
Қазақ тілінде алтын, ... жез, мыс ... ... ... ... ... – зер деп ... Мысалы: «зерлі тон»,
«зерлі шапан», «зерлі кимешек» және т.б. деген сөздер бар. ... ... ... сөз – ... ... «жігер», «намыс» деген ұғымдарда да
қолданылады. Зергерлік өнер терминологиясының қалыптасуына, оның ... көне ... ... ... келе ... осы өнер ... қазақ
шеберлерінің өте жоғары дәрежеде меңгеріп, дамытып өз жұмыстарында қаптау,
оқтау, ... ... ... ... ... ... қостау,
сірнелеу т.б. көптеген күрделі тәсілдерді қолдана отырып ... ... ... ... молдығы айтарлықтай ықпал етті.
Қазақтың зергерлік өнері ежелгі әдет-ғұрып пен ... ... ... ... ... ... іс, ... қолөнер кәсібінің басқа
түрлерінен айырмашылығы, өзіне тән ... ... бар ... ... ... –(«зерзар»-парсы тілінен аударғанда «алтын») ... ... ... Өз ... ұрпақтан-ұрпаққа беріп отырды. Олар
белгілі бір мамандыққа арналған аспаптар жинағына ие ... ... ... 48 ... айтылғандай, металл өңдеуге байланысты ұсталық және қолөнер
кәсібі Қазақстан территориясында өте көне ... ... ... ол ... мыс пен қорғасыннан бұйымдар жасап үйренді. Сол уақыттан ... ... ... ... рет гүлдену және құлдырау кезеңдері
болды.33 ... ... ... және ... ... ... бас
киімдерді, ерлер мен әйелдердің белдіктерін асыл таспен әшекейлеумен асқан
қолөнер шеберлері айналысты. Революцияға дейінгі ... бұл ... яғни ... ... ... да Орта Азия ... ... деп атады. 34[95-96] Олар темір ұсталарынан бөлек, өз бетінше
жұмыс жасады. Кейбір саяхатшылар атап ... ... ... ... ... да жұмыстарын орындаған. Шын мәнінде, темір ұстасы мен
зергерлік ... бір ... ... ... бұл сирек құбылыс. Зергерлік
техниканың күрделілігі сонда, белгілі тәжірибе мен ... ... ... өсуі және басқа себептер зергерлік өнердің ұсталық
шаруашылықтан бөлінуіне және ... ... ... ... ... ... XIX – ғасырдың басы, XX – ғасырдың аяғында ... ... ... өз алдына металл өнімдерін өндірумен айқындалса,
бұл тұста ... өнер де ... ... Бұл ... мен ... бұйымдарының
өте бай және ерекше қайталанбас түрлерін берді.
М. Чорманов XIX – ғасырдың 60 –жылдары қазақтарда ... ... ... ... ... «шарықтау шегіне жетіп, өздігінен дамыды» -
деп, атап көрсетті. 52 [15]
Қазақ күмісшілері орыс ... ... ... ... ... ... арналған зергерлік бұйымдар шығарған жоқ. Оның
үстіне, орыстың зергерлік бұйымдары ... ... ... ... ... ... ... бұйымдарды орыс көпестерінен сатып
алғаннан гөрі өз шеберлеріне тапсырыс берген тиімдірек болды. Егер ... олар ... ... малмен өтесе, ал қарызға алған жағдайда
үстіне ... ... ... өз зергерлеріне шаруа - ... ... ... ... ... ... Бұл тапсырыстар оларға
салыстырмалы түрде арзанға түсті, себебі олар зергерлерге күміс және алтын
теңге түрінде өздерінің ... ... ... ... ... басты өнімдері қоғамның барлық өкілдері арасында үлкен
сұраныс тапқан әйелдердің ... ... ... ... ол табиғат
сұлулығын ғана емес, сонымен қатар ... пен діни ... ... ... жасап шығаратын заттар кең көлемде болды оларға ... киім ... ... бұйымдары, киіз үйдің керегелері, асхана
бұйымдары, жиһаз, ағаш және тері ыдыстар, ... ... ... ... үшін ... ... белгілер жатады. Зергерлер
өздерінің жұмысына материал үшін ... ... ... ... жасаған бұйымдарын асыл тастармен безендірді. Зергерлердің
жасаған ... ... ... ... ... ... ал бірақ көркемдік
мағынасы, сұлулығы монументальды өнер туындыларынан ешқандай кем ... ... ... артығырақ болып, халықтың өмір сүруіндегі ... және сол ... ... ... сезінуге көбірек
көмектеседі.
Металды көркем ...... ... өнердің ертеден келе
жатқан түрі. Алғашқы ... ... ... ... ... тұрмыс заттарын әсемдеуге, қару – жарағын, культін ... ... өзі ... ... пайда болған еді. Осы кезден бастап, ғасырлар бойы
атадан ... ... ... ... ... Металл өңдеудің ескі техникалық
тәсілдері ұмытылмай уақыт өткен сайын жаңа ... ... мен ... ... ... өзге ... да ... өнер өздігінен дами
берді. 54 [12-13]
Қазақ қолөнершілерінің ... мен ... ... ... көп бөлігін зергерлер өздері дайындаған.
Егеулер мен іскенжелерді олар орыстардан сатып алса, ... ... ... ... ... ... ... Қазақ
ұсталары егеулерді де жасады. Зергерлер егеулердің түр-түрін қолданды. үш
қырлы егеу, төрт қырлы егеу, жалпақ ... ... ... сопақ егеу. Әр егеу
өзінің ... ... ... ... ... ... көлемді болды. 48 [23]
Жұмыстарына әр түрлі қыш-қаштар, ... және ... Ұзын және ... ... отқа ... ... Топсаға бекітіліп екі желіден жасалған үлкенді-кішілі қыш-қаштар
темір соғу үшін қажет болды. Металл ... ... ... ... ... жасалды. Тескіштермен заттың астына белгілі тереңдіктегі
диаметрі бар ... ... ... ... ... Темір
ұсталарынікіндей, балғалар да әртүрлі пішінде болды. Жұқа ... ... ... ... ... 34 ... ... арналған алтын, мыс және күміс ... ... ... болаттан жасалған сым тартып ... ... ... 13 [170] ... күміс құймаларды қойдың жауырынынан және ағаш
көмірдің түбін тереңдетіп жасаған күміс құятын ожауларға ... ... ... ... ... ... ожауларды да иемденді.
Күмісті балқыту үшін ағаш көмір және сексеуілді пайдаланды. Құймалардың
формаларын өздері ... ... ... ... ... тапсырыс
беру арқылы дайындады. Жұмсақ қорғасыннан тапталып жасалған формаларды жиі
қолданды. Ол үшін ... ... ... қорғасынға ұрып, нәтижесінде
жаншылған кескін шығарды. Оның үстіне балқытылған ... ... ... ... ... берді. 7[97] Зергер өздерінің ... ... ... орыс және ... ... ... ... өз істеріне
орыс және қытайдың күмістерінен басқа XIX ғасырдың аяғы - XX ... Орта ... ... ... ... күмісін де пайдаланды. 33 [57].
Зергер бұйымдарын дайындау үшін, ... ... ... да ... атап ... ... күміске бағдар қондыру, эмаль, таспа,
түйіршік және металды қалыпқа шығарып салу, металды ойып ... ... және ... асыл ... ... тағы сол ... ... 37 [65]
Қазақ зергерлері кез – келген ... ... өзін ... түрге
келтіріп, көз жауын алатындай құбылта білді. Әшекей заттарының ... ... оның сан ... түрлерін, олардың өзіндік ерекшеліктерін,
белгілерін неғұрлым ... дәл ... ... ... ... ... әлденеше жүздеген атаулар келіп шықты. Қазақ шеберлерінің
зергерлік бұйымдарды жасауда және үй ... мен ... қару ... т.б. ... ... өзіндік әдіс – тәсілдері ... ... ... ... ... еді: ... қалыпқа кұю, отқа қыздырып
жосыту, қақтау, алтынмен ... ... ... ... металдарды
жапсыру, сірнелеу, алтын шабу, күміс шабу, қаралау, сым кәптеу, тынып
елеу, бізбен ... ... ... ... көз ... ... ... Сымға тарту т.б. Мұндай тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... деңгейіне көтерілген өнер түрі
екендігін ... ... ... ... ... алтын, күміс теңгелер
мен әртүрлі көлемдегі қалбырларды балқыту ... ... Ол ... ...... ... ... күмістері пайдаланды. Алтын мен
күмісті, асыл ... ... ... ... бұйымды жасатушының өзі
тауып береді. ... ... ... яки ... ... ... ... алған
соң арнаулы қалыпқа құяды, оны суытады. Содан ... ... ... көз ... ... Тілімізде жиі ... ... ... бірі – ... ... ... күптеу әдісінің де пайда болу
себебі бар. Алтынға ... ... табу оңай ... зергерлер
күмісті де ұқыпты пайдалануға, орнымен ұстауға ... ... мән ... Бұйым жасатушының тұрмыс жағдайы мен талап – ... де ... тыс ... ... орай ... ... ... мен тұрмыс
бұйымдарының бөлшектерін темірден жасап, оның ... ... ... ... ... осы ... ... күптеу» деп
аталады. Күптеу әдісі қақталған күмісті темір бетіне түсірілген бедерлерге
салып болғанмен ақырындап ... ... ... ... ... ... Зергерлер бұйымдардың бетін күмістеу (күптеу) үшін алдымен
күмісті қақтап жұқартады. ... деп ... ... оны ... ... жұқартуды, тіпті қаңылтырдай формаға келтіруді айтады. Жұқа күмісті
тісті түсірілген темір бетіне ... ... ... ... процесін,
күміспен әшекейлеу түрін де күміс қақтау дейді. ... ... ... ... Қазақтың жарқыраған айды, жарқыраған ... ... Ұлы ... сұлу қыз бейнесін «қақтаған ақ күмістей кең маңдайлы»
деп, суреттеуі де күмістің ... ... ... ... тұрғыдан
келсек, күмісті қақтау, қақтап жапсыру әдісі қазақ жерінде б.з.д. VII – VI
ғасырларды пайда болып, екі мың ... ... ... бойы сол ... ... 47 [65-67]
Қара ала жүргізу. Қазақ зергерлері күмістің бетіне қара ала жүргізіп,
әшекейлейді. Қарала жүргізу ... де ... келе ... Арнайы
дайындаған қоспаны күміс бетіндегі ойылған өрнектелген жерге құйып жапсыру
арқылы немесе қоспаны ... ... ... ... ... себу ... ... көрінетін өрнек түсіру тәсілін – қарала жүргізу деп атайды.
Халық тілінде бұл әдіс ... ... қара ... қара ... ... деп ... ... Бұл атаулардың ... ... ... ... ... дайындалатын қоспаның түсіне байланысты болған.
Күміс, мыс, қорғасын, күкіртті ... ... ... ... алынған
қоспаны зергерлер қара немесе қарала дейді. Өйткені қоспаның түсі қара ... ... ... зергерлердің өздері жасап алатын болған. Олар
қанша мөлшерде не қосу керек екенін жақсы ... ... ... ... ала ... яғни ... ... – ақ қара ала болып көрінетін
өрнек салуды да ... ... ... Ол ... ... алдымен
темірден соғылып, оның бетіне күміс шабылады. ... шабу үшін ... ... ...... етіп асыл ... шекиді, шеки отырып тұтас
торлайды, оның бетіне қақталған жұқа күмісті ... ... ... ... ... шекілген жерлерге кірігіп, жабысып қалады. Мұны –
күміс шабу ... Бұл ... түрі ... ... ... ... шапқан
темір әшекей бетінен ою - өрнек ойылады.
Алтынмен оптау. Зергерлердің күміс бетіне адтын жалатып ... ... - ... ... деп ... Оның мәні ... ... зергерлер әртүрлі әшекейлерді қалыпқа құйып та ... сол ... ... не ... ... ... сақина, алқа т.б.
өте қымбатқа түсетін. Сондықтап бұйымды таза алтыннан құйдыруға ... ... ... ... де, оны тек ... адамдар ғана
жасататын. Осыған байланысты күміс әшекейлердің бетіне алтын ... ... өте жұқа ... көркемдеу жиі кездесетін. Бұл ... ... ... ... ... үшін сынап пен араластырылған дәнекер
себілген күміс ... ... ... ... да қоса ... де ол ... Сол кезде себілген алтын түйіршіктер үнтағы жылдам ериді.
Еріген алтынды ... ... ... ... ... жағады. Бұл тәсілді
зергерлер «алтынмен оптау» деп ... ... ... ... ... бұйымдарды тек қақталған алтынмен
көркемдеп отырған. Қазақ арасында ағаштан, сүйектен, былғарыдан жасалған
ыдыс – аяқ, үй ... мен ер – ... ... домбыра секілді
заттардың беттеріне алтын немесе күміс шытыралар (көлемі де, формасы да
әртүрлі уақталған ... ... ... ... ... кең ... бұл түрі - ... шабу, күміс шабу деп аталады. Бұл атаудың ... ... келе ... ауыз ... мына бір ... дерек айғақ
бола алады: - «Анау төбенің астында бір ауыл ... оның ... бір ... ... үй бар, сол біздікі», - дейді.
Көз орнату. Көз орнату – ... ... ... ... сияқты
әшекей заттарға, асыл тас не түсті тас оронату. Кейде асыл ... ... ... Көз, ... ... екі ... ... қолданылады.
1) Сәндік бұйымдарға қондырылған асыл тас, шыны; 2) тасты бекітетін ... Көз ... асыл тас ... асыл ... ... ... көзді жүзік, көзді білезік, көзді сырға деп аталатын болған.
Сымға тарту – алтын, ... ... ... ... жасауы бар
қалыпқа салып созу, жіңішкерту, қалып арқылы сым дайындау. Зергерлер сымға
тарту ... ... мен ... ... болғанша жіңішкерте алатын болған.
Жіңішкертетін қалып – сым деп аталады. Сонда бұл атау толық ... ... ... болып шығады. Бұл әдіс қазақ зергерлеріне ертеден белгілі
болған.
Сымкәп жүргізу – ортасына асыл тас ... ... ... ... ішіне араларын ашық қалдырып ... ... ... ішкі
жиегіне дәнекерлеу. Бұл тәсіл Қазақстанның барлық өңіріне кең тараған.
Зергерлік ... ... да ... сан алуан тәсілдер қолданылады.
Солардың ішінде неғұрлым кең ... ... ... бедерлеу,
бағдарлау, өрнектеу, ою салу, мәнерлеу, нақыштау, күміс бетін ою ... ... ... ... құю, затты белгілі бір формаға
келтіру, балқыту, қорыту, металды еріту, бізбен ... ... ою - ... ... суын табу, металды шынықтыру т.б.
Ою салу. Бұл тек зергерлік емес, ... қай ... ... жиі ... көркемдеу тәсілдерінің бірі. Ою салу – арнаулы
аспаптармен заттың бір бұйымының ... ою ... ... ... ... ... ... халық тілінде түрліше атаулары сақталған.
Мысалы: нақыштау, ... ою ... ... ... ... ... жүргізу,
шимайлау, бедерлеу, бағдарлау, ою бастыру т.б.47 [71-76]
Ою - өрнек – заттың ... ... ... нақыш, бедер,
геометриялық және бейнелеу ... ... ... ... әрі ... ... өрнек нақыш.
Ою - өрнек өз алдына бір өнер. Қолөнердің кез – ... ... де ою ... ... ... ... қолданады. Қолөнер бұйымдарының ою ... ... жоқ, ... ол ... көркемдік сипат беріп,
эстетикалық мәнін аша түседі. Бұл туралы өз ... ... ... ... «Қазақтар ою - өрнек әлемінде өмір сүреді» деген, асыра ... ... ... қолынан шыққан тұрмыс заттарының ою - өрнекпен
әшекейленбегені жоқ. ... ... ыдыс – ... қару – жараққа,
ер тұрманға және киім кешекке ою - өрнек салынған», - деген болатын. 8[55]
Белгілі ... ... ... ... ... Шоқпарұлы:
«қолөнер ең әуелі ою - өрнекпен ... - ... / ... 1980/
Қазақ ою - өрнек өнері өте ежелгі ... ... ... ... ... жетті.
Зергерлер жасайтын бұйымдар. Зергерлер сән – салтанат бұйымдарын,
жүлдеге берілетін заттарды және ... ... ... ... ... бәрі де халықты қанаушы озбырлардың жеке ... ... ... үй ... ... ... ... бұйымдар ретінде ұсталды.
Алайда, халық дарыны тоқыраған жоқ, қазынасы ... ... ... ... ел ... ерлерді, маңдайлы батыр, таңдайлы шешен, ... ... ... ұл – ... ... өнерге баули білді. Қарапайым
еңбекші бұқараның эстетикалық талғамын өсіріп, ... ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа нәрлі
өнерді тауып отырды. Сондықтан «алтын қылыш – ерге сән», «жақсы ұнасым ... ... ... ... ... ... ел ... , елдің ақылгөй
жақсысына арнап, ... ... да ... ... ... ісінің түрлері көбейіп, жұмыстың бұл ... ... ... ... әр ... ... ... құрал – саймандар, электрмен жұмыс істейтін ... ... ... жаппай тұтатын көпшілік ... ... ... ... болған. Бұл ... ... ... ... ... алда болуына, жұмыстардың бәрі сапалы әрі өнімді
болуына жағдай жасады. Халықтық ... ... ... жаңа ... іс ... жаңартуға мүмкіндік берді. ... ... ойып 40 ... ... - ... ... ... осындағы Абылаев Асқар жасаған алтын, ... ... ... ері, ... ... Қаппаның
сақина, жүзіктері, Семейдегі Нұражанов пен ... ... ... істеген асыл заттары зергерлік дамуының жаңа ... ... ... ... шеберлері түрлі көркем, нәзік істерді көбінесе
қарпайым әдістермен ... ... аса ... қасиет –
суретшілік, дәлділік, ... ... ... ... ... көзі өткір, қолы ұсынақты, ойы жүйрік», ... ... ... деген сияқты мәтелдер зергерлікті әрі ... ... ... қою ... ... ... ... 16 [23]
Халық зергерлерлері көбінесе білезік, өңіржиек, сақина, сырға, тіс
шұқығыш, (бұрын алтын, күміспен ... ... ... ... ... ... ... шолпы, алқа, қапсырма, сәукеле, ... ... ... бау, ... түйме, түйменің сабағы, бұрама, дәубет, кемер
белдік, нісе сияқты адамның өз бабаын әсеидейтін заттарды ... Ыдыс ... , ағаш ... ер ... қару жарақ, жазу жабдықтары, темекі
салғыш, насыбай тақша, опа ... ... ... ... және т.б ... ... ... түрлі жиһаздарды әшекейлейді. Әшекейлегеннен кейін
олар ерекше тартымды және әсем көрінеді.
2.2 ... ... ... ... ... әдістеріне қарай техника жолымен, қалыпқа салып
қысу, балқытқан металдарды арнаулы қалыпқа құю, бір металға ... ... ... ... ... ою, сызу арқылы өрнектеу, металдарға ... ... ... ... қуыстау, жұмырлау, домалақтау, шашақтау
және тағы басқа әдістермен жасау сияқты бірнеше түрге бөлуге болады.
Халық творчествосының мол ... ... ... ... ... өру, таңу, түйіндеу, өріп шашақтау, бунақтау, кесек
металдарды ... ... ... өте көп. Осылардың ішінен тұрмыста
игеру мүмкіндігіне қарай қолданылып ... ... ... ... бұл ... қалай жасалатынын әңгіме етейік.
Қақтап әшекейлеу зергерлігі. Мұндай әдіс ер тұрман, осатал, шытырман
қазық, қанжыр, селбе, сембе, семсер, айбалта, ... ... ... ... ... және ... ... көлемді жиһаздарға қолданылады.
Мысалы: ердің қосын күмістеуді алайық. Күмістелетін ағаш ер ... ... ... ... ... даяр ердің қосына өлшенгени жалпақ ... ... ... ... оның ... ... ... егеп алады. Содан кейін
күмісті қақтап жабыстырады. Ол үшін ... ... әлгі ... және
оюланып алынған темірдің бетін ең ... ... ... ... ... ... жасалған түрпі ұсақ болу керек. Сымға тартылған
күмісті осы ... ... ... ... ... ... Мұны зергер
тілінде қақтап жапсыру дейді.
Күмісті (сезге) сымға ... ... ... ... қолайлы болу
үшін қоспасыз өте таза күмісті таңдап ... Таза ... ... ... және ... ... ... отырып созуға да ыңғайлы болады.
Таза күміс жәй қарағанда да ... ... ... да ... ... таза ... деп ... күмістерді ұстайды. Жамбы деп кесек, қорытылып
құйылған ... ... ... ... ... мен ... қазақ арасында белгілі алты түрлі атауы бар. ... ... ... ... ... «ат бас ... «қой бас жамбы», «тай тұяқ
жамбы», «қой тұяқ жамбы» деп ... Бір айта ... ... ... ... 22 ... жіңішкертіп созатын сайманды сым деп атайды. Сым ... 20 – 25 см. ... 3 – 4 см, ... 2 см. Төрт ... темір. Бұл темірдің ортасында кеңдігі шеге сыйғандай іші өте
кірленген тесіктен бастап бір тал шаш ... ... ... ... кіші 11 – 12 ... ... ... үлкенді – кішілі шар, жарты
шар кейіп тес шұңқыр ұялар болады. Шеберлер бұл ұяға ... сала ... ... ... ... ... қорытып, тазартып алған соң, оны шегенің көлеміндей етіп,
ұзындығын 10 – 15 см ... ... ... да, оны ... ең ... ... тартады.Күміс әрбір тесіктен өткен сайын тартыла тартыла
келіп, адамның шашындай болып ... ... ... күміс машина жібінің
ағашына оралады немесе кесте жіп сияқты домалақтанып жиналады. Мұны күмісті
(сымға) сезге тарту дейді. Халық арасында ... ... ... әдемі,
сыптығыр» теңеу осыдан шыққан. Осы күміс жіптің ұшын әлгі шабылған түрлі
бетіне өрнектеп сала ... ... бір ... ... Ұрылған күміс
түрпілердің бұжырыла жапсарласып, өзінің жуан – жіңішкелік ... ... ... ... ... ... ердің қасын тегістеп
егейді. Тегістелген бұл бұйымға оқ беру үшін қайрақпен және түрпі ... ... ... ең ... ... матамен ысқылайды. Мұны күміс қақтау
дейді. Күміс қақталатын темірден шеге ... ... онда оны ... ... ... ... 51 ... алтын, күмістерді өрнектеу. Жұмыр, домалақ, қырлы, төрт ... т.б ... ... тұтас құйма алтын, күмістен жасайды. ... ... ... ... ат бас алтын, күмістен жасайды. Бұларға
әртүрлі бейнеде құйылған ... ат бас ... ... ... ... ... ... аяқ, ақ жамбылар жатады. Алтын, күмісті ерітіп қалыпқа құйып
бедерлеу әдісімен алтын қасық, күміс ожау, сағат ... ... ... да
істеледі Құйма алтын мен құйма күміс халық дәстүрінде асыл қазына, үлкен
мұра деп есептелген. ... ... ... ... ... соғу,
егеу жолымен де жасалған.
Құймалы алтын мен күмісті өрнектеу үшін, щған қажетті қалып жасалады.
Мұндай қалыптарды халық ... ... ... ... ... саз ... ... ағаштан, мүйізден жасап алады. Қалыптың
ішкі бетіне ... ... ояды ... ... өзін сол ... ... ... қалыпқа құйылып шыққан сом алтын, күмістер сол ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі
өрнектермен бедерленіп шығады. Қалыптар кейде әртүрлі заттардың бейнесін не
бір заттың бейнесін шығады. Сол күміс пен ... ... асыл ... ... қашаумен, пышақтың ұшымен жазып өрнектеуге де болады. Қолөнер
шеберлері өрнектеліп болған ... ... үшін ... ... ... жұмсақ матамен ысқылап жалтыратады. Білезік,
сақина,сырға,шолпы ... ... ... ... ... осындай
әдіспен жасайды. Тезге (сымға) тартылып, біркелкі созылған күміс жіптерді
бұрап, ... ... ... ... ... ... ... асыл тастардан көз
орнатып, оларға мың шеге қағу арқылы ... ... ... ... атақты зергерлердің бірі Түсіпжан Омаралин әйелдерге сыйлыққа
тартуға арналған салмағы 300 ... ... ... ... ... жасаған.
Жұмсақ ақ бордан иленген ұзындығы 20 – 21 см жұмыр таяқшаның әуелі ... одан ... екі жақ ... ... ... ... өрнектеп, өрнегінің
мінсіздігін тексереді.
Бұл үшін мұндай тәсіл қолданған: керосин құйған панжарасыз (жайдақ)
шам жағып, өрнектелген ... екі ... ... ... ... қарайтып
алады. Одан кейін жұмсақ ақ қағазға таяқшаның басын кезек – ... ... бор ... ... ... ақ ... бетінде ап – айқын мөрдей
болып басылып ... ... ...... ... ... мінін түзетіп,
мұны зергерлер іш қалып деп атайды. Енді сырт қалып жасауға кіріскен шебер
өсімдік майына иленген ... ... да, әлгі ... ... ... Сәл ... соң, ... өткір жүзімен қалыптың сыртын екі
жанынан басып тіледі де, таяқшаны алып ... ... ... қосады.
Замазкадан жасалған қалыптың сырт ... мен ... бір ... ... ұқсас келеді де, таяққа жасалған ұяның бір жақ басы тұйық болады.
Шебер қалыптың аузын жоғары қаратып, май ... ... ... ... ... ... ... тез ағызып, қалыпқа құяды. Енді үш –
төрт ... ... ... ... ... әсем өрнекті жұмыр күміс таяқша
дайын болады.
Ширақ қимылдап жүрген шебер ыстық таяқшаны темір қысқышпен ... ... ... ... ... ... ... қорғасын қалыптың сыртынан
арнаулы темір қысқышпен дөңгелектеп, мызыр бейнесіне ... ... ... ... ... ... ... күміс білезіктің сырты әлі де жылтыр,
тегіс емес, сондықтан зергер оны ... ... ... ... әр жерін кезек – кезек егейді. Одан кейін түрпі ... ... ең ... ... ... майға ерітілген сынап тотығымен
тағы да ... ... шық ... ... жарқырайды. Осыған қарағанда
халықтың: «Күмістің жанын зергер салады» деуі бұл өнерді орынды бағалаудан
туған жай.
Зергер Абылаев ... бел, көн ... ... алдыңғы қаусырмасына
тағу үшін қызыл жақұт тасымен бұршақтап, екі алтын түйме жасауды ұсынады.
Зергер түйменің ... ... ... қабын жалатқан жіппен тоқып
әшекейлейді. Бұл үшін ... ... мен ... ... тарту әдісімен
жіптіктеп әзірлеп алады. Алтын жіп №10 машина жібінің жіңішкелігіндей,
күміс жіп ... ... жай ... ... ... ... Зергер
күміс сымның бір ұшын 3 см жерден екі қабаттап, ... ... де, ... әлгі екі ... ... ... ... тұсынан жуантық бізге екі
орап бұрайды. Бұл – түйменің сабағы даяр деген сөз. Шебер енді ... тыс ... 1 см ... ... ... ... ... жақұт
моншақты кигізеді де, әзір тұрған алтын жіптігін күміс ... ... ... ... ... ... ... бұжырдың шахмат сызықтары
бойымен тоқып шығады. Алтын жіптің екі ұшы да ... ... ... түйме
әзір болады. 4 [87]
Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... алтын, күміс әшекей жасау жұмыстарында да
кеңінен қолданылған. Алтынмен оптау, күміспен ... ... ... ... ... ... жасау – зергерлік өнердің тым
қарапайым болса да дамуының ... ... ... ... ... ... көрмелер көптеп болатын. Қазір бұндай жағдай бірен –
саран. Болса да белгілі бір мәселе ... іс – ... ... ... ... ... шеберлер деп танылған көптеген ... ... ... ... үлгі - ... ... ... Қошқарбергенов, Беков, Дүйсенқұлов, Смағұлов,
Нұржанов, Есалиев, Қобландин, Рақымбеков сияқты ... ... ғана ... ... ... өнерін сүйіп, құрметтейтін
қайсысына да ұстаз болатын.
Күміс қақтаушы шебер қазақ еліндегі әдет ... ... ... ... ... ... ... жөнінде алдын – ала шешіліп
алынатын еді. Дерек бойынша, көптеген ... ... ... ... соңы мен ХХ ... ... еңбек ақысы заттай
немесе малмен төленіп отырған. ... ... ... ... ... мөлшерде ақы берілген. Мысалы, атқа қажетті ...... не ... ... бір бас тай ... ... Күміс әшекейлі
еркек белдігін жасауға шебер ақы ретінде 4 – тен 8 – ... қой ... ... ... түрі ... ... де ... оның
қарапайым құралдарында болады. 15 [45-48]
Қазақ зергерлері әйелдерге арнап сәндік ... ... ... ... ... ... сырға, түйме, қаптырма, сәукеле, ер
тұрман әбзелдері сияқты т.б. бұйымдарды ... ... ...... ... зергерлер өздері жасады, егеулер мен іспекжені
орыстардан ... алып ... ... см ... ... ... ... дайындайтын болған.
Зергерлер егеудің бірнеше түрін пайдаланады. Үш қырлы егеу, төрт қырлы
егеу, жалпақ егеу, жұмыр егеу, ... ... ... ... ... Балғалар мен қысқыштардың бірнеше түрі ... ... ... мен ... ... ... мен қырқып отырады. Жарамды
металдарды қолмен жасалған безбенмен өлшейтін еді. Зергерлер төсінің ...... ... ... Дәнекерлеу және сызба белгілер салу
кезінде диаметрі 1 см, ... 30 – 51 см мыс ... отты ... ... ... ... Ақтөбе облысының ... ... ... ... түтік орнына түбінде тесігі бар ағаш үрлеуіш
ауыстырған.
Күміс құятын ожаулардың ... ... ... ... ... да ... ... қалыпты не өздері, немесе ұсталарға жасатты.
Сонымен бірге ... ... ... ... да ... ... орыс және ... күмістерінен жасады. Оларды монета
түрінде алатын еді. Қазақ зергерлерінің орыстың ... ... ... ... ... бар. ... Р. ... 1910 жылы
былай деп жазады: «күміс сом сандықтан бұрын, ерлердің ... ... ... ... әйелдердің бұрымына, жүзікке, алқаға кететін
еді».
Орыс және қытай күмісімен бірге қазақтар ... ... де ... ХІХ - ХХ ... Орта ... кең тараған жағдай еді. Зергерлік
заттар дайындауда қыздыру мен ... ... ... ... қарайту,
эмаль, штамповка, чеканка, шапқылау, күмістеу, алтындау әдістерін ... - ... ... ұшы ... ... ... Алдымен
инемен белгілеп алып, темір арқылы ... ... ... ... ... ... салынған күміс бұйымға зергерлер қара жүргізетін.
Зергерлердің тағы бір кең тараған әдісі – ... ... ... ... да ... бір әдіс күміс заттарды ... ... ... ... ... Тек қана ерлер мен әйелдердің заттарын
алтындап қана қойған жоқ, ... ... атты ...... ... және ... бен ыдыс – аяқ қапталған күмістерді де алтындады.
Алтын жалатқан ... ... ... ... бүкіл Рессейлік талай
көрмелерде көрсетілді.
Рельефтік бейнелеуді ... ... ... (чехол) көмегімен
шындалған темірден жасалып, жұмыстың соңына таман тіс ... ... бар зат ... жасады. Осындай қалып арқылы өнім өндіру кезінде
бұйымның үлкен кішісіне қарай іспенжеге бекітіп қойып, балғамен жылдам ... ... ... ... өзгертіп отырып шебер өзі ... ... ... ... ... ... ... бұйымдарына қымбат
бағаны не жартылай қымбат бағалы ... ... ... құю ... отырды. Осылай әшекейлеген заттарды қарап тексергенде онда
ешқандай ... ... ... бұл ... ... ... жоғары
сатыда болғанын көреміз. Бұйымдарды көркемдеу үшін ... ... ... ... ... ... тас т.б. тастарды Қазақстан
территориясынан тауып немесе сатып алып ... ... ... кішелерді сәндеу өнері де ежелден келе жатқан ... ... ... ... төрге шыға алмас» деумен бірге «белдігі жаман мықынын
тірей алмас» ... де ... бар. ... өң ... ...... ... жезден істелген бүркеншікті теңгелер, үшбұрыштар, сопақшалар, әр ... ... ... ... ... ... жүргізіліп, отырған. Күмістен
өрнек жүргізілген бүркеншіктердің үстіне әр түсті асыл тастан көз орнатлып,
айналасын күміс қуамақтармен ... ... 46 ... ақ ... көне ауыр былғары, қызыл, сары ... ... ... ... де өте ... Үйкенің беті ақ, жақсы иленген
қайыспен, былғарымен сатарлап, шет – шеті ... ... ... ... ... аздаған хабарлар осындай, олардың бұйымдар
жасау әдістері, техникаларының қарапайымдылығына қарамастан қазақтардың
зергерлік ... өте ... даму ... ... ... ... ... халқының зергерлік бұйымдарының ассортименті аздау болады.
Бірақ бұл жағдай зергерлік өнердің тұйық ... ... ... ... ... мен ... ерекшеліктеріне байланысты болды.
Зергерлер өз бұйымдарын ... ... ... және т.б. ою ... ... Осы түрліше ою - өрнекті қолдану шебердің ... ... жоқ, ... ... техникада да, яғни қандай құрал – сайманмен
ғана жасалса, соған да байланысты еді. Қалыпқа бола ... ... ... ... ою - ... пайдаланады. Ақ қаралау
немесе шаппашының әдісте - өсімдік ... ою - ... ... ... ... ... , ... тіке иреле деген ... ... ... ... ... ... ... жасауда шеберлер жекелей де, күрделі де ою - ... ... те ... ... Бұл ... көз ... тауысатын жұмыс
болса да қазақ зергерлері абыроймен орындап отырды. Қазақ ... ... ... ... ... мүйізге, ағашқа, күмістен
әшекей жасауда ... ... ... ... ... ... ... және күміспен әртүрлі бейнеде сауыттар ... ... даму ... ... ... ісі көп қиыншылық тудыра қоймайтын. Шебер алдымен сақинаны
жасап алатын. Сонан соң балдақты орнататын. Құйма жұзіктер сирек кездесетін
бөлек ... ... пен ... ... ... ... еді. Жүзіктің
балдағы формасы жағынан неше түрлі болып келеді. Әбір шебер ... ... жаңа түр ... ... ... берушінің де қалаған пішінін жасап
беретін. Түрі, пішіні ... олар әр ... ... ... ... төрт ... сопақ т.б. болып отыратын. ... тек ... ... кейбіреуін қымбат бағалы тастар орнатып жасайтын. ... ... ... ... көрші халықтардың әсері мол.
Мысалы, орыс және Поволжье, сібір, Алтай және орта Азия ... ... ... Бұны 1904 жылы орыс және татар сақиналарын
зерттегенде Н.Ф. ... ... ... ... ... ... еш ... жоқ. 34 [91-95]
Қазақ шеберлері көрші халықтардың ... ... көп ... ... ... өз ... ... жолында әрқашанда іске асырып
отыратын. Бұл ... осы ... ... ... зерттеушілер
байқаған. Солардың ішінде А.К.Гейнсте бар. Ал өз кезегінде Дм. Львович
1914 жылы ... ... ... жүзіктерін көргеннен кейін былай деп
жазады: «шындығында әуесқойлықпен қарайтындар таңғажайып етіп ... ... сол ... ... бар ... не ахық және ... ... бұл шығыс өнері, талғамның қол жеткен табысы».
Әйелдердің сырғасы да ... ... ... ... доға ... үшбұрыш, ромб салпыншақтары тәрізді етіп жасайтын салпыншақтарына
қымбат бағалы ... ... ... және ... ... ... ... дәстүрлі жұмысы болса керек. А.О. Пальчевский 1868 жылы ... ... ... ... ... ... күміс және мыс сырғалар
тағады, олар ... ... ... ... ... ... – деп ... өнерде әрқашанда бірінші орынға әйелдерге әшекей бұйымдар
жасау алып ... Әйел ... ... ... формада құйылған
пластинкалардан, оларды қыздырып алып соғып жасайтын еді. Сол ... ... ... төрт ... ... шығарады. Парктің пешінде ... ... ... ... бір ... алып өзі ... ұзындыққа
жеткенше соза беретін. Қанша етіп ұзартса да ол зергерге ... ... ... оның ұзындығы 12-13 сантиметрболатын, ені 2 сантиметр. Бұдан
соң әр пластинкада төрт бұрышты және жартылай дөңгелек етіп ... ... ойық ... да осы ... кезінде пластинкалар бұрынғыдан да тағы 4-
5сантиметрге ұзарады. Бұдан соң ... ... ... ... әбден
қызарғанша қыздырады да қысқашпен алып тағы ... ... ... ... ... ... ... ою жүргізеді. Соңына дайын болған
білезікті ыстық ... ... ... және ... ... ... ... үшін ашудасты пайдаланады. 43 [23-25]
Ж.Сыздықовтың айтуы бойынша жалтыратылған күміс бұйымдарды күміс күміс
ысқышқа бекітілген терімен ... ... Осы ... ... жасау
әдісі қазақ шеберлеріне белгілі көп әдістің бірі ғана болған. Кейбір
шеберлер ... ... ... ... кейбіреулер құйма
білезікті жасайтын. Ақтөбе обылысында жалпақ білезіктердің екі ... ... ... етіп жасайтын болған. Қымбат білезіктерді ... пен ... бау ... ... ... еді. Бес білезік – бұл бес
сақинаны ... ... ... осылай аталады. Бұл торғай
облысында көп ... ... ... ... қарапайым ғана көп
кездескен бір басында қозғалмалы салғаннан кейін ... ... ... ... ... ... ... конус тәріздес бас киімі сәукелені
алтын, күміспен әшекейлейтін болған. Тапсырыс ... ... ... ... түгелдей қымбат ... ... ... ... ауыр ... ... Сондықтан да ондай
бас киімді ұзақ уақыт киіп жүрудің өзі мүмкін ... ... ... әшекейлеу жұмысы өте көп уақыт алатындықтан, бұндай сәукеленің
бағасы 2 -3 мың сомға ... А.К. ... ... ... 1865 ... ... бір шебер жақсы сәукелені бір жылда әрең бітірген
Сәукеледен басқа күмісшілер ерлер мен ... ... ... еді. Еркектердің пісе белбеулерін пышақ қабы мен оттық салатын,
оқ – дәрі салатын және ... да ... ... ... ... әр түрлі бейнелі бияхалармен теріні өңдеп әшекейлейтін, ал ... ... әр ... ... ... мыс ... ... еді.
Мұндай белдіктер ерте заманда сарбаздар мен аңшылар арасында кең тараған
еді. Ал, ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... бойынша тағатын. Әйелдердің кемер белбеулерін өте ... 1956 жылы ... ... ... ... ... жылы ... кемер белбеуді тексерді. Белдіктің ұзындығы – 127 см,
ені – 9 см, белдікте алтын жалатылған ірі ... ... ... бар ... ... арасында бос жер тігіспен жабылған. Әрбір түтігіне барлық
бияхаларда көк және ... ... ... ... бар. ... ... ... металдардан сан – алуан әсемдік бұйымдар жасады. Әсіресе
күмістен соғылатын көптеген бұйымдар: сәукеле ... ... ... ... өңіржиек, қолтықша, тұмарша, білезік, белбеу, қожырма,
түйме, тана, тіс ... ... – ақ кең ... заттар. Жоғарыда
көрсетілген сәндік бұйымдар негізінен орыс және қытай күмісінен жасалды.
Күмісті әсіресе алтырды, асыл ... ... ... ... ... ... ... берді. Кейбір қала маңында мекендейтін ... ... де ... бұйымдарды жасауда көптеген тәсілдерді қолдана білді.
Солардың ішінде ен кең жайылған тәсілдер: отқа қыздырып ... ... ... құю, ... ... қаралау - темір бетіне күміс жабу,
сіркелеу, бізбен безеу, күмістеу, ... ... ... ... ... орнату және т.б. Қазақ халқының этнограф ғалымы ... ... ... бетіне қарала жүргізу өнері Орта Азия зергерлеріне
ХIII – XV ғасырлардан бері белгілі екен. Оның ... ... ... олар ... ... жасапты. Оның құрамында: күміс, мыс, ... ... ... ... Қараланы көбінесе әйелдерге арналған күміс
білезік, қапсырма, сырға, жүзік, белбеу т.б. жиі ... сым ... ... ... ... ... ... білезік сияқты
шағын күміс әшекейлер жасалады. Әдетте, сым ... ... ... ...... бағалы тастармен үндесіп, әсем көрінеді.
Қазақстанның батыс, оңтүстік – ... және ... ... әйелдерге
арналып жасалатын алтындалған үлкен білезік, жүзік, сақина, алқа, ... ... ... ... геометриялық өрнектер жүргізіледі
екен. Құйылған немесе қақталған күміс бетіне сірке түсіру үшін ... ... ... ... сым жүргізіп, созып оны өткір пышақпен ... ... соң ... ... ... екі ... ... арасына салып,
айналдырады да, домалатудың ... ... ... ... ... ... Күміс бетіне «бура» деп аталатын ақ үгінді
дәнекер себеді. Оның үстіне белгілі тәртіппен қажетті ... ... ... отқа ... ... ... ... дәнекерленіп, бұйым
бетіне біте қайнасып, жабысып қалады. Сірне түсірілген ... ... ... ... асыл ... ... ... шынылар орнатып көркемделеді.
Сонымен бірге көпшілік жағдайда бұйымның бет жағы ... ... Оны ... ... ... деп те атай ... Күміс тана
салпыншақтары, түйме және үй ... ... ... күміс
әшекейлерді жасау үшін көбінесе ақ күмісті жұқартып қақтайды. Оны ... ... ... ... қоса ... соғу арқылы яғни кептеу
тәсілімен дайындайды. Қалыптың өзін екі түрлі етіп ... ... ... ... қалың темір жиегіне белгілі күміс форманы батыра ... ... ... ... жиегіне қойылған қақталған күмістің үстінен
жұмыр басты қадау бастармен ... ... ... ... ... ою ... де ... Мұндай әдіспен көбінесе күміс таналар мен шашбау
шолпыларын ... Салу және құю ... ... ... жүзік,
сырға, тана сияқты күміс бұйымдардың бетіне кішкене шапқы немесе ... ... бар ... шену тәсілімен де оюлар ... ... таза ... білезік, сырға, сақина, жүзік соққан.
Сонымен қатар құю ... де ... ... таза ... ... өте қымбатқа түсетіндіктен оны тек ірі байлар ғана жасатқан.
Қазақстанның батысы мен ... ... ... ... ... ... булау немесе қақталған жұқа алтынмен көркемдеуі жиірек кездеседі.
Зергерлердің айтуынша, ... ... ... ... алтын мен алтын булаудың
аса бір ... ... Бұл ... ... ... деп ... «Аптау», «булау», «жалату» деген ұғымдар бір – ... ... ... ... ... себілген күміс бұйымға алтынның
ұнтағын қоса себіп, отқа ... ... ... ... Алтын ертіндісін
түтікпен үріп, күміс бетіне түгел жаюды алтын жалату алтынмен оптау, немесе
булау дейді. ... ... ... де жаны бар. ... ... бу ... да, алтыннын күміс бетіне берік жабысып қалуына жағдай
жасайды. Күміс бетіне берік жабысып қалуына жағдай жасайды. ... ... ... тек қана отқа ... ... орындалатындығы туралы
бұдан бұрын жарық көрген әдебиеттерде де ... бар. ... ... ... жұқалығы сондай, онын алтындағы күміс бетіне сызу безеу
арқылы жүргізілетін өрнектер анық көрініп тұрады. Ақ ... не ... үй ... ... жалату тәсілімен алтындауға болмайтындығын
оларды тек қақталған алтын оны ... құю ... ... ... 22 [55 - 56] Кез – ... ... бұйымдардың беттеріне
әртүрлі тастармен түсті шынылар орнату тәсілін ... ... ... Ол ... ... Көз ... ... дөңгелек, сопақ,
не төрт бұрышты тастарға ... ... ... ... ... Қазақ зергерлері жиектерге орнатылатын тастың
түсіп қалмауын ойластырумен ... оның ... де ... ... бұйымдарды көз салып әсемдеу үшін қолданатын асыл тастардың түрі
көп. Оның ... ... ... ... ... (хрусталь) сияқты аса багалы
тастармен қоса ел ішіне ... ... ... ... сынғыр, перезе және
түрлі түсті шынылар көгілдір жиі қолданады. Бұл тастардың көпшілігін сатып
алып ... ал ... ... ... да ... жатты. Әшекейге
көз салатын асыл тастар мен түсті шынылар болмай қалғанда, жай түссіз шыны
астына қызылды, ... мата ... ... ... күмістен жасап, оның
бетіне қарала жүргізген көрінеді. Негізінде қазақ зергерлерінің ісі ... ... ... ... сол әшекейлердің ең бастыларны жеке
–жеке тоқтауымыз артық болмас. Әйел әшекейінің ең қымбаты – ... ... киіп ... бас ... – сәукеле. Оның негізін ақ киізден
биік конус тәріздендіріп жасайды. Сыртын қызыл шұға немесе кажкамен ... ... әр ... асыл тастардан түсті шынылардан әшекейлер
тағып, құндызбен жиектеледі. Сәукеле ... қыз ... ... ... – ала ... ... халқының әсемдік қолөнерімен байланысты өнері, атадан балаға
сан ... бойы еш ... ... ... Соңғы жылдары халық
арасында ертедегі зергерлік ... ... ... ... Бұл ... ... көтерілуі (дамуы) және халық мұрасының ұлттық стиліне
терең, әрі обьективті баға ... ... ... ... ... ... ұлттық қолөнер қайта жанданып, жаңа өнер ... ... ... бәрі еліміздегі техникалық прогрестің дамуымен және
халықтың мәдени сұраныстан туындап отыр. 12[25]
Қазақ ... ... ... көне ... ... мұрагері
және сол дәстүрді дамытушы, жаңғыртып байытушы. Халық ... ... ... қолы ... де, ... пен ... таңдай да, талғай да білген.
өз тұрмысы мен мәдениетінің қолөнерін мұра тұтып ... ... ... сан – ... ... ... ... қастерлей
сақтап, меңгеріп, біздің дәуірімізге ұштастырған. ... ... ... ... өмірінде ой жүгіртіп көрсек, ерте ... да ... да өнер ... ... зергерлердің, қолөнер шеберлерінің мыс,
қола, алтын, күміс сияқты ... ... ... әсем ... ... ... ... бүгінде шертіледі.
Басқа салалардай емес, зергерлік өнер аса бір шеберлікті нәзік
талғамды қажет ... Оның ... ... ... ... халық әшекейімен,
дәстүрімен қалай да сабақтасып жатады.
Айтуымыз керек, халықтың көне әшекей бұйымдары барлық уақытта үлкен
сұранысқа ие ... Оны мына ... – ақ ... ... ... ... ... қазақ халқы, алтын немесе күміс сақина
тақпаған әйелдің қолынан ас ... Бұл, қай ... де ... ... және ... ... ... ролінің жоғары болғандығын
дәлелдейді.
Кейінгі жылдарда да зергерлік өнерге деген ... ... Бұл ... ... ... ... – жағдайының жақсаруы,
туризмнің дамуы және көрші елдермен техникалық, ... ... ... ... ... да өзгеріс пайда болды. Осы уақытқа ... сырт ... ... тек ... заттар ғана алып кете
алатын ... ал ... ... ... ... ... ... теріден,
ағаштан, сүйектен және мүйізден жасалған қолөнер туындылары, ... ... ... текемет, түскиіздер және т.б. ... ... ... ... ... ... ... кезге дейін
сақталып, дәл осы мезетте ол жоғары талғамның сұранысын қанағаттандырып
келеді. Диплом жұмысын жазу ... ... ... ... зергерлік
бұйымдары шет елдерде өте жоғары бағаланып, қымбат бағаға сатылып келеді.
Оларды жасаушы ... де ... ... ... жалғыз экземплярда
шығарып, оның құнын арттырып келеді. Бүгінде таза ... ... ... ... ... ... мен ... көздің жауын алып,
толып тұрған шет елден келген ... өте ... ... ... ... ... ... металл өңдеуді мұхият үйреніп,
шығармашылық өңдеуден өткізіп, жаңа бұйымдар жасап ... ... ... металдан жасалған бұйымдар жиналып
сақталуда. Осы ... ... ... ... ... ерекше көзге
түсетін бұйымдар да жетерлік. ... ... ... ... ... мен ... ... деңгейінің өте жоғары болғандығын,
сонымен қатар талғамының да бар екенін байқаймыз. Оған ... ... ... ... ... бола ... – ғалым А. Канцедикас өз заманында ... деп ... ғана ... ... ... ... ... бар, себебі тіпті
қарапайым ауылдық ... оған ... ... ... осы мәселе
туындағаннан бастап, халықта ұлттық өнерге деген сұраныс пайда болды,
Ендігі ... ... бара ... халық өнері, өзінің жаңа бастау
дәуірін бастан кешіріп жатыр деген тұжырым лайық. »
Халықтың өнер мұрасынсыз кез ... ... ... ... алға
жылжу болмайтынын өткен күндерден де байқауға болады. Өнері, мәдениеті жоқ
елде тарихтың да болмайтыны ақиқат. Бұл ... орын алса да ... ...... яғни ... мен ... ... жасауына тура келеді. ... ... М.В. ... ... пайда болмайды, бар зат жоғалып
кетпейді» демекші, атадан балаға мыңдаған жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ... жоғалып кетпек емес. Қайта ұрпақтар
сабақтастығы арқасында жаңарып, гүлденіп, дамудың жаңа сатысына ... өнер ... өзі ғана ... ... тарихынан сыр шертіп
тұрғандай. Себебі өнер өзіне барлық қоғамда болған өзгерістерді, жақсыны
мен жаманды сіңіре ... ... ... айнасы болады.
Біздің еліміздегі кәсіби өнер ... ... ... ... дәлелдеп отыр. Ұлттық өнерден ғана жалпы ... ... ... ... ... ... ... К.А. Курган Иссык. Искуство саков Казахстана. М., 1978.
2. Акишев К.А. ... ... ... изделия сакского времени.
Прошлое Казахского времени. // Прошлое Казахстана по археологическим
источникам, Алматы, 1976.
3. Акишев. К. А., ... Г. А. ... ... саков и усиней долины реки
Или. Алматы, 1963 .
4. Арғынбаев Х. ... ... ... ... ... ... Т.К. ... искусство Казахстана. Алматы, 1958 .
6. Борозна Н. Г. Виды женских ювелирных украшений у ... ... и ... (ХІХ – ХХ вв.). // ... ... М., ... № 6
7. ... Н.Г. Вопросы типологий женских ювелирных украшений народов
Средней Азии и Казахстана ( XІX – ... // ... ...
Всесоюзной конференции по проблемам искусства народов Закавказья,
Средней Азии и ... и ... ... ... М., 1970.
8. Брякин И., Зәуірбеков З. Шебердің өзі, көненің көзі. Алматы, 1989.
9. Валиханов Ч. Собрание сочинений в пяти ... ... ... ... В. Народый киргизскии праздник по случаю прибытия в Сибирь
Великого Князя Владимира ... // ... ... Б., ... П.М. ... ... – приклодное искусство
СССР . М-Л.,1949.
12. Востров В.В. , Кауанова Х.А. Материальная ... ... ... ... этапе . Алматы, 1972.
13. Востров В.В. Некоторые ... ... ... //Труды института
истории, археологии и этнографии АН КазССР. Алматы, 1959 .
14. Востров В.В., ... И.В. ... ... ... Алматы, 1989 .
15. Джанибеков У.Д. Культура ... ... ... 1982 ... Жолдасбаев С. XV-XVІІІ ғасырлардағы қазақ халқының материалдық
мәдениеті. Алматы, 1975.
17. Захарова И.В., ... Р.Д. ... и ... ... ... ... ... XX в.в.) //Труды ИИАЭ АН КазССР,1963.
18. Захаров И.В., Ходжаева Р.Д. Казахская ... ... ... ... ... ... ИИАЭ АН КазССР. 1964.
19. Заседная И.П. Золотые украшения гуннской ... //По ... ... ... ... Л.,1975.
20. Ибн Рузбихан. Михман-наме-ий Бухара (Записки бухарского гостя).
Перевод, предисловие и ... Р.П. ... ... ... : ... -80. ... ... Алматы, 1982.
22. Касиманов С. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, 1969.
23. Казахские ювелирные украшения казахского народа. Алматы, 1985
24. Кадырбаев М.К. , ... П.В. ... ... ... Алматы,
1979.
25. Казахское прикладное искусство. Каталог М., 1958.
26. Киргизы. Этнографическая выставка 1867г.//ИОЛЕАЭ,1878,тXXІX.
27. Канцедикас А. ... и ... М., ... ... О.А., Махова Е.И. Декоративное искусство колхозниц Казахстана.
М.-Л.,1950.
29. Қазақстанның сәндік өнері. Алматы, 2002.
30. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранство. М., ... ... А.Х., ... К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя
культура Центрального Казахстана. ... ... ... А.Х. ... ... ... ... Алматы, 1986.
33. Масанов Э.А. Очерк истории этнографического ... ... в ... ... ... ... Э.А. Кузнечное и ювелирное ремесла в ... ... // ... ... ... и этнографии АН КазССР. Алматы, 1961.
35. Муканов М.С. Казахские домашние художественные ремесла. ... ... ... В.Ф. ... описание коллекций Дашковского
этнографического музея// М; выпуск 1
37. ... Н.А. ... ... ... ... ... ... в собраниях Центрального государственного музея КазССР.
Алматы, 1968. вып. № 6.
38. Оразбаева Н.А. Народное декоративно – ... ... ... . ... М.Ш. Сақ – скиф ... мен ... ... 2004.
40. Позднякова Г., Синенькая Н. Казахские сувениры. Алматы, 1976.
41. Пржевальский Н.М. Из Зайсана через Хами в Тибет. М., ... ... С.И. ... Алтая и Передней Азии. М., 1961.
43. Сычева Н.С. Ювелирные украшения ... ... Азии и ... ... ... В., ... М. ... прикладное искусство средней Азии и
Казахстана. М., 1970.
45. ... В.В. ... к ... ... ... М.,1962.
46. Симонов Н.Е. Искусство Средней Азии. СПБ., 1896.
47. Тажімұратов Э. Шебердің қолы ортақ. Алматы, 1977.
48. Тохтабаева Ш.Ж. ... ... ... ... Уткин П.И. Кузнец, ювелир, художник. М., 1978.
50. Уткин П.И. ... ... ... и ... М., ... ...... Г.А. Искусство кочевников и Золотой Орды. // Очерки
культуры и искусства народов Евразии. М., ... ... М. ... о киргизах Павлодарского уезда. // Записки Западно

Сибирского отделения РГО. Омск, ... ... В. Об ... ... ... В ведение к альбому
«Казахский народный орнамент». М., 1939.
54. Шнейдер Е.В. Казахское орнаментика // Материалы ... ... ... союзных и автономных республик. Выпуск 2. Серия
Казахстанская. Л., 1927.
55. Ювелирное искусство народов Востока // Материалы и выставки советских
художников. М., 1974.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құрақ құрау түрлері және оның тұрмыстағы орны2 бет
«Камшат» атты қыздар әшекей бұйымдарының жиынтығы25 бет
Алматы қаласы туралы3 бет
Зергерлік бұйымдар сапасын эстетикалық көрсеткіштерін кешенді бағалау25 бет
Мектеп оқушылар сәндік қолданбалы өнер үйірмелерінде оқыту әдістемесі39 бет
Сыныптан тыс үйірме жұмыстарын ұйымдастыру39 бет
Қазақ халқының дәстүрлі қолөнер бұйымдарындағы ерлер қолөнері23 бет
Қазақтардың қол өнерге байланысын әдеп-ғұрыптар мен салт-дәстүрлері15 бет
Ағаш бұйымдары және оның қасиеттері мен ерекшеліктері, құрылыстағы орны10 бет
Бейнелеу өнері сабағында қолөнер бұйымдарын әзірлеуде оқушылардың шығармашылық және ісмерлік дағдыларын қалыптастыру43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь