Тұрақты тіркесті мезгіл пысықтауыш

МАЗМҰНЫ
Кіріспе

I тарау. Пысықтауыш және оның зерттелуі
II тарау. Пысықтауыштың түрлері және олардың жасалу жолдары
ΙΙΙ тарау. Тұрақты тіркесті сөйлем мүшелері
ІV тарау. Тұрақты тіркесті мезгіл пысықтауыш

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Қосымша әдебиеттер
Көркем әдебиеттер
Мерзімді басылымдар мен диссертациялар
        
        РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Тұрақты тіркесті мезгіл
пысықтауыш
Жұмыстың көлемі:
Жұмыстың құрылымы:
Жұмыстың мазмұнын сипаттайтын тірек сөздер: пысықтауыш, тұрақты тіркес,
сөйлем мүшесі,
,
Жұмыстың ... ... мен ... ... ... мен оның ... ... жолын нақтылау. Тұрақты
тіркестерден жасалған мезгілдік мағына беретін ... ... ... Тұрақты сөз тіркестерінің барлық сөйлем
мүшесінің қызметін атқара алатындығын нақты мысалдармен дәлелдеу.
Жұмыстың ... ... ... ... түп негізі болып
саналатын синтаксис туралы және оның ... ... ... ... тарауында пысықтауыш және оның зерттелуі ... ... Осы ... ... ... ... ... ..............................................................4-
бет
Пысықтауыш және оның зерттелуі........................6-бет
Пысықтауыштың түрлері және олардың жасалу
жолдары.............................................................15-
бет
Тұрақты тіркесті сөйлем ... ... ... ... ... ... ... басылымдар мен диссертациялар.............34-бет
Синтаксис (грек. sintaxis–біріктіру)–грамматиканың үлкен бір ... ... жеке ... байланысын, сөз ... ... ... ... ... Егер де ... морфология саласында статикалық (сол ... ... ... ... олар ... (қозғалыста) тұрғыдан
қарастырылады.
Синтаксис сөз тіркесін, сөйлемді, олардың түрлерін, сөйлем мүшелерін
және басқа синтаксистік ... ... ойын ... ... ... ... ... категориялар ретінде қарастырады.
Синтаксис сөздерді сөйлемнің бөлшектері ... ал ... ... бір-бірімен қиюластырып тұратын морфологиялық-
синтаксистік категория ... ... ... ... ... ... ... ілім.
Жай сөйлемге қатысты үлкен мәселенің бірі – сөйлем мүшелері. Сөйлем
мүшелері әр тілде әр ... ... ... мағыналары толық
сөздердің тіркесу нәтижесінде пайда болған ... ... ... синтаксистік қызметті атқарып тұратын сөздерді сөйлем мүшелері
дейміз. Сөйлемдегі сөздердің саны аз ... да, көп ... да, ... ... ... ... сөз ... жасайды. Ал сол сөз
тіркесінің жеке ... ... ... ... ... мүшелерін дәл ... ... ... ... ... ... әр мүшесінің өзіне тән жеке сұрақтары ... ... ... байланысына қарай басынқы сөзден бағыныңқы
сөзге сұрақ ... Ол ... ... ... ... ... білу ... тілдің болмасын синтаксистік категориялары мен морфологиялық
категориялары бір-бірімен өзара тығыз байланыста ... Сөз ... мен ... ... ... қатынасын сөйлем құрамында көрсетеді.
Кейде сөздің лексикалық мағынасының өзі сөйлем құрамы арқылы айқындалады.
Сөйлем белгілі бір ой ... ... ... ... түсінікті болу
үшін, ондағы сөздер өзара берік ... ... ... ... ... әр сөз ... лайықты орында тұруы және жалғау, шылау
сияқты дәнекерлік қызмет ... ... ... ... керек. Осы
талаптар дұрыс орындалмаса, сөйлемдегі сөздер өзара берік байланыса алмайды
да, айтылған ой түсініксіз ... ... ... ... ... өз ... алмайды.
Сөйлем құрамына енген сөздерді өзара таптастырғанда, оның рөлі мен
маңызы ескеріледі. Осы тұрғыдан қарағанда, ... ... ... ... бөлінеді. Сөйлем құруға негіз болатын бас мүшелер – тұрлаулы мүшелер
– сөйлем атаулының грамматикалық ұйытқысы. Ал ... ... ... ... топтанып не тікелей соларды, не бірін бірі ... ... ... ... және оның зерттелуі
Түркологияда Н.К.Дмитриев, М.Балақаев, А.Н.Кононов, ... ... ... ... ретінде қарастырса, Г.Д.Санжеев пен
Л.П.Поцелуевский пысықтауышты ... ... ... ... және ... үшін ... сөйлем мүшесін қарастыру ... емес ... ... ала ... пысықтауышты сөйлем мүшесі деп танымайды.
Қазақ лингвистикасында А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, ... ... ... ... ... ... ғалымдардың пысықтауышқа қатысты еңбектері бар. ... ... ... атты ... пысықтауышқа қатысты былай дейді: «Пысықтауыш
сөздер деп амал пысықтау үшін айтылатын сөздерді айтамыз. ... ... ... ... ... сөз ... Сондықтан пысықтауыш сөздер
баяндауышты пысықтайтын ... ... ... ... ... қалай
пысықтайды? Әуелі баяндауыш көрсетіп тұрған амалдың мезгілін айтып, екінші
орнын ... ... ... ... айтып, төртінші себебін айтып, ... ... ... Сондықтан пысықтауыш сөздердің өзі бес топқа
бөлінеді:
1. мезгіл пысықтауыш
2. мекен пысықтауыш
3. сын ... ... ... ... ... ... мекенін, сынын, себебін, мақсатын ... ... ішкі ... ... ... ... белгілері де
бар. Әр пысықтауыш сөздің өз алдына жауап беретін сұраулары бар. Олар тысқы
белгісі болады». (
Қ. ... үш ... ... ... бар деп ... ... ... баяндауыштан басқа да мүшелер ... Олар я ... ... ... ... ... үшін тұрады.
Сатырлаған сойыл үйдің үстіне жауды (Б.Майлин).
Бұл сөйлемде сойыл, жауды деген сөздер негізгі ... ... де ... ... деген сөз қайда жауғанын көрсетіп, жауды
деген баяндауышты айқындап тұр. ... ... сөз ... ... жауғанын
білдіріп, үстіне деген айқындауыштың ... ... тұр. ... сөз ... ... ... ... аңғартып, сойыл деген бастауыштың
айқындауышы болып тұр». (
С.Аманжоловтың пысықтауышқа қатысты ... ... ... ... ... Бұл да ... ... Пысықтауыштар–қимылды, сынды айқындайтын сөз. ... ... ... тек қана ... сөз ... ... ... Анықтауыш–қандай, қай, қайсы, қайсы сияқты
сұрауларға, толықтауыштар септік жалғауының тура ... ... ... тек қана ... ... және ... сөздердің
сұрауына жауап береді. Сонымен қатар, пысықтауыштар септік жалғауының бұрма
сұрауларына, есімдердің, етістіктердің ... ... ... ... Сауранбаевтың 1953 жылғы еңбегінде пысықтауыш туралы ... ... ... ... сөз етістік болған ... ... ... ... ... мақсатын, себебін білдіреді.
Пысықтауыштар белгілі сөз таптарынан ғана болады. Көбінесе, пысықтауыш
болатын–үстеулер. Сол ... ... ... сын есім де, ... ... ... де ... мезгіл мағынадағы зат есімдер де
пысықтауыш бола алады». ... ... ... мүшесінен әлдеқайда абстракттанған сөздер.
Бұлардың да түп негізі объект, зат болған. Оны ... үшін ... ... өте, аса, ... сияқты үстеулердің этимологиясын қараса
болғаны. Кеше+нің түбірі кеш, бүгін+нің түбірі бү+күн, ... ... ... ... ... екі ... ... Өте +нің түбірі–өт
(етістік), асаның түбірі–ас (етістік), ... дың ... мен ... ... ... ... етістіктің мәнімен байланысты, сондықтан
бұлар, ... ... ... тұрады. Қазақ тілінде үстеулерден басқа
сөздер де пысықтауыш ... Оның ... ... сын ... ... тұрса, сөз жоқ, пысықтауыш болады. Етістіктер көсемше түрінде ғана
емес, ... ... я ... ... ... де пысықтауыш болады.
Ашығырақ айтсақ, -ша, -ше жұрнағы жалғанған есімдік, есім сөздер, есімшелер
үстеуге айналып барып, ... ... ... басқа сан есім анықтаған
жылы, күні, айы... дегендер де күрделі пысықтауыш болады. Бұлармен ғана іс
бітпейді. Бізде орасан, әсіресе, ... ... ... сын үстеулер
де пысықтауыш болады. Барлық ... ... ... ... ... ... ... мекен пысықтауыш
3. себеп пысықтауыш
4. мақсат пысықтауыш
5. сын-қимыл пысықтауыш
Мұғалімдердің және тіл ... 1952 ... бері ... мұғалімі»
журналы бетінде толықтауыш пен пысықтауыш жайында айтысып келе ... ... ол ... ... ... айыра тануға, олардың
мәндік, формалық белгілерін шатастырмайтын етіп ... ... ... ... ... осы ... пен пысықтауыштың анықтамасын
дұрыстау, оларды талдағанда бірімен-бірін шатастырмайтын қалыпқа келтіру
қазақ тілін ... де, ... ... да, ... де ... мақсаты деп білеміз. Бұл–бізде тек ... ғана ... ... ... ... ... өзбек, татар т.б.
тілшілерінің алдында көптен ... келе ... ... ... ... жұртшылығына белгілі қазақ тілі синтаксисінің бұл мәселесіне
байланысты бірнеше көзқарас бар. Сол көзқарастар әр ... ... ... та
келді. 1938 жылы шыққан ... орта ... ... ... ... мекен пысықтауыш болатындар тек мекен үстеулері ғана
делінген. Септік жалғаулы болғанымен, ... және ... ... болып кететін сөздер туралы да сонда тұжырымды пікір айтылған.
Осымен байланысты септік жалғауының ... ... ... ... ... ... болып еді. Шынында да, іліктен басқа септік жалғауында
тұрған сөздер ... ... ... ... тану ... ... қасиетін,
олардың байланысу, грамматиканың қарамағына түсу жолдарын білу ... ... ... ... ... нәрседен абстракцияланып
алынған. Біз сөз етіп отырған ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде аса зор маңызға ие
болып тұрған ... ... ... ... ... ... категорияның
өзіндік ерекшелігі, өздеріне тән мағыналық, формалық белгісі, жасалу
жолдары болатынын еске алулары керек. Бұл ... ... ... ... қиын болар еді. Ғалымдар грамматиканың ережесін
жасағанда, форма немесе мағына ... ... бір ... ... т.б. ... ... кетуі сөзсіз. Қазақ тілшілерінің арасында
осылай, мәселеге біржақты қараушылықтың салдарынан болып жүрген ... ... ... бар. Сол 1952 ... бері ... ... бірде-
бірі мәселені тұжырымды, дәлелді етіп шешіп бере алмағаны осыған айғақ.
Рас, әркім өзінің ... ... деп ... сол ... ... осы ... ... оқушыларға үйретсе, оңайлық, жүйелік
пайда бола ма деп ... бұл ... оңай ... ... Оның оңай ... ... ... беретін, ... ... ... ... ... ... мен грамматикалық
формалардың әр алуан екендігінен көземіз. Демек, ... ... ... жатыс, барыс, шығыс, кейде көмектес ... түрі де ... ... ... оның ішінде қазақ тілінің, фактілері мекендік
мәнді білдіретін сөздер мен тұлғалар көп ... және олар әр ... ... дәлелдейді. Сонымен бірге, кейде бір форманың өзі ... ие ... да ... Кейбір есім сөздер белгілі қосымшаны,
шылауды қабылдаумен байланысты және контекске байланысты ... ... ... есім ... ... ... береді. Бұл да жалғыз
қазақ тіліне тән ерекшелік емес, түрлі ... ... тән ... жоқ, біз ... орыс ... грамматикасына сүйене
отырын жаздық, бізден бұрынғылар да орыс грамматикасына сүйене ... ... ... сол ... ... ... де бар. Соның ішінде Е. И. Убрятованың «Исследования по
синтаксису якутского ... ... ... осылай жазылған.
Орыс тілінде де толықтауыш пен пысықтауыш арасыында бұлдыр нәрселер
бар. Орысша «куда?» дегенге ... ... ... бір ... ... ма, жоқ па? Біздегі объектілердің предикатқа қарым-қатынасы орыс
грамматикасындағыдай ма? Оларды ... ... ... ... бола ... орта ... мұны қалай енгізуге болады? Бізде «қайда?» деген сұрау
жалғаулы, жалғаусыз сөздерге ... ... ... айырмашылығын орта
ментеп үшін қалай беру ... ... ... сөз ғана ... жалғаулы болса толықтауыш болады деп ... ... ... ... ... ... балаларды шатастырмау үшін және жеңіл болу ... ... ... ... ... ... деген сөздердің бәрі
«қайда» деген сұрауға жауап ... ... ... ... ... де
«қайда»-ға жауап береді. ... ... ... ... ойы ... ... «в ... «на Москву» дегендегі «у»-
лар қойылудың критерийі А.М. ... ... ... ... екеуі бір «куда?»деген сұрауға жауап береді, ... ... бар, олар ... жалғаулармен қабаттасып жүреді. Бізде ол жоқ.
Біздегі толықтауыш пен пысықтауыш ... ... ... ... барып айтылған. Оларды еске алмай, көз жұмып, қалай ... ... ала ... қазақ тілінің өңін айналдырып жіберу болып шығады.()
Бұл ғалымдар пысықтауыштың тұлғаларын ... ... ... ... «Синтаксис» атты еңбегінде пысықтауышты сөйлем мүшесі
ретінде қарастырмайды ... ... ... мүшені (көбінесе етістік баяндауыштың)
мекен, мезгіл жағынан да және істің істелу ... ... мен ... ... ... тағы бір ... – ол ... мүшемен
соншалық тығыз байланыста бола бермейді. ... ... ... ... ғана ... өзі ... етістік баяндауыштың нақ алдында
тұрады да, қалған реттерде бірде арасына сөз ... ... орта ... ... бас ... ... ... бұрын келе береді. Мысалы:
Мұрат мектепке кеше ... ... кеше ... ... Кеше ... ... Осы сөйлемдер құрамындағыдай пысықтауыштың орнын ауыстырып айта
беруге ... Бір рет қана ... ... кеше ... ... ... тікелей алдында келген. Қалған ... ... ... ... басқа сөздерге түсіп, соның салдарынан
оның орны да әр қилы өзгере берген. Пысықтауыштардың ... ... ... ... ... ... ұштасып, инверсия
заңдылығын туғызады. Екінші жағынан, бұл ерекшелік пысықтауыштың ... ... ... ... ... ... гөрі мағыналық жағынан ғана ұласып ... - ... ... ... бір ... ... ... үшін жұмсалатын бағыныңқы мүше. Солай болғандықтан, ол ... ... ол ... ... ... бар: анықтауыш заттық ұғымы
бар сөздердің – зат есімдердің, субстантивтенген басқа есімдердің-әр ... ... ... білдіру үшін жұмсалса, пысықтауыш,
негізінде, ... ... ... ... белгісін білдіреді. Басқаша
айтқанда, пысықтауыш етістіктен болған ... ... ... ... ... қарай былай бөлінеді: мезгіл
пысықтауыш, мекен пысықтауыш, мақсат пысықтауыш, себеп-салдар пысықтауыш,
амал пысықтауыш, мөлшер ... ... ... сөздер – үстеулер, үстеу мәндес
есімдер, сапалық есімдер мен мекендік, ... ... ... ... ... ... ... шығыс, көмектес
септіктеріндегі) зат есімдер.
Үстеу-түркі тілдерінде кешеуіл ... ... сөз табы ... ... ... ... ... болған. Тілдегі өзге сөз
таптары үстеудің ... ... ... үлкен әсер етті. Тіл білімінде
үстеудің пайда болу, қалыптасуын «адвербиалдану» деп ... ... ... ... ... тілдің тарихи дамуы барысында
біртіндеп жасалатындығы ... сөз табы ... ... ... Зерттеушілер үндіеуропа тілдерінде зат есімдер мен сын есімдердің
септік жалғаулы түрлерінің сөйлемде пысықтауыш қызметінде ... ... ... ... ... Ал қазіргі түркі тілдерінде
қолданылып жүрген бірге, зорға, иоқару, илгери үстеулері де бір кезде ... ... тән, өзге ... ... ... тобы ... Осындай
бірқатар сөздер өздерінің қолданылу аясында, сөйлемдегі ... ... ... ... кейіннен мағыналық реңкінің
ауысуына, бастапқы нақты мағынасының ... ... ... сөз ... ерекшеліктерін, қасиеттерін бойына сіңіріп сол
жүйеге өтеді.
Форма жағынан көнеленген, мағына жағынан ... ... ... ... бастапқы топтарынан бөлініп шығып, лексикалық
мазмұны жағынан басқа сөздер тобына айналады. Сонымен қатар форма жағынан
да не ... ... не ... септік жалғауларын қабылдайтын
жарым-жартылай ғана өзгеретін ... ... ... ... ... ... ... сөздер мағына жағынан қимылдың алуан түрлі күй-жайын,
белгісін білдіреді, оларда ... ... ... ... ... ... ... атқарады. Ал сөз табындық ерекшелігі, морфологиялық
өзгешелігі тұрғысынан үстеулерге жатады.
Қазіргі түркі ... ... ... құрамындағы аффикстер
шығу тегі жағынан алғанда алғашында жалғаулар болғанмен қазіргі ... ... ... ... ... келмейтін дәрежеге жеткен де, ... оның ... ... болып қалған. Осындай құбылыстардың
нәтижесінде үстеулер ... Сөз ... ... ... ... ... ... сөздер бір кездерде бейтарап жатқан, лексико-
грамматикалық белгілері мен ... ... ... сөз ... ... тарихы саналатын Орхон-Енисей, Талас жазбалары жазба
тіл нұсқасын ... ... ... ... ... сол ... ... әбден екшеленіп, белгілі нормаға түскен жүйе ретінде
танылады. Әрбір сөз ... ... мен ... ... көне түркі тілдерінің материалдарын пайдаланбай
тұжырым жасау қиын да күрделі мәселе.
В.М.Насилов V-VIII ғасырларда үстеу әлі де ... даму ... ... ... ... ... қалыптаспағандығын айтады. Біршама
үстеулер есімді сөз ... және ... ... форманттарымен
кездесетіндігін ескертеді. Орта ғасыр ескерткіштері материалдары бойынша
зерттеулерде үстеу деп ... ... ... едәуір молайып, атқаратын
қызметі мен қолданылу аясы ... ... ... Бұл дәуірлерде
үстеулер өз алдына топ құрап, беретін мағынасы мен ... ... ... ... ... ие ... ... болатын.
Ғалым А.М.Щербактың айтуынша ескі өзбек тілінде ... ... ... жоқ сөз табы. Бірақ көп жағдайда мүлдем қатыспайды
дегеннен гөрі кейбір сөз түрлендіруші формалары бар, бірақ олар ... ... ... ... ... ... ретінде танылады дейді. ()
Салыстыра, сатылай зерттеу барысында көне түркі дәуірінде үстеу сөз
табының әлі де ... ... ... қоймағандығын, орта түркі дәуірінде
үстеу сөз ... жеке сөз табы ... ... ... ... ... түрінде, біршама лексика-семантикалық грамматикалық белгілерге ие
бола бастағандығы айқындалды. Зерттеу нәтижелерінен белгілі сөйлем ... ... ... пысықтауыштық қызметке ие болып, соның салдарынан
қызметіне ... ... ... ... ... ... аясына,
беретін мағынасына қарай үстеу сөз табы болып, белгілі ... ... ... Ал ... ... ... материалдарын
сараптағанда жекелеген түркі тілдерінде үстеу сөз табы ... ... ... ... көрініп, лексика-семантикалық топтарының ұлғайып,
сөзжасамдық қабілетінің артып қалғандығы көрініп тұр.
Үстеу сөз табы қазіргі түркі ... ... ... ... категория. Зерттеуші И.И.Мещанинов үстеудің қалыптасуында
бірден-бір қызмет атқаратын сөйлем мүшелері, оның ... ... ... ... ... функциясына байланысты ... ... ... ... үстеулердің сөз табы ретінде
қалыптасуына әртүрлі сөз таптары ықпал ... ... ... ... байланысты бөлініп шықты. Бірақ ... ... ... өте ... шарт ... ... лексикалық топ болып өзінің
грамматикалық формасына байланысты өзге сөз ... ... ... тура осы ... ... ... ... тілдеріндегі үстеу әр дәуірге тән өзіндік белгісімен, даму,
қалыптасудағы арнайы заңдылықтармен көне ... ... ... одан беріде Махмұд Қашқари, Жүсіп Баласағұн еңбектерінен
белгілі. Қазіргі тілімізде қолданылып жүрген ... ... көне ... ... келе ... ... тобы. Олардың сөз табы ретінде қалыптасуы
өте ерте кезеңде жүргендіктен көбі қазіргі түркі тілдерінде түбір үстеулер
сипатын алып ... ... ... ... ... кеше, ертең, зорға, бірге,
дәйім, әрең, әдейі.
Ал қалған үстеулер кейінгі жылдары ауызекі сөйлеу тілі, әдеби ... ... ... ... ... ... нәтижесінде жасалып, жаңа
сөз, жаңа мағына ретінде үстеу сөз табына телініп отырды.
Ескерткіштер тілінде үстеу түрінде қолданылған йоқару-«жоғары» сөзі ... ... ... ... ... ... аталмыш сөз үстеу ретінде
толық мағынаға ие болған, ... ... да ... ... ие ... ... ... келетін болсақ, мынандай
ерекшеліктерді көруге болады. Сөздің түбірінен ... ... ... ... йо-«жо»+ғару жалғау. Форма еш өзгеріске түспеген, ал түбірдің
мағынасына, тұлғалық ... ... еш ... ... ... ... ... түріндегі единица жоқ. Яғни түбір сөз ... Көне ... ... ... ... барысында аталмыш
сөздердің нақты формасы табылды. Сөз көне ... ... ... ... ... қолданылған. Зат есім сөз ескерткіштер тіліне ... ... ... ... ... ... түскен. Алғашында
зат есімнің түрленуі болғанымен, кейіннен сөйлем ішіндегі қызметі өзгерген.
Функциялық жақтан әуелі өзге сөз табына тән ... сөз ... ... да үстеулер қатарына жылжып ауыса бастаған. Көне ... өз ... ... ... ретінде қолданылған «йоқ» сөзі йоқ йер «биік жер,
қырат, үстірт» септік ... ... оның ... бір ... ... ... тілдің дамуында ұзақ мерзімді сұрыпталу мен қалыптасуды
басынан кешірген. Пайда болған жаңа тұлға ... ... ... сөз ... қасиетінен толық айырылады. Осындй процестің
нәтижесінде туынды сөз түбір сөзге айналады.
Қазақ тілінде кездесетін кешке сөзі ... ... ... ... ... ... ... ие болған.
Құрамы мен тарихи тұрғыдан талданбаса, ... тіл ... ... ... келмейді. Аталмыш сөздердің құрамынан қазіргі қазақ
тілі материалдары бойынша ... -ке ... ... ... ... кеткен көрсеткіш ретінде танылады. Яғни сөз құрамындағы жалғауда
сөз түрлендірушілік қасиет жоғалған, өлі ... ... ғана ... ... десе де ... Ал егер ... форманы сөз түрлендіруші
барыс септігі ... ... онда сөз ... үстеулер қатарынан шығып
кетеді.
Сын есімдердің үстеуге айналуының басты белгілерінің бірі ... ... ... ... ие ... Өйткені көп жағдайда сын есім
сөздер өздерінің тұлғалық сипатын сақтай отырып контекстік мағынасына,
функциясына ... ... ... Сын есім ... ішінде есіммен
тіркесіп анықтауыш ретінде заттың сапасын, сынын ... ... ... ... ... ... ... ТАРАУ
Пысықтауыштың түрлері және олардың жасалу жолдары
Мекен пысықтауыш
Қимылдың, іс-әрекеттің болу орнын, бет алысын, қайдан екенін ... ... ... ... ... ... қызметінде жұмсалатын сөздер, негізінде, мекен
үстеулер: жоғары, төмен, ілгері, кейін, соң, әрі, ... ... ... ... ... ... алда, артта, соңында, бұлай, олай, тұс-
тұстан, алды-арты, ерсілі-қарсылы, әрі-бері, ... ... (-қа, ... т.б. бұл үстеулер түбір күйінде де, жатыс, барыс,
шығыс жалғаулы формаларда да мекен ... ... ... көкте не көрінеді? (Ы. Алтынсарин) Ол күлімсіреп ... (С. ... ... ... жұмсалатын сөздердің енді бір ... ... ... ... және ... ... зат ... Оларға қайда? қай
жерде? қай жақта? деген сұрақтар қойылады:
Мен өзенге келдім. Әйел орнынан тұра ... ... ... ... ала ... ... кірдік (Ғ. Мүсірепов).
Септік жалғауларындағы сөздердің мағыналарын бұрынғысынан да дәлдеп,
айқындап тұратын сөздер бар. Олар – ... ... ... ... ... ... ... тұрып, мекен пысықтауыштың құрамына
енеді:
Ол үйге қарай кетті, Жақып өзенге таман жүрді.
Мекен пысықтауыш ретінде ... ... бір тобы – ... Олар ... не ... ... жер, жақ, маң сияқты көлемдік
мағынадағы есімдермен тіркесіп келіп жұмсалады:
Мен бүгін осында ... ... ... ... Бұл маңда ел жоқ-
ты. Мына жақта ... пен ... ғана ... ... ... (Ғ.
Сланов).
Мекен пысықтауыш қызметінде фразеологизмдер де жұмсала алатынын зерттеу
жұмысының барысында анықтадық. Оны біз ... ... ... ... жұрт қызыл қырғында жүргенде, тыныштық жерден орын ... ... Есік пен ... ... өзі де ұшып ... (Ә.Әбішев). Ит
арқасы қияннан сүйегін сүйретіп әкесі келіп тұр деп түсіндір (Б.Мұқай). Бұл
жолы дауыс оның ... көк ... ... ... ... (Х.
Есенжанов). Солардың жуан ортасында Нұри жүр (М. ... ... ... ... ... ... жерден үркітіп жібереді (С.
Бегалин). Керманға барып өлгенше, өзіміздің кір ... ... ... ... ... (С. ... ... әкенің қалауымен кәрі шалға
қырық қараға сатылған қыздың ат жетпес, атан жетпес ... ... ... ... қоштасқаны (Ә.Нұрпейісов). Көз көрім жерде анда-санда
ағаш араларында отырған киіз үйлер көрінеді (С.Сейітов). Кенет иек ... ... ... бір үйді ... ... Бір бауыр жерге дейін
дуылдаған әлгі көңілді жиынның үні өшіп, үй іші тына ... ... ... ... ... ... жан жоқ (Ә.Әбішев). Олар бірінікін жасырып,
бірінікін көз көрмес, құлақ естімес ... ... ... екен ... пысықтауыш
Іс-әрекеттің не үшін, қандай талапқа лайық істелетінін, болатынын ... ... ... мақсат пысықтауыш болады. Мақсат
пысықтауыштар кім ... не ... ... қандай мақсатпен? деген сұрақтарға
жауап береді (2.194).
Мақсат пысықтауыш қызметінде жұмсалатын үстеулер өте аз, олар ... ... ... ... босқа, әшейін.
Мен бұл жерге әдейі келдім. Ол жорта айтып отыр. Досжан бұл жерге бекер
келген жоқ.
Мақсат пысықтауыш ретінде ... ... мен сөз ... жүреді:
1. у қосымшалы қимыл есімдер барыс жалғауында кел, кет, ... ... ... ... ... ... болғанда:
Сен Алматыға ойнауға келген жоқсың, оқып білім алуға келдің. Сырбай
буыршынды, расында, шалуға әкелген ... зат ... мен ... -қалы//-келі тұлғалы ... ... ... ... Біз ... білгелі келдік.
3. есімдердің үшін шылауымен тіркесі:
Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін. Отан үшін аттанам, Ақ семсерді ... ... ... рай ... етістіктерден кейін көмекші деп ... ... ... ... етістіктің жеке өзі тұруы:
Алматыға оқып білім алайық деп келдік. Қарт ... ... ... ... ... ... ... есімге бола етістігінің тіркесуі:
Мен саған бола келдім.
6. –ма+с, -ме+с тұлғалы есімшеге барыс септігінің жалғауы ... ... ... адам ... елемеске келіп пе едік осында!
7. Мақсат пысықтауыштың жетінші ... ... біз ... ... ... ... ұшын сұрауға асықпай қоя тұр, біраз шыдап көрейік (Ә.Әбішев).
Ешкімге білдірмей ұшты-күйлі жоғалғалы отырмын (Б.Соқпақбаев). ... ... ... ... ... ... Қарсыласының абыройын жыққалы
әрекет іздеп жүр (Б. Мұқай).
Себеп пысықтауыш
Себеп пысықтауыш қимыл процесінің себебін білдіреді. Оған неліктен? ... ... ... ... (2.196).
Себеп пысықтауыш қызметінде жұмсалатын сөз көбінесе ... ... ... ... ... –дық+тан//-дік+тен деген жұрнақ пен жалғау,
кейде тәуелдік жалғауы мен шығыс септігінің жалғаулары жалғанады, ... соң ... ... ... ... ... ... басы ауырып қалған екен (С. Мұқанов).
Шошынғаннан шешесі есінен танып қалды (Ы. Алтынсарин). Ашыққан соң ішегімді
өзім суырып жеп ... ... ... ... ... ... ... күн райының бұзылғандығынан деп есептейтін.
Көңілшектік, еріншектік, жалқаулық, тәртіп тәрізді абстракт мәнді зат
есімдер тәуелденіп және ... ... ... бола алады:
Сенің көңілшектігіңнен мен осы халге ұшырап отырмын. Оның жалқаулығынан
жұмыс кезінде орындалмады.
Көбінесе шылау ... ... ... сол ... солай
болғандықтан деген сөздер себеп пысықтауыш қызметінде жұмсалады:
Біз социалистік жарыс туын сол себептен жоғары ... ... ... ... қызметін көсемшелер атқарады:
Мен сені сағынып келдім. Тәжен білмей қателесті.
Бұған қоса фразеологизмдер де себеп пысықтауыштың қызметін ... еш ... айта ... Оған мына ... ... бола алады:
Ел сұмдықтан тыйылсын, көріп көзі қансын, түңіліп көңілі ... ... пе еді ... Тірі жанға көрінбегендіктен тағы болып кеткен
тәрізді (Т.Ахтанов). Тілін кәлимаға келтірген себепті мұсылмандар қатарына
алынды (Ә. ... ... ... деп – ... ... ... ... мөлшерін,
көлемдік таралу, созылу, қайталану және сандық, баға, салмақ ... ... ... ... ... ... өлшемін, адамның жас
мөлшерін білдіретін пысықтауыштың түрін айтамыз. Сұрақтары: ... ... рет? қай ... қай ... ... қай ... дейін?
Мөлшер пысықтауыштың жасалу жолдары:
1. Зат есімнен жасалады:
Қотан боларлық қой ... ... ... Сын ... ... кессең, ұзын кес - қысқартуың оңай, темір кессең, қысқа кес –
ұзартуың оңай (Мақал).
3. Сан ... ... бір ... он оқыды (Қ. Нұрғалиев).
4. Есімдіктен жасалады:
Нағашымның бұл жөнінде ... ... ... ... ... ... Етістіктен жасалады.
Күмпиген-күмпиген нән саусақтар долы дыбысты көсіп-көсіп төгіп жатыр
(Ә. Кекілбаев).
6. Үстеуден жасалады:
Дене келбеті де, ... ... ... де ... ... мінген жүйрігінен анағұрлым асып түскендей (І. Есенберлин).
Тұрақты тіркестерден жасалады:
Жауап ала алмаған сұрақ иесі ет шайнам әрі-сәрі боп ... да, ... ... ... (Д. ... Сіз, тым ... судан бір жұтым беріңізші
(Д. Исабеков).
Амал пысықтауыш
Қимылдың қандай тәсілдермен атқарылуын білдіретін пысықтауыш амал
пысықтауыш болады. ... ... ... ... ... ... екі топқа бөлінеді:
• Тәсілдік амал
• Сапалық амал
Тәсілдік амал ... ... ... мен сөз ... ... ... ... күлімсіреп қарады (Ғ.Мұстафин). Көре-көре көсем
боларсың, сөйлей-сөйлей шешен ... ... ... ... ... ... арқылы:
тойғанша жеді, шаршағанша жүгірді, жеткенше қуды.
тез, жылдам, шапшаң, ақырын, жай, шұғыл, қайта-қайта сияқты үстеулерден тез
қимылда, сәл көтерілді, ... ... ... бас, ... жүр, жай ... ... деген пысықтауыштар жасалады.
қалт, кілт, тарс, тарс-тұрс, жалт, бұрқ-бұрқ, жалт-жұлт, маң-маң, талтаң-
талтаң, бүкең-бүкең, ербең-ербең, ... ... ... еліктеуіш
сөздер:
Жантық осыны айтты да, қалт тоқтады (Ғ.Мұстафин). Нар түйелер аяқтарын
маң-маң басады. Ботақан қалт-құлт басып ... ... ... ... ... ... ... созып жалт-жалт қарайды (М.Әуезов).
5. амал пысықтауыштар мынадай үстеулерден жасалады: бірден, бір-ақ,
бірте-бірте, қолма-қол, ... ... ... ... ... ... ... жамбастап, т.б. Мысалы:
Ол үйге бірден кіріп келді. Олар бізге бірте-бірте жақындай береді.
Темір қақпа шалқасынан ашылды. Ол ... бір ... ... ... амал ... қызметін мынадай сөздер мен сөз
тіркестері атқарады:
1. –сыз//-сіз жұрнағы жалғанған ... сын ... ... ... ... Ол ... ешқайда кете алмайды.
Бала қатесіз жазды.
2. –дай//-дей//-тай//-тей жұрнағы арқылы зат есімнен жасалған туынды
сын ... ... ... ... қылыштай,
Егескен жауды езгілеп
Тығамыз көрге жаныштай (Н.Байғанин).
-дай//-дей жұрнағы етістіктің есімше түріне жалғанып та ... ... ... жолы ... ... ... ... шығады. Жылан аққан арық
суын жалаңдаған сары құм жалмап алып, түк көрмегендей ... ... ... ... арқылы үстеуге айналған есімдер:
Суда балықша жүзетін бір балықшы шал бар екен. Білмейтін кісіше сазара
қалуын қарашы ... сан ... мен ... ... ... ... ... екі шоқып, бір қарайды. Аспандағы боз торғай қырық құбылды. Кадр
жайында шақырып алып, екі рет ... ... ... ... сол ... ... көп ... (Ғ.Мұстафин). Өзінің немере інісі
оны бірқатар әурелеген болатын (Ғ.Мұстафин).
Фразеологизмдерден де амал пысықтауыш жасалатынын ... ... ... ... ... ғана ... қол ... өрекпіп тұрған жан, кенет бір кезде өзінен-
өзі жуасып, су ... сөне ... ... Жұрт ... ... ... ... кіргізе ұялтыпты (А.Тоқмағамбетов). Арық қара кісі ар-
ұятты жиып қойып, ойына алған іске өрелене, өлімін сата ... ... Мен ... жақындай бергенде, еңгезердей біреу дедек қағып
кетіп бара жатты (Ғ. Мұстафин). Аяғаныма араша сұрап барамын деп ... ... ... ... жерге салып сілікпесін шығарды (Б.
Мұқай).Бота ... ет ... ... аяп кетті (Б. Иманғазина). Жанымды
жаппарға тапсырып, ... ... ел ... кеттім (А.
Тоқмағамбетов). Салы суға ... ... ... ... кетті (Б.
Иманғазина). Жас ботаның көзіндей мөлдіреген қара көзі шарасынан ... ... ... ... ... бірі ... қойғандай сөйлейді
(Б. Мұқай). Шал көкірегі қарс айрылардай терең күрсінді (Б. Мұқай).
Мезгіл пысықтауыш және оның жасалу жолдары
Етістіктің шақтық мағынасына мезгілдік ... ... оның ... ... болған процесс екенін білдіретін пысықтауыш мезгіл пысықтауыш
болады. Мезгіл пысықтауыш қызметінде ... ...... зат есім, сын есім және кейбір сөз тіркестері (2.188).
Үстеулерден ... ... ... ... алдымен мезгілдік
үстеулердің сол қызметте ... ... ... ... ... лайық синтаксистік қызметі етістіктің
шақтық мағынасын дәлдеу, толықтыру, айқындап көрсету болады:
Бүгін көзбе-көз сынасатын кезең келіп тұрған ... ... ол ... от ... ... Мен ... туған күнімді тойлаймын (Ә.Әбішев).
Енді құтыдағы суға да кезек келді (Ә.Сәрсенбаев).
Мезгіл пысықтауыш болып жиі ... ... ... ... ... ... ... бірталай, әрқашан, кешқұрым,
ешқашан сияқты біріккен сөздер мен ертеңді-кеш, әлсін-әлсін, ... ... ... ... ... қосарланған үстеулер де
енеді. Олардың пысықтауыш қызметінде жұмсалуына мысалдар:
Ертеңінде таңертең тұтқын есігі ... ... ... ... ... араласты да кетті (С.Мұқанов).
Зат есімдердің ішінде мезгіл пысықтауыш қызметінде жұмсалатын сөздер –
шақтық, мезгілдік ұғымды ... ... жаз, қыс, ... түн, түс,
сәске, кеш, т.б. Бұл сөздер кейде түбір күйінде, көбінесе жатыс, шығыс,
барыс, ... ... ... ... ... ... ... сайла, қыс арбаңды сайла (Мақал). Жолаушылар түнімен жүрді.
Көктемде құлпырады ой ... қыр ... ... жас, ... дөнен, құнан тәрізді зат есімдер тәуелдік
жалғауларда және жатыс жалғауында айтылып та мезгіл ... ... ... бар деп ескермедім...(Абай) Дөненінде үйретем, ат болудың
қылығын (Жамбыл). Зылиқа жасында ажарлы еді (Б.Майлин).
Сілтеу ... ... ... ... та, ... ... ... шығыс жалғауы жалғанып та, мезгіл пысықтауыш жасалады:
Осынша ... ... мен ... не ... ... Сендермен
қашаннан аға-інілі болғанмын (Жамбыл).
М.Балақаев сөз тіркестері мен әр түрлі сөздердің түйдекті тіркестері
күрделі мезгіл пысықтауыш ... ... ... деген пікір айтып,
олардың құрамы ... ... ... деп ... ... мен үстеу, үстеу мен зат есім тіркесі:
Бүгін кешке Қарағайда ойын болады. Тапа-тал түсте үгіт таратып басынуын
көрдің бе, мұның (Ғ.Сланов). Таң ... ... ... ... ... ... мағынадағы зат есімдер атау күйінде не түрлі қосымшалар
жалғанып, олрдың алдында ... ... бір, ... ... ... ... ... күрделі мезгіл пысықтауыш қызметінде жұмсалады:
Сол кезде жартыланған ай туған еді ... Бұл күні мұны ... ... ... ... ұзақ уақыт ұйықтай алмады (С.Мұқанов).
3. Септеулі, кейде атау тұлғалы ... ... соң, ... бері, бойы
дегендей көмекші сөздермен тіркесіп, күрделі мезгіл пысықтауыш болады:
Манадан бергі ащы сөздердің бәрінен де мына сөз ... ауыр ... Түн бойы аяз ... ... (С.Мұқанов).
4. Таң ата, күн шыға, ел орнына отыра, жаз шыққанша тәрізді сөйлемдік
құрамы бар тұрақты сөздер тіркесі ... ... ... ... жата ... ... жыққан да, көше жөнелген (Ғ.Мұстафин). Қарағым,
жылыт, тамақ бер, жаз шыққанша асыра (Абай).
Сонымен қатар мынадай сөз ... де ... не ... ... ... кездеседі:
Күн жоқта күлімсірер жұлдыз бен ай...(Абай) Жоғарғы Совет төрт жылға
сайланады.
Біз бұл зерттеу жұмысында М.Балақаевтың ... ... ... әрі
қарай өрбітіп, фразеологизмдер пысықтауыштың барлық ... ... ... ... көз ... ... ішінде мезгіл пысықтауышқа
ерекше тоқталмақпыз.
З.Күзекова өз зерттеу еңбегінде: «Іс-құбылыстың, ... ... ... қазақ тілінде әр түрлі болып келеді. Бірақ
солардың қайсысы да ... ... оның ... ... жатады.
Қазақ тілінде мезгілді білдірудің қалыптасқан жолдарын ... ... ... деп ... ... бұл ... осы ... дейін мезгіл пысықтауыш қызметінде жұмсалып
келген ... атап ... ... мына ... ... ... керек. Үстеулердің сөз табы
ретінде қалыптасуы, ғалымдардың пайымдауынша, соңғы кездің ... ... ... ... ... ... соңғы кезде қалыптасқанын, ал
зат есім, сын есім, сан есімдер пысықтауыш ... одан да ... ... ... ... үстеу пайда болмай тұрғанда қазақ
халқы мезгіл, мекен, мақсат, себеп, мөлшер, ... ... бе ... ... ... ... ондай міндетті атқарған сөздер және ... ... ... «пысықтауыштың барлық түрлері үстеудің түрлеріне
байланысты туындаған, ал пысықтауыш ... ... ... ... бұлжымас ақиқат екендігіне күмән туындайды. Ерте ... ... ... ... себеп, мөлшер, амал мағыналы
көріністі халық немен білдірді екен деген сауалға жауап беру үшін ... ... ... тура ... ... ... жайын, салтын, ғұрпын, сыр ғып шертетін өлмес
те, өшпес қалып ... ... ... жыры мен ... ... мен аңыздарда, айтыстарда, қазақтың өткен ғасырлардағы
көркем тіл зергерлерінің ... ... сөз ... ... Сол
сияқты ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы ақыл-ойдың діңгегі саналған Абай
шығармаларындағы шебер қиыстырылған сөз ... ... ... ... ... ... және орыс ... құрғақ қасық ауыз жыртар, сухая ложка рот
дерет ... ... ... бар ... ... Осы екі ... сөз ... сөз таптары
• жалғаулары
• орын тәртібі
• беретін мағынасы өте ұқсас. Бірақ бұл тіркестің қай ... ... ... дөп ... айта ... ... ... де, өзге тілдерде де тұрақты тіркес өте ертеден
қалыптасқан құбылыс екені дау ... ... ... тілдік құбылысты
терең зерттеген ғалымдар оның байырғы ... келе ... ... ... ... Осы ... тұрақты тіркестердің пысықтауыш қызметінде
үстеудің, зат есімнің, сын есімнің, сан есімнің жұмсалуына ... ... ... ... Бұл – ... айғақ.
Екіншіден, тұрақты тіркестердің мағыналық топтастырылуы сөйлем мүшесі
пысықтауыштың барлық мағыналық түрлерімен сәйкес ... Бұл ... ... ... ... мағынасымен көп
сәйкесетіндігін атап өту ... осы екі ... ... ... тілінде үстеу, т.б. сөз таптары
пысықтауыш қызметінде ... ... ... ... тіркестер
мезгілді, мекенді, мақсатты, себепті білдіретін нағыз тілдік факт болғанына
көз жеткіземіз. Пысықтауыш ... ... ... екі факт негізінде
атқарған. Олар: топонимдік атаулар және тұрақты тіркестер. ... ... ... ... түрі де ... екен. Біз соның
ішінде мезгіл пысықтауыш қызметінде ... ... ... тоқталамыз.
ΙΙΙ ТАРАУ
Тұрақты тіркесті сөйлем мүшелері
Әр халықтың өз дүниетанымына байланысты тілдік құрамында ... ... ... ол тіркестер барлық халыққа ортақ болуы мүмкін.
Фразеологизмдер лексикология саласында жақсы ... ал ... ... ... ... тоқталумен шектеліп жүр. Синтаксисті
зерттеген ғалымдардың еңбегінде фразеологизмдерден анықтауыш, ... ... ... ... кездеспейді. Тұрақты тіркестердің сөйлемде
белгілі бір сөйлем мүшесінің қызметін атқара алатыны бәріне мәлім, бірақ
соны ... ... ... ... ... тіл білімінде фразеологизмдер жете зерттеліп, олардың сөйлемдегі
функциясы жан-жақты ... ... ... Злые ... ... что во время отъезда
мадам Стаковской на курорты экономке ... ... ... своих обязанностей (В.Попов).
2. Баяндауыш қызметінде: Сергей Ильич мелким бесом ... ... ... ... и ... (К.Седых, Даурия).
3. Толықтауыш қызметінде: Успех, бешено растущий, сопроваждал первые
шаги писателя ... ... ... В ту пору он держался в стороне от товарищей и
слыл среди них за ... себе на уме ... ... қызметінде: Для меня эти маневры – большой ... ... их на ять ... ... ... орыс лингвистикасы былай деп
бағалаған: «Практически правильное и ... ... ... как ... ... ... возможно только при учете
реальных связей фразеологизма со словами в предложении». (13.9).
БАСТАУЫШ
Бастауыш–сөйлемнің негізгі, басты, өзекті ... Ол ... ... басқа мүшелеріне тәуелсіз, бағынышсыз болады. Ол сөйлемде
айтылған ойдың синтаксистік субъектісі. Бастауыш зат ... ... сан есім мен ... ... ... атау ... тұрады. Бірақ ол тек бастауыштың ғана
тұлғалық көрінісі емес, атау ... сөз ... ... ... ... пысықтауыш және баяндауыш қызметтерін де атқара
береді. Солай болғандықтан ... ... ... сұрақ қою арқылы,
мағыналық жағына талдау жүргізу арқылы ажыратылады. ... ... ... ... ... аты, азамат, жолдас, сияқты ... ... ... ... ... сөз ... ... тәуелдік жалғаулы
сөзбен тіркесіп;
3. маңы, іші, жаны, қасы, алды, арты, бойы сияқты көмекші ... ... ... ... жіктеу мен өздік есімдіктері тіркесе келіп;
5. бірнеше сөзден құралған күрделі жалқы есімдер;
6. субстантивтенген есімдер тобы;
7. негізгі және көмекші етістіктер тобы мен ... ... ... кісі аты, не ... есімдігі жинақтау сан есімдерімен ... ... жазу ... бұған қоса тұрақты ... ... көз ... Оған ... ... дәлел: Ел
арасына тарап кеткен лақап сөз кімнің керегін өтер еді (А. ... ... ... ... үрейге толтырып тұр (Ә. Нұрпейісов). Сұңғыла
қарттың санасының көзі енді ғана ашылды (Б. ... Бір ... ... қиын (М. ... Бірақ Асылхан езу де тартқан жоқ,
қабағының ... ... (Б. ... ... ... ... ... кетпейды екен (Б. Мұқай). Қарға адым жер мұң ... (Б. ... та ... ... ... тұрлаулы мүшелерінің бірі. Ол
көбінесе жіктік жалғауында тұрады. Баяндауыш, негізінде, бастауышпен жақтық
және жекеше, ... ... ... ... Қазақ тіл білімінде
баяндауыштар барлық сөз ... ... ... ... ... ... ... етістіктің күрделі түрлерінен;
2. қалыптасқан тұрақты сөз тізбектерінен
3. бар, жоқ, қажет, керек, жөн, тиіс ... ... мен ... ... келіп күрделі баяндауыш жасайды
4. көмекші етістіктер есім сөздер мен ... ... ... ... ... ... сан есімдер де күрделі баяндауыш қызметін ... ... ... ... ... күрделі баяндауыштың
тағы бір ерекшелігі бар. Ол ... ... ... ... ... орыс ... ему ... учиться, ему нужно
читать деген сөздер қазақ тілінде оған оқу қажет, оған оқу ... ... ... ... ... рай көмекші сөздердің алдына шығып
кеткен, орыстілінде ол, керісінше, ... ... ... Бастауыштың
баяндауышқа логикалық ... ие ... ... осы орын
мәселесі көрсетсе,екіншіден, бұл олардың өзара қиыса байланысуынан да
байқалады. Бастауыш ... ... ... ол баяндауышқа тікелей өз
сәулесін түсіріп тұрады: мен келе-мін. Сен келе-сің. Басқаша айтқанда,
бастауыштың ... екі ... ... ... ... ... ол ... жағынан да, тұлғалық жағынан да көрінеді. Бастауыш
басқа есімдерден болғанда, мұндай ... ... ... ... баяндауыш сөйлемде айтылатын ойдың, хабардың
өзегі. Ол ... ... ... да, ... ... ... ... ең маңызды мүшесі. Бір сөзбен айтқанда, баяндауыш сөйлемнің
мағыналық орталығы ... ... ... ... ... ... ... бастауышқа анағұрлым бағынышсыздау болып
келеді.
Күрделі баяндауыш тұрақты сөз ... де ... ... аз ... мінезге ауыр, сырға тұйық Гүлнұр ... ішке ... ... Осы қазірде ол әйелінің қабағынан айыға қоймаған ашу ... іші ... (Ә. ... ... бұл қылығы онсыз да ынтық
болып жүрген жігіттің ішін ... ... (Ә. ... жағдайда балықшылар бұған қуанар еді, ал ... мұз ... іші ... (Ә. ... Тексерушінің де
құлқыны жаман пенде екен, бүгін бір ... ... ... ... ... еркегін білесің, үйде қыл қимылдатпайды ... ... ... ... ... бет қара ... жүрегі қылп ете
түсті (М. Әуезов). Талай боздақ ... ... (Б. ... ... суын ... ... ... Мұны естіп ишекең де мұртынан
күлді (С.Торайғыров). Осы ... ауыл ... ... ... ... (М. ... Ол ... үйленгелі мойнына құрық түсті (Ө.
Қанахин). Байғұсты қайтсін, ... де ... су ... жүр (А.
Тоқмағамбетов). ... ... ... ... қышқыл исі мұрныңды
жарады (М. ... ... ... ... ... мұршасы
келмеді (Б. Мұқай). ... ... ... ... өсекшінің
мінін бетіне басатын (Б. Мұқай). Оның есімін естігенде Есеней ... (Ғ. ... ... ... қабақтасып қалды (Ө. Қанахин). ... ұзап ... ... ме, неді Құлтума күшке мінді (Ә. Нұрпейісов).
Үшінші күнгі соғыста Құнанбай тәсіл ойлаған ... ... да бір ... (М. ... ... ... ... тек сөйлемнің баяндауышына
ғана қатысты болады да сол баяндауыш білдіретін ... ... ... ... ... ... ұшырайтын, не
оған жанама қатысты болатын затты (кісіні), құбылысты, т.б. білдіреді.
Толықтауыштар мен меңгеруші сөз ... ... ... сөз ... ... тығыз болады. Өйткені, меңгеруші
сөздің шын мәні ... ... ғана шын ... айқындалады.
Толықтауыштардың меңгеруші сөз ... ... ... дәрежесі мен мағыналары, сондай-ақ сөйлем құрамындағы
синтаксистік қызметі ... ... ... ... ... және
мағыналық ерекшеліктері тұлғалары арқылы көрінеді.
Қазақ тіліндегі тура ... ... ... ... ... тілдеріндегі сияқты, табыс септіктің ашық және ... ... ... Біз ... ... ... ... жоқпыз
(Т.Ахтанов). Тура толықтауыштардың ... ... ... ... жұмсалуы жайлы түркологияда әр ... ... бар. ... Н.К. ... ... септіктің ашық не жасырын келуін
белгілілік, белгісіздік теориясымен байланыстырады.
Жанама ... ... ... ... олар ... ... де ... мүмкін. Толықтауыштың алдына мөлшерлік және
сапалық анықтауыштардың келуі олардың тұлғасын күрделендіреді.
Күрделі толықтауыштардың жасалуы:
1. Сөз ... ... Біз ... ... ... ... Күрделі сан есім, сын есім, етістіктен. ... ... ... ... ... ... сөз+көмекші есім арқылы. ... үй ... ... ... жөнінде, жайында шылауларының қосылуы арқылы.
Күрделі ... ... ... ... да
жасалады: Өз үйінің ірге тасын қалауға кірісті (Ө. Қанахин). Содан кейін-
ақ ... ... ... ... (Б. ... ... қалың боп
үйілген күртіктердің мұртын сындыруға ондаған кісі мен ондаған аттың шамасы
келер емес ... Осы ... ... ... жас ... ... Қанахин). Молдекең неке қиярымды берсін деп ... ... ... ... ... (С.Мұқанов). Туған халқына, кір жуып, кіндік
кескен ... ... ... анық ... ... Бәрі Алланың
қолында, пешенеңе жазылғанды көресің де (Б. Мұқай). Ол ... ... ... ... ... (Б. Мұқай). Өзге үшін ойланбай өзегін жұлып
беруге дайын (Ө. ... ... ... ... басқа мүшелерін анықтайды да,
соған қатысты болады. мысалы: Сәлделі кісі ернін анда-санда бір қимылдатып
ұзақ отырып, жұрттың қары ... ... ... ... әкеп ... (Мұқанов). Анықтауыштың мән-мағынасы да сол анықталатын сөзбен
бір тіркесте қарастырғанда ғана анық ... ... ... пен ... сөз сөйлеуде де бір әуенмен, бір ... ... ғана ... ... пен ... ... мұндай тығыз бірлігі кейде сөйлеу практикасында олардың күрделі
сөзге ... ... да ... ... ... ... қарағаш
тәрізді біріккен сөздер мен Көктің көлі, Иіркөл, Талдықорған ... ... ... ... о ... ... пен ... сөздер тіркесі
болғанына сөз жоқ. Дегенмен осы ізбен ... пен ... ... ... ... бір ғана ... ... болмайды. Қазіргі қазақ тіліндегі анықтауыштар ... ... та, ... та дербестігі бар элемент ретінде өзіне лайық
синтаксистік функцияны атқарады.
1.екі негізгі сын есімдердің өзара тіркесіп ... ... бір ... ... ... қара қоңыр бұлт ... ... ... қара кер ... ... ... ... қалып қоя береді(Майлин).Сеңгір-сеңгір таулардан секіріп
алып жөнелді(эпос).
2.негізгі сын есім мен қатыстық сын есім ... ... ... ... кең ... шолақтау дөңес мұрынды,... сүйірлеу иекті,
толық мойынды, аршын тік денелі Байжан жолыққан сайын Гүлнардың ... ... ... ... ... мен көмекші есімдер тіркесі сын есім тудыратын –ғы, -гі
жұрнағын ... ... Таң ... ... мен ... ... басына қарап тұрды (С. Сейфуллин).
4. сөздерге –лы аффиксі ... ... ... көзді, ай маңдайлы сұлуға
кеп тірелді ... ... ... қабысу арқылы байланысқан есімшелі тіркестер: Күн батып
бара жатқан кезде ... ... ... үш-төрт жігіт шығып, қыз-
келіншек оырған үйге қарай жүрді.
6. жалқы есімдер мен ... ... ... ... ... ... ... тіркесінен: Кәдір сияқты ... Айша ... ... ... ... сала ... алғалы жатыр (С.Сейфуллин).
Күрделі анықтауыштың тағы бір тұлғасы ретінде ... ... ... негіз бар. Оны мына мысалдардан көре аламыз: Ішіне шынашақ айналмас
шырт етпенің өзі (М. ... ... ... іліп алар,
іске татыр мүлкімізден біз солай айрылдық (Б. Соқпақбаев). Айрықша алып-
қаштысы көп ел іші оны сот деп ... істі ... ... Нағыметтің
шалғайына оралады (Ә. Нұрпейісов). Алшынбай мен ... ... ... ... (М. ... ... ... қылаң шалған мына
шаштың ағарған әрбір талын есіңе алшы (М. Иманжанов). ... ... ... ... ... ... (А. Тоқмағамбетов). Қыл өтпестей
татулықты бір ашуға сатпайық (М. ... Жаңа ... ... ... ... болып тұрған ауа райы қыс ортасы ауа қағынады ... ... ... ... ... шырайы (Б.Өтемісов). Нобайы түзу
бір механизм жоқ (Ғ.Мұстафин). ... су ... Нұқ ... бір ... ... тұрғандай (Ә. Нұрпейісов). Жердің ... ... ... ... ... сөзге молда жоламайды екен
(С.Мұқанов). Кісі бетіне күліп ... ... ... асыл Қамарымыз
... қайғыра-қайғыра сүзектен тұрған кісідей құр шыбын жаны ғана бар ... ... ... ... кісі бойы ор ... да, ... ... (Ә.Әбішев). Бөрік кигеннің намысы бір болса, орамал
салғандардың да ары бар (Б. ... ... ... осы ... ... деп ... ... өзім таңдар едім (Ә. ... ... ... ... ... ... ... бауы алты
қабат шенеуніктердің қолына тиерін білді (Б. Мұқай).
ІV-ТАРАУ
Тұрақты тіркесті мезгіл пысықтауыш
Ғалым В.Н.Валгина өз ... ... ... ... быть ... ... ... существительными в
творительном падеже без предлога, существительными в косвенных падежах с
предлогами, инфинитивом, ... ... ... типа»,-
деп, оның қызметінде жұмсалатын сөздер мен сөз тіркестерін атап ... тіл ... ... ... ... ... ... дейін түбегейлі зерттеліп, өзінің тиянақты ... ... ... ... сан алуан фразеологиялық тізбектер дербес
зерттеу объектісі болудан гөрі ... ... ... ... ... ... ғана ... келді.
Тіпті жалпы тюркологияда елеулі орын алатын бұрынғы сөздіктерде ... және ... ... сөз ... тым ... кездеседі. Тек
соңғы кезде ғана қайсыбір түркі тілдерінде осы ... ... ... ... ... ... бір ... Өзінің
көнелену жағынан да, тұлға, мағына ... ... да, ... да ... тән ... бар.
Тілімізде көкейге қонымды, көркем, орамды алуан түрлі тұрақты сөз
тіркестері кездеседі. Тіл ... ... ... ... халық орынды пайдаланады. Мақал-мәтелдермен барабар жоғары
бағалап, оларды ... ... ... Сол ... ... сөз ... жинау, бір ізге түсірудің мәні өзінен ... ... ... ... ... ... оның барлық тарауларынан
байқалады. Сол қасиет тиянақты сөз тіркестерінен анық ... ... сөз ... сөз ... деген топқа алуан ... ... ... ... байлығын тексеретін
саланы фразеология деп атау орынды. Бұл саладағы ғылыми топшылаулар ... бері ... келе ... ... ... ... Н.В. ... мәселе жөнінде құнды ... ... ... ... ... мынаны айтуға
болады. Тіл иесі–халықтың басынан өткен, өмір ... сай ... ... ... әлеуметтік, шаруашылық, діни, т.б. факторлар
ауанымен пайда ... ... ... ... ... ... амалдарында нақтылы бір заңдылығы ... ... ... ... ... да ... жүйе бар. Бұлай болудың себептері өзінен-өзі түсінікті. ... ... ... жанасып, өз заманының таоабына лайық туып жатады.
Бұл тақылеттес талай дәуірден елес беретін фразеологизмдер тіл ... орын ... ... ... ... өтеп ... ... айтқанда, әрқилы экстралингвистикалық, яғни сыртқы ... ... ... ... ... ... мезгілге, өлшемге,
көңіл-күйіне, адамдардың өзара қарым-қатынасына, жас ерекшелігіне, ... ... ... да ... бар.
Фразеологизмдердің түп-төркіні тым әріге кетеді. Адам ... ... ... көп ... ... шағында-ақ талай-талай заттарды киелі
санап, оларға өздерінше ... ат ... ... сол ... ... ... ... ата, шекшек ата, зеңгі баба, ойсыл қара, шопан ата
тәрізді тіркестер бар. Олар ... ... төрт ... ... ... ... иесі.
Қазақ халқы өзінің өткен тарихында талай көрші ... ... ... әрі мәдени қарым-қатынасты басынан кешіргені мәлім.
Көшпелі өмір ... ... ... ... ... ... немесе басқа бір аспан ... ... ... ... ... әрекет-қимылдың, мезгілдің арақашықтық мөлшерін
белгілеуді де қазақ халқы өзінің ... ... ... ... ... Әр нәрсенің мөлшерін білдіруге
келгенде де ... тілі ... мен сөз ... ... ... өте бай, яғни ... өлшемдік, мөлшерлік ұғымдар жайында
сөздер мен ... ... ... ... ... сөйлем
мүшелерінің жасалу жолдарының бірі ретінде тұрақты ... баса ... ... ... ... – сөйлем аясын кеңейтудің бір
элементі. Тұрақты тіркестерде белгілі аффикстер табиғи көрсеткішіне ... ... бір ... ... ... ... негіз болады»,-
дейді (10.143).
Осы пікірлерге сүйене отырып, ... ... ... ... ... де енгізген жөн деп санаймыз.
Қазақ тіл ... ... ... ... ретінде жұмсалуы
қарастырылмаған. Біз зерттеу жұмысымыздың нәтижесінде тұрақты тіркестердің
сөйлем мүшесі бола алатындығына көз ... ... ... жеті ... ... келіп, мезгіл
пысықтауыш болады.
1. Фразеологизмдер нөлдік тұлғада тұрып, ... ... ... ... ән ... ... де билей бер (Абай). Күзембай жазға
салым түйесін жүндейді (Ермеков). Күн бұрын еңсесі түсіп кетті ... он екі ай қой ... ... ... де, оның ... ақы, ... тері
іске аспайтын (М. Ермеков). Капитан Скориков күні кеше ғана Долгушовтан
көрген зәбірін айтып, ... ... ... (Ә. ... Жер алыс ... ... күн ұзын ат ... жүріп, кешке ғана қайтты (М. ... бір ... ... ... әңгіме дүкен құрайықшы (А. Тоқмағамбетов).
Дұшпан ... бұл ... ... ... күн ілгері
белгілі еді (Ә. Нұршайықов). Бұл ... өмір бақи ... ... бел ... ... жаңа ... сүйсінді (Ә.Нұрпейісов). Күні
ертең құдалар келген кезде бұл қалпында қалай көрсетем? (Т.Ахтанов) О баста
сырнайлатқан, күміс жапқан (І. ... ... хат ... ... күні ... барам, кей күні әлденеше рет барам (С.Мұқанов).
2. Фразеологизмдер жатыс септікте тұрып, мезгіл пысықтауыштың қызметін
атқарады:
Құнанбайдың тығыз ... ... ... бір шай ... ... жүз ... ... атқа мінді (М.Әуезов). Ойпырма-ай, қас пен көздің
арасында соқыр боп қала жаздадым (З.Қабдолов). Қариялар күн қызылы ... ... екі ... ... құм ... ... шығады
(С.Бердіқұлов). Жау жағадан алғанда, аттандық майданға (Жамбыл). Кемпір мен
Қадиша ... ... ... ... да ... (А. ... қолың қалт еткенде кіріп тұрсаң етті (А. Тоқмағамбетов). Ел ... ... ... де ... ... Олар ... ... жұлдыз
толғанда қайтты (Ш. Айтматов). Баймұқаным келіп, ақ түйенің қарны жарылып
жатқанда дастарханымның ... ... ... бе? (А. Жұбанов). Көзім
тіріде бір көрісіп қалайық ... ... ... ... сөз
түспеді (А.Тоқмағамбетов). Жеті қараңғы түнде мына күймен қолға түссем,
алдымен ұры деп ... (Х. ... Есте жоқ ескі ... ... ... ... ... бөлінген екен (Абай). Қамшы салым жерге атты осынша
терлетіп, ақ көбік еткенің нең? ... ... да ... су ... ... ... асты буланып тұратын ақ шанаш басы жынына тиді (Ә.
Нұрпейісов). Жетінші кенже баласына барлық ұлым бай ... ... ... молдаға азан шақыртып, ат қоярда құлағына Жетібайлап айқайлаған
(М.Қабанбай).
3. Фразеологизмдер соң ... ... ... пысықтауыштың қызметін
атқарады:
Басқа қысым түскен соң, қайырылмастай күн болды (Махамбет). Қас
қарайып, кеуім тартқан соң үйге ... ... ... соң ... тыл ... оны да ... алды ... Қайғы мен ыза қысқан
соң, зар шығады тілімнен ... Күн ... айы ... соң, ... ем ... ... ... шығып, жер аяғы кеңіген соң кәделі айт тойларда
осы өңірдің халқы бір-біріне келіп жататын (Ә. ... Үй ... ... ... соң ... ... (Ә. Нұрпейісов). Онда да
бірқыдыру уақыттан соң астанада болған бір жиналыста сыртынан ... ... ... ... ... ... тіркесіп, мезгіл пысықтауыштың қызметін
атқарады:
Ел орынға отырар кезде Абай Қарашоқыдағы қыстауға ... еді ... аяғы ... кезде Сәмет ағай сөз арасында менен сыр тартты (С.Омаров).
Қас ... ... ... кезде баяғы алты аққу Кендебайдың төбесінен
алты ... ... ... ... ... Тек ... ырғайдай,
биттері торғайдай болғанда, кіші бесін кезде бір қалың ... ... ... күн шілде кезде тас құрттады (М.Сұлтанқожаұлы). Жуан
созылып, жіңішке үзілген ... тоя ... ... ... бір адам ... ... қара қатқақ кез еді (Б.Мұқай).
5. Фразеологизмдерге –ша//-ше үстеу тудырушы жұрнақ ... ... ... ... ... ... ... солар асқақтамасын, басынбасын деп ойлайды ғой
(М.Әуезов). Естеместің Қарашоқысынан әні-міне дегенше жеті қоян алғанын ... ... ... ... бәле ... ... Әбікен қас пен көздің
арасынша «кулак» болып, ... ... ... ... ... ... ... тазалап, тағы да ет сұрай бастады (Ертегіден). Қас
қаққанша неше түрлі ой басына кіріп- ... ... ... ... ... (С. ... ... ашып-жұмғанша Жылдам хабар алғызды (Ы.
Алтынсарин). Қабағыңды қаққанша жарқ етті де сарт етті ... ... тағы да ... шаруасын істеп, түн ортасы ауғанша
төсегіне ... ... ... ... тиді ... Фразеологизмдер дейін септеулігімен тіркесіп келіп, ... ... ... қара кешке дейін ... ... ... қатырады да,
отырады. Сүт пісірім уақытқа дейін біраз нәрсе істеп тастадым (Ә.Әбішев).
Жаздың ... ... ... бітіріп алу керек, одан қалса кеш болып кетеді
(Т.Ахтанов). Күні бүгінге ... оған ... ... ... ... жоқ
(Ғ.Мүсірепов). Сары Иван сүт пісірім уақыттан кейін сәл ... ... ... ойлап алды да, ығыстырып ... ... ... Ол көз ... ... ... қызғаныштан көкірегі қарс
айрылды (Ә.Нұрпейісов).
7. Фразеологизмдер шығыс септікте тұрып, мезгіл пысықтауыштың ... мен ... ... ... ... ... ... қойған еді
(Ғ.Мүсірепов). Ертеңіне ағам мені боз ала таңнан оятты ... ... атам ... ... жалғыз тұратын қарт парихмахер бар еді
(С.Мұқанов). Бір көргеннен ... ... (Д. ... ... ... ... ... және адвербиалданған сөз
таптарымен ғана шектелмейді, бұған фразеологизмдерді де қосуға болады.
Бұл процесс пысықтауыш ... ... және ... сөз ... ... ... ... алғанда, бұл топтағы пысықтауыштар - соңғы
кездің жемісі. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... тіліндегі сөйлемі пысықтауыштармен құралған ... ... ... ... үлкен қайнар көзі – тұрақты тіркестер. Осы жұмыс
барысында тек мезгіл ... ... ... тұлғасы
анықталды. Келешекте пысықтауыштың қалған ... ... ... ... ... анықтасақ, пысықтауыш болатын
сөздердің ... ... ... ... ... ... кең қолданысқа түсіп, тілдегі жұмсалу аясы да ұлғаяр еді.
Ана тіліміздегі ... ... ... яғни ... ... – сөз ... ... бай әдеби тіліміздің практикалық
қызметінің өрісін ... ... ... ... Қ. Синтаксис. – Алматы: Ана тілі, 1996
2. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы: Ана тілі, 1992
3. Кеңесбаев І. ... ... ... ...... Ғылым, 1977
4. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана ... ... ... Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің
тілі.
6. Қазақ тілі грамматикасы. Алматы: Ғылым, 1967
7. Аманжолов С. Қазақ тілі ... ... ... ... ... Сайрамбаев Т. Синтаксистің кейбір мәселелері
9. Сайрамбаев Т. Синтаксис туралы ойлар 1996
10.Жиенбаев С Синтаксис мәселелері
11Валгина В.Н. ... ... ... языка. Москва: Высшая школа,
1973
12Русская грамматика. Москва: Наука, 1982
13Фразеологический словарь ... ... (под ред. ... ... ... ... Т ... тұрлаулы мүшелері
Сайрамбаев Т. Есім пысықтауыш. Алматы: 1976
Хасенов Ә. Синтаксис пен пунктуацияның кейбір ... ... Н. ... тіл ... ... ... әдебиеттер
1. Нұрпейісов Ә. Қан мен тер
2. Нұрпейісов Ә. Соңғы парыз
3. Иманғазина Б. Тауқымет
4. Мұқай Б. ... ... М. Абай ... ... С. Өмір ... Мұстафин Ғ. Қарағанды
8. Мүсірепов Ғ. Ұлпан
9. Әбішев Ә. Найзағай
10.Иманжанов М. Алғашқы айлар
11.
Мерзімді басылымдар мен диссертациялар
1. Күзекова З Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... Ж Қазақ тіліндегі мөлшер пысықтауыш Алматы 2002
3. Қошанова Н. Қазіргі қазақ тіліндегі тұрақты тіркесті ... ... 1995

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Қазақ тіліндегі мезгіл пысықтауыштар6 бет
Үстеу13 бет
Геном және қоршаған орта, генетикалық токсикология4 бет
Сөз тіркестерін өңдеу8 бет
R , L ─ тізбекті тұрақты кернеуге қосқандағы өтпелі процесті зерттеу 9 бет
R, L тізбегін тұрақты кернеуге қосу4 бет
«Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы: мәселелері және қамтамасыз ету жолдары»100 бет
«МаңғыстауМұнайГаз» АҚ-ның қаржылық ресурстарынның тұрақтылығын зерттеу67 бет
Аграрлык реформа және ауыл шаруашылығындағы экономикалық тұрақтылық28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь