Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл білімінің қолданбалы саласы

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ

1 Профессор Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл білімі
1.1 Проф. Қ. Жұбановтың өмірі мен қызметі
1.2 Фонетика саласына қатысты зерттеулері
1.3 Морфология мен синтаксис салаларына қатысты зерттеулері
1.4 Терминология саласына қатысты зерттеулері

2 Проф. Қ.Жұбанов тың зерттеулеріндегі қолданбалы лингвистиканың жаңа бағыттарының көрінісі
2.1 Проф. Қ.Жұбановтың зерттеулеріндегі статистикалық әдістің көрінісі
2.2 Табиғи тілдің синтаксисі мен семантикасын модельдеуге қатысты қысқаша мәліметтер
2.3 Проф. Қ.Жұбановтың зерттеулеріндегі модельдеу әдісінің көрінісі
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
..........................................................................……
…...3
1 Профессор Құдайберген Жұбанов
және қазақ тіл ... ... Қ. ... ... мен ... ... ... саласына қатысты зерттеулері ............……..6
3. Морфология мен синтаксис салаларына қатысты
зерттеулері ……………………………………………....10
4. Терминология ... ... ... ... ... ... тың зерттеулеріндегі қолданбалы
лингвистиканың жаңа бағыттарының көрінісі …………..21
1. Проф. ... ... ... ... ... ... ... мен семантикасын
модельдеуге қатысты ... ... ... ... зерттеулеріндегі модельдеу
әдісінің
көрінісі....................................................………...43
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ тіл білімі ғылымының алғашқы ... ... ... ... ... тезіне түсіруге» ат салысып,
теориялық негізінің қалануында ... ... ... ... ... еңбектері мен ой-пікірлері қазақ тіл білімінің ғылыми-
теориялық тұрғыдан қалыптасуына негіз болды. Қазақ тілінің жеке ... ... ... ... ... басталады. Қ.Жұбановтың
ғылыми зерттеулерінде маңызды ғылыми мәселелер көтеріліп, көбі өз ... ал ... ... жаңа ... ғылымның кейінгі дамуына әсер
етті. Тілші ғалымның арнайы сөз етіп, айналысқан ... ... ... қамтиды: қазақ тілінің фонетикасы, ... ... ... ... тарихы мен дамуы, жалпы тіл білімі мәселелері [1,21].
Сонымен қатар XX ғ. 60-жылдарында ғана пайда ... ... ... ... ... ... ... Жұбановтың сол кездегі зерттеулерінің өзінен-ақ молынан
кездестіруге болады. Қ.Жұбановтың ... тіл ... ... ... ... деректер мен мәліметтер негізінде қараудың алғашқы нышандары
бар. Бүгінде тіл ... бір ... ... ... лингвистикалық
статистиканы ғалым сол кездің өзінде-ақ тани ... ... ... ... ... қасиеттерін оны зерттеуде пайдалануға болатын
тиімді әдіс көздерінің бірі ... де ... ... ғалым
Қ.Жұбановтың дәстүрлі қолданбалы тіл біліміне және оның қазіргі заманға сай
жаңа салаларына ... ... ... ... ... ... ... білдіреді [30,122].
Зерттеу нысаны. Профессор Қ.Жұбановтың қазақ тіл білімі мен ... ... ... мен тұжырымдамалары, еңбектері.
Зерттеу мақсаты. Диплом жұмысының негізгі мақсаты – проф. Қ.Жұбановтың
қазақ тіл біліміндегі қолданбалы лингвистикаға қатысты ... және ... ... ... ... ... және ғылыми маңызын
көрсету.
Зерттеу міндеті:
- тіл білімінің дәстүрлі ... ... ... ... тіл ... қолданбалы лингвистика саласының жаңа бағытының
шешім табуы;
Зерттеу ... ... ... сипаттау, ой-пікірлерді
жинақтау, қорыту әдістері басшылыққа алынды.
Зерттеу тәсілдері. Бақылыу, есепке алу, салыстыру, салғастыру.
Профессор Құдайберген Жұбанов және қазақ тіл ... ... Қ. ... ... мен ... ... ... облысы, Темір ауданы (қазіргі Мұғаджар
ауданы) 9-шы ауыл Ақжар деген жерде 1899 жылы желтоқсанның 19 күні ... ... ... әкесі Қуан ауыл ұстасы Сатыбалдыға қозылы қой
беріп салдырған мектеп «корпусы» - ... шым үй. ... ... ... - ол 1911 жылы ... медресе «Ғалияны» бітіріп
келген жас ағартушы Абдолла Беркінов (бұл кісі сол 1911 ... 1955 ... ... ... өмірін жас буындарды оқытып тәрбиелеуге жұмсаған,
Қазақ ССР-не еңбегі ... ... ... ... ... ... ... мектеп қабырғасында оқып жүріп орыс тіліне сонша құмартады. Бірақ ... ... ... ... ... ретін басқа жерден іздеуге тура
келеді. Қосуақтамда тағы бір «оқу орны» болатын. Ол – бір ... ... Бұл ... ... ... Ашығалиев. Ол туған халқын ... ... ... өнер білімімен таныстыру міндетін арқалаған
қазақтың алғашқы демократ ... ... еді. Ол тек ... ... ... ... да ... ана тілін де, халқының ауыз әдебиетін де
жақсы білетін, жастарға ұстаз боларлық жанның бірі ... ... ... ... ... ... ... содан алады.
1914 жылы әкесінің қоштауымен Құдайберген ... ... ... болып кіреді. ХХ ... бас ... ... ... ықпалына байланысты, тек діни сабақтар ғана емес,
«дүнияуи» пәндер де, яғни азаматтық білім ... ... де ... Осындай медресе «Хұсайнияда» Құдайберген табиғат пен қоғам жөніндегі
ғылымдардан алғашқы мағлұматтар алады. Бұл медресе талапты жастың әрі ... ... ... ... деген ниетіне де кеселдік келтіре қоймайды.
Өйткені медресе Орынбор сияқты қалада еді, ал қала ХХ ... ... ...... ... ... еді. Мұнда ғалым үш жылдай оқиды,
медресе оған дүниетану ғылымдарынан там – тұмдаған ... ... ... ... ... ... түрік) бұрынғы білгенін толықтыра, жетілдіре
түседі, шығыс әдебиеті классиктерін түп нұсқадан оқи ... ... ... ... ... ... алғаш оқып тануы осымен тәмам
болады.
Енді Құдайберген орысша білімді тиіп – ... өз ... ... ... ... алғысы келеді. Сол мақсатпен ол 1916 жылдың күзінде
Жұрын станциясындағы 2 сыныбтық (бес жылдық) орыс ... 4 ... ... ... ... алғыр, жасы да болса ... ... ... ... аз ... Баяғы орысша әліппені
танытқан Хұсайын Ашығалиев Күйік қаланың (қазіргі Елек) орысша екі ... ... ... ... ақыл ... Бұл 1917 жыл еді. Сол Күйік ... 5-6 ... бір ... (1918 ... ... ... ... Үзіп
– жұлып 2,5 – 3 жылдай оқыған орыс ... ол орыс ... ... ... ... ... ... өзі ұнатқан ғылым саласының
қайсысын болса да өз ... ... ... ... ... орта білімі осымен аяқталады [1,5].
1928 жылы Ленинградтың Шығыс тілдері ... ... ... ие ... ... Ленинградта аспирантурада оқиды: - 02.1929-09.1930.
(1,5 жыл) Шығыс тілдері институтында ... ... ... ... ... ... (2 жыл) СССР ... ... ... тіл білімі
бойынша). Анкетада өзінің көрсетуі бойынша мына ... ... ... ... түрік, моңғол, чуваш, коми, грузин, түркі тілдері.
Қызметі жөнінде:
1. ... ... ...... ... - ... хатшысы, кейін –
председателі – 10. 1918 – 04. 1920 ж.ж.;
2. Темір аудандық ... ... ... – 0920 – 1922 ... ... аудандық атқару комитеті (РИК - мүшесі) – 1922 – 1923 ж.ж.;
4. Темір уездік оқу бөлімінде инспектор – 12. 1923 – 09. 1925 ... ... ... оқу бөлімі – нұсқаушы ... – 09. ... 1928 ... ... Мемлекеттік университеті (бастапқыда осылай аталып, кейін КазПИ
болған), салыстырмалы түрік тілдері кафедрасында ғылыми қызметкер –
12. 1928 – 02. 1929 ... ... ... ... ... ... ... тілі мен әдебиеті
кафедрасының меңгерушісі әрі профессоры; - 01. 09. 1932 – 20. 11. ... ... ... ...... ... программа, оқулықтар
бөлімінің меңгерушісі, ... ... ... Мемлекеттік терминком бюллетенінің бас редакторы. 01.
1933 – 20. 11. 1937 ... СССР ... ... ... филиалы – лингвистика
секторының меңгерушісі, ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми советінің және Президиум мүшесі –
1936 – 20. 11. 1937 ... ... ұлт ... ...... ... ... кеңесінің
мүшесі – 1935 – 1936 ж.ж.;
11. Бүкілодақтық және әліп ... ... ... ... 1935 ... ж.ж.
12. Сайланған:
Темір аудандық атқару комитетіне (РИК) – 1922 – 1923 ж.ж.
Каз. ЦИК мүшелігіне – 1935 – 1937 ... ... ... ... ... – 1935 ... «Қазақстанның 15 жылдығы» Құрмет белгісімен наградталған – (1935
ж.)
14. 1937 ж. ... 19 – күні ... ... ... ... ұсталып
кетті (қамауға алынды).
15. 1938 ж. ақпанның 25 – күні «тройканың» үкімімен атылып кетті.
16. 1957 ж. қазан айының 3 – күні ... ... ... 1958 ж. ... 22 күні ... ... келтірілді [3,576.].
Ғылым, мәдениет, өнер қайраткерлерінің творчестволық мұрасы санымен
және көлемімен өлшенбейді, мән – ... ... ... ... ... ... дамуға тигізген әсер ықпалымен өлшенеді, бағаланады. Осы
тұрғыдан келгенде Қ.Қуанұлы Жұбанов – халқымыздың ... ... ... аса бір ... ... ... жолы ерте үзілген, жан –
жақты әрі ... ... иесі ... Жұбановтың бізге жеткен барша
ғылыми мұрасы бір томның көлемінде. Бұған ғалымның бізге жеткен ... ... ... ... алып, Құдайберген Жұбанов зерттеулерімен
жалғасқан қазақ тіл білімінің теориялық ... ... ... жалғасын тауып отыр.
Ғалымның ғылыми мұрасы өткен күндердің мирасы, сонымен бірге ... мен ... ... ... ... ... ... мұраларының бір саласы күн тәртібінде тұрған тіл құрылысы
проблемаларын шешіп ... тіл ... ...... ... ... екінші бір саласы – озық ойлы теориялық ізденістері мен
зерттеулер [4,30].
1.2 Қ.Жұбановтың ... ... ... ... білімнің өзіндік орны бар, ... бір ...... тіл дыбыстарын, оларға тән заңдылықтарды ... ... ... ... ... осы фонетика саласының
міндеті болып табылды. Қазақ фонетикасында бұл реттегі алғашқы зерттеулер
профессор Қ.Жұбанов ... ... ... ... өзінің зерделі
зерттеулері нәтижесінде қазақ тіл білімінің басқа салаларымен ... да ... ... ... ... ... саны ... буын, сингармонизм, екпін, алфавит, орфография, терминология т.б.
мәселелерге байланысты тұжырымды пікір ... ... рет ... ғылыми курсын жасады [5,3].
Қ.Жұбановтың ғылыми ... орны мен ... ... ... ... ... бірі фонетиканы грамматика
құрамында қарастырьп, соған қатысты ғана сөз етсе, енді бірі оны жеке ... деп ... ... ... зерттеу объектісі де әртүрлі
түсіндірілді. Қ.Жұбанов бұрынғы ... ... ... ... жайындағы
ғылым деп түсінетінін, бірақ табиғаттағы (күн күркіреуі, арба сылдыры,
т.б.) адамнан тысқары, қоғамдық ... ... ... ... ... ... т.б.) және бір ... сөйлеушілерге түсінікті (малды
шақыру, жел шақырғандағы ысқыру, т.б.) дыбыстарды фонетика тексермейтінін
айтып, адамның пікір алысып, сөйлеуге ... ... тіл ... ... өзінің зерттеу объектісі ететінін ескертеді. Ол: "Фонетика - дыбыс
тілі ... ... ... ... ... - деп, қазақ
лингвистикасында алғаш рет фонетиканың зерттеу объектісін көрсетіп берді -
дейді Ә.Жүнісбеков ... ... ... ... ... бұл ... ... болып зерттеу жүргізіп, "Қазақ тілінің грамматикасы" оқулығында
дыбыстау ... ... ... толымды пікір айтты. Бүл оқулыққа
дейінгі еңбектерде сөйлеу органдарының ... ... ... ... қазақ фонетикасына осы оқулықтан бастап енді. Қ.Жұбанов дыбыстау
аппараттары өкпе, ауыз, мүрын және кедергі мушелер деп, ... ... ... ауаны біресе сыртқа теуіп, біресе ішке тартып
тұратынын", ал ауыз, мұрын қуыстары дыбысты зорайтып тұрса, ауа ... ... ... тіс ... не ... не ... бөгеліп, кедергіленеді де,
дыбыс та кедергісіне байланысты әртүрлі шығатынын айтады. ... ... ... ... ал ... шығарған кезде
ауыз ішіндегі кедергі мүшелерге күш ... ... ... ... де дәл тани ... ... ... қызметі туралы
Қ.Жұбановтың пікірлері ... ... ... ... ... ... ұштасып
жатқандығын байқатады. Тіл дыбыстарын түрлі аспектілер арқылы ... ... ... ізденістері жалпы фонетика тұрғысынан да маңызды [5,12].
Дыбыс пен фонема. Қ.Жұбановтың еңбек еткен ... ... ... жігі ... тіл ... ... айқындауға қатысын
анықтауға ерекше назар аударыла бастаған еді. Әсіресе, фонема ... ... тіл ... ... ... тексеруге жол ашты.
Фонема туралы ілімнің алғаш негізін салған И.А.Бодуэн де ... ... ал ... ... ғылымдар қатарына жатқызған болса,
Ф.де Соссюр де мұны екі ... ... ... ... ... ... тіл ... фонологияның объектісі деп есептеді
[9,7]. ... бұл ... ... бөліп қарауға қарсы болып, бұлар
бір мәселенің екі ... ... ... ... мен оның ... ... ... [10,18-12]. Ал Қ.Жұбанов өз кезінде Л.В.Щерба идеясы
негізінде фонема теориясын терең ... тіл ... ... ... Сондықтан оның еңбектерінің өн бойынан "тілдік қызметі
бар дыбыстарды ғана ... ... ... ... ... отырамыз. "Бір
сөзді екіншісінен айырғанда екеуінің ... бір ... ... - деп, сөз бен ... айыратын негізгі белгі ретінде
дыбысталу мен оның ... ... ... ... ... ... тілінде тоғыз дауысты дыбыс бар екендігін
айтып, оларды ашық-қысаң, жуан-жіңішке, еріндік-езулік қасиеттеріне ... рет ... ... болды [11,71-72]. Бірақ ол и мен у аралық
немесе жарты дауысты дыбыс деп атаған. ... ... ... түріне
қарай" дауыстыларды толық дауыстылар /а, ә, е, о, ө/, келте дауыстылар ... ұ, ү/ және ... ... ... ... деп үш ... бөлген. Қазақ
тіліндегі дауыстылар жуан-жіңішкелігінің фонологиялық ... ... ... ғалым жазуда олардың әрбіреуі ... ... ... ал ... дауыстыларда мұндай қасиет жоқ деп
есептеп, ... - бір ғана у, ... ... й әріптерімен таңбалануын
ұсынған. Жасалу түріне қарай ерін дауыстылары /о, ө, ұ, ү/ және ... /а,ә, е, ы, і/ деп ... ... тілі ... дыбыстарын
алғаш рет үш оппозициялық топқа бөліп жіктеген В.Радлов болса, оның ... ана ... ... еңбегінде жалғасын тапты. Қазақ тілі
дыбыстарының жуан-жіңішке, ... ... ... ... ... мәні зор. ... бұл ... сингармонизм
заңдылығын терең түсінуге көмектеседі десек, Қ.Жұбанов та ... ... ... ... ... дауыстылар жақтың қатысына қарай
ашық, қысаң болып жіктелсе, Қ.Жұбанов дыбысталу түріне қарай ... ... ... Олай болса, бір еңбекте артикуляциясына, ... ... ... ... көреміз. Ғалым келте
дауыстылардың ерекшеліктерін дұрыс көрсеткен. Себебі ... ... ... ... ... ... мүкі айтылуы редукцияға
бейімділігі деп білеміз [16]. Қ.Жұбанов ... ән ... - ... деп, ... тілі дауысты дыбыстарының акустика-артикуляциялық
кестесін жасап, В.Радлов, А.Байтұрсынов ізденістерін жалғастырып, ... ... ... ... ... ... ... қазаққа тән дыбыс пен оның
жергілікті ... ... ... ... жалаң атап
өтумен шектелмей, "диалектілік ен-таңбалардың қазақ ... ... ... ... ... ашып ... ... және дәл
көрсеткен" [2,184].
Қ.Жұбанов: "салдыр болып, я салдыры басым болып шығатын дыбыстарды
дауыссыз ... ... - ... [3,173]. Ол п, б, с, з, ш, ж, т, д, ... ғ, г ... ғана ... деп: ... дыбыстардың бәрі егіз
болады да, бір сыңарының дыбысында сол салдырға болар-болмас үн қосылған
болады. Дыбысы тек ... ... ... ... үнсіз дауыссыз дейміз.
Дыбысында салдырға үн аралас болатын сыңарын үнді ... - ... ... катысына қарай Қ.Жұбанов үнсіз / п, т, с, ш, к, қ /, үнді / ... з, ж, г, ғ / ... ... В.Радлов еңбектерінде - қатаң, ұяң, ал
А.Байтұрсыновта қысаң ... ... ... деп ... ... Дыбысының
созымды-созымсыздығына, яғни дыбыстың шығу, айтылу ... ... ... / т, д, п, б, к, г, қ, ғ /, ... /с, ш, ж,
з/ дыбыстар деп те жіктеген. Бүл ... ... ... ... ... ауа ... шыкқандықтан бұларды үздікті деуге ... Ызың ... ... ауа ... ... ... үздіксіз
деуге де болады", - деп, Қ.Жұбанов ізденістерінің дұрыстығын айғақтайды
[14,257-258]. І.Кеңесбаев ғ дыбысын ... ... ... ... оны ызың ... тобына қосып, Қ.Жұбанов зерттеулерін одан
әрі дамытты. Қ.Жұбанов дауыссыз дыбыстарды ... ... ... /п, б, т, д, к, г, қ, ғ/, ... /с, з, ш, ж/ ... ... Қ.Жұбанов қазақ тіліндегі дыбыстарды дауысты, дауыссыз,
сонор деп үш түрлі акустика-артикуляциялық топқа ... "үні мен ... ... ... бар, оларды сонорлар дейміз" деген еді. Ол үн мен
салдыр дауыстыларға да, ... да тән ... тек ... -
үн, дауыссыздарда салдыр ... ... ... ... ал сонорлардың "салдыры мен үні тең" болатынын айтып, у,
й, р, л, м, н, ң ... ... деп ... Бүл жеті ... та ... ... үнді дауыссыздар ретінде дауыссыздар құрамында қаралатыны
белгілі. Ғалым сонор дыбыстарды ... шығу ... ... тура ... / у, и
/ және ... ... / р, л, м, н, ң / деп екі топқа бөлген. ... ... у ... й - таңдайдан шығатын, ал жасалу түрі мен
созымдылығына қарай екеуі де жуысыңқы, сондықтан екеуі де созуға ... ... ... ... ... сонорларды ауыз жолды айналма / р, л / және
мұрын ... ... / м, н, ң / деп екі ... ... ауыз ... ... ... дем мұрынмен айналып өтпсйді, ауыздың өзінен шығатынына,
яғни "ауыздың өзінің ішінде-ақ бұлтарып жүріп барып шығатынын" айтады.
Қ.Жұбанов н, м, ң ... ... ... ... ... ... дем тура ... шықпай, кеңсірікпен айналып барып, ... ... Ол н "тіл ... ... ... ... ... жасалатын
курек тіс дыбысы десе, І.Кеңесбаев - тіл ұшы, Ә.Жүнісбеков, С.Мырзабековтер
тіл алды фонемасы деп үш ... ... де, бұл ... ... да ... ... көрсеткен. Сол сияқты, ғалым л - азу, р ... иек, й - ... ң – ... ... деп басқалардан өзгеше
атағанымен, жалпы алғанда артикуляциялық ерекшеліктерін дұрыс таныған [5,17-
18].
Сингармонизм. Жалғамалы түркі тілдер үшін ... ... ... ... ... ең ... зандылығы болып табылады.
Қ.Жұбанов: "Сөз мүшелерін матастырып ұстайтын арқанның ең ... ... мен ... ... ... Бұл ... ... дейміз", -
дейді [3,193]. Ол сингармонизм деп түбір мен ... ... ... ... ... ... ... соңғы
буынының жуан-жіңішкелігіне қарай қосымшаның да жуан, жіңішке келуін және
екі аралықтағы көрші дыбыстардың үндесуін сөз ... ... ... ... мен ... аралағындағы барлық дыбыстардың да үндесуіне көңіл
бөлген. Мұның өзі ... ... ... өн ... ... ... қамтамасыз етіп, сөз қүрамындағы дауыстының да, дауыссыздың да
бір сазбен айтылып, ... ... ... туралы Ә.Жүнісбеков тұжырымдарымен
ұштасып жатқандығын танытады. ... ... ... үндесу,
ұмтыла үндесу атты екі түрі бар ... ... ... буынының жуан-
жіңішкелігіне ермейтін "тон мойын" қосымшаларды да ... ... ... ... ... ғылыми - теориялық негізін
салушылардың бірі деп білеміз", –дейді [5,17-19].
1.3 Қ.Жұбановтың морфология мен ... ... ... ... қатысты зерттеулері. Сөз-сөздің қалай құралатынын
жалпы түрде қарайтын ғылымды жалпы морфология дейміз – ... ... бір ... ... бір ... өзі ... ... бірде бурма
күйде болып, өзгеріп, түрленіп отыратынын бұрыннан да білуші едік.
Ауылдың алды айдын көл,
Айдын көлде шағала.
Айдын ... ... ... ... ... сөз үш рет ... ... бір қалыпта, бірінің –
бірінен айырмасы жоқ. Көл деген сөз де үш рет ... ... бұл – ... ... ... бір ... өзі түрлі орында түрліше кейіпке кіруі
мүмкін. Сөздің сыртқы тұлғасы дейміз. Сыртқы ... ... сөз ... түрленуі дейміз. Анау – көл, көлде, көлді ... бәрі де сөз ... ... тұлғасының түрленуі, я
сөздің түркі мағынасына жаңа ... ... үшін ғана ... я ... ... ... бір ... байланыстыру үшін керек. Қ.Жұбанов сөз тұлғасының
түріне қарай, мынадай алты арыс ...... 1. ... сөз; 2. ... 3. ... сөз; 4. Қыйулы сөз; 5. Қосар сөз; 6. Қосалқылы ... сөз бен мен ... сөз. ... түп ... ... ... бөлшек немесе қысқартып түбір дейміз.
Айдын көл-де шағала.
Айдын көл-ді жағала, ... ... ... ... ... ... ... екі түрде тұрған сөздің
екеуінің де түп бөлшегі көл дегені.
Көл дегенің көл-шік тағы ... ... ... де түп ... ... ... ... сөздерінің түр мағынасын беріп тұрған түбірі – осы
көл деген бөлшек. Қалған –де, -ді, -шік ... ... ... ... осындағыдай, қосымша алып та, қосымшасыз тек өзі де
тұра береді. Ауылдың алды айдын көл, көл ... ... тағы ... ... ... болғандықтан, қосымшасыз оңаша да тұр.
Сөздің қосымша бөлшегі түбірі бар ... ... тұра ... Оңаша
күйде пайдаға аспайды.
Сөздің түбірі қосымшасыз, өзі ғана ... ... сөз ... ... ... дегенің дегендегі қосымшасыз тұрған көл сөздері – түбір сөздер.
Сөздің түбірі оңаша тұрмай, ... ... алып ... қосымшалы сөз
дейміз.
Көлде, көлді, көлшік түрінде тұрған сөздердің бәрі де қосымшалы сөздер
[3,164].
Жалғаулы сөз бен үстеулі сөз. ... екі ... бір түрі ... ... ... бір ... қыйындау үшін керек; екінші түрі ... ... түп ... ғана ... ... үшін керек.
Айдын көлде шағала (отыр),
Айдын көлді жағала! –
дегенде де қосымшасы көл ... ... ... деген сөзбен қыйындастыру үшін
тұр. Бұл де қосымшасын жалғамай, ... көл ... деп ... сөздер
қыйындаспас еді, көл-ді дегендегі ді қосымшасы да көл ... ... ... ... үшін тұр.
Осындай, бір сөзді басқа бір сөзбен қыйындастыру үшін жалғанатын қосымшаны
жалғау дейміз.Көл дегенің көл-шік тағы? Дегендегі көл сөзіне ... ... бұл ... ... ... қыйындау үшін емес, көл сөзіне ғана мағына
үстеу үшін тұр. Көлшік десек, үлкен ... ... көл ... ... сөздің түп мағынасына үстеме мағына қосатын қосымшаны үстеу
дейміз. Түбір сөзге жалғау қосылса, жалғаулы сөз ... ... ... ... ... ... ... үстеу қосылса, үстеулі сөз болады. Көлшік деген ... көп ... да, ... аз ... ... қосымшаның бәрі де түбірдің соңғы жағынан жалғанады. Көл-
де, көл-ді, көл-шік деген сөздердің бәрінде де көл ... ... ... онан ... ... мен ... түбірге екеуі де жалғанса, үстеу бұрын келеді де, ең
соңынан жалғау ... ... ... ... ... -
дегенде, орақ-шы-ның, су-шы-ның деген сөздер әрі ... әрі ... ... аяғындағы –ның қосымшасы – жалғау. Бұл ... ... ... ... ... ... тұр. Жалғаудан ілгері тұрған
–сы қосымшасы – үстеу. Бұл орақ, су ... ... ... ... ... су ... заттың аты еді, енді орақ-шы, су-шы болып үстелгеннен
кейін орақ ... су ... ... адам ... ... ... тұр.
Жалғау, көбінесе, бір сөзде біреу-ақ болады да, бір жалғаудың үстіне
екінші жалғау жалғанбайды.
Үстеу бірінің үстіне бірі жалғана береді де, бір ... ... ... бірнешеуі бола береді. Сушы деген сөздің түбірі – су, үстеуі – шы.
Мұнда үстеуі біреу-ақ. Ал, орақшы деген ... ... ор, ... ... ... – шы. ... екі үстеу бар. Орақ-шы-лық десек, бір сөздің өзінде-
ақ -ақ, -шы, -лық ... үш ... ... ... де болса, түбір мен жалғаудың екі аралығында ғана болады
да, жалғаудан кейін келмейді. Жалғау түбірге де, үстеуге де ... де, ... да ... ... аспайтын, тек түбірлі сөзге
қосылып қана тұра алатын болғандықтан, ... бір ... ... ... я ... ... ... сөз дейміз.
Түбір сөз де, үстеулі сөз де ... өз ... ... беретін
болғандықтан бұл екеуін бір қосып негіз сөз дейміз.
Түбір негізді түп негіз, ... ... ... ... дейміз. Көл-де,
көл-шік-те деген екі сөздің негіздері алдыңғысында көл, соңғысында көлшік.
Көл – түр негіз, көлшік – ... ... ... сөз, ... сөз, ... ... ... Түбір сөз, үстеулі
сөз, жалғаулы сөздердің әрқайсысы ... ... сөз ... да, ... ... әр ... ... қосымшаларымен қосылып жазылады. Мысалы: ор,
орақшы, орақшының, көл, көлшік, көлшіктерде.
Өлі қосымша. ... осы ... де ... сөз ... ... бір сөзбен екінші сөзді осы күні де байланыстыруға жарайтынын тірі
қосымша дейміз.
Мысалы: Темір-ші, ойн-а, ... ... ... ... -да ... ... тірі қосымшалар.
Бірқатар сөздердің түбір қанаты анық көрініп тұрса да, қосымша қанаты
сол сөзден айырылып, басқа ... ... ... болады. Мысалы: ертең
деген сөзде – ерте, соңыра деген сөзде – соң, ... ... ...... бөлек шығып-ақ тұр. Өйткені, ерте, жон, соң деген түбірлер жеке
тұрып та ... ... ... ... -ң, ... –ра, ... –қа ана ... бөлініп, басқа сөзге жалғанбайды. Олар бір ... ... ... жүрген де, бүгінде ... ... ... ... қатып қалған.
Осындай, бүгінде қолданылудан шығып қалған қосымшаларды өлі қосымша
дейміз.
Өлі түбір. ... де ... ... ... Мысалы: күрес, жарыс
деген түбірлердің соңғы –с, -ыс ... осы күні де тірі ... Мұны ... ... ... ... айт деген түбірге қоссақ, айтыс ... –с ... ... соң, оның ...... ... ... жарыс деген сөздердің түбірі күре, жар ... ... ... тілі ... ... жарысу мағынасындағы күре, жар ... ... ... ... өлі ... дейміз.
Үстеулі сөз бен жалғаулы сөздің түбірі өлісі де, ... я ... де ... ... ... бір ... ... [3,167].
Кіріккен түбірлер. Өлі түбірлі, не өлі қосымшалы сөздер сияқты, ішкі
жігін бүгінде жоғалтып, бірігіп кеткен сөздердің ... ... ... ... ... түбірлерден құралған:
Мысалы: ашудас сөзі – ашу+тас деген екі түбірден,
күндіз – күн+дүз (жүз, бет) ... екі ...... ... екі ...... ... екі түбірден,
қаралат – қара+ала+ат деген үш түбірден құралған.
Осындай екі түбір, үш ... ... ... бір ... ... ... кіріккен түбірлер дейміз.
Қиюлы сөз. Еңбеккүн, белбеу, қолғап, ашудас, жермай ... ... екі ... ... бір ... атын ... ... сондықтан
мұндайлардың әрқайсысы о басба екі сөз болғанмен, бүгінде бір сөз ... ... ... ... ... ... құрылысы осы күнгі қазақ
тілінде екі түрлі. Бірін – жалғасулы кіріккен, екіншісін – ... ... ... ... сөз ... ... ... тек жалғасып кірігеді.
Ол – ана қол+ғап, ашу+дас сияқтылар. Мұнда қол сөзі мен қап ... ашу ... мен тас сөзі ... ғана ... ... ... ... сөздер, ондай, тұтас тұрып жалғаспайды, жарықшақталып,
қиюы келтіріліп барып кірігеді. Ауатком, аухалтер, ... ... ... ... ау+ат+ком сөзі аудандық атқару комитеті деген үш
сөзді қиюлап барып жасалған. Ау+хал+тер сөзі ... ... ... үш ... ... барып жасалған. Парт+ком сөзі партия комитеті деген
екі сөздің қиюын ... ... ... ... үш ... ... буын ... әріп қиюлылар,
с) аралас қиюлылар.
Қосар сөздер. Түбір сөзден туынды сөз жасаудың жалғыз ... ... ... ғана ... ... ... я туынды сөздің өзді-өзін қосақтап
та ... ... ... ... ... ... ... үлкен-кіші,
үлкенді-кішілі, ұзын-қысқа, сатыр-сатыр, көзбе-көз, шай-пай, қап-қара, сап-
сары. ... ... ... ... ... ... дейміз.
Құрылысына қарай, қосар сөздер мынадай бес арыс болады: теңдес қосар,
сөздес қосар, матаулы ... ... ... ... ... [7,133].
Қосалқы сөз. Қайсыбір сөздер түбірше, оңаша жұмсала алмай, басқа ... сөз, ... сөз, ... ... ... ... болып ғана жүре
алады. Ондай сөздерге көбінесе жаңадан үстеу де, жалғау да жалғанбайды.
Осындай ... ... сөз ... ... ... ... да, қой, ақ, тым,
әрең, бек, қас, өте, ең, тап ... осы ... ... сөзі бар ... сөз бен ... ... ... сөз дейміз.
Қосалқы сөздердің тұратын орны екі түрлі:
Бірінде сөз түбірінің алдында тұрады. Ондайларын дәйек қосалқы дейміз.
Дәйек қосалқылар: тым (ауыр), әрең ... бек ... қас ... ...... сөз, ... сөз, жалғаулы сөздердің соңынан келеді.
Ондайын аяқ ... ... Аяқ ... ... - ... шейін, (ай)
сайын, (қой) мен (сиыр), (оқу) да, (жазу) да, (сен) ақ, ... ... ... өз ... ғана үстейтін қосалқыларды, үстеуге
ұқсағандықтан, үстеуіш қосалқы дейміз.
Бір сөзді бір ... я бір ... бір ... ... ... ... жалғауға ұқсағандықтан, жалғауыш қосалқы дейміз.
Сөз мүшелері. Бір мүшелі сөз бен көп мүшелі сөз. Сөйлем бір мүшелі ... ... де ... еді. ... Қыс. Жердің үстін қар жапқан деген екі
сөйлемнің әуелгісінде ... сөз бар. Ол бір ... ... ... ... бар. Бұл көп ... сөйлем.
Сөздің құрылысы да сөйлемнің құрылысы сияқты. Жоғарғы екі ... қар ... екі сөз ... ... Ондай сөзді бір мүшелі сөз
дейміз. Ал, ... ... ... деген үш сөзді бөлшектеп, түбірі мен
қосымшаларына айыруға келеді. Мұндағы жер-дің ... ... екі ... үст-і-
н дегенде үш бөлшек, жапқан дегенде екі бөлшек бар. Бұлар көп мүшелі
сөздер.
Сөз ... ... ... да, бәрі де ... қосымша, қосалқы –
үшеуінен құралады. Сондықтан, бұл үшеуін сөз мүшелері дейміз. Сөз тек ... өзі ... бір ... ... ... сөз, ... сөз, ... сөз,
қосымшалы сөз, қосалқылы сөздердің бірі болса, көп мүшелі болады.
Түп мүше мен жамау ... ... түп ... беретін – түбір.
Түбірсіз жерже сөз болмайды. Түбір бір өзі тұрып та, басқа ... ... та сөз бола ... ... ... ... ... сөз бола алмайды,
тек түбірге жамалып тұрып, ... ... ... ... ... түп мүше дейміз де, қосымша мен қосалқыны жамау мүше дейміз.
Жамау мүшелердің түр-түрі. Жамау мүше болатын – ... мен ... мен ... ... ... сол: 1) ... ... сөзге
тығызырақ байланысқан. Сондықтан, қосалқымен қабат келсе, түбір жағында
қосымша тұрады да, ... ... ... ... ... да, ... ... –ның, -дың деген қосымшалары түбір жағында тұр да, да ... соң ... тұр. 2) ... бәрі де ... соң ғана келеді;
қосалқының ішінде түбірден бұрын келетіні де ... нақ ... да ... ... осы деген түбірден нақ деген
дәйек қосалқы бұрын келген; -нық деген қосымша ... соң ... ... енді бір ... одан да соң ... [7,133].
Синтаксис саласы. Енді ғалымның қазақ тілі ... ... ... тоқталсақ.
Профессор Қ. Жұбанов грамматика жайындағы ілімін сөз қылғанымызда, ең
алдымен оның осы мәселедегі ... ... ... алу міндеті
тұрады. Бұған оның өз еңбектері ... ... ... түсіндіруінше,
тіліміздегі қарым-қатынасқа түскен сөздердің мағыналық көрінісін танып қою
жеткіліксіз, сол мағына қалайша туындап тұр, ... ... ... ... ... мен форманың аралық тығыз қарым-қатынасын ескеріп
отыру қажеттігіне ол барынша назар аударттырады. Бұл жайт әсіресе ... ... ... ... атты ... ... Осында ғалым грамматиканың алдына қойған мақсатын былайша
айқындайды: «Грамматиканың мақсаты жалғыз-ақ сөздің ... ... ... ғана ... ... ... қандай мағыналар сәйкес
келетінін баяндап, дұрысы, қандай мағына шығу үшін сөзді қалайша құрастыру
керек екендігін ... ... ... құрылыс жағын елемейтін
грамматика грамматика болмақ емес» [18].
Проф. Қ. ... ... ... ... аша ... оның ... ... синтаксисті «құрастыру, құрылыс» деп түсіндіреді. Осы жағына
айрықша көңіл бөледі.
Қазақ тіл білімінде 50 жылдары сөз ... ... өз ... ... ... ... проф. М.Балақаев зерттеулерінің әсері болды. Міне, осы маңызды
мәселе де 30 жылдары проф. Қ. Жұбановтың ... тыс ... жоқ. ... ... «О ... ... слов в ... языке» атты мақала жазса,
сондай-ақ оқулық ретіндегі «Қазақ тілінің грамматикасында» (1936) да бұған
арнайы тарау беріп («сөз қиыны»), тоқтала ... ... «сөз ... деп
отырғаны – біздіңше, қазіргі ұғымымыздағы сөз т іркесі. Бұл жайында ғалым
былай деп жазады: ... бір сөз ... ... сөз ... бұл сөздер
бір-бірімен қиындасып тұруы керек. Қиынын келтірмей құрастырған сөйлем не
тіпті сөз болмай шығады да, ... ... ... сөзің болмай, басқа
бірдеме болып шығады». Сөз қиыны дұрыс болу үшін екі ... ... ... ... ... ... ... жалғаулар бар; соны дұрыс жалғау ... ... ... тағы бір ... – автордың айтатынындай,
«жетек сөз бен ... ... Бұл – ... ... ... ... сөз бен меңгеруші сөз. Бұларды ғалым былайша ... ... ... бірін-бірі ерте де, біріне-бірі ере де байланысады.
Еруші сөзді жетек сөз, ертуші сөзді жетекші сөз ... ... ... бағына байланысудағы заңдылығы ашылады. ... ... ... өзі ... ... ... құрылыс»
табиғатымен тығыз байланысып жатады. [27].
Проф. Қ. Жұбановтың қатты көңіл бөлген мәселелерінің бірі – ... мен ... ... ... ... ... «Из истории
порядка слов в казахском предложении» атты еңбегінде кеңінен сөз болады.
Сөйтіп, ... Қ. ... сөз ... ... ... ... кейіннен оның жалпы сөйлем синтаксисіне арналған ... ... Бұл оның ... ... ... ... ... көрініс тапқан. Ғалым жалпы «сөйлем» деген ұғымды өте кең ... ... ... ... қарастырады. Сөйлемнің жеке түрлері
мен бөлшектері болатындығын айта отырып, оларды қарастыратын арнайы бөлімді
«сөйлем жүйесі немесе ... деп ... ... ... ... ілімі, әсіресе оның сөйлем мүшелері жайындағы
ілімінен анық байқалады. Сөйлемнің бастауышын ол бас мүше деп те атайды. Ал
бастауыш пен ... ... ... деп ... ... ... айқындауыш деп жіктейді. Осы жерден ... ... ... ... байқалады. Ол тұрлаусыз мүшелерді өзара
саралауда жоғарыда сөз ... ... мен ... ... қызметін
басшылыққа алған. Осы ретпен тұрлаусыз мүшелер әуелі ... ... ... деп ... Мұны ... ... ... «Сөйлемде
баяндауыш қызметін атқарып тұрғанына қарай баяндауыш деп ... ... ... ... ... ... айқындауыш деп атау дұрыс болады».
Енді осы айқындауыш мүшелер формасына қарай екі түрге сараланады. Жалғаусыз
түрі ... ... ... да, ... түрі ... ... ба, анықтауыш, толықтауыш мүшелер, бұрынғыдай, сұрау арқылы емес,
тек формалық жағынан ажыратылады. Бұл турасында ... өзі ... ... кетуді жөн көрдік:
Жақып ұзақ сөйледі. Дәуіттің, Қасымның жаман жағын ... ашып ... ... ... ... ... ... сөздер – анықтауыш. Дәуіттің,
Қасымның, жағын деген ...... ... Қ. Жұбанов іліміндегі көңіл бөлерлік енді бір мәселе – ол сөйлем
мүшелерінің орналасу ... ... ... ... ... ... ... айта отырып (баяндауыш
көбінесе сөйлем аяғында, бастауыш одан бұрын, анықтауыш ... ... ... ... ... ... кейде олардың тіл
құбылысында әрдайым да ... ... ... ... ... өз
табиғатына байланысты сөйлем соңында қолданылатын ... ... ... өзгеретін заңдылықтарын да көрсетеді. Мұндай заңдылықтар
сөйлем құрылысының сипатына орай ... ... ... ... ... ... ... болады. Осы ретте мұның өзі, ... үш ... ... ... орын ... ұранды сөйлемдер,
төл сөзді сөйлемдер, өлеңді сөйлемдер.
Мысалы: Жасасын Кеңес үкіметі! Бітсін ...... шал ғой, ... біледі дейсің, - дейді бір келіншек (Бейімбет). Қартайдық, қайғы
ойладық, ұлғайды ... ... ... Қ. ... ілімі құрмалас сөйлем синтаксисінен де орын алған.
Әрине, бұл жайында оның ... ... ... жұмыстары жоқ, осы
турасындағы кейбір ой-пікірлері жекелеген еңбектерінде («О построении речи
на казахском языке», ... ... ... ... ... ... Қ. Жұбановтың құрмалас сөйлем жайындағы толық көзқарасы оның өзі
құрастырған, орта мектептің V – VII ... ... ... ... (1936) ... айқын тұжырымдалған. Бұл программа – қазақ ... ... ... ... ... ... ретінде
танылады. Себебі мәселе мынада еді. Отызыншы жылдардың бас ... ... ... мен түрліше құралдар әр тектес мектептерге
(қазақ жастары фабрика-завод мектептерінің оқу жоспары мен ... ... ... ... т.б.) ... еді. ... ... қазақ тілінен жүйелі түрде білім беру мақсаты көзделмеген, осыған
орай бұлар орта мектеп оқушылары мен оқытушыларының ... сай ... ... ... осы ... ... ... тілі грамматикасына
қатысты мәселелерді әр класс бойынша ғылыми-методикалық негізде алғаш дұрыс
жүйелей білген. Құрмалас сөйлем синтаксисінің (32 ... осы ... ... ... VII сыныпта өтуі көзделген. Автор, басқа грамматикалық
мәселелер тәріздес, ... ... ... ... де ... ... ... мазмұнын аша кетеді. Бұдан оның сол ... ... ... ... ... ... жоқтығын ескеріп, әдейі
осылай талдама-түсіндіру әдісін де қолданғандығын аңғарамыз (Осы 1936 жылы
өзі ... ... ... орта мектептің V сыныбына арнап «Қазақ
тілінің ... ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемнің ең алдымен салалас түрін
жасайтын түрліше амал-тәсілдер саралана ... Ал ... ... программада, негізінен алғанда, қатыстық сөздері бар шартты ... ... ... ... ... сол ... Ол қандай
болса, мен де сондай). Осыған орай да ... ... ... ... ( бастауыш бағыныңқы, баяндауыш бағыныңқы, т.с.с.) [7,77].
Қазақ тілінің өзге салалары тәріздес, проф. Қ. Жұбанов ... ... ... ... ... ... ... танытып
отырады.
1.4 Қ.Жұбановтың терминология саласына қатысты зерттеулері
XX ғасырдың алғашқы жартысында қазақ халқының рухани-мәдени өміріндегі
аса зор саяси-әлеуметтік, ... мәні бар ... бірі - ... ... ... ... болғаны мәлім. Міне осы мәселенің басы-
қасында Қ. Жұбанов жүрді [6,14].
Қ.Жұбановтың қазақ ... ... мен ... ... ... ... ... терминологияға байланысты ойлары мен
пікірлеріне бойлау. Бір ... оның ... ... ... ... шамалы
ғана. Атап айтқанда "О ... ... ... ... ... ... ж ) ... казахского литературного языка, принимаемые ... ...... казахской орфографии (1935 ж.)
деп аталатын еңбектерін атауға болады [24,31].
Оның 1929 жылы ... ... ... ... конференцияда сөйлеген сөзінде де терминология мәселесі
қозғалады. Сондай-ақ "Қосар ма, дара ма?", "К ... ... ... ... ... алфавита" ... да ... ... едәуір назар аударылған.
Бұдан біздің ... ... ... да ... ... ... жазу мен ... мәселесіне айрықша мән беріп отыратыны. Сонда
емле деңгейіне қарап, көпшіліктің сауаттылық ... ... ... ... мәселесі де осы орфография ережелерінің
қалай ... орай ... ... ... сөздерін
жазудың 12 және термин сөздердің ... ... 18 ... ... бола тұра К.Жұбанов сауаттылықтың әлі ... неге ... ... ... алған. Сөйтіп, ешкім өзіндік жазуын дұрыс деп ... ... ... айкындалмағанынан" деген ой айтады Қ.Жұбанов
[24,15].
Күні бүгінге ... ... ... ... ... ... біз ... ерекшеліктерін козғайтын мақаласынан
табамыз. Онда ол ғылыми ... ... ... ... басты-басты
шарттарын анықтап береді. Шынында, Қ.Жұбанов айтқандай ең басты ... ... мен жай ... ... айырып түсіне алмаудан неше алуан
қателіктер күні бүгінге дейін жалғасып келеді. Ол ... ... ... ең ... ... ... не ... оның нендей үғымды
білдіретінін және қай сөздерге термин боларлық стандарттық (қалыптық) нышан
ыңғайласып тұрғанын білу ... баса ... ... термин сөздің
тұңғыш peт ғылыми анықтамасын жасап, оның ... өзге ... ... ... таяқ ... етіп ... ... тұжырымын дәл беру мақсатында анықтаманы сол ... ... ... ... ... вид ... словесных
обозначений, передающих определенные понятия, установленные на ... ... ... и ... ... ... ... термином
терминологическое понятие может не ... со ... ... ... данной словесной величине в обыденной жизни" (Қ.Жұбанов.
Исследования no казахскому языку. "Ғылым", 1966, 273 б) ... ... ... ... белгілі бір кезеңнің сөз
әлеміндегі ғылыми атаулык кейпі.
Қ.Жұбанов ... ... ... даму ... ... ... ... болжап кеткен. Мұндай процесті көптеген терминдердің
де жасалу, қалыптасу тарихынан ... ... ... ... бастысы Жұбановша айтқанда, аударылмайтын сөздерді аударуға ... ... ... ... терминнің өзін емес, ... ... ... ... рас. ... орыс тіліндегі
"лошадь", "корова", ... ... ... қазақ
тіліндегі am, сиыр, жуан, ... ... ... сөз ... ... қызықты тұстарға мән береді. Мәселен, бұл сөздер бір
қарағанда бір-біріне тепе-тең балама іспеттес боп көрінгенмен, белгілі ... ... орай олар ... ұғымға ие бола алмаса, ... ... ... ... бере коймағаны. Қараңыз, шынында, ... ... "ат" деп те, ... ... " деп те айта ... ... атын орыстар кей жағдайда ... деп, ... ... "конъ" деуі мүмкін. Сонда аударып термин жасауға мәжбүр ... ... ... осы ... ... дәл ... саралай қолданбаса
шатасуы ... ... Сол ... "толстыйдың" қазақта
"жуан" (жуан сабақ), "қалың" (қалың қағаз) боп, ... ... ... ... ... су -мелкая вода) болып ... ... ... ... ... қосылған үлкен үлес. Мұны ол
қалыптасқан ... ... ... сөз ... Оның ... сөз
дегеніңіз тек зат, нәрсе атауы ғана емес, сонымен бірге ... ... ... да ... Қоғам дамуының ерекшелігіне сәйкес ... ... әр ... ... әр ... ... ... [25].
Ал ғылыми ұғымдардың жөні сәл басқашалау екеніне ол баса ... ... ... ... ... олар әлгіндей таза ұлттық
ерекшеліктерінен арылып, ортақтық сипат ала ... ... ... ... may ... ... ... ботаника, биохимия,
тауартану ғылымдарының терминдеріне айналу процесін баядауы қызық. Сөйтіп
ол таза ұлттық ... ... ... ... ... ұстанады.
Әрине, бұл профессордың осы тектес тұжырымдарын дау айтуға ... ... ... Ең ... оның сол ... ... ... қалыптастыру
мәселесін ғылыми тұрғыда қоя ... деп білу ... және оның ... екі негізден қалыптасқан: халықаралық сөздер мен ұлт тілі
сөздерінен құралуы тиіс деген қорытындысы дұрыс ... ... ... жылдары терминология мәселесіне ... ... ... негізгі себептің бірі жоғарыда айтылғандар болса, екіншіден,
оның 1933 жылы ... ... ... ... ... Ол жазу мен ... ... нақты қадағалап бір
орталықтан басқарып, ұйымдастырып ... ... ... ... ... ... түрде мемлекеттік терминология ... қана ... онда ... ... дер ... ... ... қарастырып, бюллетень шығара бастайды. Мұның өкінішке
қарай төрт-ақ саны шығып, ары қарай жалғасын таппай тоқтап қалды. ... ... 4 ... ... ... ... ... мәселелерін қозғап
үлгерді. Сонымен бірге ... әр ... бой ... әрі-сәрі
қолданылып жүрген терминдердің дені (30 ... ... ... бекітіліп, бюллетенде жарияланды. Бұл терминдер ... ... ... ... ... деп айта ... ... терминологиясының өзекті мәселесінің бірі - оның ... ... өзі ... ... 10 ... аса ... ... сүйеніп жасады дегенде - айтарымыз мынау. Ол бұл ... ... ... ... Бұл ... ... ойларын ол әуелі
1935 жылы 20 мамырда Алматыда өткен мәдениет қайраткерлерінің ... ... ... Ол ... 11 ... ... Өз сөзімізбен
қысқартыңкырап айтқанда олардың жалпы мазмұны мынадай:
1. Көптеген ... ... ... ... ... казақ тіліне аудармай сол ... алу ... ... ... ... ... ... абсолютный, конкретный т.т);
2. Көптеген әдеби тілдер тәжірибесінде аударылып алынған халықаралық
терминдер (производство, труд, деньги, ... ... ... ... т.т.) ... ... де аударылады, егер аударма термин мағынасын
дәл бере алмай, ... ... онда ... ... ... клетка, слет
т.т) орыс тіліндегі калпынша ... Әр қилы ... бір ... ... терминдерді бірегейлетіп
алу; мысалы, формо - ... ... ... ... - ... (физика,;
философия) корень - түбір (математика, ботаника, лингвистика), реакция
- реакция ( химия, биология, политика) т.т .
4. ... әр ... әр қилы ... ... ... ... легенда) бір салада термин ретінде, басқасында жай
сөз ретінде қолданылады. Мысалы: мануфактура ... даму ... ... ... ... ... жата алмайды.
5. Халықаралық сөздер түрінде қалыптасқан терминдер орыс ... ... ... физика, биология);
6. Терминдерді түсініксіз етіп жіберетін жасанды сөзжасамға бармай-
ақ, қазақ тілінің грамматикалық ерекшеліктерін де, атаудың ... ... ... ... алатын терминдердің (Мысалы: беріліс - ... - ... ... ... ... - ... т.б. )
баламасын табу ;
7. -изация, -ификация,-ация тәрізді ... ... ... ... ... сөздерді қазақ
тіліндегі материяландыру, электрлендіру, объективтенулер ... ... Сол ... ... ... - популяр кітап,
абсолютная величина - ... ... ... ... - ... ... уравнение -Дифферциал теңгерме түрінде
қысқартып алу;
8. ... ... ... ... ... - ист,- ... және ре, ... де, суп, анти, контр ... ... - ... ... авиа ... ... формаларға қазақ сөздері
бірігіп (автожол, ... ... ... Қаркөмір (Қарағанда уголь), ... ... ... ... ... Бұрын терминологиялық қолданыстан шығып қалған ... ... ... практика, котрреволюция, милитаризм сияқты
терминдері қазақ тіліне қайта енгізу [20].
Профессор Қ. ... ... бұл ... ... 10 ... ... қабылданды. Бұл принциптердің тбіразы қазақ
терминологиясының ... даму мен ... ... ... сын
көтере қоймайтын тұстары да бар. ... ... ... ... бұл қисындар термин жасам процесінде зор рөл ... ... Біз ... осы ... ... ғылым тілін бір ... жол ... ...... ... ... [6,15]
Алайда, кезінде қазақ терминологиясын жасау ісінде орыс үлгісінің
ықпалы яғни «орыстандыру» саясатының әсері айрықша ... аса ... – Қ. ... еңбектерінің – өзінен байқамай өте алмайсыз. Соның
салқыны мына принциптерден де аңғарылады. Қазақ ... ... ... мен ... ... терең білетін тіл білімпазының өзі
ұлттық терминологияны ұлттық негізде жасауға кесірін тигізетін ұстанымдарды
басшылыққа ... ... ... ... ... терминдер
мен орыс тілінде қалыптасқан үлгілерді олардың қазақ тілінде ...... ... бұлжытпай қапысыз қабылдай берейік дейдің
қисынға келе ... ... өзі ... ... ... ... ... қолданбалы
лингвистиканың жаңа бағыттарының көрінісі
2.1 Проф. Қ.Жұбанов зерттеулеріндегі статистикалық тәсілдің көрінісі
Түркі тіліндегі мәтіндерді статистикалық ... ... – бұл ... табиғатына, яғни агглютинативті құрылымына негізделеді. Мамандардың
пайымдауынша, кітаби және ... ... ... ... ... әр
ыңғайдағы қолдану жиілігін анықтайтын мұндай тәсіл ... ... ... ... айырым белгілерін ... осы ... тән ... ... ... ... Сонымен
бірге грамматикалық категорияларды сандық тәсілмен талдау әдеби ... ... ... ... ... де маңызды.
Белгілі филолог-статист Р.Г.Пиотровский түркі тілдерін сандық ... ... ... ішкі ... ... тєн ... ... бұл тілдерге үндіеуропа тіліне тән екпінді ассимиляция ... және осы ... ... жат ... баса көрсетеді. Бұл
жағдай тілдік деректердің жай ... ... ... ... ... ... ... мен тануда аса маңызды деп саналады [75].
Тілдік мәселелерге қолданылатын математикалық әдісті интуитивті ... сол ... ... шешімі жоқ мәселелердің логикалық
тұжырымдалуына бағынатын және алгоритмдік ... бар бір ... ... ... ... ... деп ... қажет. Тілдік
мәселені осылайша математикалық жолмен шешу – ... ... ... (үлгісіне) көшуді қажет етеді [29, 6.]. Тілдің аса
күрделі түрдегі сан алуан параметрлі көп ... жүйе ... ... ... теория, математикалық статистика, ақпарат теориясы және т.б.
ғылыми салалар ... ... ... кең ... ... бұл әдістер сөйлеу тәжірибесінде (жазба не ауызша) жиі кездесетін
белгілі бір ... ... ... тілдік кездейсоқтық құбылыс
заңдылықтарын қарастырғанда аса ыңғайлы. Тіл ... ... ... ... ... бермейтін тұстары баршылық. Сондықтан осындай
күрделі нысан ретіндегі тіл саласына ықтималдық теориясы мен ... ... ... ең алдымен, «тілге» бірнеше шектеулер қою қажет.
Мәселен, толығымен өзгермелі бірліктерден ... ... ... тән ... ... ... ... жүйе» ретінде қарастыруды дұрыс
деп санайды. Осы тұжырымның ... ... ... ... ... ... бір кезеңде тілдік жүйеде өзгермелілік сипат болмайды деп,
оны ... ... ... ... ... ұйғарылды [30,19].
Екінші шектеу – тілдің ауызша және жазбаша ... ... ... ... оны ... ... ... белгілер жүйесі немесе
жазба тіл деп қарастыру. ... ... ... көру ... ... ... ... құруға жеткілікті негіз бола алады
[31,32-36].
Статистикалық зерттеу кезінде нақты ... ... ... ... ... ... деп ұйғару негізінде оның үлгісі зерттеу
нысаны ретінде алынады. ... бұл ... ... ... арнайы
кеңейтіліп қарасты-рылады және мәтін үлгісі бір-біріне тәуелсіз ... ... ... танылады.
Тілге қойылатын келесі шектеудің туындау себебі: тілдің қай саласында
болмасын зерттеу арқылы сөйлеу ... әр ... ... мүмкін
еместігінде. Өйткені зерттеу нысаны ретінде алынған мәтінге қатысты
мәліметтер тек сол ... ... ғана тән ... ... барысында
мәтін типі мен оның ... ... ... ... білу ... арқылы
байқалған заңдылықтың дұрыстығына күмән туғызбаудың айғағы деп саналады.
Статистикалық әдіс басқа математикалық әдістерге қарағанда тіл зерттеу
ісіне бұрынырақ және ... ... енді ... ... Бұл ... ... ол ... жағдайда тілшілер арасында айтарлықтай күмән
туғызбайды.
Белгілі орыс ғалымы Б.Н.Головин әуелден-ақ ... ... ... мен оның ... ... түрде тән болуынан, сонымен
бірге сапалық және ... ... ... ... тілдің қатынас
құралы ретіндегі қызметі мен даму сатысындағы ... ... ... зерттеу қажеттілігі туындады деп түсіндіреді [30,147].
Мысалы, ... ... ... ... әсер ... ... деңгейдегі сандық құбылыстар оның синтаксистік деңгейдегі
сапасына әсер етпей қоймайды. Осыдан барып әр қалам иесінің ... де ... ғана тән ... ... ... ... ерекшеленеді.
Заңдылықтарды тәжірибелік байқау мен оның нәтижелерін ... ... ... ... ... ... ... лингвистикалық
статистикадағы әрі табиғи, әрі ғылыми бетбұрыс болып ... ... ... ... объективті болуына талпыну – ... ... тән ... Ал ... ... ... ерекше
дәлдікті қажет ететін ғылым саласы – ... ... ... әдістің тіл саласындағы қолданылу тарихын сөз ... ... ... ... ... белгілі математик-ғалымы
В.Я.Буняковскийдің (1804–1889) атын атамай ... ... [33]. ... басқа да ірі ғалымдардың тілді зерттеуде сандық деректерге жүгінудің
қажеттілігін дәлелдеулеріне ... ... ... ... ... ... ... М.Н.Петерсон, Е.Д.Поливанов, В.В.Виноградов
және т.б.).
Классикалық тіл білімінің өкілі В.В. ... ... ... ... және ... ... ... әр жанрларында сөздердің ... ... ... айта келе, оларды анықтау үшін арнайы
зерттеудің ... ... ... ... ... ... стильдердің құрылымдық-грамматикалық, ... ... ... ... ... ... категорияларына
статистикалық талдау жүргізілген әр әдеби стильдің қатынастық-функционалдық
салмағын айқындауға ... ... ... лингвистиканың жаңа аспектілері теориялық тіл біліміне
жаңадан ғана ене ... ... ... әсіресе, теоретика-
жиындық, формальды-логикалық, статистика-ықтималдық әдістердің ... ... тіл ... ... логиканың, психологияның,
семантика мен математиканың қиылысуынан барып тілдегі ... ... ... ... ... ... табуының нәтижесінде қазіргі «құрылымдық
лингвистика» деп аталып жүрген ғылыми сала ... ... ... ... енді тіл ... дербес тұрған теориялық бағыт ретінде «тілдің
теориялық модельдері» атты жаңа тарау пайда болды.
Лингвистика мен ... ... ... ... ... лингвистика» атты жаңа пән өмірге келді. Бұл пәннің ХХ ... ... ... ... да тіл білімінің барлық ішкі ... де ... ... ... Мәселен, бұл жайт тілдің құрылымына
көңіл аударудан, тілдік жүйе ретінде қарастырудан және оның ... ... жете ... ... ... мен ... аралығындағы қатынастарды танып-білуден байқалып, математикалық
лингвистика пәнінің дамуына объективті жағдай туғызды деуге болады.
Атап айтқанда, қазіргі теориялық тіл білімінің ... ең көп ...... ... мен ... ... пәндері.
Бұндай әсер көбінде грамматиканың синтаксис және ... ... ... ... ... ... ... формальды екі синтаксистік модельдер
жүйелі түрде жете ... Олар - ... ... ... мен өзара
тәуелді модельдер деп аталады. Бұл аталған екі модель де ... ... ... ... ... мен ... жасалатын басқа да
автоматты өңдеулерде кең түрде пайдаланылады.
Семантика тілдің ... ... ... болғандықтан, тіл білімінде
оны бөлек деңгей ретінде қарастырмайды. Семантикада, ... ... ғана тән ... әсері байқалса, екіншіден, логикалық
семантика мен теориялық ... ... де ... орын ... семантикада сан жағынан көбірек зерттелген жайттар - сөйлемнің
семантикалық құрылымы жайлы тұжырымдар (концепциялар).
Қоғамдық ғылымдарда ғылыми зерттеулерді автоматтандыру, ең ... және ... ... ... қорын құру барысында
қажет болды. Себебі, мұндай автоматтандыру типі ең ... ... ... өз ... туындап отыр. Мәселен, ғылым жолындағы
қандай анықтамалар түрі ... ... ... ... ... сұраныс кітапханалардағы библиографиялық істе, белгілі
бір мәселеге қатысты барлық отандық не ... ... ... алу ... ... ... ... жататындар: кітаптар,
мақалалар, конференция тезистері, хроникалық шағын мақалалар және т.б.
Екінші ... ... ... ішінен қажетті деректерді
жинастыру, оларды қажетті белгілеріне қарай сұрыптау, топтастыру және ... ... ... қоғамдық ғылымдарға қатысты мәселелер, әсіресе, тіл
білімінде, ... ... ... карталық мәліметтерге
тікелей қатысты болып ... ... ... ... деректерді енгізу мен
қағаз бетіне шығару өте-мөте өзекті деп саналады.
Қоғамдық ғылымдар бойынша ғылыми-зерттеу жұмысын автоматтандыруды
қажет ... ... әр ... ... ... ... ... әдебиеттерді іздеп,
табу;
ә) жазба ескерткіштер мен мәтіндік материалдар қоры бойынша таңдама
жұмыстарын атқару;
б) табылған материалдар арқылы ... ... іске ... ... жан-жақты сұрыптау;
г) алдын ала белгілі ... ... ... ... ... ... картографикалық, сұрыптау теориясы мен жүйелік
талдау әдістерін қолдану;
е) берілістерді (деректерді) ... ... ... ... ... сөз ... мәселелерді қорыта келе айтатын болсақ, қолданбалы
лингвистика, ең алдымен, кешенді пән. Себебі, ол ... ... ... ... ... информатика салаларымен үнемі
тығыз қатынаста болады [30,12].
Қолданбалы лингвистика салаларының барлық тілдерде, соның ... ... ... ... қатысты зерттеулерде ең көп қолданыс тапқан
тармағы – ... ... ... әдіспен тілді зерттейтін
тілші-ғалымдардың бәрі бірдей статистикалық ... ... ... өз ... осы саланың көп, аз, мол, жиі, сирек,
өнімді, өнімсіз тәрізді терминдерін барынша ... және ... ... ... ... көп ... ... бермейді.
Статистикалық лингвистика тілді зерттеудің тек әдісі не тәсілі болып
қана қалмай, қазіргі кездегі ... ... бір ... ... ... ... ... Бұл пән тілдік бірліктердің сапалық және ... ... ... ... сай ... жөн ... ... негізінен, математикалық статистика
әдістемесіне сүйенеді. Зерттеу барысында ондай ... ... ... ... ... белгілі бір жүйе деп қарастырудан ... да, ... ... ... ... өмір ... көп ... және
белгілі бір ішкі заңдылықтардың негізінде топталған (реттелген) табиғи
құбылыс ... ... Ал ... жүйе ... ... бағыну үшін ондағы бірліктер тобы қайталанып ... ... ... болатын тілдік элементтерден тұруы қажет. Бұл жерде
айта кететін ... тіл ... ... ... ... ... ... сөздер, сөз тіркестері, сөйлемдер және одан да үлкен бөліктер
қайталанбайтын сипатта болса, адамдар ... ... ... ... ... мен қабылдаушы арасында түсінбестік пайда болған болар
еді. ... да ... ... ... олардың тілімізге тән
болуынан, олардың ... ... жиі, ... деген ұғымдардың да тән
екендігінен туындайды.
Табиғи ортадағы элементтер арасындағы қайталану сипатының ... ... мен ... ... атты ... салаларында
тілдік бірліктердің статистикалық заңдылықтары ... ... ... ... элемент) ондай заңдылыққа бағыну не бағынбауын
айқындау үшін ... ... ... (мәселен мәтін көлемі) барынша мол
болғаны жөн. Мысалы, кітаптың бір бетінде кездесетін сөздер мен оның ... ... ... ... ... әр түрлі болатындығына
ешкімнің күмәны жоқ. Ал заңдылықты айқындау үшін, ... бір ... гөрі оның ... ... ... ... ... жақын болатындығы белгілі.
Тілге тән заңдылықтарды статистика тәсілімен анықтау ... ... ... құбылыс тіл табиғатына әуелден-ақ тән болуы;
2) тіл ... ... және ... сипаттардың өзара байланыста
болуы;
3) тілдің әр ... ... ... ағымында статистикалық
заңдылықтардың ең ... ... ... тиіс деп ... ... ... дедуктивті болып ажыратылатынын ескере отырып,
негізінен алғанда, статистикалық әдіс индуктивті әдіс арқылы, ал ... ... ... ... үшін қолданылатын логика-математикалық әдістер –
дедуктивті әдіс арқылы жүзеге асады.
Тілдік фактілерді сандық ұғымдарға жүгініп баяндау – ... тіл ... ... да тән. ... қай ... ... қазақ тілі жайлы
зерттеулердің бәрінде дерлік аз, көп, ... жиі, ... ... мол, ... тең, шамалас, көп рет т.б. шама, мөлшерді көрсететін
сөздер кездесіп отырады және ... ... ... ... ... ғалымдар да бар. Сөйтіп, қолданбалы тіл білімінің бүгінде
«Статистикалық лингвистика» деп ... ... жаңа ... ... мен ... міне ... басталады. Ал қазақ тіл біліміндегі
бұл саланың ... ... ... ... Жұбанов тұрды. Мұны
белгілі тілші-статист ғалымдар – Қ.Б.Бектаев, С.Мырзабеков т.б. ... ... ... ... мен ... атап ... С.Мырзабеков «Қазақ тілін зерттеуде ... ... ... «Қазақ совет тіл білімінің негізін қалаушылардың бірі, совет
дәуірінде қазақ тілін тұңғыш рет ... ... ... ... ретіне қарай сандық деректерді де пайдаланған», – десе [35, ... ... ... ... ... ...
сандық деректер мен ... оны ... ... кейбір
пікірлер мен тұжырымдарды біз профессор Қ.Жұбановтың еңбектерінен жиі
кездестіреміз», – ... [36,]. ... сол ... ... тіл ... ... пайдаланудың қажеттілігіне ерекше ден қойғаны байқалады.
Мәселен, ғалымның 1936 жылы жарық көрген «Қазақ тілінің ... ... ... ... саны мен ... ... туралы жазған
мына тұжырымы көңілге қонымды: «Дыбыстың саны бар да, сапасы бар. ... ... бола ... саны ... бола ... ... ... жұмсалатын
дыбыстардың жалпы санының ұшы-қиыры жоқ, бірақ оның бәрінің бірдей сапасы
әр түрлі бола бермейді. Сапасы әр ... ... ... да көп ... ... «… ... ... 12 жол «Қойшы ойы» деген кішкене өлеңінде 488
дыбыс бар. Бірақ 488 дыбыс түрлі ... ... ... 28-ақ ... ... бар.
Осы 28 түрлі дыбыстың бірі 10; бірі 50 рет қайталанып барып 488 ... ... ... де ... әр ... ... дыбыстардың арнаулы саны бар» [3,
183].
Профессор Қ.Қ.Жұбановтың «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулерінде» ... ... да ... ... сөз ... ... ... орын тәртібі, буындар және ондағы дыбыс саны, буындарды оқыту
әдістемесі т.б. мәселелер сөз болған тұста көптеген сандық ... мен ... ... [3].
Шын мәніндегі статистикалық ізденістерді Қ.Жұбанов қазақ орфографиясын
ғылыми негізде құру мақсатында ... Ол ... ... ... ... санын қазақ тіліндегі белгілі бір ... іс ... оған ... ... ... жиілігіне бағындыра
белгілеуді мақсат тұтқан [36, 114].
Міне, бұл айтылғандардан проф. Қ.Қ.Жұбановтың тілді ... ... ... ... ... жерінде математикалық ойлауға,
оның тәсілдеріне сүйен-гендігінің тағы да бір дәлелі.
Қ.Қ.Жұбанов еңбектеріндегі сандық деректерді пайдалану жайымен таныса
отырып, ... ... ... болады: проф. Құдайберген Қуанұлы
Жұбановтың қазақ тіл білімі туралы зерттеулерінде ... ... ... ... ... қараудың алғашқы нышандары бар. Бүгінде тіл білімінің
бір саласына айналып отырған ... ... ... сол кездің
өзінде-ақ тани білген. ... ... ... ... сапалық
қасиеттерін оны зерттеуде пайдалануға болатын ... әдіс ... ... де байқаған. Сөйтіп, ол сандық деректердің негізінде тілге қатысты
бірсыпыра жайларды (дыбыстар, буындар, сөздер, ... ... ... ... анықтап, кейбір тың тұжырымдар жасаған. Бұлардың маңыздылығы
сонда – олар қазіргі кезде бұл саладағы ізденуші-зерттеушілерге үлгі-тірек,
бағыт-бағдар ... отыр [36, ... 2 ... тілдің синтаксисі мен семантикасын модельдеуге қатысты
қысқаша мәліметтер
Табиғи тіл – әлем ... ... ... ... ... ... мына үш ... көңіл бөлейік [37,100-112]:
1. Адамның сөйлеу қызметін үш түрлі тип ... ... ... тип – адам ... мен оның қызметіндегі орын алатын әдеттегі
тілдік қатынас (коммуникация);
2-ші тип – бір тілден екінші ... ... ... тілдік қызмет;
3-ші тип – тілді үйрету немесе әр ғылым саласына (мәдениетке, өнерге
және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... Сөйлеу қызметінің барлық типтерінде адамдар бір-бірімен қарым-
қатынас ... ... ... және жазбаша тілдік шығармаларды
(немесе мәтіндерді) ... мен ... ... ... ... ... түсіну мен одан нәтиже шығару нақты тілдің тілдік
тетігін ... ... Яғни ... ... ... сөзжасам мен
сөз өзгерту ережелерін, сөйлем мен ... ... ... ... ... ... тіл қызметін үш түрлі қарастыру негізінде тілді модельдеуді
де үш түрге бөліп қарастыруға болады.
Модельдердің бірінші түріне – тіл ... ... ... ... ... ... жатады. Бұлар: мәтін мазмұнын түсіну
немесе «талдау» (анализдеу) модельдері, тілдік шығармаларды ... ... ... ... «автоматты аудару» модельдері, «тілге
үйрету» модельдері, табиғи тілде диалог түрін ... – «әр ... ... жүйелерінің» (интеллектуальные системы) модельдері және т.б.
Модельдердің екінші түрі – тілдік шығармалар (мәтіндер) модельдері деп
аталады. Модельдеу ... ... ... ... ... тілдік шығармалар, яғни мәтіндер тіл қызметінің кез келген типінің
міндетті түрдегі компоненті болуынан, кез келген ... де ... ... ... бола ... ... ... (немесе мәтін) болмыстың
белгілі бір моделі немесе «әлем моделі» бола ... ... ...... ... ... мен ... қажетті тілдік заңдылықтарды айқындайтын «тілдік механизмдер
моделі» деп атайды.
«Табиғи тіл – бізді қоршаған шындықтың моделі» деген ... ... ... ... ... ... мұндай тұжырыммен тек
тілдік шығармалар (немесе мәтін) жайлы сөз болған жағдайда ғана келісуге
болады.
Әлемді модельдеуде ... ... ... ... ... де ... бірақ ол жаңаша түрде сипатталады.
Тілдік шығармалардың ... ... ... ... ... ... мен олардың тілдік шығармалар талабына сай ... ... көз ... ... ... модельді ақиқат шындықтың қайсыбір жүйесін белгілі бір
тәсілмен қайта өндірілетін конструкция (құрылыс) деп түсіндіруге болады.
Енді модельдердің жалпы қасиеттерін және ... ... ... ... ... ... атаумен қатар, оларды әлем моделі ретіндегі тіл
қасиеттерімен және осы жағдайға тән ... ... ... ... ... кез ... ... ең алдымен, модельдеу нысаны
мен оны өмірде ақиқат түрде кездеседі деп ... ... ... ... тіл тұрғысынан алғанда, модельденетін нысан ретінде адам баласын
қоршаған орта, яғни ... ... ал ... ... оны ... өзі ... Бұл ... әлемнің моделі ретіндегі тілдіњ
ерекшелігі – ... ... кең ... ... табуы. Яғни ондай
түсінік бойынша: әлем тек ... ... ғана ие ... ол адам ... ... ... әлеуметтік және адамның өзі туындатқан
тілдік шығармаларды қоса есептегендегі барлық құндылықтарға ие болуында.
Тілдің әлем ... ... тағы бір ... ... оның ... тыс ... ... ойлау, армандау, қиялдау, ықтималдық және
жалған әлемді мәтін арқылы ... ... ... ... белгілі ... ... ... ... быть не ... ... но и мыслимой,
воображаемой» [38. 88]. Мұндай мүмкіндіктер ... ... ... тіпті, шындықты суреттейтін көркем әдебиет
шығармаларында да орын алады.
Модельдеуге қатысты жағдаяттын жүйелілігі. Модель ... ... ... ... ... қайта туындатады. Ондай жүйе ... ... және ... сипатта қызмет ететін элементтер немесе
бөліктерден тұрады.
Тілдік шығармаларда, яғни мәтіндерде ақиқат шындықтан ... ... ... ... ... ... ... – үлкен жүйелерді ғана
суреттеу емес, мысалы, космос әлемін, сонымен бірге кішігірім жүйелерді ... ... ие ... Кішігірім жүйенің мысалы ретінде қысқаша
диалог түріндегі тілдесуді суреттейтін күнделікті адам өмірінің микроәлемін
айтуға болады.
Кез келген ... ... ... ... байланыста тұратын
элементтер жүйесін құрайды. Әрбір мәтін де ... ... ... ... ... ... ... элементтер жүйесінен тұрады
[39,56].
Модельдердің дуалистік (екі жақты) сипаты. Кез келген модель қайсыбір
тұрпат пен мазмұнның ... ... ... ... ол ... сипатқа
ие болады деп саналады. Бұл жердегі айта кететін жайт, модельдің тұрпаты
мен ... ... ... тұрпаты мен мазмұнынан айрықша болады.
Мұндай жағдай, тіпті күшті еліктеушілік ... ... ... ... процестерінде де айырмашылықтары бар деп саналады. Мысалы, су
кемесінен айнытпай жасалған модельдің ... ... ... ... кеменің
өзінен) өлшемдік жағынан, құрамдық бөліктерді нақтылау ... ... және т.б. ... ... (ой әрекеті) модельдердің тұрпатын табиғи және жасанды
тілдер негізінде жасалған суреттеу көрінісі десек, ал оның ... ... мен ... ... қатынастар деп ұйғаруға болады.
Әлем моделін сипаттайтын мәтіннің ... деп, ... ... ... ... ... сызықтық (жазба тілі үшін) пішініне қатысты мәтін
элементтерінің тізбегін атайды. Ал оның ... ...... және ... ... алынады. Тілдік шығармалардың екі
жақтық сипаты ... ... ... ... ... ... жинақты қорытындысы және оның
жеңілдетілген тұрпаты (пішіні). ... әр ... ... ... ... немесе басқа да бір қасиеттерінің қайсыбір
тәсілдермен жинақты ... және ... ... жеңілдетілген
пішіні. Сондықтан модель ұғымын нысанның немесе олардың кластарының жинақты
қорытындыланған сипаты деп ұғынған жөн. ... ... ... ... мұндай модельде анықталмай қалуы да мүмкін.
Коммуникация мақсатына сай, табиғи тіл негізінде ... ... ... ... ... Бірақ қалай болғанда да, әлем моделі аса бір
қарапайым және ... ... ... ... ... ... мен
логика мамандарының тілдік айтылым мағыналарының ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, көптік
жалғаудың белгісіздік ... ... ... ... ойнап жүр – деген
сөйлемдегі субъектің денотаттық статусын дәлдікпен айту қиын, ал ... ... аз ... анық ... ... Сол сияқты, сөйлем ішіндегі
кейбір, бірнешеу, бір-бірімен сияқты ... ... де ... ... ... Қайсыбір тілдесу кезінде мұндай дәлдік жеткілікті
де болуы мүмкін. Ал басқа бір ... ... ... үшін ... ... тілдегі жинақты қорытындылау мәселесіне келсек, оған мысал
болатын атау процесі. Мәселен, «мал» деген ... ... ... жан-жануарлардың жинақталған сыр-сипаты жатқаны мәлім.
Тілдік айтылымдардың жалпылау, жорамалдау және белгісіздікке, дәлдікке
қатысты ерекшеліктері, жалпы ... ... ... ... ... ... Ал тіпті, ондай ерекшеліктер айтылым мағынасын
күңгірттендірсе, қалаған дәлдікке жету үшін айтылымды қосымша ... әр ... ... ... ... ... ... Мұндай айырмашылық
жоғарыда айтылған қасиеттерден қисынды түрде туындап тұр деуге болады.
Тіпті адам ... ... ... ... су ... ... иіріміне»
сай келетін өлшемдерін қайсыбір ... ... ... ... ... ол өз ... ... ортаға әсер ету күшімен және
т.б. айырым ... ... ... ... тілдік шығармалардын да өзінде көрініс табатын ақиқат
шындықтан айырмашылығы ... ... ... ... модельденуші нысанды түпнұсқаға барабар
етіп және оны толық қамту жағынан әр түрлі дәрежедегі дәлдікпен қайталайды.
Модельдің сапасын ... ... ... ... ... басқа
субъективті факторларға да байланысты болып келеді. Субъективті ... ... ... ... қабілеті, тәсілқойлығы және
қоршаған әлемді меңгеруге ... ... ... және т.б. ... ... ... ... өмірде кездесуінен, жалпы модельдеу
идеясына қатысты күмән туғызу және бұл зерттеу бағытын толығымен қолдамауға
болмайтыны анық.
Мәтіндер ... әр ... ... және әр ... ... ... Кейбір жағдайда, мысалы, әдейі таратылған ... ... ... модельде (шығармада, мәтінде) ақиқат шындыққа
қарама-қарсы мәлімет болуы мүмкін. Бірақ бұған ... ... ... ... ... ... туғызуға болмайтындығы шындық.
Модель құрастырушылардың белсенділігі (активтігі). ... ол ... жеке ... немесе ұжымның белсенді түрдегі интеллектуалды-
физикалық қызметінің нәтижесі. Мәтін авторының ақиқат ... ... ... ... ең ... тілдесу мақсатына
релевантты (аса қажетті) деп саналып, белсенді түрде таңдалып ... ... ... мақсатын дұрыс таңдай білу де өзінше бір белсенділік
пен мақсаттылықтың нәтижесі деуге болады.
Сонымен, ... ... ... ... ... және ... ... моделін адам әрі өзі туындатады, әрі өзі ... ... яғни ... ... ... ... тетік арқылы автоматты
түрде іске асады.
Модельдеу жағдаятындағы мақсаттылық. Ақиқат болмысты тану ретінде
құрастырылған ... ... бір ... маңызды мақсатпен жасалады.
Мысалы, ондай ... ... – адам ... әр аясы ... ... ... ... модельденуші нысан жайлы немесе
табиғаттын неше түрлі құбылыстары жайлы мәліметтерді ... ... ... болады.
Тілдік шығармалар арқылы болмысты модельдеудегі ... ... ... ... әр ... ... ... қызметін іске
асыруға қажетті коммуникация мәселесін шешу. ... ... ... принципін бұзу ережеге сай келмейтін ерекшелік болып
саналады. Осы сияқты мақсаттылық шартын бұзушылық фактілері сөйлеу ... ... ... ... деп ... келтірілген сәйкестіктердің негізгі мақсаты – ... ... яғни ... ... ... ... ... көз жеткізу. Бұл жағдайлар сөйлеу қызметі түрлерін ... ... ... қиыншылықтарды түсіну үшін аса маңызды.
Яғни бұл ... ... ... ... тіл ... моделін құруға қатысты мәселелер.
Сонымен, шағын пәндік аяға қатысты «сөйлеу ... ... ... ... ... ... шығармалар негізінде
әлемді модельдеуге болатындығы туралы пікір-талас теориялық жағынан қолдау
тапты деуге негіз бар.
Егер әр түрлі ... ... ... ... және ... түрдегі компоненті болып саналатын мәтіннің негіздерінде ... ... адам ... тілдік қарым-қатынас та іске ... еді. ... ... әр ... тіл үшін өзіне ғана тән ... ... ... Басқаша айтқанда, аталған ортақтық нақты
тілдің грамматикасы мен сол тілдің сөздігі ... ... ... ... ... аспектілері бойынша, белгілі тәртіппен құрылған және ... ... ... ... жүйе деп те ... болады. Мұндай шарт орын
алмаған жағдайда, тілдік ... ... ... ... ... ... адамдар бір-бірімен түсінісе алмас еді. Тілдің ... ... ... қайсыбір алдын-ала қабылданған болжамсыз ... ... ... ... ... еді.
Табиғи тілдің синтаксисін модельдеу. Қолданбалы лингвистика
саласындағы әр қилы ... ... ... ... жазба не сөйлеу
мәтіндерін автоматты түрде өндеу ... ен бір ... ... ... ... ... ... Ал мұндай талдаудын негізгі
мақсаты – сөйлем мен онын бөліктерінін синтаксистік ... ... ... ... ... тізбегінің сол тілдін алдын ала белгілі
грамматикалық ережелеріне сай келуі мен құрылымдық ... орын ... ... Егер осындай алдын ала ... ... ... ... ... осы ... қатысты «дұрыс
сөйлем» деп саналып, онын құрылымы анық түрде сипатталады. Сөйлемдердін
синтаксистік құрылымын сипаттау ... ... ... ... ... ... құрылымдар теориясынын [40,142-160] негізгі проблемаларынын
бірі.
Аталған ... сөз ... ... ... ... қажет ететін
мәтінді автоматты өндеудін кейбір тұстарына ... Оған ... ... ... онын бөлігінің, мысалы, сөйлем құрамындағы есімді
сөз тіркестердің синтаксистік құрылымын анықтау.
Бір тілден екінші бір тілдерге машиналық ... ... ... барлығында да автоматтанған синтаксистік талдау ... ... ... ... біріншіден, сөйлемнің семантикалық
түсінігін алу қажеттігі болса, ...... бір ... ... ... ... құрылымын «аударма грамматикасы» ретінде
аталатын екінші тілдік жүйедегі сөйлемдер ... ... ... (ЭЕМ) мен адам ... ... табиғи
тілде іске асыруға әрекеттенетін «жасанды ... ... ... тану (түсіну) жүйесінде табиғи тілдегі сөйлемдерге синтаксистік
талдауға қатысты зерттеу ... ... жеке бір ... топтама (блок)
құрайды.
Сол сияқты, сөйлеу тілін тану мен түсінуге ... ... жүйе ... ... ... топтаманы құрайды. Ондай топтама
айтылымның ... және ... ... тексеру бағытын
ұстаным етеді. Бұл бағыт бойынша, мағыналары ақырына дейін ... сөз ... тану ... ... ... ... ... зерттеушілердін синтаксистік құрылым теориясына
қызығушылығы ішкі лингвистикалық қажеттілік ... да ... ... құрылымынын дәл және формалды берілісі анықталмайынша,
табиғи тілге тән ... ... кен ... ... ... ... емес.
Қазіргі кезде сөйлемнің синтаксистік құрылымының көрінісін білдіретін
негізгі үш түрлі әдіс кең ... ... ... ... ... ... құрылымы немесе құрастырушылар таралуы;
2) қатынастар құрылымы немесе қатынастар таралуы;
3) аталған екі ... ... ... ... [39].
Құрастырушылардың құрылымы. Құрастырушылар моделінде немесе
құрастырушылар жүйесінде сөйлем сөзтұлғалардың ... ... ... ... ... ... айтсақ, тізбек құраушы тілдің ең ...... ... ал кейбір жағдайда одан да үлкен
болуы мүмкін, ... ... сөз ... ... ... ... (П) ... кесінділердің жиыны
құрастырушылардан тұратын «С» жүйесі деп аталады.
Сонымен бірге, толық сөйлем құрайтын «П» және бөлек ... ... ... жүйесіне енеді.
«С» жүйесінің жиынын құрайтын сөйлем кесінділері – құрастырушылар деп,
ал сөйлемнің өзі «П» – жиынның толық ... деп ... ... ... келмейтін және толық емес жиын құрастырушылары сөз
тіркес ретінде түсінік табады.
Осындай ... ... ... ... синтаксистік
құрылымының моделі ретінде қарастырылады. Аталған модельде ... ... ... ... ... бірге сөз тіркестер де
көрініс табады. Ал сөз ... ... ... ... бір ... екінші сөз тіркесіне тәуелді болуы (қатыстылығы) ескеріледі. Сөз
тіркестер ... ... ... ... ... байланысты
оларда «жекелік қиылысу» болмауы керек.
«С» жиындағы бір құрастырушы екінші құрастырушының құрамына ... ... ... ... Ал «С» ... енетін құрастырушылардың
бір-бірімен қатынастары граф сызбасы (дерево ... ... ... ... көрініс табады. Ондай көріністе ... ... ең кіші ... ...... ... Мұндай
«тәуелділіктер тармақтарын» құрастырушылар таралуы немесе «НС» таралуы деп
те атауға болады. «С» ... ... ... ... ... жазу ... үшін аса қажет. Құрастырушылар таралуы «П» сөйлемнің
құрастырушылар ... деп те ... «НС» ... ... ... ... мақаласында
мынадай сөйлем қарастырылған:
1) «Для(1) представления(2) ... ... ... структура(7) составляющих(8)» [40.145].

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қ.жұбановтың әліпби, емле туралы тұжырымдары4 бет
Ахмет Жұбанов4 бет
Бұқар жырау жайында9 бет
Жөкей ақын10 бет
Қ.Жұбанов зерттеулеріндегі тіл мен мәдениет сабақтастығы57 бет
Қ.Жұбановтың «Абай – қазақ әдебиетінің классигі» атты Қ.Мұхамедханұлының «Абайдың әдебиет мектебі» мақалаларын талдау9 бет
Қ.жұбановтың зерттеулеріндегі ұлттық дидактикасының мәні мен маңызы.68 бет
Қаныш Сәтбаевтың16 бет
Үйлену және үй болуға байланысты салт-дәстүрлер21 бет
Әлима Қабылқызы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь