Кіші жүз қазақтарының егіншілік және саудасының дамуы

Жоспар

Кіріспе
I Тарау ХIХ ғасырдың бірінші жартысындағы мал шаруашылығының дамуы.
1.1. Кіші жүз қазақтарының әлеуметтік.тұрмыс жағдайы.
1.2. Кіші жүз қазақтарының мал шаруашылығы.

II Тарау Кіші жүз қазақтарының егіншілік және саудасының дамуы
2.1. ХIХ ғасырдың бірінші жартысындағы
Кіші жүз жеріндегі егіншілік
2.2. ХIХ ғасырдың бірінші жартысындағы Кіші жүз қазақтарының сауда .саттық кәсібі

Корытынды
Пайданылған әдебиеттер тізімі
        
        Жоспар
| | ... |3-9 |
|I ... ХIХ ... ... ... мал ... ... | |
|1.1. Кіші жүз ... ... |10-17 ... | ... Кіші жүз ... мал |17-31 ... | |
| | ... Тарау Кіші жүз қазақтарының егіншілік және саудасының дамуы | ... ХIХ ... ... ... | ... жүз ... |32-39 ... |
|.............. | ... ХIХ ... ... жартысындағы Кіші жүз қазақтарының сауда | |
|–саттық |39-45 ... ... | |
| | ... |46-48 ... ... | ... ... |49-50 ... ... | |
| | ... ... ... ... ... егеменді ел. Тәуелсіз
мемлекет құрып, нарықтық экономиканы іске асырып, Орталық Азиядағы ... елге ... келе ... ... ... сын ... ... орын алған «ақтаңдақтардан» тазарып, қазіргі заманның ... ... ... ... тарихын жазу тарихтың басты міндеті. Өйткені ... ... ... және ... ... дәуіріндегі қазақ халқының
адамзат тарихын саясатқа негізделіп ... ... бойы ... ... ... бойынша бұрмаланып жазылды.
Патшалы Ресей Кіші жүз ішінде болып жатқан ... ... ... ... ... жаңа жүйелер енгізген. Орынбор әкімшілігі хан мен
оның ... ... ... ... ... ... ... жақын тұрған старшын мен билер ықпалының өсіп келе жатқанын сезіп
халыққа білдірмей старшындардың ханға ... ... өз ... ... ... ... Кіші жүзде хандық биліктің орнына
Ресейдің мемлекеттік әкімшілік басқару ... ... ... ... ... ... жартысында Кіші жүз қазақтары өздерінің ежелден
келе жатқан кәсібі мал бағумен айналысқан. Мал шаруашылығы ... ... ... Ол негізінен табиғи жайылымның жыл бойына
пайдалануына байланысты еді. Кіші жүз ... ... ... мал саны ... ... ... күн ... тіршілігі, малдың төрт түлігіне тәуелді
болды.
Мал бағып өсіру атам заманнан бері келе ... ... ... оның
ауыртпалығы да көп. Малдың өсіп-өнуі ауа-райы мен табиғат жағдайына тікелей
байланысты. Ыстығы мен суығына төзе ... ... мал ... ... ... оны көбейтіп, ұрпақтан ұрпаққа қалдырып отырған Кіші жүз даласының
жері мен табиғаты біркелкі ... ... орай мал ... ... ... ... олар: көшпелі, жартылай көшпелі және отырықшылдық.
Кіші жүз қазақтары мал ... ... ... де
айналысқан, бірақ бәрі бірдей емес. Мал шаруашылығы сияқты, ... ... ... ... ... ... Кіші жүз ... қолайлы жер көп болған жоқ. Оңтүстік-шығыс ауданы, Сыр өзені
бойы, батыс бөліктің солтүстік-шығыс жеріндегі қазақтар ... ... ... өсірумен де айналысқанын көреміз. Егіншілік пен көшпелі
шаруашылық қатар жүріп отырды.
XІХ ғасырдың ... ... Кіші жүз ... егіншілік дами
бастады. Оның бірінші себебі қазақтар шамалы болса да егіншілікпен ертеден-
ақ айналысқан, оның ішінде Сыр бойы ... ... ... ... ал ... ... отарлық саясатының салдарынан қазақтардың
ата-баба жерлерінен айрылып, көшпелі мал шаруашылығының қысқаруы күн ... ... ... ... ... жүз ... патшалы әкімшілік-баскару жүйесінің орнауы, қазақ
даласында хандықтың жойылуы елге саяси ... ... ... ... саласында да көптеген өзгерістер ене бастады. Ресейдің отарлық
саясаты ХІХ ғасырдың бірінші жартысында, Кіші жүз ... ... оған ... етіп ... ... ... пайда болуы казақ
даласындағы байырғы ... ... ... ... біртіндеп
патшалы Ресейдің шикізат өндіретін аймағына айнала бастады. Ал ... ... ... жандануына әкелді. Осыдан соң қазақ даласында бұрыннан
келе жатқан керуен саудасы дамумен қатар тұрақты ... ... ... ... ... ... ... оған апаратын тауар керек.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, XІХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақтардан
сауда ... ... ... қазақ саудагерлері бай мен
сұлтандардан шығады. Қазақ саудасымен айналыспаған, сауда оның ата ... ... ... ... ... ... жүр. Бұл дұрыс емес. Сонау ерте
кезден-ақ ... ... ... ... ... ғой. Ал Жібек жолы ше? Ол
Оңтүстік Қазақстан және Жетісу жері арқылы өтеді емес пе? ... ... ... орталығы болған жәрмеңкелерге малдарын әкеліп сатқан ... ... және ... ... ... жолдарындағы қазақтар малдарын
өзіне қажет тауарға айырбастаған. Ал Орта Азия ... ... ... ... ... ... жердегі қазақтар саудамен айналыса отырып,
малдарын өз өнімдеріне ақшаға да сатқан. Алып сатарлық ... ... ... ... ... бұл түрі Кіші жүз ... барлық жерде бірдей
дамыды.
Қазақтардағы сауда-саттық дала өнімдеріне ... өз ... ... ... ... үш түрі ... ... – ежелден келе
жатқан керуен жолдарындағы ішкі ... ... ... ... ...
жәрмеңкелердегі сауда жазғы және күзгі мал жайылымдарына ... ... ...... ... - XІХ ғасырдың екінші жартысында патшалы
Ресейдің отарлық саясатының ... ... ... Қазақстан жері түгелдей
өлкеге айналған кезеңі қалыптасты.
Бітіру жұмысының зерттелу деңгейі. Бітіру жұмысын жазуда ХІХ ... ... Кіші жүз ... ... мен ... ... орыс
зерттеушілерінің еңбектерінде жан-жақты талдау жасалып ... ... ... А.И. ... В.В. Радлов[2], Н.В. Якубов[3], И.П.
Рычков[4] тағы басқа ғалымдыр.
Қазақ ... ... ... ... арнайы зерттеулерді атап
айтатын болсақ. А.И.Левшин қазақ ... ... ... халқы мал
шаруашылығы, егін шаруашылығымен айналысқанын атап көрсетті. Сонымен қатар
мал ... даму көзі шөп ... шөп ... ... ... ... шығу. Қазақ даласында жаңадан ене бастаған шөп шабу кәсібімен ... ... ... В.В. ... еңбегінде бай материалдар келтірілді.
Ғұлама ғалым ұзақ жылдар бойы жинақтап ... Бұл ... ... ... аймағын кең көлемде ауқымды көрсеткен. Қазақ
мал шаруашылығының көзі төрт түлікпен алатын барлық ... ... зор ... ... оның ... ... этнографиялық жағын айқындап
берген.
Н.В.Якубов Кіші жүз қазақтарының егін шаруашылығы және сауда-саттық
ісін бірінші орынға қойды .Атап айтатын ... ... ... ... ... ... ... Мал саудасы Ресейге қазақ ... және Кіші жүз ... ... ... ... атап ... И. П. ... зертеулерінде Кіші жүз қазақтары үшін ... ... зор ... . ... саудаға араласып, керуен ... ... ... ... ... және мал өнімдеріне айырбастап
алып отырған. Кіші жүз арқылы Орта Азия және ... ... ... ... ғасырдың бірінші жартысындағы қазақтардың шаруашылығы мен саяси-
әлеуметтік тарихын зерттеуде Кеңес тарихшылары: Е. ... ... Ж. ... , Х. ... С.М. ... еңбектері
ерекше зор.
Е. Бекмаханов еңбегі қазақ халқының ... ... ... ... ... тіршілігін зерттеуде ерекше орын алады.
Казақтардың ... мал ... ... тән ...... ... және олар ... түйе, сиыр, кой, және ешкі ... ... ... ... ... ... ... ыстық
түскенге дейін болып, сосын шөбі шүйгін , суы мол ... ... ... ... . ... ... қазақтар күзгі жайылымға күздеу орын
көшіп барып ,күн жылығанға дейін әдетте ... ... , ... сәуірге
дейін тұрған Н.Г Аппалова Кіші жүз даласына зерттеу ... ... ... ... ... Орта ... келуіне рұқсат етіліп ,керуен саудасын дамытуға мүмкіндік
жасады. Сонымен қатар Орынбордан Бұқар, Хиуа, ... ... ... ... ... .Керуен құрамында құпия тыншылар бар еді. Олардың міндеті
жергілікті ... ... ... ... ... деп ... қазақ халқының тарихында мал ... ... ... ... мал ... ... ... елі ұлан байтақ жерімне бай,
сондықтан мал шаруашылығы дәстүрлі дамып отырды Қазақтардың шаруашылығы ауа-
райына байланысты жәйілді. Олар ... ... кой, ... және ешкі ... деп айкын жазды.
Қолданып жүрген этнографиялық зерттеу еңбегінде Х.Арғынбаев
қазақтардың ... ... және оның ... ... ... ... ... тұрғысында жазылған.
30-50 жылдар арасында экономикалық және саяси байланыстар мен ... ... ... ... мен шаруашылық жағынан өзгеруі
және Орынбор экспедициясының ұйымдастырылуы жайлы еңбектер, ... ... ... қазақ жерінен тартып алып өздеріне меншігіне айналдыра
бастауын көрсеткен.
С.М. ... ... ХІХ ... ... ... ... , егін ... сауда-саттық ісінің дамуы, Кіші
жүз қазақтарының мал шаруашылығы жартылай көшпелі отырықшылдыққа көшуіне
байланысты болды. Кіші жүз ... ... және ... ... мал
саны көп болды деп жазды .
Бітіру жұмысының деректік негізі
Бітіру жұмысын жазуда ХIХ ғасырдың ... ... ... ... құжаттарын пайдаланды. Атап айтатын болсақ –«Материалы
по истории России сборник указов 1734; ... ... ... в ХVIII- ХIХ века вв. ... Материалы по
истории политического строя Казахстана, 1-том ... Ата ... по ... ... ССР ... гг ... ... Ленинград,
1940,[13] Материалы по киргизкому землепользованию Уральский уезд Оренбург
,1909,[14] атты ... ... .Бұл ... біз ... ... бойынша құнды мәліметтер сақталған .Әсіресе ХIХ ғасырдың
бірінші жартысындағы мал ... ... ... мәселерін
толық қарастыруға мүмкіндік беретін кұжаттар жинағы.
Бітіру жұмысының хронологиялық шеңбері.
ХIХ ғасырдың бірінші ... Кіші жуз ... ... егін ... ... ісі ... Кіші жүз ... тұрмыс жағдайы дами бастаған кезін қамтиды.
Бітіру жұмысының мақсатты мен міндеті.
Мақсаты. ХIХ ... ... ... Кіші жүз ... ... ... мен ерекшеліктерінің сипатын ашу .
Міндеті. ХIХ ... ... ... Кіші жүз ... ... ... өзгерістерді ашу , Кіші жүз қазақтарының
әлеуметтік- ... ... Кіші жүз ... ... және сауда-
саттық кәсібінің дамуы.
Бітіру жұмысының құрылымы. Кіріспе, екі ... , ... ... ... ... ... тарауда Кіші жүз қазақтарының әлеуметтік тұрмыс жағдайы және кіші
жүз ... мал ... ... Кіші жүз ... егіншілік және саудасының дамуы
жазылған
І ТАРАУ. ХІХ ... ... МАЛ ... ... Кіші жүз қазақтарының әлеуметтік тұрмыс жағдайы
Қазақстандағы әлеуметтік қатырастарға ... ... ... ... қандай өзгерістерге ұшырағандығын және біз назар
аударып отырған кезеңде қазақтардың қоғамдық ... сол ... орын ... ... маңызы өте зор. Мәселені ... ... ... ... ... және ... ашу ... емес.» Қоғамдық ғылым мәселедегі ең сенімді нәрсе,-дейді
Ленин,-негізгі тарихи байланысты ұмытпау, ... ... ... белгілі
құбылыс пайда болды, бұл құбылыс қандай басты-басты кезеңдерден өтті ... ... ... және осы даму ... ... сол заттың
қазір не болып отырғанына қарау»[15]
Ревалюцияға дейінгі буржуазиялық тарихшылар ... ... ... ... екі ... ... ғана білді.[16] Олар ақсүйекке
барлық Шыңғыс хан ... ал ... ... ... ... екі топ барлық зерттеулерде әден қалыптасқан әлеуметтік
категориялар ... ... ... бұл ... ... ... да, ХVII-ХIХ ғасырларда да «ақсүйек» пен «қарасүйекті» кездестіруге
болады. Алайда бұл ... ... ... ... отырған кезеңде қазақтардың қоғамдық өміріне
олардың қандай орын алатындығы анықталмай ... ... ХV ... ХIХ ... ... көп ... өзгеше болды, деп осыны
«қарасүйек» жөнінде айтуға болады.Патриар-рулық қатынастардың ... ... ... ... «қарасүйектің» арасынан өздерінің жағдайы
жағынан чингизидерге дес бермейтін текті шонжар және ... ... ... ... ... ... шығуы қазақ халкы тарихының бастапқы ... ... ... пайда болуы татар-манғол басқыншылары
үстемдік жүргізген кезеңмен және Қазақстанда ... ... ... еді. ... өкілдері өздерін Шыңгыс ханның
ұрпақтарымыз деп атады. ... ... ... ... ... ... ... былай деп жазды. «Ақсүйектің
қарасүйекке ... етуі ... ... құқықтар деген ұғым бұл қазақтарға
(қазақтар мен өзбектерге( монголдардан көшті дей аламыз.Қожайындар жерде
жаралған жандар болмауы ... ... ... ... олардықарапайым
халықтан өзгеше тайпа деп есептелді.
Академик В.В. Родловтың атап ... ... ... ... ... ... ... мағынада қолданылды.Г.Шленгелдің арнайы жазылған
еңбегі[18] ежелгі түркі халықтарындағы және ... осы ... мне ... ... Азия ... зертеуші Кары- Құрбан-әлі-Қажы-Халид-Бек-Оғлы «төре»
терминің шығуы да Шынғыс хан ... ... Ол ... деп ... ... төре деп ... «Төре» деген сөз кезінде ... ... мне ... ... атауы болған, кейін оның ұрпақтары ... ... ... сөзін бағыныштыларды қамшымен жазалау деген мағынаны
білдіретін парсының ... ... ... ... деп түсіндіреді. Бүдан әрі
автор қазақ хандары Шыңғыс хан ... бері ... ... ... мен ... қолдануы деген түсінік береді. Ханың
бұйрығы ... ... хан ... өлім ... кесе алатын болган,бірақ оның ұлдары мне
туыстары мұндай құқық болмады-олар өз бағыныштыларын тек қана жазалай ... ... ... ... ... ... орны жағынан
хандардан төмен тұрды. Автор былай деп жазды, «төре» сөзі атақ ... ... ... заманында мұндай атақ қолында толық билігі
жоқ дегенді білдірген,Тибиян Нафидің ... ... ... ... сөз ... толық ... ... ... жоқ адам ... ... ... төре деп ... төменірек
түратындарды айтқан.
Мұның бәрі Мендәлі Пірәлиевтің «төре» деген терминің ... ... ... түседі. «Ақсүйек» өкілдері-төрелер бөлек феодалдық
кастаны құрып,қазақтың рулық қауымына кірді. ХVII ... ... ... ... ... ... ... болды. Қазақстандағы патриахалдық-феодалдық қатынастарға және осы
негізде қалыптасқан ... ... тек ... ... ғана хан болып
сайланатын.Сұлтан деген атақты тек чингизидтер ғана ... ... ... бұл атақ ... ... ... ... хан
үстем жағдайы арқылы орнықты. Бірақ ХIХ гасырдың бірінші ... ... ... енді ... болды. Олардың
сословиеліке біртектілігіне патша үкіметің саясаты ... ... ... ... ... ... және ... ата тегінен бері дворян деген
атақ алған билеуші ... мне аға ... ... ... ... ... және Кіші ... саяси жағынан өзгеріске
ұшырауы ... ... ... бөлігі өздерінің артықша
жағдайларынан ... ... ... ... ... бұқарамен
араласып кетті.
ХIХ ғасырдың 40-жылдарында Орынбор Шекара Комиссиясының тапсырмасы
бойынша ... ... ... ... –сұлтандардың,билердін
және тархандардыңы зерттелді. Зертеушілердің ... ... ... ... ... арасындағы Шыңғыс хан тұқымдары
жағдайына мынандай ... ... ... ... ... ... барлық
сұлтандар өздерін Шыңғыс ханан тарағанбыз деп есептейді, ал бұлардын ... ... ... де . ... ... ... ... олар үшін
олар 3 ұрпақтан 6 ұрпаққа дейінгі тектерін білуге тырысады.Ордада Шыңғыс
ханның мұндай ... ... ... ... әрі Андре «ақсүйектің» бұрынғы артықшылықтарынан чингизидтерге
үйлену жөніндегі әдеп ... қана ... атап ... ... ... тұтқан «төрелер» өз қыздарын «ақсүектен» шыққан қазаққа ғана
күйеуге беру ... ... ... бүл дәстүр де барлық жерде
бірдей ... ... ... ... төрелер «қарасүйекпен»
некелесе бастады.Мұндай төрелерді ... деп ... ... болғаны үшін төре Барақтын руы солай
аталған болатын.
Сонымен ХIХ «төре» сословиесі енді ... ... ... .Бай
төрелермен қатар кедей, күйзеліске ұшыраған , ... ... ... де ... ... көбі ... қыз
алысып , қыз берісіп кетті.
Сонымен ХIХ ғасырдың ... ... ... ... маңызынан гөрі тарихи маңызы көбірек болды. Тек ... ... ... бір ... ие ... ... ғана ... жоқ. Сұлтанның шаруашылығы қауыммен тығыз байланыста ... оған ... ... ... етті .Ақырында, төрелердің өз арасында
көшпелі қауымдай ... ... ... орын ... ... кезеңдерде сұлтандар мен ру шонжарларын қарама-
қарсы қоюға болмайды. Сұлтандар мен ру шонжарларының ... ... , ... ... ... ... ... өзгерген жагдайларға
сәйкес бірдей болды.
Көшпелі қауымның қанауынан сұлтандарға қарама-қарсы өсіп шыққан
әлеуметтік ... топ ру ... ... еді. Сөз ... отырған
кезеңдерде билерде қазақтардың арасында үстем ... ие ... Олар ... және экономикалық артықшылықтарды пайдаланды. Ру старшындары әуелі
бастан-ақ қауымдық қатынастардың едәуір бөлігінде иелік еткен, бірақ ХIХ
ғасырдың ... ... мал ... ... ... ... ... жасап,таңдаулы кыстауларды өздерінің жеке ... ... ру ... , яғни ... кейбір ауылдары
сұлтандардың ауылдары ... ру ... ... ... болды.
Сонымен ру билері хандар мен сұлтандар мен қатар сот-талап істерін
қарап, кірісті білугеқатысты.
Тек ... ... би бола ... ... би ... ... сот істерін талқылауға бұлар қатысатын.
«Би» сөзінің қайдан шыққаны осы ... ... әлі ... ... ... Оглы «би» деген сөз «бек» немесе «билік» сөзінен шыққан
деп дәлелдемек болды. Ол былай деп жазды----- «Би» ... ... ... ... ... ... «Би» және ... сөздері кабир газим деген араб сөздің
мағынасы. Мұның аудармасы «бір рудың ... ... ру ... ... қала
бегі» «Түрік Лу ати деп аталатын түрік сөзінде «бек» сөзінің ... «Бек ... ... мен ... ... ... патша
әулетіне қызмет ететін адамдарға атттақ кейбір шетттелдік ... ... мен ру ... ... кауымды қанау формалары
сәйкес болғандықтан,оларды жеке –жеке суреттеп ... ... ... ру шонжарлары билер, батырлар, да қазақ қауымына өздерінің үстемдік
жүргізуін қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... қоғамдық – саяси өмірінде көрнекті рөл атқарған келесі
әлеуметтік категория- батырлар. Әлеуметтік категория ... ... ... ... ... пайда болуымен тығыз
байланысты. Ал «батыр» терминінің өзі қазақтарға өте ерте заманда пайда
болды.
«Батыр» ... сөз ... және ... ... ... ... Қазақ тарихының сонау алғашқы дәуірінде-ақ қазақ даласы ... ... ... ... ... ... күресу үшін
өздерінің қолбасшылары бар ... ... ... бастады . Осы жасақтарды
шайқастарда ерекше көзге түскен жетекшілерін ... ... деп ... және ... ... ... «батыр» сөзі «күрескер», «каһарман»,
«ер», «ержүрек»,»жауынгер» деген мағыналарды білбірді.
Кейінгі кезде руаралық ... ... ... ... кез келген адам батыр деп аталатын болды.Мысалы, С.Трубин ... ... ... ... днген құрметті аттаққа ие
болатындығын жатқызды.[19]
Қазақ бай ... да ... ... , ... көзге түскен өз адамдарына батыр атағын беріп отырды. Батыр
деген құрметті атақты жарлы жақыбайдың шыққан ... ... да ... осының бәрі батырлардың белгілі әлеуметтік топқа қатыстығын
ашып ... және ... ... ... Егер біз батыр терминінің
дәстүрлі түсінігін негіз етіп алып, ... ... ... түрғыдан
әлеуметтік категория деп сипаттасақ, кателескен болар едік.
Енді әуелі мынаны есте ... ... ... ... әлеуметтік
қатынастар патриархалды -рулық сарқыншақтармен қалай ... де ... ... ... ... ... тыс өмір сүре ... Батырлар
жөнінде осыны айтуға тура келеді.Әрине батырлар институтты өзінің ... ... ... ХI- ХII ... ... ... ХVIII-ХIХ ғасырлардың батырлардың арасына теңдік белгісін ... ... о ... ... рулардың әскери қолбасшылары
болған деп есептеу керек. Феодалдық ... ... ... ... ... қызметі өзгере бастады.
Өздерінің тегі қандай болса да, жарлы-жақыбайдан ... ... ... ... ру ... ... ... да, қоғамдық өмірде олармммен бірдей рөл ... ... ... ... болған мұндай өсуді тарихи мысалдардан
көруге ... ... ... ... ал ... Орта ... болған соғыстар да батырлардың әлеуметтік рөлінің өсіуіне
елеулі ықпал жасады. Осы соғстардың барысында ... ру ... ... өмірде жетекші тұлғаларға айналды.Бұл туралы қазақ
ағартушысы Шоқан Уалиханов ... деп ... ... ... ... ... сұлтаннан кейінгі маңызды ,әрі көрікті тұлға. Ол- ең ... ... оның ... ... әр кашан есептесіп отырады.[20]
Батырлардың таптық табиғатын Шоқан Уалиханов туып айтқан осы бағадан
олардың феодалдық ... ... орын ... ... болады.
Осыған орай мынаны атап өткен жөн...... ... ... ... бір ... ... ... ... ХIХ ғасырдың орта
тұсында өте ... жәйт ... ... Тезек сұлтан , ол- ... ... ... болған . Бұл жәйт қазақ қоғамдық феодал басшы топ ... ... ... ... ... ... ... орта тұсына қарай қазақтардың экономикалық өміріне жана
әлеуметтік топ – байлар ... рөл ... ... Бұл ... ... ... ... қазақтар бұрын қандай да болсын бай феодалды атағанын
есте ұстау керек. Қарастырып отырған кезеңде « бай» ... сөз ... ... мән-мағына берген . Байлар сауда мен өсімқорлық ақшаға қатысты
істердің дамуына байланысты ерекше қоғамдық топ ... ... ... ірі саудалық өсімқорлық істермен айланысқан бірсыпыра ... ... ... ... да, ру ... ортасынан да, сондай –ақ
«қарасүйек» шонжарлар ... да бай ... ... Сол ... ... келе жатқан «Батыр болып ,бай болса , патшадан несі кем ? ... ... осы ... ... ... .Бай -феодал өз шаруашылығы
үшін қызметшілер жалдауды әдетке айналдыра бастады Егер ру ... ... ... деген желеумен қоңсылары мен руластары бақташы
болып жұмыс ... , ал бай ... ... сөз ... ... бір ақы ... жалдады.
Сонымне ,феодалдық құрлыстың қанауында пайда болған әлеуметтік топ ... ... ... жаңа ... еді. ... ... ,бай-феодалдар тауар-ақша істерімеи бірінші кезекте
өсімқорлық ісімен тығыз ... ... ... ... қарамастан байлар
айланысқан істің дамуы Қазақстанда тауар өндірістің ... ... ... Кіші жүз ... мал шаруашылығы
XVIII ғасырдың бірінші жартысында Кіші жүз қазақтары өздерінің ежелден
келе жатқан кәсібі мал бағумен ... Мал ... ... дамып отырған. Ол негізінен ... ... жыл ... ... еді. Кіші жүз ... ... ... мал саны өте
көп болған. Қазақтардың күн ... ... ... төрт түлігіне тәуелді
болды. Бұл жөнінде Кіші жүз даласына саяхат жасаған И. Фальк былай деген:
«Қазақтардың ... ... мал ... ... малы өте көп, және ... ... ... бейімді әрі төзімді келеді». [21]
Мал бағып өсіру атам заманнан бері келе жатқан ... ... ... да көп. ... өсіп-өнуі ауа-райы мен табиғат жағдайына тікелей
байланысты. Ыстығы мен суығына төзе отырып, қазақтар мал санын ... ... оны ... ... ... ... отырған Кіші жүз даласының
жері мен табиғаты біркелкі емес, соған орай мал шаруашылығын ... ... ... ... ... жартылай көшпелі және отырықшылдық.
XVIII ғасырдың бірінші жартысына дейін Кіші жүз даласында мал өсірудің
негізінен көшпелі және жартылай көшпелі түрі болып ... XVIII ... ... жылдарында Ресей империясының отарлық саясаты орнаған кезде, ... оның ... түрі дами ... оның екі ... ... ... Ресей әкімшілігі қазақ даласына толып ... ... ... ... ... көшу Ресей
отаршылдарына қолайлы ... ... олар Кіші жүз және Орта ... отырықшылдыққа көшуін қолдап көмек көрсетіп, 1822, ... ... ... ... ... мұны ... ... XIX
ғасырдың 20-30 жылдарында мал ... ... ... ... ... даласында мал сататын жәрмеңкелер ашылып, ... ... ... ... орыс-қазақ саудасы дами бастады.
Көшпелі мал шаруашылығы мен Маңғыстау, Үстірт, ... ... ... ... ... ... ел ... Бұл өңірдегі қазақтар
жайылымдарға малдарын айдап, қашықтығы 500-1000 ... ... ... ... көшіп жүргенде төзімді қой, ешкі мен жылқы өсірді. Бұл малдар
сонымен бірге қыста, қар астындағы шөпті тұяғымен аршып ... ... ... ыңғайлы киіз үй ата-бабасынан келе жатқан мәдениет
көрінісі. Маңғыстау қазақтары мал соңында Ырғыз, ... ... ... ... ... ... ғасырдың бірінші жартысында Кіші жүздің Батыс және ... ... ... ... мал ... дами ... өзі ... тиімді пайдалану, қыстақтар салу, қысқа шөп ... ... ... көшпелі шаруашылыққа көшкен қазақтар қой, ешкі,
жылқы, түйеден басқа сиыр ... ... ... ... ... ерекшелігіне орай олар егіншілікпен де айналыса бастады. [22]
Сыр ... ... ... мал ... қатар суармалы
егіншілікпен және балық аулау кәсібімен айналысты. Мысалы, Қазалы бекінісі
маңындағы ... – 6,2 %-і, ... ... ... – 4,8 ... ... ... шаруашылығының отырықшылдық түрімен, әсіресе, өзен жағалауындағы,
бекініс маңындағы ... ... ... мал ... екі түрінен оның ерекшелігі, біріншіден, қазақтар малдарын
жайылымға айдамай, ауыл ... ... ... жазда жайлауға шығып
отырған, жайылым қашықтығы 10-15 ... ... Мал саны ... ... аз ... Мал ... көбі ірі қара мал, жылқы
және түйе. Қой саны өте аз. ... мал ... Кіші және Орта ... ... ... ... жүз қазақтарындағы шаруашылықтың түріне қарай жылқы малын да көп
ұстаған. Қазақтардың жылқысы қыста да, ... да ... ... ... ... да болып, қар астында қалған шөпті тұяғымен аршып
тебіндеген. ... малы ... Кіші жүз ... батыс және солтүстік
аудандарында көп болған. Батыс және ... ... ... ... ... ...... % болса, Бөкей ордасында – 11-12,4 %, ... мен ... – 4,6 % ... ... ... ... ... түріне
байланысты болса, екіншіден, ауа-райы мен табиғат жағдайына ... ... ... ... ... ... ... бірнеше
түрлері болған. Соның ішінде жабайы жылқы, яғни жылқының қарабайыр тұқымы
ерекше мықты болып келеді.
Қазақтар ... ... ... ... ... мақтаныш тұтқан.
Сондықтан қазақ ауыз ... ... ... Ер тарғын, Қобыланды,
Қамбар батыр т. б. келбетімен қатар, олардың аттары әр уақытта қатар жүрді.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... той жиындарда өтетін ат жарыстарында салып бәйгеге қосып
отырған. Қазақтар жылқы тұқымын ... көп ... ... ... ... ... атақты түркмен, арап және башқұрт жылқы
тұқымдарының қаны бар. Маңғыстаудағы адай аттарының ... ... ... ... ... Бұдан туындайтын ой, Кіші жүз қазақтары ежелден
жылқы тұқымын асылдандыруды ... ... ... ... ... ... ... жорыққа дайындауда атақты бапкерлер көп болған. ... ... ... тағамдардың да түрі сан алуан болған – қазы-қарта, жал-
жая, шұжық және сүр ет.
Кіші жүз ... мал ... ... орын ... қой және
ешкі малы. ХХ ғасырдың бірінші ... ... ... ... жаңа ... ... ... қой мен ешкі көп
өсірген. Қазақ даласындағы жәрмеңкелерге орыс саудагерлері жиі ... ... ... ... ... оның жүні мен ... Ресейде өндірісте өңдеп, мол
пайда тапқан. Мал шаруашылығын дамыта отырып, Ресей отарлық әкімшілігі Кіші
жүз даласында Ресей империясының ... ... ... ... ... мал өнімдерінен жасаған дайын тауарларды қазақ даласына әкеліп,
қымбат бағаға ... ... орыс ... ... ... болды.
Ресей империясында экономикалық өзгерістер ... ... ... жаңа ... ... ... капиталистік қатынастың
қазақ даласында ене бастауына ... ... ... мал ... ... ... ... жүз жерінің барлық адандарында қой мен ешкі санының үлес ... ... ... Солтүстік және Батыс аудандарда – 6,4 %, ... 8,4 %, ... ... – 5,2 %. Қой малы ... қай ... ... әрі оның жүні мен терісі жаңадан қалыптасып келе жатқан өндіріске
өте ... ... ... тұрмыс салтында қой жүні мен терісі, киімі әрі
баспана (киіз үй қой жүнінен басылып жасалады), Кіші жүз қазақтарындағы ... ... дала ... мен ... ... қазақ қойы Еділбай
тұқымы болған. Жайылымға төзімді, еті тәтті ... ... ... ... ... ... аузынан суы құрып, «қазақ қойының етінің дәмі бальзам
татиды»[25] деп баға берген. Еділбай ... ... қойы екі ... ... 1 ... жақын құйрық малын алуға болады, ал оны еріткенде 20-30 қадақ
еріген май ... ... ... ... ... ... ... Орынбор,
Гурьев, Ырғыз, Калмыкова, Орал қалаларының жәрмеңкелеріне және Ресейге Орта
Азияға апарып сататын болған.
Қазақтар қой ... ... ешкі ... да ... ... ... тибет
ешкісінің тұқымына ұқсас. Кіші жүз жерінде ешкі өте көп болған, бірақ ... ... ... ... баға ... деген оймен, ешкінің көбі Орынбор
даласында өсіріп, ешкі ... ... ... ... ... ... түбіті, Орынбор түбіті шәлісі күні бүгінге дейін осылай аталып келеді.
Қазақ ешкілерінің түбітінен тоқылған түбіт шәлілерді Ресей шет елге ... ... ... деп атап кеткен. Кіші жүздің оңтүстігінде ешкінің
үлесі 10-18,2 %, Маңғыстауда 6,7 %. ... ... ... Францияға
апарып өсіруге әрекет жасаған. Қазақ ешкісі атақты Кашмир ешкісі тұқымымен
пара-пара келген.[26]
Ертеде қазақтар «Ешкі ... ... ... ... Мұның негізгі себебі,
біздің ойымызша ешкіні кедейлер сиыр малының орнына көп ұстағандықтан болса
керек. Ешкі сүтінің ... мен ... тең ... сүт жоқ ... ... біледі. «Ешкі қойды бастаған» деген нақыл сөз бар. ... ... ... ешкі ... ұстаған, себебі желді күндері, малды қораға
кіргізерде және шығарғанда қойды бастайтын ешкі болған.
Маңғыстау және Үстірт қазақтары ежелден ата ... ... түйе ... ұстаған. Оның негізгі себебі бұл жердің ауа-райы және ... ... ... су ... ... шөл және ... жер,
осыған байланысты. Бұл жерде шығатын өсімдіктерде өзгеше, түйе малы жақсы
қоректенетін шөптерге өте бай. Ал ... ... мал – ол ... да ... түйені «шөл кемесі» деп бекерге айтпаған.
Түйе малын өсіріп бағу кіші жүз жерінде бірдей болған жоқ. Маңғыстау
мен Үстіртте түйе ... ... – 11,5 % ... ... және ... ... ... % болады, қалған жерлерде 4,6 % болған.[27] Түйе малын қазақтар
көбіне көлік ... ... ... ... ... су шығару үшін
арнайы шығырларға жеккен. Сыр өзенінің бойының қазақтары да түйе малын ... ... Бұл ... 104-450 түйе ... ... ... түйесі 91000 екен. Түйе малын күтуді онша керек ... ... ... аяғынан тұрғызып жіберу жас сәбиді күтумен бірдей болған.
Жас ботаны алғашқы күндері қараңғы қорада ... ... ... ұстап,
көрсетпеген. Себебі ботаның көзі өте ... ... оған адам ... көз тиіп, өліп қалады деседі.
Патшалы Ресейдің отарлық саясаты Кіші жүз ... ене ... ... ... ... Орта Азия ... бағындыру саясатын іске
асыру үшін көп көлік малы қажет ... ... ... ... ... ... Комиссиясының кеңесі Кіші жүз қазақтарынан түйе
жинауды сұлтандарға міндеттеген. Орынбор генерал-губернаторы ... ... ... қазақтардан 4 мың түйе жинаған, ал Жәңгір хан ... ... ... 500 түйе ... [29]
Қазақтар өздерінің күнделікті тұрмысында түйенің сүтін ішкен. Шұбаттың
адам денсаулығына пайдалы екенін кез келген қазақ ... ... ... әр ... ... тоқыған. Маңғыстау және Үстірт, Сыр ... ... ... етін де ... ... та ... бәрі бірдей
түйені соғымға соя бермеген. Түйе етін қазақтар жас ... ... түйе етін ... ... мен жас ... ... баласын 12 ай
көтереді деген ұғым болған. Түйе өзінің ботасын 12 ай көтеріп жүреді екен.
Қазақ даласының табиғат ... ... қос ... ... өркешті (нар) түйелер өсірілген. Маңғыстау және Үстірт қазақтары сол
жаққа тиімді, әрі сүтті нар түйе ұстаған. Ал ... ... ... ... түйе ... Қос ... түйе керуендерде жүк тасуға өте төзімді
болып келеді, әрі көлік болған, қос өркешті түйе ... ... көп ... ... ... ... ... алатын болған. Ежелден қазақтар түйе
жүнін, соның ішінде шудасы мен ... әр ... ... ... және ... ... ... басып емдеген. Түйе жүнінің ... ... ... ғасырдың бірінші жартысында қазақтың мал шаруашылығындағы жартылай
көшпелі және отырықшылдыққа өте ... ... ... аз ... мал –
сиырдың санының өсуіне әкеледі. ... Кіші ... ... ... ... ... мал ... сиыр - 13,4 % ... – 0,1 %, ... ... Қазалы және Перовск бекіністерінің
маңындағы қазақтарда сиыр үлесі – 8-9,1 % ... ... және ... ... қазақтар басқа жерлерге қарағанда отырықшылдыққа көше
бастауын көрсетсе, бұл аймақтар шекара маңы, сауда-саттық ... ... сиыр ... ... ... ... ... Қазақтарға қарағанда
казак отаршылдары мекендеген бекіністерде, орыс шаруаларында сиыр малы көп
болған. Маңғыстауда 1861 жылы ... ... қой, 69 647 ... ... 866 сиыр болса, орыс казактары ... ... ... ... саны 500 қой 18 ... 145 ... 165 сиыр ... деректерді салыстырғанда Маңғыстауда қазақтар саны көп те, ал орыс
казактарының саны 1810 адам болған.[30]
Қазақтар ірі қара ... ... ... сиырдың сүтінен көптеген сүт
тағамдарын жасап пайдалана ... Сиыр ... май, ... ... ... құрт ... ... Сонымен қатар жартылай көшпелі және
отырықшылдыққа көшкен қазақтар ірі қара ... ... ... шөп ... және жер ... ... ... қолданып отырған.
Бұл жаққа көшіп келген орыс шаруалары мен қазақтар дос ... ... мен ат ... ... пайдаланып, бірінде жоғын екіншісінен
алып, орыс пен қазақ ... ... ... қарым-қатынасы
орнаған. Қазақтар ... орыс ... ... Ресей
империясының отарлық саясатының езгісі мен ауыртпалығын бірдей көтерген.
Сөйтіп екі халық арасында шаруашылық қарым-қатынасы қалыптаса ... ... орыс пен ... ... ... ... ірі қара ... тұқымдарын асылдандыруға айтарлықтай маңызды
болды. Қазақтардың жергілікті жағдайда төзімді ірі қара мал ... ... ... орыс ... ... ірі қара ... ... алып келді. Олар атақты Ярославль, Кострома және шетел
тұқымдарынан голландық, ... швет және ... ... ... ... әрине қазақ даласын бірден жерсінген жоқ, бірақ уақыт өткен сайын
бұл мал тұқымдарын алмастыру ... Кіші жүз ... ... ... ... ... болды. Қазақ сиырларының сүті ... ... дала ... ... келсе, ал Ресейден келген сиырлар
сүтті болды, бірақ ауа-райының желді, суық болуына төзе ... ... ... ... ... мал ... негізгі даму көзі шөп шабу және
дайындау, қыстан малды аман алып шығу. Сондықтан қазақ даласына ... ... шөп шабу ... ... да ... ... Бұл ... ғасырдың бірінші жартысында Кіші ... ... және ... ... бастады, алғашқы жылдарда өте баяу дамыды. Бірақ
отырықшылдық мал шаруашылығы үшін шөбі мол жерлерге мал ... ... ... ... ... ... ... шөпті көлді жерлер, өзен
жағалаулары ХІХ ғасырдың 40-жылдарында салынған бекіністер айналасында
казактардың меншігіне ... Ал ... ... шөп шабу ... көп ақша ... ... болды, сондықтан отырықшылдықпен айналысу
қазақтарға көп қиындық келтірді. Шөп шабу және оны ... ... ... ауыр ... шөп шабатын құралдар жоқтың қасы, оның үстіне бірнеше ... қол ... шөп ... ... ... Бұл жұмысты тек қана байлар мен
сұлтандар Орынбор Шекара ... ... ... ... ... ... ... А. Левшин шөп дайындау қиын болғанымен Ембі және ... ... ... ... малдарына шөпті мол ... ... ... ... ... ... болады. 1837 жылы Новоузен
орыс бекінісі салынғаннан кейін орыстар малдарына шөп дайындау үшін ... ... шөп ... алып ... Себебі Шильный балки (қазақша
Аққорғай) станциясы жеріндегі Большой лимон (қазіргі Богатырево селосы)
бекініс маңы ... ... ... жер, ... Еділ ... тасыған кезде
суы осы көлдерді толтыратын болған. Көктемде тасқын суы қайтқан кезде ... мен ... ... шөптері көп шығатын болған. Сол ... ... ... орыс ... ... лиман бекінісі
қазақтарымен келісіп 150 шөмелей шөпті 300 сомға сатып алған. Кейіннен осы
көлді ... ... ... алып ... айтылған жер қазіргі кезде Батыс Қазақстан облысы Казталовка
ауданы Карл Маркс колхозының жері, оның орталығы Богатырево ... ... ... деп орыс атауын күні бүгінге дейін атап ... Тағы да ... ... жай, ... ... ... ... Бөкей ордасы мен орыс-
казактардың екі өзен аралығы жерін белгілеуде, ... ... және ... ... ... жаңа бекіністер салуға келіскен. Сол келісімнің
негізінде Сары өзен ... ... ... ... сол екі ... ... Үлкен және Кіші өзен арқылы, қазақша Қара және Сары ... үш ... ... ... ... жері ... (Новоузень)
бекінісімен шектесіп, Бөкей ордасы қазақтарының жерімен шектескен. Қазіргі
Казталовка ауданының орталығы Казталовка селосы. 1826 жылы ... ... Ал ... ... Жайық қазақтарының жерінде Қара ... ... ... орыс ... ... ... ... сондықтан орыс
таловкасынан ажырату үшін Қазақ ... деп ... болу ... ... ... жүз даласының батыс ... мен ... ... көбі мал шаруашылығында отырықшылдыққа бейімделе бастады,
шаруашылықта мал санының өсуіне және малдың тауарлы ... ... ... ... ... ... ... базарға
апарып сатып, әжептәуір пайда табатын болды. «Малдың жаманы - ... ... ХІХ ... 30-50 жылдарында «Қатын би болған, сиыр пұл ... ... ... ... ... тек ішкі жәрмеңкеде ғана сатып
қоймай, Ресей қалаларына, оның ... ... ... ... қалаларына барып та сауда жасаған. Отырықшылдық ... ... ... ... қой мен ... ... ірі қара
малды көптеп апаратын болған. Әсіресе, жоғарыда айтқан аудандарды жалпы ... ірі қара ... ... 29,2 % ... жеткен.[35]
Отырықшылдық мал шаруашылығына Сыр өзені бойындағы қазақтар да көше
бастады. Бұл өңірдегі қазақтар табиғи шөпті шауып ... ... ... ... ... ... ... жоңышқа егіп отырған. Мысалы, 4271
шаруашылықта бір жылда 198 330 ... ... шөп ... ... орыс ... ... ... алған. Орынбор Шекара Комиссиясы сұлтандар мен ... ... ... ... шөп ... ... ... дүкендер
ашып, орыс құрал-саймандарын әкеле бастаған. Шөп ... шөп ... түйе ... ат жегетін болған. Орыс шаруалары мен қазақтар
арасында тығыз ... ... ... ... ... ... сөйлеуді үйренді.
ХІХ ғасырдың бірінші жартысында Кіші жүз ... ... ... көше бастау, ірі қара санының көбеюі, қысқы
шөп дайындап, ... салу және шөп ... жаңа ... ... ... пайда болуы бұл сол кездегі жаңалық еді.
Қазақ халқының тарихына қатысты жазылған шығыстанушылар зерттеулерінің
ішінен арнайы жазылған еңбектерін ... күн ... ... ... ... ... үшін ... десек, мұны қазіргі уақыт айрықша талап
етуде.
Шығыс халықтары, оның ... ... ... ғылымының ірге тасын
қалаушылардың бірі, ғалым В.В. ... ... ... ... бай ... келтіреді. Ғұлама ғалым ұзақ жылдар бойына
жинақтап жазған бұл зерттеуінде этнография ... ... ... ... ауқымды көрсеткен. Қазақ мал шаруашылығының көзі – төрт түліктен
алынатын барлық өнімінің тіршіліктегі орасан зор ... ... оның ... ... ... ... шешуші фактор екендігін тап
басқан, жете қорытып, түсіндірген.
Кезінде А.И. Левшин де ... ... ... атқаратын барлық
міндеттері мен қоғамдық қатынастары осы кәсіпте негізделген. Сондықтан да
олар бұл кәсіпте аса тәжірибелі. Малды ... ... ... машықтанған,
мол тәжірибе жинақтаған, дәстүр ... ... ... ... деп жазған болатын.
ХХ ғасыр басында жарық ... ... ... ... аясы (жаратылыс және ауа-райының жағдайлары), бағын мал түрлері
және шаруашылықтың дәстүрлі формалары – ... ... ... болып
саналатын, өзара шешілмейтін ... ... ... өзара
байланысты болғандықтан бір-біріне ықпал жасап, әсер етіп, қалыптасқан
тұрақты бірқалыптылықты консерватизм ... ... ... қазақ малдарын бес түрге бөліп ажыратады: қой, ешкі,
сиыр, жылқы және түйе. А.И. ... де ... ... ... ... ... ішінде айрықша жылқы қасиеті мол болғанын В.В. Радлов ... ... ... ... ... ... яғни ... мал
саналуы айтылды. Сонымен қатар автор еңбегінде негізінен ... ... ... қазақтарының малдары және жылқы ... ... сөз ... ... ... ... қазақ малдары тұрасында
тұжырымдалған ой негізінде айтылған пікірлер бар. Солардың бір-екеуіне
тоқталайық. Бұл ретте, ... Х.А. ... ... ... мол
солтүстік аймақтарындағы шығыс пен оңтүстік шығыстығы биік ... ... ... ... ... ... жайлау есебінде
пайдаланатындығын бөліп айтқан. Көкпек пен жуаның қой-ешкі, түйе малына,
жылқыға, жұғымдылығын ... дәл, ... ... ... ... қой туралы тұжырым жасағанын, қазақы қойдың ... ... ... ... ... қой ... зерттеушілер орыс
шығыстанушылар қатарына А.И. Левшинді жатқызуға болады. Бұл ... ... ... көзқарас бар. Енді осыған қысқаша тоқталып көрейік. Белгілі
маман-этнограф Х.А. ... ... «Кең ... ...... ... ... тұқым жердің табиғи ыңғайына қарай сұрыпталу нәтижесінде олардың
бірнеше түрі пайда болған».
Орыс шығыстанушы ғалымдары ... ... үй ... ... ... ... сипаттауға айрықша мән берген. В.В. ... ... мен ... туралы да кеңінен ой толғаған ғалым.
Ол қазақтар мекендеген, шығысында Алтай, Тарбағатай тауларына, ... ... ... ... ... ... аралықты кең байтақ сахараны
қазақ елі мекендеген. Қазақтар үшін қой мен ешкінің, сиыр, ... және ... ... жеке орны бар. Атап ... болсақ қой – сүт, ет
пен май, жүн және тері, қылшық саласы да аса ... жүн ... әрі ... айырбаста да жүреді. Екіншіден де сүт, ет, тері, қылшықты жүн ... ... ірі қара ... ... жасалатын тағам түрлерінен тұрады.
Шайқалған май. Оны тұздап қарынға, ішектерге ... ... ... ... ... үшін аса ... ... тағам. Әрі сол айраннан тағамдар жасайды.
В.В. Радловтың еңбегінде[42] ... ... оның түр ... алатын орнын ерекше зерттейді. Сонымен қатар «Қазақ малдары»
атты ... ... ... ... кең байтақ даласында көшпелі мал шаруашылығы дамыған.
Көшпелі мал шаруашылығы ... ... ... отыруды қажет еткен.
Мұның өзі жер көлемі ... және ... ... ... ... кеңдігі мал шаруашылығына ең басты қолайлы болған. Ертеден ... ... мал ... ... деп ... ... өз өмірімізді мал шаруашылығымен және біздің бабалар қалдырған
тұрақты қыстау, күздеу және ... ... кең ... жер. Бір ... ... қалған кезде біздің әкелеріміз ешқандай қанықпай басқа қолайлы
жерді ... ... ... 1803 жылы ... ... ХІХ ... қазақтардың мал шаруашылығындағы жай-күйін бүкіл дала өңірлерін
салыстырып жазып отырған. Мал басы ... ... ... ... Қазақстанның кең байтақ жерінде, атап айтатын болсақ, Орталық
Азияның оңтүстік және солтүстік батысында ... ... ... деп
жазды.[44] Көшпелі шаруашылықтың ... ... ... аумағы шөл-шөлейт орманды даланың ұштасуы болып табылады.
Көшпелі мал ... ... жыл бойы ... жүру үрдісі дәстүрге
айналды. Онда әрбір маусымдағы көшу сол үрдістің ... ... ... және ... көшу ... қауымның дәстүріне айналды. Көшпелі мал
шаруашылығымен айналысқан бай қожалықтарда жылқы саны көп болған.
П. Рычковтың ... ... ... жылқысы алысқа айдап
апаратыны соншалықты, ... ... ... бір ... ... ... одан ... қашықтықта болады.[45]
Көшпелі мал шаруашылығының басты ерекшелігі мал азығы мен ... ... ... малды жыл 12 ай жайып бағу еді.
ІІ ТАРАУ. КІШІ ЖҮЗ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ
ЕГІНШІЛІК ЖӘНЕ ... ... XІХ ... ... ... Кіші ... егіншілік
Кіші жүз қазақтары мал шаруашылығымен қатар, егіншілікпен ... ... бәрі ... ... Мал ... сияқты, егіншілік те
табиғаттың, ауа-райының жағдайына байланысты дамиды. Кіші жүз ... ... жер көп ... жоқ. ... ауданы, Сыр өзені
бойы, батыс бөліктің солтүстік-шығыс жеріндегі қазақтар ... ... ... ... де ... көреміз. Егіншілік пен көшпелі
шаруашылық қатар жүріп отырды.
XІХ ғасырдың бірінші жартысындағы Кіші жүз ... ... ... Оның ... ... ... ... болса да егіншілікпен ертеден-
ақ айналысқан, оның ішінде Сыр бойы қазақтары суармалы егіншілікті ... ал ... ... ... саясатының салдарынан қазақтардың
ата-баба жерлерінен айрылып, көшпелі мал шаруашылығының қысқаруы күн көріс
үшін ... ... ... ... ... ... ... бағындыру әдісі жөнінде екі
түрлі көзқарас болды. Біріншісі – қазақтар ата ... мал ... жүре ... де ... ... мен ... ... малға
айырбастап алып тұратын болсын десе, екіншілері – қырда ... ... ... ... ... деп ... Екінші көзқарас жеңіліп
XІХ ғасырдың бірінші жартысында патшалы өкімет отырықшылдықты, оның ... ... ... ... оларға көмек көрсетіп отырды,
мұндағы ... ... ... ... ... ... ... халықты бағындыру оңай деп білу.
Кіші жүз қазақтары да ежелден егіншілікпен айналысып ... ... ... ... бір ... – егіншілікпен қазақ жерінде тек
кедейлер ғана айналысқан деген пікір. Біздіңше егіншілікпен айналысу ... болу шарт ... ... орта шаруалар да егін еккен. Олардың
қолдарында құрал-сайман, күш-көлік жеткілікті болған жоқ. ... ... көп ... ... ... Себебі қазақтар өздерімен
көрші халықтар сияқты бір ... ... күн ... ... ... Кіші жүз қазақтары да Орта, Ұлы жұз қазақтары сияқты
егіншілік және бау-бақша ісін қатар ... ... ... ... бір ... ... ... емес екенін соңғы кездегі тарихи зерттеулер
дәлелдеп отыр [46].
Кіші жүз жерінің әрбір бөлігінде егіншілік қалай дамыған, енді ... ... ... Сыр ... ... және орта ағысы бойы ежелден
егіншілік ... ... ... Бұл өңір ... Орта ... ... ... келген қазақ тайпалары шаруашылығынан мұра болып жасалып келді.
Сыр ... суы мол, өзен ... ... ... су ... ... ... созылған арық іздері күні бүгінге дейін байқауға болады.
Хорезм зерттеу экспедициясының бастығы С.П. Толстов: ... ... ... ... ... ... ... және егіншілік
мәдениеті дамыған. Сыр ... ... су ... ... ... ... ... бойындағы арықтардың іздерінің сақталуы, осыған дәлел
бола алады,” деп жазған.[47]
Сыр өзенінің төменгі суармалы егіншілікке өте қолайлы болған. “Өзеннің
екі жағасында жыл ... ... егін ... күн ... - деп ... ... ... дәләлдер Сыр қазақтары
отырықшы болып, ... ... ... Сыр ... ... ... ... көрші өзбек, қарақалпақтармен тәжірибе
алмасып, егіншілік мәдениетін жетілдіріп отырған. А. ... ... ... ... бойы егіншілерін аралаған кезде, қарақалпақ және Ташкент
өзбектерінің ... ... ... ... ... көреміз” [49].
1820-1840 жылдары 8-10 мың шаңырақтың егін алқаптары болған. 21 814
500 пұтқа дейін бидай, сұлы, арпа өнімдерін ... Сыр ... ... ... орыс шаруаларында 800 десятина жерге егін егіп, 12
мың пұп ... арпа ... Сыр ... ... қазақтар ежелден
өзеннен су тартуды білген. Өзен арасынан бас канал ... ... ... ... су ... ... су өз ... ағып келетін
болған. Келген суды белгілі бір жерге жинақтап көлшік жасаған. Көлшіктердің
жағасынан қамыспен бекіткенде, ондағы су ұзақ ... Су ... ... биік ... ... шығырлар орнату арқылы жүргізілген. Былайша сву
тартудың үш әдісі болған: үлкен, орта шығырмен ... ... ... 32 қыш ... ... бір ... 2 метр тереңдікте 6 шелек су
шығарған, ал орта ... 2 метр ... ... 2,5 есе 5 ... ... кіші ... ... 1,5 метр тереңдіктен минутына 2 шелек су
шығарған. Шығырды түйе немесе шегіп қозғалысқа келтірген.[51]
Шығырды ... ағаш ... ... ... ... ... сол ... ақшасымен 15-25 сом болған. Шығырды байлар мен ... ... ... ... Кедейлер егіс алқаптарын құдықтан суды шелекпен алып
суғарған. Кедейлердің егіс алқаптары да аз болғанға ұқсайды.
Сыр ... ... ... ежелден келе жатқан жер ... ... Оның ... ағаш ... ... ... немесе кетпен,
ағаш, тырма арқылы тегістеген. Байлар жерді ат шегіп, соқамен жыртқан.
Қазақтар ертеден тары, арпа, сұлы, ал байлар ақ ... ... ... аз ... әрі ... ... да қымбат. Ресейдің өзінде-ақ
бидайды көптеп еккен. Сыр бойындағы орыстар бидайды аз ... ... ... мен Хиуа ... ... ... ХІХ ... 60-
жылдарында Сыр өзені бойындағы егіншіліктерге арпа, бидай тұқымдарын сату
үшін Ресей патшалық әкімшілігі ... ... көп ашып ... ... ... ... 45-дистанция бастығы Ильбаев деген
адам 1864 жылы ақпан айында өтініш жазды. “Менің ... ... 30 ... егін ... ... ... Бұрын бұлар мал баққан
адамдар еді. Бірақ егін салуға арпа ... ... ... сіз ... мың пұт арпа ... ... ... екен. Егін піскенде ... ... ... уәде ... ... ... ... бекінісінің
төрағасының бұйрығымен 1864 жылдың наурыздың 4-і күні ... ... ... ... ... 970 пұт ... ... қазақ биі
Сегізбаев арнаулы тізімді жасап ... ... ... ... ... ... қойып берген.[52]
Орыс-казак бекіністеріндегі казактар қазақтардан ... ... ... алып отырған. Алыстағы Ресейден әкелгеннен гөрі Қазалы және Перовск
базарларынан сатып алу ... ... ... Егіншілікпен айналысқан
қазақтар тауарлы шаруашылыққа да қатыса бастағанын көреміз.
Сыр өзені бойындағы ... ... арпа және ... көп ... мына ... ... ... Перовск бекінісінің маңындағы 100
шаңырақ, шөмекей руының егіншілері 1854 жылы 3 пұт тары, 15 пұт ... ... ... 100 сұлы ... ... ... ... және орта ағысында тұрған қазақтар ерте заманнан
бау-бақша өсіріп күн көрген. Атақты Қызылорда қауыны, ... ... ... ... ... ... егіп отырған. 1850 жылғы Орынбор Шекара
Комиссиясының жылдық есебінде осы жылы 13 000 ... жер ... ... ... ... 3 ... бақшадан көп өнім алған. Кейбір ... ... ... артылғандарын базарға сатып отырған.[54]
Қазақтардың егіншілігі жөнінде біржақты пікір ... егін ... ... ... делініп келеді. Ал біз әңгіме етіп ... Сыр ... ... ... ... ... ... тек егін
егуді ғана емес, сонымен бірге бау-бақша салып, оны баптап суаруды ... орыс ... өз ... ... ... кеткен. Сыр өзені
бойындағы болған орыс зерттеушісі Мейер: ... ... ... ... ... үйренген, қазақтар орыстардар ешқандай
тәжірибе алмаған, бір таңқаларлық жағдай, орыстар бау-бақшалардан өнімді аз
алып қана қоймай, ... ... ... ... ... өскен, ал
қазақтардың қауындары өте үлкен болып келеді” [55], - деп ... ... ... қазақтардан басқа, Кіші жүздің солтүстік-батыс
және шығыс бөліктерінде өзен ... ... ... ... ... генерал-адьютанты Катенин 1858
жылы маусымның 7-күні Кіші жүз даласына ... ... ... ... ... былай деп жазады: «Далаға бірнеше ондаған шақырым бойлап
енсең-ақ, Жайық, Ембі, Ырғыз, ... ... мен оған ... ... құмға барып сіңетін өзеншелер жағалауында – барлық жерде ... дән ... ... ... ... ХІХ ... екінші жартысында отырықшылдыққа көшу одан әрі дамып,
Кіші жүздің әсіресе, Батыс және Орта бөліктерінде мал ... гөрі ... ... арта түскен. Солтүстік-Батыс ауданда 835-1860 жылдар
аралығында егіс көлемі 4,5 есеге көбейеді. ... ... ... ... ... Қобда, Ойыл және Мұғаджар тауының бойларында
егіс алқаптары кеңейе түсті. Мысалы, Оңтүстік аудандарды қоспағанда, ... 6 710 ... ... егін ... ... ішінде Шығыс бөлігінде – 627
шаңырақ, Батыс бөлігінде – 2019, Орта бөлікте – 4064 ... ... Кіші жүз ... ... да Сыр ... ... ... 15 мың
десятина жерге егін егіліп, жылына 1 млн пұт өнім ... оның ... ... пұт ... 300 мың пұт бидай, 400 мың пұт арпа мен ... ... ... 86 ... егін ... 4720 пұт ... ... [57].
ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақ даласы жалпы Ресейлік рынокқа
бейімделе бастады. Қазақтар ... ... ... ... ... ... ... саудагерлер шыға бастады. Олар ... ... Елек және ... ... апарып сатып отырған.
Егіншіліктің дамуы қазақтардың ... ... ... ... әсер ете отырып, қазақтардан жаңа нақыл сөздер шыға бастады.
Елді аралап жүрген орыс ... ауыл ... ... ... ... қағаз бетіне түсірген: «Бұл заманда егін екпейтін бір үй
жоқ, тақсыр», «Мал сатып бай ... ... ... ...... ... өзіңе тамақ болса, малыңа жем». «Осы өңірде кедей қазақтардың өзі кем
дегенде 20-30 соттық тары ... ... ... ... ... ауылдарында егін салудың кең етек ... ... ... 300-400 ... жерге дән себетін шаруашылықтар пайда
болды. Осы өңірдегі шаруашылық өзгерістері жайлы ... ... деп ... ... біз ... ... білетін қазақтарды да көрдік. Орыс пен қазақ
үйлерін бірлесіп салады ... ... ... ... таң ... ... ауылдарға қоныс аударған мұжықтар мен ... ... ... ... Үстірт және Аралдың батыс жағалауында ... ... ... болуы себебі егіншілік кәсібі дами алмады. Бұл
жердегі қазақтар астығы Хиуа ... мен ... ... ... ... ... болған.
Кіші жүз даласының Батыс, Орта және Шығыс бөліктеріндегі қазақтар
арпа, сұлы және ... ... Бұл ... бидай тұқымын Ресейден алып
отырған. Бидай ... ... қара ... ... ... Мұндай
жер негізінен солтүстік-батыс бөлікте Жайық казак ... ... ... қазақтар барлық жерлерде егіп, көп өнім алып отырған. Олар
тарыдан күнделікті тұрмыста қажетті ... ... ... ... ... ... тары сөгі (қауызы алынып тазартылған) дайындалады.
Кейбір жердегі қазақтар тазартылған тарыны қуырып, шайға салып немесе
майға шылап қорек еткен. ... қол ... ... ... нан ... наны ... ... болып келеді. Тары наны өте сирек қолданылған.
Ал, арпа мен сұлы негізінен мал жемісіне пайдаланған. Арпа мен сұлыны ... ... ... айырып, көже жасап ішкен. Бұл ... ... де ... ... қазақтардан бұлардың ерекшелігі
бау-бақшалары суармалы болған, құнарлы жереге ... ... ... ... ... Орыс ... сияқты қазақтар қауын, қарбыз, картоп
т.б. еккен. Асқабақтың екі түрі болған: асқабақ – ... ... ... ... ... ... ... келеді, бұдан орыстар сияқты
қазақтар да үйге қажетті әр түрлі ыдыс жасаған. Кабактан жасалған ыдыстарға
су т.б. ... ... ... әрі ... жүрген кезде алып жүруге
өте ... ... ... ... ... ... көп
пайдаланған.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында егіншілікте құрал-саймандар көп
қолданылған. Ежелгі қазақтың құралдары ағаш және ... ... ағаш ... ... ... ... тырма, астық бастыратын құралдар болған. ... ... ... ... қоныстанушылардың ішіне қарай
келе бастауынан орыс құралдарына қол ортақ, темір айыр, темір соқа ... ... ... ... қырманда тазалап, түскен өнімді сақтау
үшін арнаулы қоймалар салынған. Қоймалары жоқ қазақтар бидай, арпа, сұлыны
арнаулы шұңқыр қазып ... оны ... ... деп ... ХVIII ... басы ХІХ ... 60-жылдарында Кіші жүз
қазақтары егіншілікпен айналысқан, мұндағы кейбір аймақтарда егіншілік ... ... келе ... дәлелдедік. Қазақтар тек ғана көшпелі
ел болғанымен көзқарасты теріске шығарып отырып, қазақтар отырықшы ел ... ... ... ... төл тума ... отырықшылдықтың да өзіне
тән мәдениетін қалыптастырғанын көреміз.
2.2 XІХ ғасырдың бірінші жартысындағы Кіші жүз
қазақтарының сауда-саттық кәсібі.
Кіші жүз жерінде патшалы ... ... ... ... хандықтың жойылуы елге саяси өзгерістер әкелсе, ... ... ... да көптеген өзгерістер ене бастады. Ресейдің отарлық
саясаты ХІХ ... ... ... Кіші жүз ... ... оған ... етіп ... Себебі өндірістің пайда болуы казақ
даласындағы байырғы шаруашылықтың ыдырауын ... ... ... ... ... ... ... айнала бастады. Ал мұның өзі
сауда-саттық істің жандануына әкелді. Осыдан соң қазақ даласында ... ... ... саудасы дамумен қатар тұрақты жұмыс істейтін жәрмеңке
ұйымдастырылды. ... ... ... ... оған апаратын тауар керек.
Сондықтан қазақтардың шаруашылығы осыған бейімделе бастайды. ... ... ... XІХ ... ... ... ... кәсіпкерлері қалыптасты. Алғашқы қазақ саудагерлері бай мен
сұлтандардан ... ... ... ... ... оның ата ... деген пікір соңғы кезде айтылып жүр. Бұл дұрыс емес. ... ... ... ... ... ... ... ғой. Ал Жібек жолы ше? Ол
Оңтүстік Қазақстан және Жетісу жері арқылы ... емес пе? ... ... ... ... ... жәрмеңкелерге малдарын әкеліп сатқан қазақтар
сауданы білген және онымен айналысқан ... ... ... ... ... ... ... Ал Орта Азия хандықтарымен көрші, сондай-
ақ Ресей шекарасында жақын ... ... ... ... ... өз өнімдеріне ақшаға да сатқан. Алып сатарлық сауда жүйесі онша
дами алмаған. Сауданың бұл түрі Кіші жүз ... ... ... ... сауда-саттық дала өнімдеріне сәйкес, өз ерекшелігімен
дамыды. Сондықтан қазақ саудасының үш түрі ... ...... ... ... ... ішкі қазақ даласындағы айырбас сауда, екіншісі –
жәрмеңкелердегі сауда ... және ... мал ... ... жерлерде
жасалды. Үшіншісі – тұрақты сауда - XІХ ғасырдың екінші жартысында патшалы
Ресейдің отарлық саясатының ішіне енуіне басталып, Қазақстан жері ... ... ... ... ... ... ісі қалай дамыды, енді соған тоқталып көрейік.
ХVIII ғасырдың басы ХІХ ғасырдың бірінші жартысында қазақ-орыс ... ... ... ... Кіші жүз қазақтары үшін Орынбор қаласы орталығы
болды. ... ... ... ... үшін және Орта ... ... үшін орыс ... Орынбор қаласынан тұрақты жәрмеңке ашты. Бұқар,
Хиуа хандықтарынан келген керуенмен бірге қазақтар да малдарын Орынборға
әкеліп ... ... ... ... ... өзі ... күннен бастап,
Кіші жүз қазақтары басқаратын әкімшілік орталығы болумен ... ... да ... ... отарлық саясатының көздеген мақсаты сауданы дамыта
отырып, қазақтарды Ресей рыногына ... ... ... қазақ даласы
арқылы, Орта Азияға және Қытай мен Үнді елдеріне бару, біртіндеп Орта Азия
хандықтарын ... ... ... ... саясатын жүргізген алғашқы қадамында, осы міндет бірінші
орында тұрған. Сондықтан Орынбор қаласына татар саудагерлерін әкеліп, орыс
өндірісінің тауарларын ... ... ... ... Сауданы ынталандыру
шаралары жүргізе отырып, патша өкіметі 1747 жылы қыркүйек ... 22-і ... ... ... жарлығымен «Қытай шекарасынан бергі қазақтарымен
сауда Орынбор қаласында ешқандай ... ... - деп ... шара тек Кіші жүз ... ... Орта жүз ... да ... жасауына жол ашты. Қазақ сауда ісін алғаш қолға алғандар қазақтың
хан, ... ... мен ... болды.
Қазақтардың Орынборда сауда жасауға деген ниеттерін біліп, әкімшілік
тек қана қазақ сұлтандары мен билері емес, кім ... ... ... ... ... қаласының қақпасы ашық деп жариялап қазақтарды
саудаға тартты. ... ... ... қазақтар көптеп келе бастады. 1764
жылы 14 563 қазақ келсе, 1786 жылы 67 602 ... ... Ал ... ... 365 788 ... Орынборға келіп сауда жасаған.[61]
Орынбор сауда орталығына ішкі Ресейден мата, оның ішінде кендірден
тоқылған және жібек мата дайын ... қой ... ... сырт ... әр
түрлі бояумен боялған орыс былғарысы, жер майы (керосин), былғары заттар,
темір, шойын, мыстан жасалған ... ... ... ... ... ... да айырбастаған. 1762 жылы – 14 776 пұт, 1772 жылы – 132 876 пұт
бидай мен ұнға ... ... ... Астық саудасының көбеюіне негізгі
себеб, Ресей әкімшілігі бұл кезде орыс-қазақ саудасына кеден салығын жойған
еді. ... ... Кіші жүз ... ... алып ... ордасында қазақ саудасы негізінен жәрмеңке арқылы дамыды. 1813
жылы хан ордасы болған Орда селосында жәрмеңке ашылды. Орда ... ... ... облысы, Орда ауданының жерінде қазір де бар ... ... Хан ... ... бұл ... селоның бұл күнде азып-тозып бара
жатқандығы туралы көп айтылып жүр. Оның жөні де бар. Орда ... ... ... ... ... онда өткен тарихымыздың ескеркіштері
сақталған. Орда жәрмеңкесі Кіші жүз даласындағы ірі ... ... ... ... мен мал ... ... саны жыл сайын өсіп
отырған. 1846 жылы 1750 адам ... 1847 жылы 2184 адам ... ... келгендер малдың өздеріне қажетті түлігін сатып алып ... ірі қара ... ... ... және ... губерниясының
көпестері, жылқыны – Саратов губерниясы саудагерлері, Дон және ... ...... мен ... ... – Орынбор губерниясының
көпестері сатып алған. Сонымен бірге ... ... ... жүні мен
терісін көптеп ... ... да ... көп болғанын көп болғанын
көреміз. Теріні Мәскеу мен Симбирск ... ... ... жүн мен ешкі
түбітін Тамбов көпестері алған.
Хан ордасындағы жәрмеңкеге келген ... ... ... ... ... ... сатып алып отырған. Олар: орыс көпестері
әкелген астық, елтірі, маталар, барқыт, парча, Бұқар мен Хиуа ... шай, мыс пен ... ... заттар және ағаштан жасалған бұйымдар.
Тұрақты сауданың дамуы қазақ даласында тауар-ақша қатынасын күшейте
түсті. Қазақ шаруашылығы бұл тауар-ақша ... ... ... Кіші
жүзде тұрақты сауда орталықтары Гурьев, Уральск, Калмыкова, Ақтөбе, Қазалы,
Перовск қалалары болды. ХІХ ғасырдың 50-60 ... ... ... мен ... ... ... бола бастады. 1850 жылы Орал қаласында
658 дүкен, Гурьевте – 171, Калмыковада – 6 ... ... – 835 ... даласында Ресейден астық әкеліп жатса, орыс губернияларына мал
көп сатылған. Мал қазақ-орыс саудасында бірінші орын ... ... ... ... сатып алып Ресейдің ауыл шаруашылық өнімдерін ұқсататын
өндіріс орындарына өткізген. 1837 жылы Орынбор ... ... 70 мың ... майы ... ... Мал ... Ресейге қазақ жерінен
Орынбор және Кіші жүз жеріндегі жәрмеңкелер арқылы жылына 100 мыңдай ... ... ... ... ... ... 592 251 мал сатылса, ал
Троицк қаласы арқылы 14 743 мың мал сатылған. [64]
Орыс-қазақ саудасында ... ... қант ... орыс ... ... және мал ... айырбастап көп пайда тапқан. Қантпен сауда
жасау жыл сайын өсіп, қазақ ... көп ... ... ... – 1900 пұт қант ... ... жылдары – 16 959 пұт қант
сатылған. 1800-1840 ... қант ... 8 есе ... жүз ... үшін ... ... ... өте зор болды.
Қазақтар саудаға араласып, керуен жолдары ... ... ... малға және мал өнімдеріне айырбастап алып отырған. Мысалы, ... ... ... ... 41-64 %, ... 44-66 %, ... ... % қазақ даласында қалдырып отырған. [66]
Кіші жүз даласы арқылы Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... керуен жолымен Орта Азия ... жері ... ... ... ... ... ... Одан әрі
Каспий теңізі арқылы Еділ өзенінен ... ... ... ... ... барған. Хиуадан Қарағанға дейін сауда керуені үш жеті
жүрсе, осы жол ... ... ... ... төрт жеті жүрген, ал
Қарағаннан теңіз арқылы ... ... екі ... сегіз күнге дейін
жүрген.[67]
Екінші керуен жолы Орынбор қаласынан Жайықтың сол ... ... ... ... одан әрі ... ... ... Гурьев қаласына дейін.
Үшінші керуен жолы Бұхарадан Ор бекінісіне ... Кіші жүз ... ... ... ... одан әрі 300 ... Әмудария өзеніне дейін.
Төртінші керуен жолы қысқа жол деп ... ...... ... одан әрі Елек ... арқылы Ембі өзенінің жоғарғы сағасы,
одан Сыр өзенінің төменгі сағасы ... ... ... ... ... одан әрі Бұхараға дейін. [68]
Бесінші керуен жолы Орта жүз жері арқылы Шығыс Сібір ... ... ... ... ... ... қаласынан Ертіс өзені арқылы, Есіл өзенінің
жоғарғы ... ... ... ... даласы арқылы жүріп отырып
Сарысуға дейін, одан әрі Түркістан ... Сыр ... өтіп ... ... ... ... кейін Арал теңізінде мемлекеттік кеме
флотилиясы құрылып, Арал теңізі арқылы да тауар тасылып, ... 1500 ... жүк ... жерінде ХІХ ғасырдың бірінші жартысынан бастап, одан кейінгі
жылдары қазақтан басқа ұлттар өкілдері - ... ... ... ... ... ... әзірбайжандардан да саудагерлер шыға бастаған.
Сондықтан көп ұлтты саудада адамдар бірін-бірі ... ... ... ... ... ... ... саласында тілмаштар керек болды.
Тілмаштар халықтар арасындағы елшілік ... де ... ... көбі ... тілін білген. Олар қырдағы жәрмеңкелерде дел далдық
қызметін атқарған. Сөйтіп, қазақ жерінде сауда-саттық ... ... ... ... ... ... ... болашақта қазақ саудагерлерінің
әлеуметтік тап болып қалыптасуына, қазақ даласының ... ... ... жол ... келгенде Ресей империясының Кіші жүз даласындағы 1731-1868
жылдар ... ... ... ... мәні ... ... шоқындыру. Ол мұны ертеден бастап жүргізді. 1731 жылы ... бойы ... ... ... ... ашады. Осыдан басталған
саясат қазақ жеріне де жеткен. Бұл саясат мемлекеттік ... ...... ... ... ... оларды мемлекеттік рухынан
жою, мәдениетін бүлдіру, тіліне қысым келтіру, оларды надандықтан ұстау.
1797 жылдан бастап ... ... да ... үшін ... ... ... ... ашты. Бұдан кейін «орыстандыру» және «қоныстандыру»
кеңселерін ашып, ... және жек ... ... қалыптастырды.
Ресей империясының бұратана халықтардың отарлауды ең ... ... – орыс ... ... ... ... қоныстандару,
мүмкіндігінше қоныстанушылардың санын жылдан жылға ... ... ... қазақ жеріндегі орыс әкімшілігі жергілікті жердің ... оның ... ... ... ... ... осы ... империясы Кіші жүз даласына миссионерлерді жіберіп аралас орыс-қазақ
мектептерін ашқан. ... ... Кіші жүз ... сұлтандардың
сұрауы бойынша ашып отырмыз деп сылтау айтқан. Ал шынында да ... ... ... сауаттандыруды, оларды ғылым мен ... ... ... ... күнделікті саяси-әлеуметтік іс-
әрекетіне жететін төменгі дәрежелі қызметкерлер даярлаумақсатымен ... ... ... ... ... ... үнін шығармай билеу,
рухани жағынан халықты өз тілінен, мәдениетінен, жазуынан айыру, қоғамдық
ұлттық санаға мешеу ... ... біз бұл ... кейбір жақтарын
прогрессивтік деп едік. Енді ұлттық санаға салып ойлап қарасақ мұның бәрі
бізді, түптеп келгенде, ... ... ... ... екең ... ... ... ел өмір сүруден кейінгі ұрпағымыз білмей де қалуы мүмкін. Нақ
осы саясаттан жер шарында қаншама ... мен ... ... ... ... ... ... империяның ойлайтын ойы бірдей. Ресей империясының
қазақ жеріндегі отарлық саясатының ағылшын, француз, Португалия отаршылары
жүргізген ... ... ... жоқ.
ХІХ-ХХ ғасырлар шеңберінде Қазақстанның Ресей экономикалық жүйесіне
тартылуы мен капитализмнің кеңейе ... ... ... және ... дамуы өзгеріске ұшырады. Жерді қоныстандыру, ... ... ... ... даму ... ... ... бұзды. Қазақтар арасында жер жыртудың өріс алуы мал санының ... ... әкеп ... ... ... ... ... қой өсірілді, ірі
қараның саны ... ... ... ... ... ... дамуына, соның салдарынан жартылай көшпелі және отырықшы тұрмыс салтына
көшуге ... ... ... ... ... ... өзгерістерге
қарамастан, қазақтардың шаруашылығында мал өсіру бұрынғыша негіз ... ... ... ... қала ... көшпелілерде шөп
шабудың пайда болуы олардың өміріндегі жаңа кезеңді, отырықшылдыққа ... ... ... білдіреді. Қазақтың шаруашылығына шөп шабудың
кеңінен тарай бастауы орыс экономикасымен ... ... ... ... ... мал ... интенсивтендіріле түсуінің айқын
айғағы болды.
Көшпелілер мен жартылай көшпелілерге қыстың қақаған аязында шөптің
жеткіліксіздігімен мал ... ... ... зор ... ... ... мал шаруашылығы үшін ауа-райы, табиғат жағдайының ... ... ... ,жаз, күз ... жартылай көшпенділер малын тібіндетіп
жайып, ең қолайсыз кездерде қатты аяз боранда малды үй маңында ұстап ... ... ... ... көшпелі мал шаруашылығы жағдайында маусымдарға
ғана емес,олардың ... ... ... көшіп-қону шеңбері қысқарып ,
жайылымдардың ауқымы аза түсті. Қазақтардың мал шаруашылығы ... ... ... енуі де көп ... жасады.Жаңа әкімшілік –саяси құрлым мен
басқарудың орнатылуы ... ... ... ... жерді тартып алуы
,жайылым алқабының тартылуы , ... ... ... мал ... және олардың арасында егіншіліктің таратылуы әсер етті.
Қазақ ... ... ... ... ... ... мүшелерінің
малынан айырылған бұқарарасының кедейленуі самодержавиенің жерді жаппай
тартып алуы көшпелі және ... ... ... ... ... және егіншілікпен айналысуына мәжбүр етті. Ауылда
товар ақша ... және ... ... ... ... ... ғана емес, ауқатты бай малшылар арасында да дамып отырды.
Қарастырып отырған кезеңде қазақ ... ... үш түрі ... , ... болып тұратын жәрменкеге және тұрақты сауда түрлері
орын алды. ... бұл ... үш түрі ... ... ... ... .Көшпелі аудандарда сауда аралап ... ... ... ... ол ... ... деп ... . Жартылай көшпелі
аудандарда жәрменкелердің саны көп болды
Пайдаланған әдбиеттер ... по ... ... указов Оренбург ,1900
2. Казахско-русские отнашения в ХVIII-Х I Х вв ,Алма Ата,1964,
3. ... по ... ... строя Казахстана 1 том Алма –Ата
4 Материалы по киргизкому землепользованию Уральский уезд Оренбург,1900,
5. Записки РГО Российское Географическое общество кн ... ... ... И. ... ... Орды киргиз-кайсаков и новые ежемесячные
сочинение. СПб., 1975.
2. Антропологические очерки. Л., 1930,
3. Арғынбаев Х. Қазақтың мал ... ... ... ... ... ... Н.Г. ... и политические связи Қазахстана с
Россией в XVIII начале ХІХ в. М., 1960, ... ... Н.Г. ... ... ... ... России со
средней Азией( XVI-XVII вв.) // Феодальная Россия во ... ... ... ... В.Я., ... Н.Е. К истории освоения Аралского моря. //
Военно-исторический ... 197 1, № ... ... Е ... ХIХ ... 20-40 жылдарында Алматы 1994,
7. Бекмаханова Н.Е. Формирование многонациональных,
8. Бекмаханов Е. Присоеденение Казахстана к ... М., ... ... Я.П. ... ... ... // ... Санкт-Петербургского отделение института истории России, №49
10. Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца ХVІІІ и первой
половины ХІХ век Алма ... ... ... ... Қазақ шаруашылығы отаршылдық дәуірде. Алматы.,
2001.
12. Казақстан тарихы Көне заманнан бүгінге дейін 3 том ... ... ... ... А., 1994.
14. Левшин А. Описание киргиз-кайсацких орд и степей. ч. ІІІ. СПб 1842.
15. Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. ... ... ... С.М. ... ... ... мемлекеттік басқару
мекемелерінің тарихы Алматы,2001,
19. Радлов В.В. Из Сибири ... ... М. ... ... П. Типография Оренбургская. ч. ІІ Оренбург, 1887,  
21. Рычков М.К. Экономические связи России со Средней Азии. Спб ... ... С.А. ... в ... в ... ХХ в. // ... в
канун Октябрь. А., 1968.
23. Тетеревников А. Очерк внутренней торговли ... ... ... ... С.П. По ... дельтам Окса и Яксарта. М., 1862,
25. Трегубов Д. По новым местам. СПб, 1913,
26. Тургайско-Уральской переселенческий ... ... ... ... И. ... ... ученых путишествии по России. ... ... ... на рубеже ХІХ-ХХ вв. Алма-Ата.,
29. Шалекенов У.Х. Қазақ ежелден ... ме? ... ... тарихи ой). // Зерде. 1991; № 12,
30. Шалекенов У.Х. Казахи низовьев Амудариьи. Ташкент, 1966,
31. ... Н.В. ... ... ... гг. // ... ... ... 1977, № 6, 
Якубов Н.В. Русско-казахская торговля (1760-1880 гг. // ... Азии ... 1977, № ... ... А. Описание киргиз-кайсакских орд и степей. ч. ІІІ СПб 22 ... ... В.В. Из ... ... ... М. 1989 334 ... Якубов Н.В. Русско-казахская торговля (1760-1880) // Народы Азии и
Африки. 1977, ... ... П. ... Оренбургская ч. ІІ Оренбург 1887 225 бет
[5] Бетмахан Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында Алматы 1994 118 ... ... Н.Г. ... и политические связи Казахстана с Россией в
ХVIII в начале ХІХ веке М., 1960, 235 ... ... Х. ... мал ... ... ... ... Алма-
Ата 1969, 81 бет
[9] Машинбаев С.М. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты Алматы 1994 191 бет
[10] Материалы по ... ... ... ... 1734 ... 1900, 223 ... ... – рисские отношения в ХVIII ХІХ веке 19 бет
[12] Материалы по истории политического строя Казахстана том І, 1960, ... ... по ... Казахской СССР 1747-1828 гг. Том 4, Москва,
Ленинград, 1960, 25 бет
[14] Материалы по Киргизкому землепользованию Уральский уезд ... 30 ... ... В.И. ... ... ... 3 том, 226 бет
[16] Бұл сонда 227 бет
[17] Е. Бекмаханов Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдары 27 ... ... В.В. Из ... страницы дневника, Москва, 1989, 334 бет
[19] Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында Алматы, 1994, 95
бет
[20] Ш.Уалиханов ... һәм ... ... ... 1992 ж. 121 ... Фальк И. Полное сабрание ученых путишествии по России. СПб., 1894,
542-543-беттер.
[22] Хозяйство казахов на рубеже ... вв. ... 1981, 88-89 ... Бұл ... Хозяйство казахов на рубеже ХІХ-ХХ вв. Алма-Ата., 1981, 88-89 беттер.
[25] ... А. ... ... ... киргизской степи. СПб.,
1867, 7- бет.
[26] Хозяйство казахов на рубеже ХІХ-ХХ вв. Алма-Ата., 1981, 102- бет
[27] Шалекенов У.Х. ... ... ... ме? (Солженицынның сандырағына
қарсы тарихи ой). // Зерде. 1991; № 12, 116-117 ... ... ... на ... ХІХ-ХХ вв. Алма-Ата , 1981, 102 бет
[29] ... У.Х. ... ... ... ме? (Солженицынның сандырағына
қарсы тарихи ой). // ... 1991; № 12, 116-117 ... ... С.М. ... Ресейдің отарлық саясаты. А., 1994, 113-бет.
[31] Хозяйство казахов на ... ... вв. ... , 1981, 102 ... ... А. ... ... орд и степей. ч. ІІІ. СПб., ... ... Н.Е. ... многонациональных, 38-қор, 32-іс, 46-
бет.
[34] Тургайско-Уральской переселенческий район. Оренбург, 1914, 55 -бет.
[35] Бұл сонда, 56-бет.
[36] Шалекенов У.Х. ... ... ... ... 1966, ... Радлов В.В. Қазақтардың малдары. // Этнография журналы, 1871. 3 т. 285-
313 беттер.
[38] Левшин А. Описание киргиз-кайсацких орд и степей. ч. ІІІ. СПб., ... ... Л., 1930, ... ... А. ... ... орд и ... ч. ІІІ. СПб., 1832,
93-бет
[41] Арғынбаев Х. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк.
Алма-Ата, 1969, 3-10 беттер
[42] Радлов В.В. Из ... ... ... М. 1989 334 бет
[43] Қазақстан тарихы. 3 т. 2002, 225-бет.
[44] Бұл сонда, 226-бет.
[45] Рычков П. Типография Оренбургская. ч. ІІ Оренбург, 1887, ... ... У.Х. ... ежелден көшпенді ме? (Солженицынның сандырағына
қарсы тарихи ой). // Зерде. 1991; № 12, 35-46 ... ... С.П. По ... ... Окса и ... М., 1862, ... ... С.М. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. А., 1994, 118-бет
[49] Левшин А. ... ... орд и ... ч. ІІІ. СПб., ... ... С.М. ... ... отарлық саясаты. А., 1994, 119-бет.
[51] Бұл сонда. ... ... С.М. ... Ресейдің отарлық саясаты. А., 1994, 120-бет
[53] Бұл сонда. 120-бет.
[54] Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. А., 1994, 120-бет.
[55] Мейер Л. ... ... ... ... СПб., 1865, ... ... С.М. ... Ресейдің отарлық саясаты. А., 1994, 120-бет.
[57] Бекмаханова Н.Е. Формирование многонациональных, ... 32-іс, ... ... по ... ... Уральский уезд –
Оренбург, 1909, 42, 125-126 ... ... Д. По ... ... СПб, 1913, ... ... Н.Г. Экономические и политические связи Қазахстана с ... XVIII ... ХІХ в. М., 1960, ... ... С.А. ... в ... в начале ХХ вв. // Казахстан в
канун Октябрь Алма-Ата 1968, 82 бет
[62] Бұл ... 83 ... ... С.М. ... ... ... ... А., 1994, 126-бет.
[64] Якубов Н.В. Русско-казахская торговля ... гг. // ... Азии ... 1977, № ... беттер.)
[65] Якубов Н.В. Русско-казахская торговля (1760-1880 гг. // Народы Азии и
Африки. 1977, № 6, 143- ... ... М.К. ... ... ... со Средней Азии. 49-51-беттер.
[67] Аполлова Н.Г. Исторические значение торговых связи России со ... XVI-XVII вв.) // ... ... во ... 1967, ... ... В.Я., ... Н.Е. К истории освоения Аралского моря. //
Военно-исторический журнал. 1971, № 11, ... Бұл ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тіл ерекшелігі17 бет
Адам саудасымен күресудің халықаралық құқықтық механизмдері51 бет
Лицензия мен ноу-хаудың халықаралық саудасы19 бет
21 ғасырдағы жаңа принцптердегі негізделген егіншілік жүйесін құру6 бет
500 т жүзімді иістендірілген мускат шараптарына өңдейтін кішігірім шарап зауытының жобасы88 бет
XIX-XX ғасырлардағы егіншілік жүйесінің дамуы5 бет
XVII-XVIII ғ егіншілік жүйесі6 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
Агроландшафттық егіншілік жүйесі туралы жалпы түсінік8 бет
Агроландшафтық егіншілік туралы түсінік3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь