Қазіргі қазақ тіліндегі жанасу байланысу формасы

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

1 ЖАНАСУДЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7

2 ЖАНАСУДЫҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
2.1 Жанасуға қатысты көмекші сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
2.2 Есімді жанасулар, олардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.3 Етістікті жанасулар, олардың жасалу жолдары ... ... ... ... ... ..26
2.4 Жанасудың морфологиялық өзгерісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
ҚОСЫМША ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41
        
        Реферат
Жұмыстың тақырыбы: Қазіргі қазақ тіліндегі жанасу байланысу
формасы.
Жұмыстың көлемі:
Пайдаланылған ... ... ... ... жұмысы кіріспеден, «Жанасудың зерттелуі» ... ... ... ... ... атты ... ... бұл
тарау «Жанасуға қатысты көмекші сөздер», «Есімді ... ... ... ... ... ... ... “Жанасудың
морфологиялық өзгерісі” деген бөлімдерден және қорытындыдан тұрады.
Жұмыстың соңында ... ... ... ... мазмұнын сипаттайтын тірек сөздер: Жанасу, бағыныңқы сөз, басыңқы
сөз, көмекші сөздер, ... ... сөз ... ... ... таптары.
Жұмыстың негізгі мақсаты мен міндеттері: Қазақ ... сөз ... ... ... бірі — жанасудың орнын, жасалу
жолдарын, түрлерін анықтау. Мектеп ... ... ... ... ... ... екенін көрсету.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы:
Кіріспе бөлімде ... ... мен сөз ... ... туралы
айтылады.
Негізгі бөлімнің бірінші тарауында ... ... ... зерттелуіне қарау көзделінеді. Қазіргі ... сөз ... ... ... ... ... ... байланысу
формасын анықтау.
Екінші тарауда жанасуға қатысты көмекші сөздер және олардың жасалу жолдары,
морфологиялық өзгерісі туралы сөз ... ... ... ... айқындап, жанасудың бесінші байланысу
формасы екенін, өзіндік жасалу жолы бар екені айтылады
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ…………………………………………………………………4
1 ЖАНАСУДЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ………………………………………….7
2 ЖАНАСУДЫҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ…………………………….15
2.1 Жанасуға қатысты көмекші ... ... ... ... ... ... ………………………………23
2.3 Етістікті жанасулар, олардың жасалу жолдары ………………….26
2.4 Жанасудың морфологиялық өзгерісі…………………….………..34
ҚОРЫТЫНДЫ………………………………………………………….38
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР………………………………….40
ҚОСЫМША ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... де ... ... бірі – ... ... шыққан «sintaxis» ойдың жемісін көрсететін ... ... ... ілім ... ... ... екі ... 1) сөз тіркесінің синтаксисі. 2) сөйлемнің синтаксисі.
Қазақ тіл білімі ... ... ... пен Құдайберген Жұбанов
ерекше орын алады. Тілдік тәсілдердің жұмсалу жүйелерін ... ... ат ... ... ... кісі Ахмет Байтұрсынов болады да, олардың
жұмсалу, даму, қалыптасу заңдылықтарын ... ... күш ... ... ... ... ... де кезінде әділетсіздіктің
құрбаны болды да, олардың ізін жас ғалымдар жалғастыруда. Олар ... ... ... да, ... кандидаттық диссертация жазса да,
А.Байтұрсынов құрастырған тілдегі ... ... ... ... ... ... ... Бір қатары Қ.Жұбановтың салған
жолымен шұғылданады. Солардың бәрі – қазақ тіл білімінің табысы.
Сөз тіркестерінің құрамы, ... ... ... ... ... сөз тіркесінің синтаксисі 1950 жылы бой көтеріп,
оның мәселері көптеген ... ... ... болып, синтаксис
ғылымының бір саласы ретінде қалыптасты.
Осы аталмыш ғылымның тарихына үңілетін болсақ, 1950 жылға дейін ... ... ... жоқ ... тек ... ... деп көрсетіліп жүрді. Дегенмен де бірен – саран еңбектерде оқта ... ... ... 1948 жылы ... пен ... ... ... тілінің грамматикасында» сөз тіркесі термині
айтылып, оған мынадай анықтама ... ... жеке ... де және бір ... ... та ... бір – ... мағына жағынан байланысқан
бірнеше сөздердің тобын сөз тіркесі дейді”. [ 1. 149 ... тіл ... ... А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов,
С.Аманжолов еңбектерінде сөйлем сөз болады да, сөз ... ... ... ... өткен ғасырдың 50-жылдарынан кейін ғана бұл
термин қазақ тіл білімі ... ... ие ... 1954 жылы ... ... ... ... көлемді кітап шығады. Қазақ тіл білімінің салалары
– фонетика, лексика, және грамматика жөнінде ... ... ... ... ... ... – сөз ... синтаксисінің бөлек қарастырылуы және сөз
тіркесіне мынадай анықтама берілуі. ... ... ...... ... ... айтылған мағыналық тобы”. [ 2. 337.]
Бұдан соң ... ... сөз ... ... ... тоқталатын болсақ. С.Аманжолов, А.Әбілқаев, И.Ұйықпаевтың
авторлығымен шыққан 1961 ... ... тілі ... атты ... ... екі я бірнеше сөздің бір – біріне тұлғалық әрі ... ... ... сөз тіркесі дейміз», - деген анықтама ... 3. 27.] Ал 1971 жылы ... ... пен ... ... қазақ
тілі» оқулығында сөз тіркесі жайлы ... ... ... ... – қатынасты білдіру үшін кемінде толық мағыналы екі сөздің сабақтаса
байланысқан тобын сөз тіркесі дейміз».[4.15] «Қазіргі ... ... ... жылы ... ... де тап ... ... (авторлары М.Балақаев,
Т.Сайрамбаев).
Бұл жерден шығатын қорытынды, ғалымдардың пікірінше, кемінде екі
сөздің сабақтаса байланысқан ... сөз ... ... яғни бағыныңқы мен
басыңқы сөздердің тіркесі.
Ал кейбір ғалымдар сабақтаса байланысқан сөз ... ... ... сөз тіркесі бар екенін айтады.
Бұл салада елеулі еңбек етіп жүрген профессор Р.С.Әміров сөз ... ... ... «Синтаксистік қатынасты білдіру үшін толық мағыналы екі
сөздің сабақтаса, салаласа байланысқан тобын сөз тіркесі дейміз».[5.11.]
Сонда сөздер сөйлемде салаластық қатынасқа түсіп ... ... ... Бұған мысал ретінде бірыңғай мүшелердің байланысуын келтіреді.Бұл
байланыс түрін М.Балақаев 1949 жылы ... ... де атап ... ... өз ... сөз тіркесі синтаксисі зерттеу обьектісінің еншісінде.
Қай салада болмасын белгілі бір іспен шұғылданғанда сол іске ...... ... т.б ... болатыны сөзсіз. Мысалы, сурет
өнеріне түрлі бояулар , қағаз – ... ... т.б. ... ... адам ойын ... ... ... формасын сөз, сөз
тіркесі, сөйлем бере алады. Ал сол ... өз ... ... ... ... ... ойға ... тілге оралымды келеді. Сондықтан
осындай тәртіппен орныққан өзара тіркескен ... ... ... ... деп тану ... оның мынадай белгілеріне қарау керек.;
1) Сөз тіркесінің құрамында кемінде толық мағыналы екі сөз болады;
2) Ол сөздердің бірі ... ... ... ... ... айтылады. Олар салаласа байланыспайды, тек
сабақтаса байланысады;
3) Тіркескен сөздер анықтауыштық, толықтауыштық, ... ... ... бері сөз ... ... анықтамаларды бір шамасын
тізіп жазғанымыз, мәселенің ... бару және ... ... ... тіркесіне тікелей қатысы барын айқындау.
Әр ғылым ғылым болып қалыптасқаннан кейін оның қарастыратын мәселесі,
зерттеу нысаны, мақсаты болады. ... ... сол ... ... ... ... бір жүйеге түседі. Сонымен сөз тіркесінің ... ... ... ... ... ... Олар – ... меңгеру, матасу, қабысу, жанасу.
2) Байланысу тәсілдері – аналитикалық, синтетикалық, аналитика ... ... ...... ... ... Сөз ... түрлері – есімді, етістікті, ортақ басыңқы. Мысалы,
алтын сағат қабыса байланысқан, ... ... ... ... ... ... мағыналы сөзден құрылғаннан кейін ... ... сай және ... ... ... бағыну
керек. Сөйлем болған соң, ол сөз ... ... ... Ал ... белгілі бір дәрежеде бір сөз екінші бір сөзбен байланысады.
Соның нәтижесінде сөз ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде бес байланысу
формасы бар және бұл бізге ... ... ... ... ... ... бесінші түрі – жанасудың
зерттелу тарихы, жасалу түрі және оның түрлері жайында зерттеу ... ... ... зерттелу тарихына кеңінен тоқталмақшымыз. Мұнда
өткен ғасырдың бірінші жартысынан бастап қазірге дейін синтаксис ... ... ... ... ... және бұл байланысу
формасын көрсететін мысалдар келтіріледі. Сонымен бірге осы бөлімде жоғары
оқу ... ... ... ... ... ... формасы ретінде аталу керек пе, керек емес пе деген
мәлімет жайында да сөз болады.
Екінші ... ... ... ... ... Бұл ... ... тұрады. Профессор Т. Сайрамбаевтың ғылыми ... ... ... бұл ... ... кең ... ашуға, қазіргі кездегі жанасудың
берілу күйін ескеріп, жасалу жолдары, түрлері ... ... ... ... ... шырғалаңдары, адамдар
арасындағы қарым – қатынас, табиғат суреттері ... ... ... ... ... ... ... - өмір айнасы» деп айтуымызға
болады. Ал сол көркем ... ... ... сөз ... ... ... қарау біздің еншімізде. Сондықтан да жанасудың ... ... ... ... ... үшін осы ... ... сөз тіркестерін теориялық жағына сай алынады.Бұл
тағы да халқымыздың сөздік қорының, сөз қолданысының кең ... қыр ... мол ... ... Яғни осы байлықтың ашылуы барысында
қазіргі қазақ ... сөз ... ... байланысу формаларын
көрсетуге мол мүмкіндік береді.
1 ЖАНАСУДЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
Қазіргі ... ... ең бір ... саласы сөз тіркесі екені
даусыз. Бұл жайлы бірнеше мақалалар, монографиялар, жоғарғы оқу орындарына
арналған оқулықтар да шығып отыр. Сөйтіп «сөз тіркесі» ұғымы ... жан – ... ... ... айналды. Әйтсе де кейбір
мәселелер арнайы қарауды қажет етеді. Әсіресе, сөз тіркесінің байланысу
формалары ... ... ... ... ... ... зерттеу обьектілерінің бірі болып ... ... ... ... ең ... зерттеле бастады.
Дегенмен әлі де болса олардың мектеп, жоғары оқу орындарына ... ... ... ... ... жолдары сияқты
мәселелерін қарау керек.
Сөйлемде бірнеше сөз болса, олар бір – бірімен ... ... ... ... ... белгілі бір тиянақты ойды
білдірмейді. Орын тәртібі арқылы ... ... ... ... онда ... сөздердің байланысу формалары пайда болады.
Сөздердің өзара ... ... ... ... ... ... ... байланысу формалары дейміз.
Енді осы байланысу формалары біздің оқулықтарымызда ... ... ... ... ... ... байланысты бірнеше
анықтамаларды көрсетсек.
Қазіргі қазақ тілінде сөздердің байланысы бес түрге бөлінеді. Олар –
қиысу, матасу, меңгеру, ... ... ... көп ... ... ... бір түрі – ... жақтық, жіктік, көптік
мағынасына сәйкестене баяндауыштың да сондай мағынада, ... ... ... ... яғни бастауыш пен баяндауыштың арасындағы
байланыс. Сонда сөйлем болған жердің ... ... ... деп айта
аламыз. Мысалы, мен көрдім, біз ... – сөз ... ... ... ... ... ... бағынынқыға қарай тұлғаланып байланысуы. Осылайша бірімен – бірі
қарама – қарсы, ... ... ... бірі ілік ... ... жалғауда айтылады. Мысалы, ағаштың бұтағы, сенің дәптерің.
Бір қызығы матасу байланысу формасы 1939 жылы ... ... ... ... ... грамматикасында кездеспейді.
Сөздердің синтаксистік байланысының үшінші түрі – меңгеру. ... ... ... ... ... басыңқымен мағыналық үйлесімі негізінде
септік жалғауларының (іліктен ... ... ... ... ... ... ... жатыс, шығыс, көмектес жалғауларының бірінде тұрады.
Меңгеретін сөз етістік, есім не сол ... ... тобы ... ... жатты, қойдан жуас, айтуға тілім жетпейді.
Қазақ тілінде өте жиі қолданылатын байланыс формасы – қабысу. ... ... ... ... ... қатар тұру арқылы
байланысы осылай аталады. Қабыса байланысатын сөздер тұрған орындарын
өзгертпейді. ... ... ... биік тау, айтылған сөз, ілгері жүріп
кетті ... ... ... оқу орындарына арналған оқулықта осылай байланысу формасының
төрт түрінің ... ... ... ... келеді де, бесінші
формаға келген кезде оқулықта жанасуға мынадай мәлімет береді: “Ал ... ... ... сөйлемдегі орнын өзгертіп, өздері бағындыратын
сөздерінен қашықтап та тұрады. Ондай алшақ байланыс жанасуға жатады”. [ ... ... егер ол ... ... ... неге біз оны
синтаксистік байланысу формасының бір түрі деп аламыз, ... ... ... бе? ... ... ... туады. Бірақ біз бұл сұраққа
профессор Қ.Жұбановтың «Сөздер бір-бірімен жанасады» ... ... ... ... ендi ... ... байланысу формалары туралы ... ... деп ... ... пен баяндауыштың жақ-жағынан бiр келкi (үш ... ... ... ... ... (көптiк тұлғалы,көптiк мәндi жалғау
арқылы) жағынан бiр ... ... ... ... ... ... деймiз.
Мысалы, мен келдiм.
Бағыныңқы мүшенiң белгiлi септiк ... тұру ... ... байланысын меңгеру деймiз. Сонда барыс, табыс, шығыс, жатыс және
көмектес септеудегi сөздердi, ... ... ... ... ... шыққан, талаптыға болсын.
Сөйлемде iлiк және тәуелдiк жалғаудағы сөздердiң ... ... ... ... ... ... жолдасым, сенiң талабың.
Бағыныңқы мүшелердiң бағынатын сөздермен ешбiр жалғаусыз қатар
айтылу арқылы байланысуын қабысу деймiз.
Қабыса байланысатын ... ... ... ... ... мен ... ... биiк тау, темiр пеш, қызық
заман, саналы жас т.б. 2.Пысықтауыштармен оларға қатысты етiстiктер: ... ... ... ... ... т.б. 3.Жалғаусыз айтылған пысықтауыштар
мен оларды жетектейтiн етiстiктер: ... ... ... байладық, ел
араладым, кiтап оқыдым т.б.
Бесiншi байланысу формасы ... ... ... жазған
ғалымдардың еңбектерiне назар салсақ.
Бұл туралы ғалымдарымыз қандай пікірде екенін көру үшін ... көз ... жөн ... ... ... сөз ... байланысу формаларының берілуінде
әр түрлі алшақтықты көруге болады. С.Аманжолов, ... ... ... ... бір – ... байланысу жолының төрт
түрін қиысу, меңгеру, қабысу, жанасу деп берсе, ал 1950 ... ... ... ... белгілі. Осыдан кейін ғалымдар сөз тіркесінің
байланысу формаларының бес түрі – ... ... ... ... ... деп бөліп береді. Осы пікірді Н.Сауранбаев, Т.Қордабаев, Р.Әміров,
Ш.Әуелбаев, Ғ.Әбуханов т.б. қолдайды.
Профессор М.Балақаев сөз тіркесі туралы арнайы ... ... ... ... ... 1949 ... мектеп грамматикасында беске бөліп
берсе, ал жоғары оқу орындарына арналған оқулығында байланысу ... ... ... де, ... бір түрі деп ... ... ... Ал
қазақ энциклопедиясының авторлары Ә.Нұрмаханова, А.Әбілқаев төртке бөліп
жанасуды ... ... ... ... сан ... да, ... жағынан
да әр түрлі беріліп жүр. Бұл ... ... ... ... ... да ... таласқа түсіп жүргені жанаса байланысу формасы”,-деп
қазіргі кезде нақты, ... ... ... ... ... ... ... байланысу формасының төңірегінде, осы жерден, екі мәселені атап
айтуға болады. Біріншіден, мектеп грамматикаларында арнайы ... ... ... ... оқу ... ... ... Екіншіден,
мектеп бағдарламасына сай жасалған оқулықтарда жанасудың жасалу жолдары
жайлы да бірізділік жоқ.
1939 жылы С.Аманжолов пен ... ... ... ... ... ... көрсетілген: “Пысықтауыш пен ... ... ... ... ... жолдары:
а) үстеу мен етістік – былтыр келдім, кеше келді,
ә) көсемше етістік – оқып ... ... ... ... мекенді білдіретін – түнде келді, кешке
келді т.б.
в) шылаулы сөз – етістік – адам баласы үшін ... оқу үшін ... ... ... ... бола ... [8. 31]
Ал 1940 жылғы «Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқаша курсы» деген
еңбегінде ... осы ... ... келе, оған адам сияқты сөйледі
деген модаль сөзді топты да жанасу деп біледі.
Ары қарай осы ... ... ... 1948 ... мектеп
грамматикасында Ғ.Бегалиев, Н.Сауранбаевтар жанасу деп ... ... ... ... жағынан жанамалап байланысуын атаймыз
дейді де, мынадай мысал келтіреді: Алты жүк машина ... ... ... ... ... ... «қатарласып» сөзі толықтауыш сияқты септеуде
тұрған жоқ, я ... ... ... ... ... ... ... айтылған, дейді ғалымдар. [1. 149 – 151]
“Бағыныңқы мүшелердің өзі ... ... ... да, ... та ... ... айтылуын жанасу дейміз”, - делінген 1949 ... ... ... ... ойын ... жалғастырады:
“Жанасу – қабысудың бір түрі. Жанаса байланысатын сөйлем мүшесі - ... ... ... ... [9.10] ... мен де ... болдым,
асықпай сұраққа жауап бердім» деген ... ... мен ... ... ғана ... ... Жанасудың қабысудан негізгі
айырмашылығы ... ... орын ... басшылыққа алады. Бірақ осы
принципті қолданғанымен, ... ... мен ... ... ... ... араласып кетеді. Мысалы: «тез кел» ... ... ал ... мен де ... болдым» деген сөз тіркесін жанасуға
жатқызады. Бір ғана үстеудің іргелес тұрып байланысуын ... ал ... ... жанасуға жатқызады.
Бұл ғалымдардың пікірінше, алдыңғы авторлар жанасуды пысықтауыш пен
баяндауыштың ... ... ... деп ... соңғы автор ең алдымен
жанасуды қабысудың бір түрі деп алып сөз ... ... ... да, ... та ... ... ... жылғы С.Аманжолов пен Ғ.Бегалиев алғашқы жанасуға берген
анықтамаларын өзгертіп, жаңаша түрде ереже ... ... ... еркін,
пысықтауыш сұрағына (қалай, ... ... ... ... не ... ... кім ... кейде кімнің арқасында?) жауап беретін сөйлем
мүшелерінің пысықталатын сөз бен қарым – ... ... ... ... басқа пысықтауыштардың бәрі өзінің пысықтайтын сөзінен
бұрын, бірде оған жақын, бірде одан алыс тұра береді. ... ... ... ... келтірілген сөйлемнің пысықтауышын сол сөйлемдегі сөздердің ең
басына шығарып қоюға да,ортасына да апаруға да болады”. [10. 87]
Осы ... тағы да ... ... ... ... Ғалымдар байланысу
формасының бес түрі болатынын және жанасуды сын пысықтауыштардан басқа
пысықтауыштың етістіктен болған баяндауышпен ... ... ... жақын,
бірде алшақ байланыс түрі деп атайды.
Әр ... осы ... ... ... ... ... мәнін, байланысу түріндегі орнын, жасалу жолдарын
анықтау және осы мақсатпен анықтамаларды салыстыру.
Кіріспеде көрсетіліп кеткендей 1954 жылы ... де ... ... Бұл ... ... ... профессор М.Балақаев болды.
Сонда жанасу байланысу формасына біраз ... ... ... ... ... ... ... байланыстың бір түрі
деп қарамағанымен, мұндай фактының барлығы көзге көп ... ... ... бір түрі деп ... оған ... ... атаудан
гөрі «алшақ қабысу» деп атау әлдеқайда ұғымды болар еді дегенді айтады.
Мектеп грамматикаларының кейбір ... оны тек ... ... ... деп қарайды. Біз жанасуды тек алшақ
байланыстағы пысықтауыш пен ... ... пен ... ... байланысуының ерекше бір түрі деп қараймыз. [2.409]
Сөйтіп қабысудың алшақ тұрып байланысу түрін жанасу деп ... оның ... ... ... ... ... Мезгіл және мекен пысықтауыштар:
Бүгін жұмысқа ерте кірістік.
Жоғары, төмен үйрек, қаз
Ұшып тұрса, сымпылдап (А)
2. Көсемше тұлғалы қимыл ... ... ... ... (Ғ.Мұстафин)
Ұлый – ұлый қасқыр сегіз болды.
3. Зат есімдегі – ша, - ше, - дай,- ... ... ... ... ... ... ... кісіше алдымыздан өте шықты.
Ол мені танымағандай бетіме қайта – қайта ... ... ... деп ... ... ұғымға қосымшалар жалғанып
анықтауыш, пысықтауыш болған сөздер, не өздері ... ... ... ... ... одан ... тұра ... сөздер жатады.
Бір айтарлығы, М.Балақаев сөздердің синтаксистік байланысу түрлерінің
бесеуін де ... ... ... ол қабасудың бір түрі деп қарайды.
Өткен ғасырдың 50 ... ... ... ... әр жылда
мектеп грамматикасының оқулығы шығып тұрды. Осы оқулықтың 1961, 1976, ... ... ... ... ... ... ... бергенін
салыстырып көрейік. Ғалымдар бастапқы жылдары айта алмаған ойларын кейінгі
жылдары толықтырып, оқушыларға ... етіп ... ... ... ... грамматикасында: “Алдыңғы сөздің соңғы сөзбен
шылаулар арқылы немесе ешбір жалғаусыз ... ... ... ... бірде іргелес, бірде алшақ байланысуын жанасу дейміз. Мысалы: Бір
минуттан кейін Радионның аты өзенге ... ... бара ... (Е.М.) ... бір ... ... ... қарай дегендер шауып бара жатты
деген сөзбен ... ... ... шылаулар арқылы жанаса байланысқан. Бұларды
байланысатын сөзінен алшақ қойсақ та, ... ... ... қарай Радионның аты шауып бара жатты.
Мен ертең Мойынтыға аттанатын болдым.
Біз оларды ... ... ... (Ғ. ... ... бірінші сыңары (бірінші сөзі) шылау тіркескен сөз не
үстеу сөз болады да, екінші сыңары (соңғы сөзі) көбінесе етістік ... ... М. ... Т. ... ... қазақ тілінің
грамматикасы» атты оқулығының «Шылау сөзді тіркестер» атты бөлімінде жанасу
жайлы мынадай пікірлер келтіріледі: Үйге ... үйге ... ... ... сөз ... ... ... бірін екіншісінің орнына айтса
да болар еді, бірақ аздап та болса ол тіркестердің ... бар: ... үйге ... пен үйге ... ... дегендердің мағынасы бірдей
емес: алдыңғыда қимылдың жалпы бағыты, бет алысы айтылса, соңғыда ол бет
алысты ... ... ... Сол ... үйге сөзінен кейін таман
шылауын қойып айтудан болып тұр. Егер бұлардың білдіретін ... әлі де ... ... оны үйге дейін, үйге қарай, үйге
жуық, үйдің қасына, үйдің маңына дегендей етіп, ... ... ... ... Сонда сөз тіркестерінің құрамы ... есім ... ғана ... ... есім мен етістің арасына дейін, ... ... ... ... ... ... сөздер қойылады.
Ондайда шылаулар сөз тіркесінің грамматикалық мағыналарын толықтырып,
есім мен ... ... ... ... ... болады. Етістікті
сөз тіркестерін құрауға қатысқан шылаулар – демеуліктер мен ... сөз ... ... ... бұрын айтылатын
есімдердің белгілі септікте тұруын ... ... де, сол ... ... Оны ... ... былай болар еді:
Демеулер қатысты етістікті сөз тіркестері әр түрлі мағыналық ... ... ... ... Әр ... ... ... айтылатын ондай сөз тіркесінің
құрамында мына ... ... ... ... дейін, шейін, жуық, арқылы.
Жылқылар батысқа таман ығысты(Ғ. Мұстафин). Абай мен ... ... ... ... ... ... ... жол ұзақ(М. Әуезов). Ағам
мені Қостанайға дейін шығарып ... ... ... 1976 жылы ... ... ... бұл ... жайлы қандай пікірде екенін айтып, жасалу жолдарының жаңа ... ... ... басыңқы сөзбен ешбір жалғаусыз, тек орналасуы
жағынан бірде ... ... ... ... байланысуын жанасу дейміз”.
Мысалы: Кенет Мария Викторовна қарқылдап күліп жіберді (С.Сарғ.) деген
сөйлемдегі кенет, қарқылдап деген сөздер күліп жіберді ... ... ... ... ... кенет деген бағыныңқы сөз күліп жіберді ... ... ... ... ... ... бағыныңқы сөз басыңқы сөзбен іргелес
тұр.
Жанасудың бағыныңқы сөзі негізінде ... ... ... болады, сонымен қатар сан есім мен мезгіл өлшемін білдіретін
секунд, минут, ... ай, жыл ... зат есім ... (ол он минут
сөйледі), сілтеу ... мен ... ... жылы ... зат есім ... [11.37]
Бұл мәселе 1980 жылғы мектеп грамматикасының басылымында біраз
өзгеріске түскенін көруге болады. Онда ... ... ... үстеу,
көсемше, сан есіммен мезгіл өлшемін білдіретін секунд, ... ... ... ... ... түні, күні, жылы деген зат есімдердің тіркесінен
болады деп көрсеткен.
Мұның ... ... ... ... сөзі ... мен
үстеуден болады десе, енді бұл грамматикада сан есім мен зат ... де ... ... ... ... ... он ... уақыт кейін шыққан 1987 жылғы оқулықта
жанасуға ... ... ... ... ... ... ... “Жанасу сөйлемде пысықтауыш пен пысықталушы мүшенің арасындағы, сөз
тіркесінде бағыныңқы сөз бен ... ... ... ... ... ... ... сөздер алшақ та, іргелес те тұра береді; сөз
тіркесінде іргелес тұрады”, - дей келіп мынадай мысалдар ... сөз ... ... өмір бойы ... жоқ. Қарт енді ... ойлап отырған жоқ. Сейітхан жайма төсек үстінде ... ... ... Жер ... ... – ауыр ... ... әлдеқашан – ақ
қалыпты”. Міне, осындай тіркестерді жанасуға ... 46 – ... ... ... ... сын ... басқа үстеулер негізгі
сөзбен шылау сөздердің тіркесіп ... ... ... Биыл да ... елі зор ... ... коммунизмге қарай ілгері
жылжыды деген сөйлемдердегі асты ... ... мен ... тобын жанасу
деп біледі. [13. 132]
Қазақ тілінде бес байланысу формасы бар ... ... бірі – ... К. ... Бұл ... де ... ... қосылып, бірсыпыра пысықтауыштардың етістіктен болған
баяндауыштармен орын талғамай байланысуын жанасу дейміз, деп ... де, ... ... ... жалғаулы жанасу, шылаулы ... ... ... ... да ... ... ... жалғаусыз байланысады,
бірақ жанасу арқылы байланысқан сөз орын ... ... ... бір ... біз де алалық үлгіні (Крылов).
Жалғаулы жанасуға мынадай ... ... ... күн ... Сен жақсы бағаны ұқыпты әзірленгендіктен аласың. Ол кіре ... ... ... ... ... ... ... береді.
Жанасудың үшінші түрі шылаулы жанасуға: Бір тонна мұнай алу үшін
кейбір скважиналар жүз ... ... су ... (З. ... ... бітіргеннен кейін қалаға кетті. Күн кешеден бері бұлтты болып тұр.
Бұдан атау септігінде тұрған сөз және ... ... ... ... ... ... ... көреміз. Баяндауышпен
жанасатын көбінесе үстеуден болған жалғаулы, жалғаусыз пысықтауыштар десек,
одан ... жиі ...... ... байланысу.
Міне, ғалым жанасудың жасалу жолдарын ... ... ... ... мүше мен бағыныңқы мүшеледiң ешқандай жалғаусыз және
белгiлi орын таңдамай, өзiнiң ... ... ... ... ... тұрып та байланысуын жанасу деймiз”, - дейдi ғалым Ғ.Әбуханов
“Қазақ ... ... ... ... де, ... ... ... байланысатын, көбiнесе, пысықтауыштар мен пысықталатын
сөздер болады. Олар мына ... ... ... үстеулерiнен болған пысықтауыштар.
Кеше ғана бiздiң кеме өз ... ... ... ... ... ... (Л.Кассиль).
2.Септiк жалғаулы есiм сөзiне шылау тiркесiп айтылуымен де
жанаса байланысқан ... ... ... ... ... ... ... тұлғалы есiм сөздерiнен кейiн шылау ... ... ... да ... ... ... ... күн сайын ертемен суға шомыламыз.Ертеңгi ... ауа ... ... колхоздарға хабарлап тұрады.
Енді қазіргі кезеңдегі, еліміз егемендік алғаннан кейінгі, қазақ тіл
білімі еңбектерінде жанасу деп қандай ... ... ... білу үшін 1994 жылы ... С. ... «Қазақ әдеби тілі
синтаксисінің қысқаша» курсы деген еңбекте жанасу туралы былай делінеді:
«Сөйлемдегі ... ... ... ... меңгерілуден басқа да қарым-
қатынасқа енеді. Бұл өзгеше қарым-қатынасты біз ... деп ... ...
жалғаусыз, шылаулы пысықтауыштардың пысықталушы сөздермен байланысы.
Жанасатын сөздер: ... және ... ... емес, шылау арқылы
бірімен-бірі байланысатын сөздер. Бірақ сын есімдер жанаспайды(пысықтауыш
болғанмен олардың орны ... ... ... ... оқыды.
Әрине, шылаулы сөздің жалғаулы сөзге кейде ұқсасы да бар(мысалы: үшін-
ға), бірақ бұлар, яғни шылаулы сөздер, ... ... гөрі ... Кейбір шылау жалғаулы сөзді меңгереді. Сондықтан екеуін бір нәрсе
деуге келмейді. Жанасушылардың орны басқадан гөрі ... ... ... ... ... дедік. Жанасушы сөздер өзінен соңғы сөзге жанасады.
Дәлін айтқанда, сөйлем мүшелерінің ішінен пысықтауыш қана ... ... ... Біз отан үшін ... ... ... күн
сайын өсіп келеді (күн сайын>өсіп келеді). Жастар өнегелі болу ... ... ... Олар ... бері ... ... істеп келді(былтырдан бері>істеп). Біз Одессаға Баку арқылы
бардық (Баку арқылы>бардық). ... ... ... ұшты ... Адам оқу ... ... Біз жаңбырдан соң келдік. Ағасымен
бірге театрға барды. Адам ... ... ... ... би ... жылы ... «Қазақ тілі» энциклопедиясына назар аударсақ. Онда
жанасуға мынадай анықтама беріледі.
“Жанасу – ... ... ... ... ... ... орын тәртібі және шылаулар арқылы байланысуы . Жанасу байланысып
тұрған бағыныңқы сөз ... ... орын ... ... ... мен
іргелес те, алшақ та, араларына сөз ... та ... ... ... ... ... үйге барады; ертең ұйықтағанға дейін барады”.
Бұл еңбекте де ... ... бір түрі ... ... ... ... Бірақ оның қабысудан айырмашылығы – тіркес аралығына сөз
сыналауға болатындығы және құрамындағы ... бір – ... ... ... деп көретіледі. Бұл – қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... көмекші сөздері бар түйдекті тіркестердің
басыңқы сыңар мен ... сөз ... ... ... ... ... пікір жоқ. Мысалы, тауға қарай кетті – жанасу, көпірдің
үстімен өтті – меңгеру (Әуелбаев Ш); ... ... ... ... ... екі ... таяу адам – меңгеру, екі күн өткен соң ... ... ...... отыз – ... ... адам – қабысу
(Сайрамбаев Т.)
Осындай тіркестерге мысалдар келтіріп, оларды ғалымдардың пікірімен
байланыстырады. Сөйтіп жанасуға байланысты ... ойды ... ... ... ... былай топтастырады. “Күрделі сөз тіркестері сөз тіркесінің
мынадай түріне жатады: тауға қарай ... ... ... ... екі күн
өткен соң көшті, мінейік деп асыққан-ды – ... ... ... сыңар
мен басыңқы сыңар арасына басқа сөз сыналауға болады. Көпірдің үстінен ... ... ... жуық оқушы, екі жүзге таяу ... ... адам – ... ... ... ... зерттелу тарихынан аңғарғанымыздай,
мектеп грамматикасында жанасу 1939 жылдан бастап байланысу формаларының бір
түрі ретінде беріліп жүр. Қазіргі кездегі ... ... да ... ... анықтама береді. Бірақ жанасудың жасалу жолдарына келгенде
бірізділік әлі күнге дейін шешімін ... ... Мұны ... ... ... ... берілген мысалдардан көруге болады. Сөз
тіркестерінде септік жалғауымен де келетін байланысу түрлері кездеседі. ... ... сөз ... ... байланысу формасының
меңгеру деп аталатын түріне осы мысалдардың кейбірі сәйкес келеді.
Сөз ... ... ... ... ... ... жүрген
профессор Т.Сайрамбаев бұл байланысу түрі жайлы былай дейді: “Меңгеруге
барыс, ... ... ... және ... ... ... және ол сөздермен
түйдектеліп келетін көмекші сөздердің тіркесі жатса, ал ... ... ... ... ... та ... етістікті сөз тіркестері ғана қатысты деп
білеміз. Жанаса байланысу формалары үшін ең ... ...... ... ... тіркесі құрамының аясында (меңгерудегіні
есептемегенде) ғана сөз ... ... ... ... сөз бен ... ... сөздердің түйдекті түрлері және көнеленген септік
жалғаулы сөздердің ... де ... ... ... [7.39] Яғни
бағыныңқы сөз нөлдік тұлғада тұрып, басыңқы сөзбен көмекші ... ... ... ... ... ... ... алып
қаратайтын болсақ, ортақ етiстiң жұрнағы арқылы жасалып тұрған ... ... осы ... ... ... ... “жанасу” сөзiнiң мәнi
бiреуге не болмаса бiр нәрсеге, я құбылысқа екiншi бiр нәрсені, я құбылысты
жанастыратын сөздер ... ... ... Мiне, ... сөзiн бiздiң
сөздiк қорымыздан көруiмiзге болады екен.
Бұл жұмыстың айтар ойы осы ... ... ... ... формасының жасалу жолдары, түрлері келесі тарауда көрсетіледi.
2 ЖАНАСУДЫҢ ЖАСАЛУ ЖОЛДАРЫ
Cөздің, сөз тіркесінің де «табиғи» ... ... өмір ... ... сөз ... ... байланысу формасының да жасалу
жолдары, құрамы, түрлері бар. Қай ғылым саласын алсаңыз да онда ... ... ... ... жол ... ... Сол ... ол
ғылым дамып, өмір сүру жағдайын кеңейтіп, өзінің ғылым тарихында орын алып
қалуына, мүмкіндігінше, теорияға сай ат ... ... да ... ... ... жолдарына ғалымдардың ой ... ... ... жаңа ... ... ... осы ... дейінгі жасалу жолдары меңгеру, ... ... ... араласып жататынын анық көруге болады.
Профессор М. Балақаевтың 1949 ... ... ... мен онан кейінгі
ғылыми еңбектерінде, жоғары оқу орындарына арналған оқулықтарда ... бір түрі деп ... ... ... біз де ... туралы әңгіме
болғанда тілдегі қабыса алатын сөздер тобының төңірегінде сөз ... ... ... ... ... ... ... ғылыми да практикалық
жағынан да дұрыс емес”, - деп көрсетеді ғалым Т.Сайрамбаев. Ал ... ... ... ... жатыс, шығыс және көмектес жалғаулы
сөздердің таза және ол ... ... ... ... ... Ол ... ... әрі толықтауыштық, әрі пысықтауыштық ... деп анық ... Бұл ... ... ... ... жалғаулы сөздердің таза түрін де (мейлі ол толықтауыш, мейлі
пысықтауыштық ... ... ... ал ... ... ... ... салады. Сонда теориялық білім мен мектеп грамматикалары
арасында сәйкестік бола бермейді. Мектепте бір түрлі, ... бір ... ... ... ... ... ... сөз бен шылаулы сөздердің тіркесін жанасуға жатқызуда
ғалымдар олардың алшақ тұрып та ... ... ... ... ... ... театрға барды. Шындап келгенде меңгеріле байланысқан
сөздердің барлығы да өзі қатысты сөздермен орын ... емес пе? ... ... онда, бірін мұнда қалдырып ереже көбейтуден ұтатын не бар.
Септік жалғаулы сөздерге ... ... тек ... деп ... жоқ. ... қоса меңгерудің аясында кеңею процесі басым болады.
Негізгі сөздерге тек шылаулар ғана тіркесіп қоймайды, қазіргі кезде негізгі
сөздермен ... ... ... ... етістік және модаль сөздер де
жұмсала береді. Бұған қарағанда, жалпы барыс, табыс, ... ... ... ... ... мен шылау, көмекші есім, көмекші етістік және
модаль ... де ... ... ... тек ... ... жанасудың жасалуындағы бір мәселені оңайлатады. Жанасудың жасалу
жолдарын меңгерудің жасалу жолдарымен шатастырмау ... ... ... ... жанасуды жоғары оқу ... ... ... ... ... ... Бірақ
синтаксистік байланысу формаларының қатарында жанасудың аталатынын және
оның мектеп ... ... ... жөнінде алдыңғы тарауда
жазылған болатын.
Негізгі мәселе қабысу мен ... ... ... ... олардың
әрқайсысына тән көрсеткіштерін айқындау. Осы күнге дейінгі ... ... ... орны тұрақты, яғни анықтауышпен анықталатын,
пысықтауышпен пысықталатын сөздер арасына сөз салмай ғана тіркесуі керек
деген пікір ... ... ... формасына берілген анықтама тұрақты деп
айтуға болады. Ал ... тек ... ... ... ... ... та немесе «кейбір» пысықтауыштардың орын тәртібі арқылы да
байланысады деген тұжырымдар, анықтамалар беріліп келеді.
Сөйлемде бір – ... ... ... ... мол кездеседі.
Олардың құрылымы жан – жақты. ... ... ... деп ... ... қабысудың бірінші сыңарлары, яғни бағыныңқы сыңары зат есім, сын
есім, сан есім, ... ... ... ... ал ... ... сөз тіркестерінің бағыныңқы сыңарлары үстеу, ... ... сын ... сан ... ... және зат есім деп ... Бұлардың
ішінде жанасу мен қабысудың арасындағы араласып жүрген сөз таптары
біріншіден, ... мен ... ... ... ... ... көмекші
сөздердің түйдектеліп жұмсалуы.
Үстеу мен көсемше өзі қатысты сөздермен алшақ және ... ... ... береді. Бірақ ол сөз таптарының етістіктермен іргелес байланысуын
қабысуға жатқызады да, ал олардың алшақ ... ... ... ... ... ... ... дегендегі «жақсыны» сын есім, ... ... ... ... ... ешбір айырмашылығы жоқ. Сондықтан алшақ
немесе ... ... ол сөз ... да ... ... жатқызу қолайлы деп білеміз. Бірақ үстеулердің септік жалғауларда
келуін меңгеруге жатқызу керек. Мысалы:
Абай осы кеште болған өз халін бұл ... де, ... де ... ... (М. ... ... мойын қызыл нар таңертеңнен ... ... ... ... ... ... сөз ... түрлі көмекші
сөздердің түйдектелуі арқылы жасалған бағыныңқы сыңарларды жанасуға
жатқызады да, ... ... ... тек ... ... деп түсіндіреді.
Шынында ғылыми еңбектегі қабысуға жатқызылатын тілдік категориялар
меңгеру, матасуға қарағанда көп. ... ... ... ... сөз табы жоқ ... ... Үшіншіден, қабыса байланысатын
сөздерге көмекші сөздер, нумеративті ... ... ... ... ... жоқ ... мезгіл зат есімдері, қосарлы сан есім көптеген сөздер де
мол қатысады. Оның үстіне меңгеруге қатысты ... ... осы ... арақатынасы аралысып беріліп жүргені де мәлім. Осы ... ... ... бір ғана ... ... сөз тіркестерінің көлемінде ғана
қарастыру практикалық та, теориялық та жағынан келмейді. Сондықтан да ... алға ... ... да осы ... мен ... ... ара-
жігін ажыратып, жанасудың жасалу жолдарын көрсету.
«Басқа түркі тілдерінде болмағанымен, қазақ тіл ... үшін ... оқу ... ... ... ... үшін де ... үшін мектепте де, жоғары оқу орындарына арналған оқулықтарда ... ... ... түрде бөліп, оның өзіндік жасалу жолдарын
айқындап беруге ... - ... ... Т.Сайрамбаев. Ғалым мектеп
оқушылары, студенттер тағы басқалар үшін түсінікті, теориялық ... ... ... мақсатында зерттеу жұмыстарын жүргізуде. Ол
үшін қабысу мен жанасудың жасалу жолдарындағы айырмашылықтарды негізгі сөз
таптары және ... сөз ... мен ... ... тобы ... ... айта ... жайт, қазақ тіл ... 1939 ... ... арнайы сөйлем мүшесі ретінде қарастыру мәселесі ... ... ... ... қарамастан пысықтауыш дербес сөйлем мүшесі
ретінде алынып, оның жасалу жолдарының аясы жан-жақты қарастырылып келеді.
Сонымен осы ... ... ... үйге ... ... сөз бен ... ... түйдекті түрін меңгеруде қалдырып, ал
қабысудағы бірде алшақ, бірде іргелес тұратын сөз ... ... ... ... ... ... ала ... қабысуға жатқызу орынды.
Негізгі сөз бен септік жалғаусыз көмекші сөздердің ... ... ... ... ... сөздердің етістікпен тіркесін жанасу
дейміз. Бұл ... ... ... ... ... болу үшін тағы
келтіріліп отыр. Артықшылығы болмайды деп еске түсірудеміз.
Сонда мектеп ... ... ... жолындағы
мысалдардың қайсысы осы критерийге сәйкес келетінін саралап көрсек.
1939 жылғы грамматикада – адам ... үшін ... оқу үшін ... ... еңбекте — адам сияқты сөйледі.
1987 жылғы грамматика — өмір бойы ... ... ... ... ойы, ... пікірі о баста белгілі
болғанымен, бір арнаға ... ... ... ... ... бір ... ... айтылатынын ескеріп отырған. Сонымен ... ... ... ... жүрген ғалымдарымыздың еңбектерін қарап,
жанасудың жасалу ... мына ... ... ... сөз бен ... тұлғалы көмекші етістіктердің етістікпен
тіркесі арқылы. Мысалы: Қатені келешекте қайталамайтын боп ... ... ... ... тараған кейінгі жастар пысық боп ... ... Бас ... ... Арғын жағы шат – шадыман боп тасыды
(І.Есенберлин). Толып ... ... ... , хәкімдер бір тайпа
мемлекетті быт-шыт қып ... алды ... ... қалт етіп аңырып
тұра қалды (М. Әуезов). Ала сиырды сүйкімді етіп ... ... ... ... ... айнымайтын ала бұзауы («Қаз. әд.»). Жаңағы сапарынан
кейін әлде ... әлде ... ... оны ... деп ... ... ... бұл жасалу жолы мынадай формуламен беріледі
(бұдан кейінгі жолдары да осылай кете береді):
Бағыныңқы О — боп, ғып, деп — ... ... ... сөз бен ... сөздердің етістікпен тіркесі арқылы:
Бала үшін бұл да бір шүкіршілік (О. Ахметұлы). Балақан-ау, ... ... сен үшін дем ... жүр апаң (Ғ. ... Жұқалаң қырбық қар
не қылау күн сайын болады(М. Әуезов). Рахмет ... ... ... ... Ерубаев). Газет бұл арқылы не ұтып, не ... ... ... ... ... ... үн-түнсіз, шыбын ғұрлы көретін
емес(«Қаз. әд.»).
Бағыныңқы О — шылау сөз — ... сөз бен ... ... ... ... арқылы:
Басына қап сияқты бірдеңені жаба салды (М.Әуезов). Жаралы
арыстан сияқты ... хан іші ... ... ... ... істің ақырын күтіп аңысын аңдуға көшті(І.Есенберлин). Олай ... ... ... да ... ... Бұрын көрген дос, таныс
тәрізді жаныңды билеп әкетеді(З. Шашкин). Амансандж Исан-Тайшы секілді
көкжалдан ... ... бөрі ... ... ... ... келе жатқаны осы тақылеттес сөздер(З.Ақышев).
Бағыныңқы О — модаль сөз — басыңқы.
4.Түрлі сөз ... ... ... ... ... ... етістікпен тіркесі арқылы:
Бүгіннің өзінде ғана ... жүз отыз ... Мен осы ... отыз бес ... отырдым, Ақа
(Ғ.Мұстафин). Екі күн өткен соң, ауыл ... ... ... О — ... ... ... сөздер — басыңқы.
5. Негізгі сөздерге жолы, бойы тағы басқа толық мағынасы жоқ сөздердің
қосақталуы арқылы етістікпен тіркесі:
Мен түні бойы ... ... Қол ... өмір бойы ... ... бірге қартайып, көрге бірге
кіреді дейді екен үлкендер(З.Ақышев). Баяндама ... ... Бұл жолы ол әрі ұзақ ... әрі тыныш
ұйықтады(В.Катаев). Бұлттар бұл жолы ... ... ... емес,
түнерген қап-қара («Қазақ әдебиеті»).
Бағыныңқы О —жолы,бойы — басыңқы.
6. Негізгі сөздерге елі, кез т.б. ... ... ... ... кез ... баяғы балалық шағын аңсап, ... ... ... ... ... ... бір елі кетпеді(Ә.Нүрпейісов). Үйіне әр адым тақалған ... ... ... ... да ... әдебиеті»).
Бағыныңқы О —елі, кез — басыңқы.
7. Түрлі сөз таптарына есе, рет, ... ... ... ... ... ... ... тіркесі:
Алдыңғы жылы екінші рет Исан-бұғы тағы Мауреннахр ... ... ... басында Гүлсара бірінші ... ... Екі ... бір-бірімен татуласуына да сан
мәртебе қызу кірісті(І.Есенберлин). Осы кездегі Ойрат қонтайшысы Исан-
Тайшымен майданда сан мәртебе кездесті(І.Есенберлин). Оған ... ... жоқ, ... бұл ... түсім ойындағысынан он есе асып
түсті(З.Ақышев). Жұмыс аумағы үш есе ұлғайды(Ғ.Мұстафин).
Бағыныңқы О —есе, рет, мәртебе ... ... ... ... ... етістікпен тіркесі:
Әлібек амалсыздан тоқтады(Ғ.Мұстафин).
Басыңқы О —көнеленген ... ... ... ... сөздерге көнеленген септік жалғаулы кез, шақ, ... ... ... ... күн шамасында қатқан көкше мұзды сықырлатып қатар басып
келеді(Ә.Нүрпейісов). Мынау екі ақын ... көп ... ... ... ... көрініп қалады (М.Әуезов). Түндегі түнерілген бұлттан сол
кезде сіркіреп жауын жауа бастады(С.Мұқанов).
10. ... ... ... ... тіркестердің басқа
сөздермен тіркесі арқылы: бас аманда, берсе қолынан, ... ... ... ... белі ... ... көлеңкесінде ... ... ... бір ... ... ... айырылды(Ә.Нүрпейісов).
Осылайша Т.Сайрамбаевтың жанасудың жасалу жолдарын топтастырғанына
біз де ... ... ... ... сөзді басыңқы сыңарлар тек
етістікті сөз тіркестерінде ғана бола ма? ... ... ... ... жер ... ... Өйткені бұл әуелі
соғыс пен бейбітшілік туралы дау ғой(Ә.Әлімжанов). Жаңа қалада, жаңа
бақшаның ығында, үш қабат үй тұр(Ғ.Мұстафин). Сіз ... ... ... ештеңе естімедіңіз бе? (Ә.Омаров) Күншығыс жақтағы өзеннің
бойындағы төмпешіктен бір қылаң атты шыға келді(С.Сейфуллин). ... киіз ... ... ... ... ... ... кілем түсті
қып тоқытады(С.Мұқанов). Азықтар, көрпе-жастықтар әлденеше қабат жазғы
киімдер болсын, барлығы да күймеге ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркестері бар:
1. Отыз-қырықтар шамасындағы адам.
2. Соғыс пен бейбітшілік туралы дау.
3. Күншығыс жақтағы өзен.
4. Басқұр, желбау, таңғыш сияқты баулар.
5. Үш ... ... ... ... ... ... деген адам.
Бұл сөз тіркестері туралы ғалым еңбегінде: «Міне осы ... ... ... ... ... тікелей тіркеспей
көмекші дәнекерлер арқылы тіркесі де қай ... ... ... де
белгісіз. ... ... ... ... ... ... ... орынды»,-дегенді айтады.[7.41] Сонда Т.Сайрамбаев
қабысу байланысу формасының ережесіне сай келмейтін сөз ... ... ... ... өз ережесіне қарама-қайшы ... ... ... ... бұл ... ... мұны ... жасалу жолындағы
есімді тіркесті жанасуға ... ... ... ... ... формаларды қосуда. Мысалы, негізгі сөз бен көмекші сөздерге –ғы, -гі
жұрнағының жалғанып келуі арқылы: Дәркембай да Абай ... ... ... бір ойлы шешу айтты(М.Әуезов). Шамасы, сол кездегі қарауыл
тұратын ... орны ... ... және ... Павлов бұл жөніндегі
сөзді нақтылы сөйледі(М.Әуезов). Жоғарыда айтылған «Күншығыс жақтағы өзен»,
«Отыз-қырықтар ... ... да осы ... ... бола ... Тағы ... есімді тіркестерді шақты сөзінің сан есіммен қосарланып келуі арқылы
жасалатынынан көре аламыз. Мысалы: ... он ... ғана ... ... ... ... ... барған он шақты адамның біреуі осы
Әужан еді(З.Ақышев). Кітабы ... ... он ... өлең жетпей
тұрғанын айтты(«Қазақ әдебиеті»).
Қазіргі кезде ғалымның зерттеуі бойынша жанасу байланысу ... ... ... ... отыр. Бұған біз келесі бөлімдерде
тоқталамыз.
2.1 Жанасуға қатысты ... ... ... түрлері
Жанасудың жасалу жолдарын көріп отырғанымыздай айқындап ... ... ... жеке ... формасы ретінде айтылатын, жоғары оқу
орындарының оқулықтарында қабысудың ... ... ... жанасудың өз
жасалу жолдары, түрлері, бағыныңқы мен ... ... ... бар ... ... ... ... Енді осы жанасуды жасауға қатысатын
көмекші ... және ... ... ... ... ... көмекші сөздер мыналар:
I.Көмекші етістіктер. Олардың түрлері –боп, ғып, етіп, деп. Көмекші
етістіктер көсемше ... ... ... бағыныңқы мен басыңқыны
байланыстырады. Кейде ... ... ... ... да келеді. Мысалы:
Раушан деген әйелім бар еді, әлгі жауыздардың кесірінен одан да айрылдым
(Б. ... ... ... ... ... ... боп ... Махамбет бабам ойлай да білген, ойлағанын толғап жыр ғып
ағыта білген, күй ғып төге де білген (С.Әбдірайымұлы).
II. Шылаулар— арқылы, ... ... ... ... ... ... т.б.
Мысалы: Отанын, халқын, туған жерін қорғау үшін ... ... ... ... ... келгенің тіпті мен үшін өлім(Т.Әлжанов). Оның ... ... үшін ... ... Әлжан арқылы керекті хабарды тиісті
жеріне жеткізетіне ол мықтап сенді (Х.Есенжанов).
III. Модаль сөздер —сияқты, секілді, ... ... т.б. ... көбінесе есімді тіркестерді құрауға көп жұмсалатыны мысалдардан
көрінеді. Мысалы: ... ... ... ... ... сондай сүйкімді
және ең ыстық, ең сүйікті баласының аузынан шыққан мына сияқты анық кекесін
Абайға аса ауыр тиді(М.Әуезов). ... ... ... ... ... бөрі ... ... біріне-бірінің айтып келе
жатқаны осы тақылеттес сөздер (З.Ақышев). Тәрізді, ... ... ... ... ... те ... жасауға қатысады. Мысалы: Олар да сен
сияқтанып әке-шешеден туған, ұзақ ... ... ... ... жерде модаль сөздер туралы қосымша мәлiмет берiп өткендi жөн
көрдiк.
Модаль сөздер тiлдегi модальдылық және предикаттылық құбылыспен
тығыз ... ... ... ақиқат шындықпен жалпы ара-
қатынастылығын бiлдiредi.Ал сөйлемде айтылған хабардың ... ... ... қатынас болып табылады.Яғни сөйлеушi өзiнiң бұл
хабарын қалай түсiнедi,өз ... оған ... ... ... ... қарайды – модальдық қатынастың мәнi мiне осында.
Бұл екi құбылыстың белгiлi бiр шекаралық жiгi предикаттылықты тiл
деңгейiнде ... ... ... ... категория ретiнде алып
қарағанда ғана бiршама айқынырақ көрiнуi ... ... ... ... ... ... ... тiлiнде де) негiзiнен көмекшi сөздер тобына кiредi.
Модаль сөздердiң белгiлi бiр ... я ... ... ... ... модальдылықты бiлдiретiн грамматикалық
мағынамен ұлас,астас жатады.Демек,осынысы үшiн де олар – көмекшi сөздер.
Қазіргі біраз ... ... ... ... мен модальды
тіркестердің негізінен мына төмендегідей нақты ... ... ... ... ... және есім ... ... модальды
тіркестердің де қатарында тәуелді формада әбден ... ... ... лексемалар бар.Бұлар модаль сөздер санатына изафеттік
тіркестер арқылы көшкен.Олардың ... ... ... ... ... ... ... – қысқасы,ыңғайы іспеттес жекелеген
лексемалардағы үшінші ... ... ... ... мен ... ... абстрактылығы.Бұл қазақ тіліндегі,басқа да біраз ... ... ... ... ... ... жолы.
2.Модаль сөздер кейбір үстеулер мен үстеу мәнінде қолданылатын
зат есімдердің заттық ... ... және ... ... ... пайда болады.Мысалы мына салыстырулардан соны аңғарамыз.Адамның
көңілі шын ...... өзі де ... ... Абай ... қайтқан жоқ(М.Әуезов).
3.Модаль кейде өзінің предикаттық функциясынан айрылған бағыныңқы
сөйлемнің ... ... іші ... ... ... ... бүлдіріп жүрген Кәрібайдың өзі
көрінеді(Ғ.Мұстафин).
Қазақ тілінде дейді,деседі,білем,тағы кейбір модаль сөздер де осы
жолмен жасалған.
4.Модаль сөз сондай-ақ кей ... ... ... ... ... ... ... арқылы да жасалатын сияқты.Мына бір екі мысалды
салыстырудан сондай ой ... ... жер ... ... ... ... күні ... деп тиып қоюы
(С.Мұқанов).
5.Сияқты,сықылды.секілді,тәрізді,тақылетті,рәуішті,іспетті,әлпетті модаль
сөздері «бет,бейне,пішін,порым,түр) ... ... ... ... (т),тағы біраз сөз «дайын күйінде» араб,парсы тілдерінен
ауысқан.
IV. Нумеративті сөздер. Олар —бойы, жолы, ... ... рет, ... т.б. Бұлардың көпшілігі(бойынша, шақты, елі сөздерінен басқа)
жанасудың етістікті тіркесін ... ... Қол ... ... бойы ... өзіңмен бірге қартайып, көрге бірге ... ... ... ... ... бір рет ... мың рет
сақтан. Күндіз ойлана жүріп, бірнеше кеш бойы осылайша отырып жазу жазады
(М.Әуезов).
Төрт түрлі ... ... ... ... ... ... ... тіркесу қабілетін көрсетеді. Бұл жағдай ... ... ... ... формалардан айырмашылығын білу үшін көп
септігін тигізеді ... ... Осы ... ... ... ... ... грамматикасында және жоғары оқу орындарының оқулықтарында ... ... деп айта ... осы ... ... сөздермен тіркесіп келген сөз тіркестерін
жанасу деп білсек, жоғарыдағы анықтамамызға ... ... алып ... ... ... ... ... тіркесі нысандарының бірі —сөз тіркесінің түрлері. Оларды қазіргі
қазақ тіл білімі саласында үш түрін атап ... 1) ... 2) ... ортақ басыңқы. Осыған байланысты жанасу ... ... ... ... бар ма? Бар ... оны ... бөліп тіркесу
қабілеттілігін қарастырсақ.
Түркі ... бір ... ... тіл білімінде сөз тіркесін басыңқы
сыңардың ... ... ... топтастыруда кейбір ерекшелік те
байқалады. Мәселен ... пен ... ... ... сөз
тіркестерінің үстіне «үстеулі сөз тіркестерін» қосса, ал ... ... ... ... ... негізге алып, есімді, етістікті
сөз тіркестерінің қатарына «ортақ басыңқы сөз ... ... М. ... ... «ортақ меңгеру» түптеп келгенде, есім
мен көмекші етістіктің табыс септікті меңгерген түріне тән. Бұл ... ... ... ... ... ... септікті сөзді есім де ... ... те ... тек ... ... тобы ғана ... ... қонақ етті, өткендерді ойға алды.
Сөз тіркесін бірқатар авторлар сөйлем мүшелерінің ыңғайында
топтастырады. Олар ... ... ... ... ... ... «предикативті» және «предикативті емес»деп екіге бөледі
де, соңғыдан «толықтауыштық», ... және ... ... шығарады. Сөз тіркестерін бұлай топтастыру сөздердің өзара
тіркесу ерекшеліктеріне негізделмей, ... ... ... тіркесіне
негізделгендік болады. Егер сөз тіркесін «сөйлем мүшелерінің тіркесі» деп
есептейтін болсақ, оның ... ... ... ... ... ... боламыз. Бұл – бір.Екіншіден,сөз тіркесі
мен сөйлем ... жігі бір ... кен ... мал ... ... қазан пышақ сияқты сөз тіркестері сөйлемде бір-бір күрделі мүше болып
жұмсалуы ... ... ол ... ... деп ... Рас, ... бірімен-бірі тіркесу нәтижесінде белгілі мүшелік
қатынаста айтылады. Бұл ... сөз ... ... ... ... ең басты белгісі бола алмайды.
Қазақ тілінің сөз тіркестері сөздердің өзара тіркесу қабілетіне қарай
есімді және етістікті болып ... екі ... ... ... ... есім сөздердің бірі басыңқы болады да, етістікті сөз тіркесінде
етістік басыңқы сыңар болады.
Есімді, етістікті сөз ... сөз ... ... ... ... Сөз ... сөздердің басын құрайтын және ... ... ... ... ... ... ... тіркесінің құрылымдық типологиясын жасауда зат есім ... ... орны ... ... сөз ... құрылымдық
ерекшеліктері осы өзекті екі сөз табына негізделеді.(М.Балақаев). Алайда
зат есім мен етістіктер бағыныңқылық ... ... ... ... солай, ретсіз тіркесе бермейді. Олардың тіркесуінде белгілі ... ... Ол, ... сөздердің грамматикалық сипаты мен
олардың сәйкестілігі арқылы, екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... мен мағынасы жағынан
орайлас жатқан сөздердің белгілі бір ... ... ... ену заңдылығы болады. Сөйлем құрамына енген сөздердің қайсысы
болмасын осы аталған заңдылықтар негізінде ғана ... ... түсе ... және ... сөз ... ... ... қарай
өзара бірнеше топқа бөлінеді.
Есімді сөз тіркестері қабыса, матаса және ... ... сөз ... ... және меңгеріле байланысады. Мұндай
топтастырылу 2004 жылы шыққан оқу ... ... ... ... берілген.
Бұл жұмыста біз тілді барлық ... ... ... осы ... ... ... ... да қосқымыз келіп отыр. Себебі тек
көмекші сөздер арқылы жасалатын жанасудың ... сөз ... ... ... де кездестіреміз.
Есімді сөз тіркесінің басыңқы сөзі әр уақытта есім, көбінесе
зат есім ... Зат ... ... ... ... ... ... де көбінесе есімдер болады.
Жанаса байланысатын есімді сөз тіркестерінің құрамы ... ... ... зат ... сын есімнің заттанған түрі, сан есім, есімдік
(сілтеу есімдігі), еліктеуіш сөз ... да, ... ... зат есім ... есіммен жанаса тіркесетін сөздер:
I. Зат есім: ... ... ... қап ... ... ... ... бала үшін шүкірлік, сыр бойындағы мекен тағы басқа.
II. Сан есім: он шақты ... екі елі ... ... үшін ғақ т.б.
III. Сілтеу есімдігі: бұл жөніндегі сөз, осы сияқты арық-тұрық, ... ... бұл ... бала т.б.
IV. Жіктеу есімдігі: мен сияқты антұрған, мен үшін өлім ... ... сөз: тырс ... ... т.б.
I. Зат есімнен құралатын тіркестер жанасуда етістікті тіркестерге
қарағанда біршама қолданылады, бірақ ... ... ... ... отырмыз. Жанаса байланысқан зат есімдерден құралған ... мен ... ... ... сөздер мен бағыныңқы зат
есімдер де сол сөз табының және оған ... ... ... ... ... ... ... деген нәрсе - қандай? деген сұраққа
жауап беріп, анықтауыштық қатынаста жұмсалып тұр; сыр ... ... ... ... ... ... ... пысықтауыштық қатынаста тұр.
Бір ескеретін жайт, мұнда синтаксистік ... екі ... Олар – ... және ... ... ... ... формасына тән екенін білеміз. Жоғарыдағы қағидаларға қарсы
келмейміз ғой.
Кейде бағыныңқы сыңардағы зат есім тәуелдік ... ... сөз ... ... ... ... той ... есімдерден құралған сөз тіркестері мынадай мағыналық қатынаста
жұмсалады:
1. Салыстыру, теңеу мағынасында жұмсалады: арыстан сияқты хан – ... ... ... ... ... ... ... дәрістер –
айтылған сөздің басқа сөзбен салыстыру, теңеу деген мағынада, мен ... - ... ... ... ... сізге айттым ғой жақсылық деген нәрсе абсолютті емес, жалпы кез
келген нәрсе абсолютті емес деп ... ... ... ... ... хан іші ... ... күресуге дәрмені жоқ, істің ақырын
күтіп, аңысын аңдуға көшті(І.Есенберлин). «Күйеумен еркін күрес» ... мен ... ... ... ... Мына мен ... ... тұрып жатқаныңа таңым бар! («Егемен Қазақстан»).
2. Заттың мекенін, мезгілін білдіру мақсатында жұмсалады:
Сыр бойындағы ...... Сыр ... ... сол ... қарауыл – сол уақытта ... ... ... Мысалы:
Түнде поездан түстім де, Сыр бойындағы мекеніме жаяу ... ... ... ... ... үшін ... бала ... – кішкентай баланың өз дәрежесіне жететін қанағаты, мен үшін
өлім – адамның ұялу ... ... үшін бұл да бір ... О. ... ... ... туған
жерін қорғау үшін жауға қарсы көтерілгенде, сенің майданнан қашып келгенің
тіпті мен үшін өлім(Т.Әлжан).
Жанасудың зат есімдерден құралған сөз ... ... ... сол ... ... ... мағынасына байланысты болып
келеді.
II. Сан есімдер – зат есімдерге тән, ... сан ... ... зат ... ... ... өзінің басыңқылық дербестігі жоқ
сөздер. Есімді тіркестердің бағыныңқы ... сан ... ... ... елі, адым т.б. көмекші сөздермен жанасып келіп, мөлшерлік шамалық
қатынаста жұмсалады.
Қарыс, сынық сүйем, елі, кез, ... ... ... ... ... ... өлшем бірлік атауларын білдірген. Сондықтан да қазіргі
кезде сан ... ... ... ... жанасудың бағыныңқы сыңары болып
отыр. Ал шақты сөзімен келген сан есімдер болжалдық мән ... ... екі ... ... ... гүлі төгілген, түгі екі елі жібек
фарсының қырмызы қызыл ... көк ... ... ... ... ... жүре ... он шақты ғана кісілер
қалған еді(М.Әуезов).Стол басында жиырма шақты адам отыр(С.Ерубаев). Кітабы
жарық ... он ... өлең ... ... айтты(«Қазақ әдебиеті»).
III. Есімдіктердің ішінде жанаса байланысқан есімді сөз ... ... ... жиі ... – сілтеу және жіктеу есімдіктері.
Олар зат есімдермен жанаса тіркесіп анықтауыштық ... ... бұл ... сөз, мына ... ... бұл ... ... бұл
жағындағы сұмдық.
Сілтеу есімдікті бағыныңқы сөз ... ... ... ... жанасып барып анықтайды. Мысалы:
Павлов бұл жөніндегі сөзді нақтылы сөйледі(М.Әуезов). Бұл жағындағы
сұмдықты ол өз ... ... ... Бірақ мөлдіреген
моншақтай соншалық таза, сондай сүйкімді және ең ... ең ... ... ... мына сияқты анық кекесін Абайға аса ауыр
тиді(М.Әуезов).
IV. Жанасудың есімді тіркесін құрауға ... ... де ... ... ... ... ... көбінесе е көмекші
етістігінің түрленіп ... ... ... тырс ... жауап. Мысалы:
Тырс еткен жауап жоқ(«Қазақ әдебиеті»).
Жанасуда зат ... ... ... ... тіркестер актив
қолданылады. Мағыналық жағынан ... ... ... ... ол затты екінші бір затпен салыстырып ... көп ... да ... ... не болмаса, «Мен сияқты» деп өзіне теңеу жасайды.
2.3 Етістікті жанасулар, олардың жасалу жолдары
Етістікті сөз тіркесінің грамматикалық діңгегі ... ... ... негізінде басқа сөздер етістіктің маңына топтанады. Сөз ... ... та, ... сөз ... ... ... ... Етістіктер мен есімдердің барлық түрлері, сондай-ақ
үстеулер, көсемшелер, есімшелер, шылаулы есімдер тіркесе алады. Алайда ... ... ... ... ... тәсілдері мен формалары,
сол сияқты мағыналық қатынастары әр түрлі болып ... Бұл ... ... ... ... ... ... етістікті жанасу түрін
жасайды.
«Қазақ тіліндегі етістіктердің басқа сөздермен ... ... ... сөз ... 1) қабыса байланысқан
етістікті сөз ... 2) ... ... ... сөз ... екі топқа бөлінеді», - деп көрсетеді оқулықта. [6.66.]
Біз жанасудың етістікті түрін қабысудың жасалу ... ... ... жіктейміз.
Жанаса байланысқан етістікті сөз тіркестерінің ... әр ... ... мен ... ... ... еліктеуіш
сөз,үстеу,есімдік,сан есім,сын есім және зат есімдер. Сонымен бірге жіктік,
тәуелдік категориясымен келген және қимыл ... ... ... сөздер де
етістікті тіркестердің бағыныңқы сыңары ретінде қызмет атқара алады.
Жанаса байланысқан ... сөз ... ... ... ... формада келе береді. Ол дара тұрып та, ... ... ... ... ... ... Қасқыр деп айтып еді, жақсымын
деп мақтанба, қазақ боп ... ... ... да ... ... етіп
тұрған, сен үшін демалмай жүр т.б.
Етістікті сөз ... ... ... ... ... 1)
еліктеуішті сөз тіркестері;2)үстеулі сөз ... ... сөз ... ... сөз ... ... сөз тіркестері;7)зат есімді сөз тіркестері деген жеті топқа бөлуге
болады. Сөзіміз нақты, дәл болу үшін ... ... ... кетсек:
басқарма деп кетті, жырғып ағыта білген, ... ... ... ... ... ... ... етіп айтып береді, бақытты екен деп
ойлаймын; үшінші деп бөлу, екінші рет аттанды, он есе асып ... жүз ... тізе ... ... етіп ... солар сияқты бола алмағанмын, осы
шақ түсті, сол ... ... сіз үшін ... қозғалған тәрізденіп
сейілдейді, қараған сайын бақылап тұрғандай; тез деп ... мырс ... ... қалт етіп тұра ... ... ... ... сөздермен де етістіктер жанаса
байланысады. Тілімізде семантикалық ерекшелігі жағынан да, ... ... ... да, ... ... ... да өзге ... оқшауланып тұратын, соған сәйкес, өз алдына дербес сөз ... ... бір ... ... ... сөздер деп аталады. Еліктеуіш
сөздер қазіргі қазақ тілінде көбінесе көмекші, не ... ... ... ... ... жерде еліктеуіш сөздің тіркесуінде қабысу мен жанасу ... ... алу ... ... ... сөз ... сөз бен ... бір-бірімен ешбір жалғаусыз, көмекші сөздерсіз
қабыса ... Ал ... ... ... қағида бойынша бағыныңқы
сөзбен басыңқы көмекші сөздер арқылы жанаса байланысады. Мысалы:
Оспан қалт етіп аңырып тұра ... ... ... ... мырс ... ... (З.Ақышев). Қара теңіз бұрқ-бұрқ етіп қайнап ... ... ... екі көк ... жарқ етіп ... сөзді басыңқы сөзбен жанастырушы е көмекші етістігі екенін
көріп отырмыз. Сөйлемде пысықтауыштық қатынаста жұмсалады.
II. Үстеуден болған ... ... да ... ... ... Қалай тез деп түйдім, ... ... ... да ... ... ... белгілі.
ІІІ. Көптік,септік, тәуелдік, жіктік жалғауларда ... ... мүше бола ... ... және ... ... (бұл жағынан есімдерге ұқсас), амал -әрекеттің атауы ... ... ... ұғымды білдіру қабілеттері де бар (бұл ... ... телі ... ... ... деп аталады. Етістіктің
грамматикалық он ... ... бірі – ... ... ... ... да, есімшелер өздерінің негізгі
сипатынан – шақтық мәнді білдіру қызметінен ... Осы ... ... ... ... тобына емес, етістіктер тобында қаралады.
Міне, жанасудың етістікті ... ... ... ... ... ... мен келген формасы молынан кездеседі. Мысалы:
Жуас қоңыр көзі қараған сайын әр ісін бақылап ... ... ... ... қана білінген көкшіл буалдыр өзге мұнардан гөрі
қоюырақ және қозғалған тәрізденіп ... ... баяу ғана ... ... ... деді ол көзі жылжымастан ... ... ... ... Ол ... ... үлкейе берді («Қаз.әд.»).
IV. Егер зат есім, сын есім, сан есім етістікті ... ... бола ... онда ... те ... қызметке ие болады. Жоғарыда
етістікті тіркесті бағыныңқының ыңғайына қарай жеті ... ... ... сөз тіркестері басыңқымен барлық дерлік көмекші сөздер
арқылы жанаса алады. ... ... етіп ... сол ... ... сіз ... бұл жолы әппақ емес, сол қалпы қасқайып тұр т.б.
Морфология саласынан белгілі ... ... ... жеті ... ... ... есімдіктердің, көбінесе, жіктеу, сілтеу, сұрау
есімдіктері құрайы.
а) Жіктеу есімдігімен келген: Олар да сен ... ... ұзақ ... ... ... бастаған («Егемен Қазақстан»). Сіз үшін
оралдым,- деп насыбайын бір атты ... ... ... ... сен үшін дем алмай жүр апаң (Ғ.Мүсірепов).
ә) Сілтеу есімдігі арқылы келген: ... бұл жолы ... ... емес, түнерген қап-қара екен («Қаз. әдебиеті»). Осы шақ арбадан мол
денелі жолаушының өзі түсті (М.Әуезов). Сол ... ... ... ... де ... ... елге ... боларлық ірі ауқымды емесін
оқушыға ескертіп өтіп едім (С.Иманасов).
Жетісудың кедейі
Көрген қуғын-сүргінді.
Сол себепті әдейі
Ардақтайды бұл күнді ... ... ... ... ... деп зекіп тіл қатып ... ... бері ... ... өтсе де ... ... сол қалпы
қасқайып тұр («Қаз. әдебиеті»). Сол қалпы ну жынысты пана тұтып Өр ... деп ... ... ше? (Р.Отарбаев). Осының бәрін осылай етіп қойған
кім? («Қаз. әдебиеті»).
б) Сұрау есімдігімен ... бол десе ... ... ... біз не ғып ... ... тұрып, күеміз («Жас Алаш»).
Түсініп болмаған мен кім құртады, неге, неліктен деп ... ... ... анасына жалт қарап, кім дегендей иек ... ... ... ... айтушылардың өздері де не үшін керек емес екенін
дұрыстап айта алады («Қаз. ... Сан ... ... ... сандық сапасын білдіру үшін есімді
сөз тіркестерін құрамында жиі қолданылады. Дегенмен олар етістіктермен де
тіркесе береді. ... ... ... ... тіркес түрінде де
сан есіммен келген тіркестер кездеседі. Оларды ... ...... ... дүркін, жыл бойы, т.б. сөздер болып келеді. Мысалы:
Алдыңғы жылы екінші рет ... тағы ... ... ... ... бір рет ... ... мың рет сақтан.
Оған уайымдаған Ботов болған жоқ, ... бұл ... ... ... есе асып ... (З.Ақышев). Жұмыс аумағы үш есе ұлғайды (Ғ.Мұстафин). Ол
кісі Москвада көрген –білгенін үш жыл бойы ... ... ... еді ... ... пілдер жүз жыл бойы тізе бүкпейді («Ғалам ғажаптары»).
Бұл сөздерге тағы да мынадай сөздерді ... ... ... Жанат сегіз күн ұстады (Ғ.Мүсірепов). Бұлар байдың үйінде екі-үш
күн жатты ... ... ... атты ... ... ... келген
тіркестерді қабысуға жатқызады. Ал біз мұны жанасуға ... ... ... сан ... ... құра ... осы ... көмегі
арқылы екенін көрсету. Етістікті жанасудың сөз таптары мен тіркесімділігі
жанасудың ауқымын молайтады және бұл ... ... ... ... ... ... жасайды.
VІ.Сын есімдердің етістіктермен тіркесуі - сирек кездесетін
құбылыс. Сын есімдер ... ... ... не күйге тән
қасиетті, сапаны білдіреді.Бағыныңқы ... сын ... ... ... да осындай мағынаны білдіреді.Мысалы: қып-қызыл боп көтеріліп
келеді, сүйкімді етіп тұрған т.б.
Етістіктермен ... ... сын ... ... тұлғада тұрып
бағыныңқы сыңар қызметін атқарады.
1)Сапалық сын ... ... ... кіндігіне тараған кейінгі жастар
пысық боп өсіп келеді (З. Ақышев).
2) Туынды сын ... ... ... күзге дейін кілемдей боп
құлпырады да жатады ( «Ана ... ). Көк ... ... ... боп ... ... мен жидектен көз тұнады (І.Есенберлин).
Берілген тапсырманы тастай етіп түйіндеп айтып ... ... ... ... ... етіп ... тұрған соңына ерген кішкене өзінен айнымайтын
ала бұзауы («Қаз. әдебиеті»). Төлеген ағам өлеңі ... ... ... бар болғандықтан да, бойымда сағына алатын сағыныш атты сезім бар
болғандықтан да бақытты екенмін ғой деп ... ... ... Күшейтпелі шырай мен келген: Қып-қызыл боп ... ... ... ... ... ... зат есімдермен келген
есімдікті жанасуда жанастырушы көмекші сөздердің ... ... ... байланыса берді. Мысалы:
Олар да қазақ боп мұңаяды, қазақ боп күрсінеді(«Жұлдыз»). Махамбет
бабам ойлай да білген, ... ... жыр ғып ... ... күй ғып ... білген(С.Әбдірайымұлы).
Айналаңды торисың
Түзден тоят тілемей,
Өлексені қорисың
Алдына келсе жүгіне
Терісті оң деп жорисың(«Қазақ әдебиеті»).
Жаңағы сапарынан кейін әлде ... әлде ... ... оны «басқарма» деп
кетті ... ... ... ... ... ... үшін үш мың сөз жаздым, жамиғат!
Үш мыңнан үш ауызын таңдап алдым
Оның екеуін еске сақта, бірін ұмыт, ... ... һәм ... ... жадыңа тұт
Жасаған жақсылығыңды естен шығар(Лұқпан хакім).
Бұл ірі шаруашылық қазір Отан қоймасына жыл ... орта ... ... тың ... ... келеді(Қ.Исабаев). Ботов жүз қаралы, төрт аяқты
арбаға қазан, ошақтан бастап, кездеме мен былғарыны қант пен ... ... ... қыс бойы тиеп ... да, қар ... күн ... қос-қостан ат,
пар-парлап өгіз жегіп жол тартады(З.Ақышев).
Жанасу байланысу формасының қағидасына сәйкес бағыныңқы сөз ... тұру ... ... қоса бағыныңқы сөз қай сөз табынан болса, ол
соның категорияларын қабылдайды да, ... ... ... ... мысалы, зат есімнің көрсеткіштерін қабылдаған сөз есімнің
қызметінде жұмсалады. ... ... үшін ... той ... ... Мұнысы-
менің әкемді күйеусінгені, ... ... деп ... ... ... жігіт оның әнінің аяғын баяулауын
даусының нашарлығынан ұялғандығы шығар деп ... зат ... ... ... атауы да көмекші сөзбен
тіркесіп, басыңқы ... ... ... ... ... атауы зат
есімге жақын деп ... ... ... « ... ... тілі» деген
жоғары оқу орындарының оқулығында қимыл атауы ... ... деп ... ... істің я әрекеттің нақтылы процесін білдірмей, тек оның ... ... ... онда ... ұғым ... Осы ... тән арнаулы граматикалық формалар, яғни есімше, көсемше, рай,
жақ, шақ ... ... ... ... ... Қимыл атауы
семантикасы жағынан да, түрленуі ... ... ... гөрі ... ... Сол ... қимыл атауына, қолданылу ыңғайына қарай,
есімдерге тән көптік, тәуелділік, септік жалғаулары жалғана ... ... еш ... да ... жалғауының қосымшасы жалғанбайды. ... ... ... ... бұл кісі ... ... ... жақсы біледі, мына киноны көрулеріңізге болады т.б». [15.287]
Бұған мысал келтірер болсақ:
Айнұрдың не деп тұрғанын түсіну үшін оны білу ... ... ... ара- ... және арт ... ... шыққан жауды кідірту үшін
арбалар қоятын (І.Есенберлин). Жаңарту үшін ... ... ... қу ... ... ... жіберген (Ғ.Мұстафин).
Бір айта кетерлік жайт, сөзіміздің басында сөз тіркесінің ... сөз ... ... ... ... болатынбыз. Бұл ғалымдарымыздың
зерттеулерінің нәтижесі деп білеміз. Осы сөз тіркесінің түрі ... ... да ... ... ... ... жағдай жанасудың
мәнін, мазмұнын, түрін анықтауға, қарауға мол мүмкіндік береді. Мысалы:
Адамзат ... өзі өмір ... ... ... бойы дәл ... ... тапқан жоқ («Қаз.әд.»). Бұлттар бұл жолы тау-тау мақтадай
әппақ ... ... ... екен («Қаз.әд.»). Ересек пілдер жүз жыл бойы
тізе ... ... ... Сен ... ... ... құлындай
бересің, өң өзің сияқты жүйрік ... ... Ол ... ... ... («Қаз.әд.»). Тапсырған істі орындағаны үшін үкімет алғыс айтты
(Ғ.Мұстафин). ... ... жалт ... кім ... иек ... Бір үйде ... тұрып жатқан жасы ұлғайған әйел үшін неше
түрлі ... ... ... оңай емес қой ... ... менің әкемді
күйеусінгені, шешемді қарындасым деп жақын тартқаны (Ә.Қалдыбаев).
Бұдан ... ... ... ... ... ... жүру керек. Бұл
біздің сөз қолданысымыздың ерекшелігін көрсетеді.
Сонымен, біз сөз тіркесін басыңқы ... ... ... ... ... екі ... ... қарастырдық. Бұған қоса қазіргі қазақ тіліндегі
сөз тіркесінің үшінші бір түрі – ... ... деп ... ... да кездеседі. Сонда іштей ортақ қабыса байланысқан сөз ... ... ... сөз ... ортақ меңгеріле байланысқан сөз
тіркестері деп бөлінген ортақ басыңқылы формаға тағы бір байланысу ... ... ол – ... Мұны жоғарыда келтірілген мысалдардан
көруімізге болады.
Ортақ басыңқылы сөз тіркесін іштей осылай бөлуді ғалымдар ... ... та ... дұрыс деп біледі. Өйткені ондай басыңқы сыңарларды
не есімді, не ... ... ... бір деп ... ... жолдарындағы сөз тіркесін, негізінен, есімді
етістікті деп қарастырған болатынбыз. Осы тарауды ... ... ... ... сөз ... ... сыңарлары есімнің, етістіктің қандай
түрлерімен тіркесетінін кесте түрінде ... ... ...... ... ... ... тіркес
Сөйледі
жүрді
Күлді
жатты
Айтты
сызды
Барды
отырды
Қайтты
Тұрды
Келді
Бұл жолы ... ... ... пiкiр
кино
кiтап
дастан
күй
журнал
көрме
сын
спектакль
Етiстiктi тiркес
көрдi
жүрдi
сөйледi
өштi
ұрды
тапты
күлдi
ақты
келдi
ұқты
тұрды
Бiр рет ... тілі ... – сол ... жасаған, жасап келе жатқан халықтың
баяғысын да, бүгінгісін де, ... да ... сол ... ... екен ... ... жазушысы Ғабит
Мүсірепов. Өткенімізге үңіліп, ... ... ... ... ... сол қалпында сақтап алып баратын «мәңгіліктің мәселесі»-
тіл екені ғақ.
Сан – салалы ғылымның ... тану үшін ... ... ... керек екені анық. Сол жылдарда оның теориялық және ... ... ... жасалу жолдарын, ... ... ие ... ... ... бұл ... қолға алуға,
Құдайға шүкір деп айтуымызға болады, мол ... бар және ... ... ... салаларының ара- жігі ажыратылып, белгілі бір
ғылым болып қалыптасып жатыр. Сондай ғылымдардың ішіндегі ғылым деп ... бірі – тіл ... ... ... тіл ... ... ... тіл білімі салалары қарқынды даму үстінде. Қазақ
халқының егемендік ... ... ... құруы қазақ тілінің жайын күрт
өзгертті. Тілдің даму қарқындылығы аса ... деп ... ... ... бәрі ... ... ... қамтып, оларды қайта қарауға жол
ашты. Әрбір саланың ішкі жағына үңілуге және сыртқы ... мән ... ... әлі де болса қарастырылу ... ... бар. ... ... ... да сол ... көздеген болатын. Ендігі жерде
ой қорытындымыз жоғарыда айтылған, ... ... ... ... ғасырлық тарихы бар сөз тіркесі синтаксисі нысанының бірі –
байланысу формалары. Мектеп ... ... ... ... тілінде беске бөледі. Осы ... ... ... ... жолдары нақты айқындалмай жүргені — жанасу формасы.
Жалпы жанасудың жасалу ... ... бұл ... ғалымдардың бірі
байланысу формаларының бір түрі деп қараса, енді бірі оны ... ... ... және ... бір түрі ... ... ... тілімізде
синтаксистік байланысу формаларының бес түрі де бар екені ... ... бұл ... де ... ... оқу орындарының оқулығында
бесеуі де аталады.
Ал енді жанасудың жасалу жолына келгенде біраз ... ... ... ... жолы меңгерудің, қабысудың жасалу жолымен араласып
кетеді.
Мектеп грамматикаларында жанасуға анықтаманы, бағыныңқы сөз ... ... ... жалғаусыз, бірде іргелес, бірде алшақ тұрып байланысуы
деп береді. Кейбір ... ... ... ... да айтады (тауға
қарай кетті). Бұл анықтамаларды біз ... ... ... ... ... ... ... «сабақтан кейін барды» т.б. және үстеудің
бірде іргелес, бірде ... ... мен ... ... ... ... Ал бұл сөз ... алғашқысын меңгеру формасына,
соңғысын қабысу формасына жатқызғанды жөн санаймыз. Мұндай пікірде болуымыз
ғылыми негіздің аясына саяды.
Біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... ғалым А.Ысқақовтың зерттеу еңбегінде ... ... ... ... деген ғылыми негізді алып ... ... ... ... ... ... ... қойған, мысалдарын келтірген.
Сонымен қатар,М.Балақаев «Қазақ тілінің грамматикасы» атты
мектеп оқулығында: «Бағыныңқы ... ... ... ... тұру ... мүшемен байланысын меңгеру дейміз.
Кейде септік жалғаудағы сөздер кейін,соң,шейін,көре,таман сияқты
шылау сөздерге бағынып,соңғыларды етістік меңгеріп тұрады:Баяндамадан ... сөз ... - деп ... ... ... арқылы да келетіні
жөнінде айтылады.
Жанасуда қарастырылатын септік жалғаулы есім ... ... ... ... ... ... ... қарастырылуы керек деген
пікірдеміз. Ал сұрағына келгенде ғылыми еңбектерде бұл ... ... ... әрі ... қатынаста жұмасалады деп берілген. Бұл
тіркестер меңгеру ... ... ... алып келеді.
Ал екіншіден, үстеудің іргелес және алшақ тұруын, көсемше формасы мен
басыңқы сөздің тіркесін де қабысуда ... Не ... ... сұрақ
туындауы мүмкін. Өйткені сөйлемде сөздің іргелес және алшақ тұруы қабысудың
ішінде қарастырылуында ешбір зиян шекпейміз. ... ... ... ... ... жөнелтеміз (Ғ.Мұстафин) ... ... ... ... сөзден алшақ тұрса да, ешбір жалғаусыз және ... ... ... ... ... ... қарастыруымыз
көсемше етістіктің грамматикалық ... ... ... ... ... ... қарым-қатынаста болады. Мысалы,
Қасқырлар ажырайып бетімізге қарайды (Ғ.Мұстафин) деген сөйлемде «ажырайып»
сөзі «қарайды» сөзімен қабысып байланысып тұр.
Жалпы жанасу байланысу ... ... ... ... түрлері бар
синтаксистік байланыстың бірі екені анық. Жанасу мектеп грамматикасында
меңгеру мен қабысуға араластырмай, жаңа ... ... ... ... ... айта кетерлік мәселе, жоғары оқу орындарының оқулығында да ... ... ... түрі ... ... түсіндірілсе болады.
Сонда жанасуға байланысты жасалған жаңа критерий – ... ... ... ... ... ... ғана сөз ... тиіс. Бұған
қатысты барлық мәліметтер алдыңғы ... ... ... ... ... бес байланыс формасы бар екені айқын және олардың
әрқайсысының жасалу жолдары анықталған, оған қоса ... ... ... ... ... өзінің жасалу жолдары бар екенін, есімді
етістікті түрді меңгеретінін және ... үш ... тұру ... ... тiл бiлiмi ғылымының ... ... ... ... сөз ... ... мәселелерi
қазiргi таңда шешуiн тауып келе ... және ... ... бұл салада өз мiндеттерiн атқарып,ат салысып
келедi.Мұны ары ... ... ... ... ... ... бару жас ... еншiсiнде деп бiлемiз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1 Бегалиев Ғ. Сауранбаев Н. Қазақ тілінің грамматикасы.—Алматы,1948
2 Қазіргі қазақ тілі.—Алматы: ҚазақССР ... ... ... С. ... А. Ұйықбаев И. Қазақ тілі ... ... ... ... М. ... Т. ... қазақ тілі
(синтаксис).—Алматы:Мектеп,1971
5 Әмір Р. Әмірова Ж. Жай ... ... ... ... М. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі.—Алматы: Білім,2004
7 Сайрамбаев Т. Сөз тіркесі мен жай ... ... ... ... С. ... Н. ... ... грамматикасы.—Алматы:Қазақ
Мемлекет баспасы,1939
9 Балақаев М. Қазақ тілінің грамматикасы.—Алматы:ҚазмемОҚБ,1949
10 Аманжолов С. ... Ғ. ... тілі ... Оқу ... ... ... С. ... А. Ұйықбаев И. Қазақ тілі грамматикасы.—Алматы:
Мектеп,1976
12 ... С. ... ... ... ... Арғынов Х. Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі.—Алматы: Ана тілі,1991
16 Қазақ грамматикасы.—Астана,2002
17 Әбуханов Ғ. Қазақ тілі. – ... ... ... К. ... ... ... жөнінде. – Алматы: Мектеп,1965
19 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы:
Санат,1994
20 ... ... ... ...... ҚазССР-ның “Ғылым”
баспасы, 1967
Қосымша әдебиеттер:
1 Аманжолов С., және т.б. ... тілі ... ... ... С. ... А. ... И. Қазақ тілі грамматикасы.—Алматы:
Мектеп,1965
3 Ағманов Е. Қазақ тiлiнiң тарихи синтаксисi. – Алматы:Мектеп,1986
4 Аханов К. Тіл ... ... ... ... Ш. ... тілі.—Алматы:Мектеп,1978
6 Байтұрсынов А. Тіл тағлымы.—Алматы: Ана тілі,1992
7 Балақаев М. ... ... ... ... ... Қ. ... тілі жөніндегі зерттеулер.—Алматы: Ғылым,1999
9 Жиенбаев С. Қазақ тілі грамматикасы.—Алматы,1950
10 Қазақ тiлiнiң ... ...... ... Ә. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы:Мектеп,1982
12 Сайрамбаев Т. ... сөз ... ... мәселелерi. –
Алматы:Мектеп,1996
13 Сайрамбаев Т. Синтаксистің кейбір мәселелері. – Алматы,1996
14 ... М., ... Т. ... ... тілі сөз ...... Сауранбаев Н. Қазақ тілі.—Алматы: ОПБ,1953
16 Сауранбаев Н. Қазақ тіл білімінің проблемалары. – Алматы:Ғылым,1982
17 Хасенов Ә. Қазақ ......

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адсорбция құрылысы4 бет
Геометриялық оптика12 бет
Жүк көтергіш машиналары5 бет
Күкіртті колчеданнан Жезқазған қаласы шарттарында өнімділігі жылына 2000 т болатын күкірт қышқыл өндірісінің цехын жобалау46 бет
Көмей туберкулезі18 бет
Сезгіш элементтердің жұмыстары және қолданылатын ортасы 10 бет
Суда еріген оттегіні анықтау17 бет
Сызықтардың түйіндесуі11 бет
Сырт киімдердің оңтайлы пакетінің қалыңдығы6 бет
Таспалы конвейердің жетегін жобалау20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь