Маргиналдық әдебиеттің аударылу ерекшелігі

Мазмұны:
Кіріспе.
Аударма . алтын көпір ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1.Маргиналдық әдебиетің түрлері.
1.1. Маргинал аудармашының табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.2.Маргиналдық типология ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
1.3.Маргиналдағы тілдік шетболмыс мәселесі ... ... ... ... ... ... 19

2. Маргиналдық бағыттағы жазушылар шығармашылығы.
2.1.О.Сүлейменовтың маргиналдық қыры ... ... ... ... ... ... ... 23
2.2.О.Сүлейменовтың «Мәмбет батырдың дар алдындағы дұғасы» өлеңінің аударылу хақында ... ... ... ... ...27
2.3.«Түнгі теңеулер» өлеңінің аударма нұсқасы ... ... ... ... ... .30
2.4.«Суретшілер» өлеңінің қазақшаға аударылу сапасы ... ... 31
2.5.Билингв жазушы Р. Сейсенбаевтың шығармашылығына шолу 36

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
        
        Реферат
Диплом жұмысының тақырыбы: Маргиналдық әдебиеттің аударылу ерекшелігі.
Диплом көлемі: 48 беттен тұрады.
Диплом жұмысының құрылымы: Кіріспеден, ... ... ... типология, тілдік шетболмыс, О.Сүлейменовтың маргиналдық қыры,
билингв жазушы Р.Сейсенбаевтың шығармашылығына шолу және ... ... ... ... жұмысының мақсаты: қазіргі медиократия заманында маргинал
тұлғалардың қоғамдағы ерекшеліктерін жіті ... ... ... ... ... ... ... бойындағы сипаттарды аша білу.
Жұмыстың мінтеттері:
- Маргиналдық әдебиет түрлеріне шолу;
- Маргиналдық әдебиет өкілдері шығармашылығына талдау;
- О.Сүлейменов пен Р.Сейсенбаев шығармашылығына ... ... ... ... ... ... тұлға, аудармашы,
аударма, түпнұсқа, салыстыру, талдау.
Қолданылған әдіс-тәсілдер: сараптамалық талдау, теория, аудару, салыстыру,
салғастыру ... ... ... ... 52 ... оқулық, 9 газет-
журнал.
Мазмұны:
Кіріспе.
Аударма – ... ... ... ... түрлері.
1.1. Маргинал аудармашының табиғаты ................................10
1.2.Маргиналдық ... ... ... ... ... ... жазушылар шығармашылығы.
2.1.О.Сүлейменовтың маргиналдық қыры ............................ 23
2.2.О.Сүлейменовтың ... ... ... ... ... аударылу хақында ...................27
2.3.«Түнгі теңеулер» өлеңінің аударма нұсқасы .....................30
2.4.«Суретшілер» өлеңінің қазақшаға аударылу сапасы ........31
2.5.Билингв ... Р. ... ... ... мүмкін еместі
мүмкін ете аламын деген
сенімде болу керек,
әйтпесе ол зерттеу
жұмысымен
айналыспайды».
Гете.
Кіріспе.
Аударма – алтын көпір.
Көршілес жатқан ... ел орыс ... ... алды данышпан ұлы
Пушкин айтқандай, “аудармашы – мәдениеттің арбакеші” болса, менің ... ... ... ... ... арасындағы достықтың діңгегі, алтын
көпірі. Әрине, бұл ретте күн тәртібінен түспей көлденең тартылар мынадай
үш ... басы ... нені ... ... ... жүзі ... ... қатарлы
асыл жауһарларын ғасырлап аударсақ та түбі көрінбес ғаламат туындылар
жетерлік. Ал соның ... ... ... ... қажетін өтеуі,
ұлттық сана-сезімге сайма-сай келіп, естен кетпестей эстетикалық ләззатқа
бөлеуі мүмкін бе? ... жоқ. Олай ... ... ... ... ... ... өлшем.
Екіншіден, қалай аудару керек? Бұл талай тартыс пен ... ... ... ... қиын ... көп ... мәселе. Көркем аударма –
атына лайық та көркем ... ... кім ... ... Күні ... дейін аударманы сауын
сиырдай көріп, күн көрістің ... ... аз ... Бір ... ... ... ... бөліскен кездеріміз әлі де кейін ... ... ... ... ой-пікір қадамымыз әжептеуір ілгері
басқандығын, оның жылдан-жылға мәнді, маңыналы жаңалықтарымен өрістеп келе
келе жатқандығын айта отырып, ... ... ... ... бір саласы
болып әлі жетілмегендігін, әлі төл күйінде, әрі ... ... ... ғана ... ... мақұл. Солай болғандықтан да адарма
теориясы өзі қамтырлық ауқымы мол мәселелерге қарыштай алмай келеді. ... бұл ... ... ... ... ... ... негіздері
тарапында жемісті түрде өрістеу жолына әлі де түсе алған жоқ.
Аударма теориясы ... сан ... ... орыс ... және ... ... өзге тілдерге аударылудағы ... ... ... ... жобалы, жүйелі түрде зерттеп, парықтап отыру жолына
да түсе қойған жоқ. Бұл ... ... ... және ... ... боларлық жәйіттер аударма жайындағы ғылымның түбегейлі ... ... ... ... кемшіліктерінің бірі жоғарыда айтылғандай,
жақсы, үлгілі аударма тәжірибелерінің жеткіліксіз, ... зер ... қана ... ... ... Ал асылында, ондай аудармаларды ... ... ... ... аса ... ... ... идеялық-көркемдік қасиетін ... ... ... ... түп нұсқаның ырғақтық, үндестік, шумақтық,
ұйқастық нәзік ұтымды ... ... сөз ... ... тән
ерекшелігін, тарихи нышандарын беруде аударма өнерінің, ... ... ... ... ... ... ... керекті міндет.
Аудармның таңдаулы үлгілерін, жақсы тәжірибелерін түйіндеу, талдау ... ... - ... ... ... бір зор ... ... керек. Мұндай күрделі, ғылыми ... ... ... ... бұл ... ... шала жүйелі, үзінді-қиынды күйде, кейде
кенет қана қозғалатын мәселе сынды ... ... ... ... ... бір ... – тәуір
аудармалардың, тіпті жалпы аудармалардың тек бірбеткей көлеңке жақтарын,
сұрқай ... ғана ... ... ... тағы бір ақау аударманың ұлттық түрлері
жайындағы мәселелерден байқалады. ... бұл ... ... ... жазылып, пікірлер айтылмады демейміз, қайта проза аудармасына
байланысты бұл мәселені айрықша көтеру ... бар. ... ... ... бұл ... ... ... соны пікірлер сол зор мәселенің тек
шет-пұшпағын ғана қамтыған сияқты. Ал асылында, біріңғай кеңесшындықтарының
мол ... бай ... ... бұл мәселедегі теориялық
тапқырлықтың, баршаға ... ... ... кең ... ... ... Бұл үшін ұлттық форманы, аударма жайындағы қазіргі зерттеулердегідей
тұйық, ... ... ... оны ... қалыптасып отыратын тарихи
категория деп ұғыну ... ... ... ... ... қалыптасып, белгілі бір арнаға
түскен арнаға дәуіріміз жоқ. Ол ... ... ... ... шығармаларының қазақ тілінде алған аударыла бастағанына аз уақыт
бола қойған жоқ. Соның өзінде осы ... ... ... ... аударма деуге жарамайтын, шалағай ... 1950-ж. ... ... мен ... жағынан түпнұсқаларына мүлдем ұқсамайтын,
көркем аударманың принциптеріне, қай жағынан да қайшы келетін ... ... ... ... ғана тән ... ұлттық өзгешеліктерімен санаспай, олардың шығармаларын
бір оқып шығып, ұзынырғасын ... ... соң, ... ... абзац-абзацымен, өздерінше «қазақшалай» беру, ол ... ... ... еді. ... ... мен ... банкиріне,
орыстың дворяндары мен «мұжықтарына» қазақтың саптама етігі мен шапанын,
тоны мен ... ... ... ... сол ... ... болатын.
Тіпті, Гогольдың Собакевичтері мен Ноздревтары да Итбаев пен ... ... ... ... қанағаттанбай, өздеріне қазақтың
саптама етігі мен шұжығын жегізіп, көжесін ішкізіп ... соң, ... ... ... пен ... помещиктері болып шықпай, кешегі
«Тайсойғанның» ... мен ... ... ... ... бұлар
оқушылардың эстетикалық сезімін аударатын төмен қолды, құнсыз ... сөз жоқ. ... ... ... ... брак деп санайды.
Дегенмен, сол зиянды ... ... ... ... әлі ... ... ... Қазіргі баспадан шығып жатқан аудармалардың ішінде
халқымыздың әдеби қорына қосылып, мұра ... ... ... ... құнсыздары анағұрлым басым болып отыр.
Көркем аударманың мұндай жағдайда болуы, соның басты мәселелерінің
дұрыс шешілмей келе жатқандығында. Бұл ... ... ... ... ... ... ... отырғанын айту керек. Қазіргі
тәжірибеге қарағанда көркем аударманың ... ... хақы жоқ, ол ... ... ... ... ... бір «жеңіл кәсіп» сияқты болып
жүр. ... ... ... аударманың өнерлік қасиетін бағаламағандықтан
туып отыр. ... ... соны ... сияқты, шығармашылық еңбекті,
шеберлікті талап ететін үлкен өнер. Көркем әдебиеттен хабары аз «сауатты»
деген бір ғана ... ... ... ... ... бұл ... дамыта
алмайды, қайта өздерінің қарадүрсін немесе, тіпті, құнсыз аудармаларымен
оның ... ... ... ... тек ... ... ... меңгерген тәжірибелі мамандар ғана дамыта алады.
Көкем аударманың принциптері жөнінде бізде ... ұғым бар. ... ... ... екіншілері еркін аударма дейді, үшіншілері шығармашылық
аударма дейді. Менің пікірімше осының бәрі де әрі ... әрі ... ... ... емес дейтінім, дәл аударманы жақтаушылар түпнұсқаны сөзбе-
сөз, сол қалпында ... да, ... ... бұрмалай береді. Мұндай
аудармалардың тілі балтамен шапса жарылмайтын, тасқа ұрса шорт ... ... ... ... ... ... ... әлек боласыз.
Әдетте, мұндай аудармада түпнұсқаның көркемдік қасиеті ғана емес, мағанасы
да сақтала қоймайды.
Аударма өнері, аударма ... ең ... әр ... жемсі
болғандықтан да, әр кезеңдер ... бой ... ... ... ... ... кезеңде кәдеге аса беретін, үнемі үлгі етіп ... да және ... ... де ... Бірақ бүгінгі кешегіні, ертеңгі
бүгінгіні алдына үлні ете ... ... ... ... ... ерекшеліктерін қосады, сөйтіп аударма өнерін алға дамытады.
«Жақсы аударма», «жаман аударма» ... ... жиі ... ... ... ... идеялық мазмұнын, көркемдік ... бере ... ... ... ... ... Екіншілерге
айтылатыны және едәуір өкінішпен айтылатыны «аударма ... ... ... ... ... болып кете береді. Сөйтіп, біріншілер
аударма өнерінің барлық табысы, жетістігі соларға таңылады. Ал аудармадағы
мешеулік, кемшілік пен ... ... ... ... ... ... күні бұрын бөліне салынады. Ал, мәселенің байыбына
бара қарасақ, жаңағы еншілердің екеуінде де үстірт ... ... ... ... етек ... ... ең бастылары деп «еркін
аударма», «жолма-жол аударма» ұғымдарын айта аламыз. Шынында да аудармаға
«еркін ... ... ... ... деп айдар тағудың өзі аударма
өнеріндегі көркемдік, дәлдік, адекваттық талаптарға орайлас туғаны анық.
Бұл ... ... шығу ... «еркіндік» жолына, енді біреулерді
түпнұсқаға байланған «жолма-жолдың» тәсіліне әкеп маңдай тіретті.
Ұлтық мәдениет – халықтың ... ... және оның ... ... ... оның асқақ мұраттарын қалыптастыратын
рухани ізденіс аймағы. Ұлтымыздың мәдениетін, ... ... ... ... өскелең ұрпаққа басқа елдермен терезесі тең тең
боларлық рухани қор ... па ... ... ... ... қол ... ғылыми – техникалық жаңалықтардың нәтижесінде
ел мен ел ... ... тез ... күн ... сайын кеңейіп келе жатыр.
Бұрындары ұшы-қиыры жоқтай болып көрінетін үлкен әлем бүгінгі коммуникация
құралдарының күрделенуінің ... бір ... ... болып қалған
сияқты. Осы заман талабы ... ... да кең ... ... ... ... халықаралық байланыстар, бүгінгі мәдени сұхбан
деңгейі томаға тұйықтыққа жол ... хақ. ... да ... қор ... халқымыздың қолда бар мәдени мұрасы мен рухани игіліктерін сақтап, ... ... ... ... ... ... бүкіл әлемдік
алдыңғы қатарлы, озық ой ... ... ... жұрттың қолына
жеткізу ісі аса маңызды да жауапкершілікті бастама екендігі сөзсіз. Онсыз
біз ұлттық мәдениетіміздің өрелі өркениеттілікке бас ... іс ... тек сөз ... ғана ... ... ... едік.
Осы тұста мәдениет пен өркениет ара қатынасын ашып алу ... ... ... ... ... ... деп бейнелі теңеу
айтуға болады. Біз де О. ... ... ... ... ... бітірер”, “әр кіргізер” өмірден алынған сөз тіркестерін ... ... ... деп ... ... мәдениетті өзімен-өзі болатын,
өзіне-өзі жеткілікті, өзін “асырап, тамақ тауып беретін ландшафты – ... ... ғана шын ... одан басқаны білмейтін тәй-тәйлеген
жас нәрестедей деп теңеу айтсақ, онда өркениетті аяғын нық ... ... даяр әрі соны ... ... Басқаны табуға құштар, Басқамен
көрісуге құштар кезбе, ересек адам дер едік.
Ұлттық “қасық қаны тамған жерінен” – ... ... ... ... – жер ... бет-бедерінен туындап, ұлт рухымен
қанаттанып, ұлттық ділден нәрленген мәдениет пен ... ... ... ... ... өркениеттің арасындағы қашықтық біреулер
үшін бір күндік жер ... ... - ұзақ ... ... ... ... жансыз “қуыс-кеуделік” пе әлде өзара сыйласу
арқасында қол ... ... ... ... па? Жалпы,
“цивилизация” ұғымының бастапқы мағынасы кейінірек пайда болған техника-
технологиялық ... даму ... ... өмір ... бұқаралық ақпарат
құралдарының жемісін ... ... о ... ... өмір ... ... ... тілек-талпынысын білдірген.
Сірә, аударма ісінің жолға ... да - ... ... тек ... ... жайып, қиыр шарлар кезі ... ... ... мен ... яғни ... мен “өзгенікін” танып қалған
мәдениетте ғана аудару ісі қолға алынады.
Адарма ... ... ... ... басқа
мәдениеттермен қаншалықты тығыз қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... мәдениетте қос қызмет атқарады:
біріншіден, басқа мәдениет әлемінің “түндігін түреді”; екіншіден, өз есігін
басқа ... ... ... ... ... ... , аударма ісі –
мәдениеттің тілдік меймандостығы.
Аударманың арқасында адамзат ... ... ... ... өз ... оқи ... Грек ... трагиктері, ортағасырлық
араб ойшылдары, Ренессанс алыптары: Петрарка, Данте, ... ... ... ... ... ... ... Ницше, Толстой, Достоевский
және т.т.
Аударуға деген ... ... ... Гете, Гумбольдт,
Новалис, ағайынды Шлегельдер, Шлейермахер, ... ... ... және ... ... терең аудармалар жасады десеңізші!
Жалпы адамзат мәдениетінің шоқтығы биік дәуірі – Ренессанс та
антикалық ... ... ... сол кезде жаңадан қалыптасып
келе жатқан тап өкілдерінің жеке ... ... ... ... ... басталады емес пе?!
Әр ұрпақ тарихты өзіне қайта ... ... де ... ... да ... ... құндылықтарды қайта қарап, бары мен жоғын
таразылайтын шамасында ... ... ... ... тарихтың жарқын да
шығармашылық рухқа толы дәуірлеріне көз жүгіртері ... ... ... әлем, Ренессанс, Ағартушылық дәуірі сынды адамзаттың табысты
жолдары мен мұндалап тұрады. Оның үстіне, ... ... ... бүгінгі
жолыңдағы тануға ғана емес, болашағыңды анықтауға да көп әсер ... ... ... ... озық ... оның адам ... алға ... биік гуманистік мақсаты ретінде теориялық тұрғыдан
негіздеп қоюында ғана емес, сонымен қатар, оны өмірде жүзеге асыру жолдарын
көрсетуінде ... ... ... ... ... пен ... ... жатқызуға болады. Жеке адамның ... ... ... ... ... ... бөлінісі принципін
алғашқылардың бірі болып (1748 ж.) көрсетіп берген ... ... Бұл ... әлі ... дейін тұлғаны озбырлықтардан, асыра
сілтеушіліктен қорғап қалудың ... ... ... ... әдебиеттің түрлері.
1.1. Маргинал аудармашының табиғаты.
Аударма деп ең көп мағынасында ... бір ... ... жазылған,
айтылған, жасалған “тілден” (бұл тұста тіл ұғымы тар лингвистикалық
мағынасында ғана ... ... жоқ) ... бір ... ... ... ... Әрине, аударма – мәдени құбылыс. Өйткені, біріншіден,
аударманы қажет етуші де, жасаушы да ... Ал адам мен ... ... ... ... ... - ... болмыс ету
нәтижесі. Екіншіден, аударма мәдениетаралық байланысты ... ... ... ... ... ететін құбылыс. Аудармашы –
нағыз шығармашылық өнер. Аударма ісінің озық ... ұлт ... ... ... ... септігін тигізеді. ... ... үшін ... ... рөл ... ... ... болсақ,
аударма әрқашан басқа әлемге, жарық дүниеге ашылған терезе ... ... ... ... үйінің” ауасы тазармайды, күн сәулесі түсіп, кеңістігі
шұғылана ... - ... зор ... ... ... өзіндік ерекшелікті
сақтай отырып, халықтар мәдениетін жақындастыруға, ... ... ... ... ... Ол ... ... ұлт мәдениетінің
өркендеуіне өлшеусіз зор үлес қосады. Енді аудармашы кім дегенге ... ... ... мол, ... ... ... бар, аударылатын және
аударатын тілді жетік меңгерген адам әрі ... ұлт ... ... ... бір кісідей білетін мәдени дәнекер
деп айтар едік. Аудармашы өз ұлты мен өзге ... ... ... ... ... бар, әрі соны жазып жеткізе білетін
шығармашылық ... бар ... Екі ... ... ... ретіндегі
аудармашы тұлғасынан маргиналдық нышандарын бірден байқауға болады. Демек,
келесі сұрақ “маргиналдық дегеніміз не?” деуге бастап ... ... ... ... ... тәжірибесінде бірнеше
пәндік: саясаттанулық, әлеуметтанулық, ... ... ... айта ... ... Бұның өзі ұғымның жеткілікті
деңгейде пәнаралық сипатта екенін танытады. “Маргиналдық” ... ... ... процестерді талғаудағы негізгі кілт. “Маргинал” (кейінгі
латын тілінде – “шетте тұрған”, “шекарада орналасқан” дегенді, ал ...... ... бір нәрсенің шетінде жазылған дегенді
білдірген) деген түбірден туындап жатқан ... ... ... Р. Парк ... және бұл ұғым ... кеңістіктің ерекше
белгіленген таңбаланған орындарын білдіретін болды. ... 1928 жылы ... ... және ... ... ... ... и
маргинальный человек”) деген эссесінде ол алған рет “маргиналдылық “
ұғымын ... Бұл ... ... ... ... зерттеуге арналған болатын.
Маргинал - халықтар миграциясынан туындайтын түрлі процестердің
өнімі болып ... ... жай, ... қозғалыспен теңестіруге
болмайды. Мысалы, сығандардың көшпелі өмір салтына сай, тұрақсыз қозғалысын
әлеуметтік құбылыс дей алмаймыз. Өйткені олардың ... ... ... ... мәнді өзгеріс әкелмейтінін ескере отырып, оның ... ... ... ... ... Ал миграцияның
нәтижесінде белгілі бір ... ... ... ... жат ... әлеуметтік
рөлдерді, жаңа өмір салтын игеруге мәжбүр болады. Ендеше, маргиналдық ... ... ол ... ... өмір сүреді.
Маргиналдылық көбінесе миграциялар нәтижесінде басқа елге, басқа
жерге, қаладан ... ... ... ... ... ... ... адам өзінің үйреншікті әлеуметік ортасын тастап, жаңа ... ... ... ол ... ... ... құндылықтарынан,
мінез-құлық үлгілерінен бірден бас тарта алмайды, сөйтіп, ұзақ уақыт бойы
жаңасына да көндіге қоймайды. Нәтижесінде, ... ... ... ... да, ол ылғи ... қысым көру күйінде жүреді, 20-жылдары Р.
Парк Азияға, гавай аралдарына және Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... өзінше бірегей жағдай
қалыптасты – ... ... ... нәтижесінде онда
полиэтникалық қоғам пайда болды. Гавай аралдарында, бір ... ... және ... ... ... ... діндердің, ал екінші жағынан, жергілікті ... ... әрі ... өзара араласуы нәтижесінде будан (гибрид)
мәдениет ... ... ... үлгілері және нормалары ... ... көзі ... ... ... ал ... ... басқа,
бөтен ақпаратты сіңіруші (мәдени рецепиент) ретінде еді.
Сапардан алынған әсерлері Р.Э. Паркті ғаламдық ... ... ... ... сай ... үшін қажетті тұлғаның жаңа ... ... ... ... ... ... Р. Парк осы жаңа ... адам” – екі түрлі, бір-бірімен жиі қақтығысатын ... ... ... Ол ... да бір әлеуметтік топтардың
ортасында аралық, шекаралық жағдайда орналасқан, ол ... ... ... ... өмірдің жаңа талаптарына бейімделген,
қоғамның перифериясында, яғни шеткері, сыртына таман орналасқан адам. ... ... өз ... және ... қашып кете алмайды да және
ешқашан өзінің жаңа орнын таппақ болып ... ... ... ... да. Ол – ешқашан толығымен ... екі ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қарастырғанда, өздеріне тән
бірқатар белгілерге ие: алаңдаушылық (мазасыздық); агрессия (ашушаңдық);
атаққұмарлық; сезімталдық; ... ... ... ... қарама-қайшылығы тұлғааралық ... ... ... ... ... ... ... табиғатын
анықтайтын басты нәрсе - ... ... ... Біздің
көпшілігіміздің өміріміздегі өтпелі және дағдарыс ... сол бір ... ... бөтен елден сәттілік іздеген иммигранттардың ... ... ... ... Бірақ маргинал адам
жағдайында дағдарыс кезеңі салыстырмалы түрде үздіксіз, перманентті ... ... ... Эверет Стоунквист дамытып толықтырды. Эверет
Стоунквисттің 1937 жылы ... ... ... ... ... ... ... Оның есімімен ғылымда маргиналдылық концепциясын
біржола орнықтыру және легитимациялау, яғни ұғымды ғылыми ... ... тану ... ... ... адамды мәдениеттер қарым-
қатынасынадағы басты кейіпкер, негізгі тұлға (“кеy – ... ... ... Парк ... бір-бірімен ешқашан үйлеспейтін екі
мәдениет жіне екі қоғам аралығынадағы адам ретінде қараған. Ол ... ... ... деп ... ал Стоунквист болса, ... жаңа ... бар ... ... алып ... мүмкін деп
біледі. Бұл маргиналдылық ... оң ... ... ... ... болған еді.
Стоунквист маргинал адам эволюциясының үш кезеңін атап көрсеткен:
1. Индивид өз өмірінің мәдени қақтығысқа толы екенін сезінбейді,
ол тек ... ... ... ... ... ... ... – дәл осы кезеңде индивид
“маргиналға” ... ;
3. ... ...... ... ... мейлі сәтсіз болсын -
әйтеуір бейімдеуге тырысады;
Маргинал ... ... ... ... ... ие
болғандықтан, кейбір жағдайларда әлеуметтік саяси, ұлттық қозғалыстардың
көсемі бола алады екен.
Э. ... ... ... ... ... ретінде қарастырады. Маргинал тұлға, Стоунквистің айтуы
бойынша, жаңа ... көп ... ие бола ... ... ... ... де, ол ең бастысы – “ұлттық тамыр” деп ... ... ... ... “зерттеуге” бағыт берген Р. Парк және Э. Стоунквисттің
дәстүрлерін А. Антоновский, Р. Гласс, М. ... М. Вуд, Р. ... ... ... ... ... ... қадам
деп Т. Шибутани сынды американдық психологтың концепциясын ... ... ... маңызды мәселе әлеуметтік ... ... ... Нәтижесінде, адам бірнеше алуан түрлі,
бір-біріне ... ... бар ... ... ... ... бұл ... бір мезгілде бірден қанағаттандыру мүмкін емес.
Тұлға үшін маргиналды мәртебенің жағымды нәтижесі – маргинал ... ... ... ... ... ... белсенділік маргиналдың сол қоғамда орныққандар алдында өзін
ешкімнен кем санамай, тіпті солардан артықпын деп, өзін ... ... өр ... ... деп ... ... ... бойынша, кез келген мәдениеттердегі көптеген жаңалықтар
қарқынды әлеуметтік өзгерістер уақытында жасалатын көрінеді және ... ... ... ... ... ... керек. Осылайша, ғалымдар
американ қоғамының негізгі, маңызды және ең ... ...... ... ... ... ... В. Шапинскийдің концепциясы бізді маргиналдық ұғымын
мәдениеттану тұрғысынан түсінуге әрекеттенумен қызықтырды. Ол ... ... ... табылады деп тұжырымдайды. Мәдени маргиналдық
феноменін сипаттай отырып, автор маргинал субъектің ... ... ... ... құрылымына, сайси ... ... ... сонымен бірге, берілген
социумның ... ... ... ... босағалық жағдайда
екендігіне назар аударады. Автор маргиналдықтың ... ... ... ... ретіндегі мәнін атап көрсетеді, маргинал
топтар олардың ұйымдастырушылары және белсенді агенттері болады деп ... үшін ... ғана ... жоқ. Оған ... басқа мәдениет – танып-
білу, жасампаз шығармашылық көзі. Ол әлемді түрлі ... ... ие адам ... ... ... ... - өтпелі, шекаралық аймақтың нақты
белгісі, ал маргинал – оның тұрғыны, мекен ... ... ... ... ... және ... феномен. Аудармашы қос мәдениеттердің
арасын жалғастырушы делдалдығында, қос ... ... ... де ... ... ... кездесерлік сипаттарды табуға
болады деп ойлаймын. Оның ... ... ... ... шығуы – табиғи құбылыс. Өйткені, тек өз тілі мен тек өз мәдениеті
аясынан бір елі ... жан ... ... ... оның ... ... ... бола тұра, мардымды аударма жасай қою қиын деп
білемін. Себебі, бір сөздің басқа тілдегі тәржімасын білу - өз ... ... ... қандай контексте қандай мағынаға ие болатындығын білу - ... ... ... ... ... ... әлемінің) болуының арқасында, яғни сол ... ... ... ... ... әлем ... болуының
нәтижесінде көптеген өзгерістерді басынан кешіреді.
Концептосфера туралы қысқаша тоқтала кететін ... онда ... ... орыс ... мәдениеттанушысы, академик Д.С. Лихачев
енгізгенін айтумыз керек. ... деп ... ... ... әрі сол ... өкілдерінің әлем бейнесін сипаттауына қатыспай
тұрмайтын “ядролық” (түпнегізді) ұғымдық бірлікті айтады. ... ... ... үшін ... ... ... ... – қауым үшін болсын
экзистенциалды маңызға ие. Мәдениеттің негізгі концептеріне төмендегідей
абстрактілі, ... ... ... ие ... ... ... ұят, тағдыр,
ерік-жігер, күнә, заң, еркіндік, үміт және ... ... ... ... санадағы рөлі өте
зор. Өйткені онсыз ұлттың өзін түсіну, оның ділі, арман-мұратын ұғу ... ... ... концептосферасын танымай тұрып, бір тілден екінші
тілге көркем аударма жасау өте қиын. ... ... ... ... ... ... Қалай дегенмен де, аудармашы ... ... ... ... оның ... қызметінің
жасампаздық, жоғары шығармашылық рухын паш етеді.
1.2.Маргиналдардың типологиясы.
Қазақ – орыс маргиналдық әдебиетінің барлық типологиялық ... ... сапа ... ... ... реңк пен қасиеттерге ие болуда. Абай
айқындаған маргиналдықтың ... тобы ... ... ... ... көрсеткен орыс және қазақ әдебиетінің
маргиналдық ... ... ... – ол ... ... ... ... енетін формасы. Аударма мен адаптация стилизация,
реминисценция түрінде орыс тілінен аударылып, маргиналдық әдебиеттің қазақ
тіліндегі типологиялық тобына ... Мұны біз ... ... ... мұнымен Абай, С. Көбеев, А. Байтұрсынов, Шәкәрім, Ж. ... ... ... ... байланыстырамыз. Осыған
қарамастан, Абайдың «Евгений Онегин» романына жасаған еркін аудармасын
толық ... деп ... ... Бұл одан гөрі ... ойды Пушкин романының
сарынына ауыстыру дегенге ... ... ... ... Шәкәрімнің
«Дубровский» аудармасы да қатысты. Мұндай жағдайда тіпті жанр да өзгеріске
ұшырайды. ... ... бұл ... Пушкин шығармасына жасалған
аллюзия мен стилизация.
Екінші топ – ...... Бұл ... ... ... орыс ... ... шығармалардан басқалардың бәрі кіреді.
Бұл топтың қатарына ... ... ... Ы. ... Н.
Құлжанова, М. Дулатов, С. Сейфуллин, Б. Майлин, Ғ. ... М. ... ... С. ... І. Жансүгіров, Т. Жароков.
Үшінші топ – қосәдеби. Бұл топқа өздерінің көркем ... ... ... қатар, орыс тілінде жазатын жазушылардың шығармашылығы
кіреді. Бұл қаламгерлердің ең бір үлкен шоғыры, бұған саны ... ... және оның ... ... айқындау ыңғайлы болар еді.
Осылай С. Ерубаев, Қ. Аманжолов, М. Серәлин, С. ... З. ... ... ... үшін орыс ... жазу эпизодтық құбылыс болды,
сондықтан олардың орыс ... ... ... ... ... топқа жатқызу қарастырылған.
Толық түрде қосәдеби деп атауға болатындар, яғни әр ... ... Б. ... Б. ... Т. ... Р. Сейсенбаевтың, А.
Жағанованың шығармашылығына тән үрдіс. Біз бұл ... орыс ... ... ... ... ... ғалымдардың, аудармашылардың
шығармашылығын қарастырған жоқпыз.
Және ... ... ... ... өкілдері – орыс тілінде
жазатын этникалық қазақтар. Олардың саны қырықтан да ... ... ... тек ... ... ... ғана болып отыр. Біршама
ғалымдар оларды билингв – ... ... ... ... ... оның тікелей қазақ жазушыларына қатысты екенін атап
көрсетеді. Сондықтан өз туындыларымен ... ... ... ... бұлар сирек орын алады, тек өз кәсіби ... қала ... ... ... билингв жазушыларды
қоспағанда, бұл құбылыс орыс жазушыларына тән дейді.
Бұл типологиялық топты ... - ... және ... ... деп бөлуге болады. Интеграциялық – прозаиктік топқа ... Неру ... ... ... лауреаты Әнуар Әлімжановтың
шығармашылығы, «Ел» қоғамдық қорының негізін салушы, «Сайтанның ... ... ... ... ... ... ... ТМД халықтарының тілдеріне және алыс шетел тілдеріне аударылған
көрнекті жазушы Сәтімжан ... ... ... ең ... тарихи роман
«Сақтар» дилогиясының авторы Б. Жандарбеков, Энгельс ... ... ... ... ... роман «Данышпандық
формуласының» ... ... ... ... ... ... теорияшысы Бақытжан Момышұлы, А. Мақашев, Марат Барманқұлов, С.
Жылқышев, ... ... және ... ... ... стиль айырмашылығына қарамастан, бұлардың барлығына
маргиналдық прозаның типологиялық ... тән; ... ... ... ... география, этнология, тарих, лингвистика, фольклор,
әдебиеттану, журналистика, сондықтан олардың шығармаларында маргиналдық
көркем және ... ... ... ... ... ... көркем
мәтіннің барлық деңгейінде көрінетін этникалық ойлау бірізділігінің орыс
тілінде жайылуы, үшіншісі, көркем танымның еселенуі.
Орыс эстетикалық жүйесінде ... ... ... ... екі ... ... интеграциялау, оларды өз шығармашылығында интеграциялау
қажеттілігінің алдында тұрды. Осы шақта әлемнің екі түрлі ұлттық ... ... жете ... ... ... ... нәтиже көрсетті.
Төртінші, орыс және әлем әдебиетінің жетістіктерін пайдалану. Бесіншісі, өз
шығармашылықтарында дидактикалық ... ... ... ...
публицистикалық сипат. Дегенмен маргиналдықтың айқын типологиялық ... ... ... ... және ... кезекте, оның
талассыз көшбасшысы Олжас Омарұлы Сүлейменовке тиесілі.
Сонымен ... тағы бір ... ... ... ... ... ... шығармаларын жатқызамыз. Бұл
ассимиляциялық типологиялық топ. Оған ақын Б. Кенжеев қатысты, ... ... ... ... ... ... қалам тербейді, қазіргі
тұрғылықты мекені бойынша канадалық. М.Симашко – орыс жазушысы, шыққан тегі
жағынан ... бар ... ... ... өтіп ... қазіргі кезде
израильдік. Қазақстандық кәріс және орыс ... ... жері ... ... тұрғылықты жері американдық Ю. Герт.
Мәңгүрттік тип. Бұл типке ұлттық салт-дәстүрден жұрдай, оның ... ... ... ... ... ... ... жүйенің
құндылықтарын қолданбайтын адамдар жатады. Бұл туралы Ш. ... ... ... ... дегеніміз рухани тамырларынан
айырылған адам.
Мәдениеттанулық ... ... ... тыс ... типтік
бейнені “евнух” (әтек) деп атайды. Осман империясындағы әскердегі янычар,
уәзір ... ... ... әтек ... ... ... жоғалиақұан
“евнухтың” классикалық түріне жатады.
Мәңгүрттік тип – дәстүршілдің қарама-қарсы бейнесі. Бірақ ... ... өз ... ... ...... күштеудің
нәтижесі. Мәдени жадыдан адам зорлық-зомбылықтың әсерінен айырылады. Әдетте
бұл отаршыл экспанцияның ... ... ... ... ... ... саясатының кейбір
әрекеттерін еске алайық:
1. Халықтың өзін өзі басқару жүйесін отарлық ... ... ... мен ... ... ... шабу.
3. Миссионерлік әрекет, төлтума жазбаша мәдениетті шектеу, ... ... орыс ... ... ... ... ... жоғары мәдени аймақтардан аластап,
күнделікті-тұрмыстық деңгеймен шектеу. Метрополиялық менталитет пен
мәдениетті күшпен енгізу.
Осыдан келіп “мәңгүртсің” деп ... ... ... ... осы жағдайдан қалай құтылудың жолдарын айқындауда болып отыр. Оның
басты жолы – ұлттық мәдениетті қайтадан ... ... ... аз емес. Мысалы, этномәдени нигилизмді
(кемсітушілікті) алайық. Еуропатектік әдебиетті ... ... ... ... ... ... пайымдаулардың
төркініне көз салайық:
• қазақ тілі көшпелілік үрдістен қалған реликт;
• көшпелілер ... ... жете ... ... ... ... ... мағынасын білдіреді, сондықтан оны ... ... деп ... “Психологиялық зерттеулер” республикада екі тип бар ... ... ... ... тип, ...... ... және дінге бағдарланған “ортадоксты-азиялық”тип.
• Түрік халықтарының мәдени мұрасының түбінде арийлік архетип
жатыр, олардың ... ... ... ... ... Кейбір зерттеушілердің түпкі атамызда
ақ нәсілдік тип ... ... ... олар арийлер деп
жариялауы да кездеседі. Бір ... ... ... ... ... ескерген жөн.
Мәңгүрттік менталиттетің өкілдерінің типтік белгілерін күнделікті
өмірден де аңғаруға болады. ... ... ... ... ... алыс болу ... Тарихи жады мен руханилықтың маңызды бір
тармағы - әрбір ұлттың адамгершілік ... ... мен әдеп ... ... ... ... бір ... қазақтың ұлттық тәлім-
тәрбие жүйесіне принципиалды сәйкес келмейді. ... ... ақша ... ... ... ... ... рэкет, отбасылық
құндылықтарды сыйламау, және т.б. осы сияқты құбылыстар ... тура ... ... ... тек ... ... беруге де болмайды.
Көп жағдайда батыстық өркениет ізгілікке жатпайтын теріс қылықтарды тежеп,
мәдениетті нарықтық гуманистік әдеп, ... ... қоса ... ... ... ... ... қоғамдағы мәдени қайшылықтар туралы болып
отыр. Сосын ұлттық тілді жақсы меңгеру әр уақытта мәңгүрттік ... ... ... ... ... (оны ... деп айту ... нәрсе)
маргиналдықты тұтас қарастыру кездеседі. Оның
үстіне маргиналдар қатарына ана тілін білмейтіндерді де қосады. ... ... тип ... ... ... ... әлеуметтанушысы Р. Парк енгізген және латын
тілінен – “шетте болушы” деп аударылады. Р. Парк ... деп ... ... ... өзімшілдік, сенімсіздік, депрессиялық
белгілері бар американ мулаттарын атаған. Мәдениеттану мен ... ұғым ... ... ... ... “өліара” мәдениеттің
өкілдерін бейнелеу мақсатында қолданылады.
Әдетте маргиналдық ұғымымен қалыпты мәдени ... ... ... ... ... ... маргиналдар – не
қоғамнан өздері аулақ кеткендер, не ... өзі ... ... ... ... ... ұшырап, бұрынғы нысаналар мен
мұраттар көмескіленгенде маргаиналдардың саны артады. Мысалы, ... ... ... алып ... ... ... кезінде бұл процесс
қанша дегенмен мемлекет бақылауында болды. Транзиттік ... ... ... ... ... жердің көптеген тұрғындары кәдуілгі
үйреншікті мәдени ортаны тастап, қалаларға келді. Ал қалалық ... ... ... олар ... ... алмай, маргиналдардың санын көбейтті.
Француз ғалымы А. Фарждың пікірі бойынша, маргиналдардың алдында екі
жол тұр:
• Барлық дәстүрлі ... ... ... жаңа бір
субмәдениетті қалыптастыру;
• Біртіндеп заңдылық аймағынан шеттелу;
Әрбір өзін-өзі өркениетті деп есептейтін қоғам тас джунглилердегі
адасып ... ... ... ... ... Бұл ... мәдени
адаптациялық жүйелердің қызметінің маңызы зор. Өйткені басқа мәдени ортаға
жаңадан келгендер өздерінің ғасырлар бойы ... ... ... түсу тетікетерінен айырылып қалады. Мәдени адаптацияны
аккультурациялық ... ... ... ... ... мен
фильтрациялық ұжымдарда, күшпен орнатылған басым мәдениеттің ... ... ... мен намыс аяққа тапталып, рухани, азғындау өріс
жаяды.
1.3.Маргиналдағы тілдік шетболмыс мәселесі.
Тілдік «шетболмыс» мәселесі жөніндегі еңбектердің ... ... ... Ч. ... осы ... ... әдеби үрдістің көптеген
мәселелерін қатыстыра отырып, жан – жақты анализ жасайды. Қостілділік жер
бетіндегі тіршілік етіп ... ... ... және ... «тарихи
ақиқат және обьективтік заңдылық» ретінде көріне ... ... ... ие ... ... ұлт ... ... қостілділік мәселесін үштұтас аспектіде қарастырады:
1) Жалпылық форманың бірі ... ... тіл үшін ... ... орыс тілінің ролін зерттеу
сферасы ретінде;
3) Орыс әдеби тілінің дамуындағы қостілді жазушының ролі ретінде;
Ұлттық әдебиеттегі қостілді шығармашылықтың туындау ... ... ... ... Ч. ... жазушы – ... ... ... және оны ... ... ... байланысты ол былай деп жазады: «Жазушының сол немесе өзге ұлттық
әдебиетке жататынын түсіндіруде айқындаушы ... ... ... факторлар атқарады:
1) Жазушының ұлттық сана – сезімі –берілген ... ... ... сезімдік түйсігі;
2) Шығармашылық қызығушылықтардың негізі және көркемдік
тоғысудың обьектісі, ... ... ... ... тарихи эволюциясының терең процестерінің
біліміне жатқызылатын сол ұлттық шынайылығының тартысы
3) Және ақыры, бірде ... ... ... ... ... ... ... тіл ... мұны үзіліссіз білу керек ».
Р. Бимұхаметовтің анықтауы бойынша, «қостілділік ТМД ... ... етіп келе ... ... ол «... ... терең
құштарлық құбылысы ретінде туады, өйткені ана тіл – адамның ... ... ... және ... масштабы кең, бұл құбылыс «орыс
әдебиетінің ұлттық – эстетикалық шекарасы жылжыған сайын оны басқа ... ... ... ... «жаңа және өте маңызды құбылыс» ретінде
анықтай отырып, келесідегідей мәселелерді ... ... ... ... ... ... бөліп алу керек..., ол орыс
тілінде жазуға ... ... және ... бері орыс ... ... тіл ... тіл болып қалатын ұлттық белгілердің иерархиясы туралы
ойлауды ұсынады, бұл «өте маңызды фактор» ... ... Ю. ... ... ... ... ... деп есептейді, ол бұған
Ш. Айтматовтың ... ... ... ... ... ... ... - деп есептейді ол, - ұлттық танымның ... ... және ... ... ... мәселесі бізді
динамикалық күшті терең үйренуге итермелейді,
Тілдік «шетболмыс» мәселесі сонымен қатар ТМД халықтары прозаик ... де ... ... ... ... себебі, оны өте нәзік ... ... ... және берілген құбылыстың ішкі көрінбейтін ... ... ... Ш. ... көптеген мақалаларында, сұхбаттарында,
баяндамаларында мынаған сендіреді, ... «ХХ ... ... ең бір ... ... болып табылады, «... ХХ ... ... ... мен ... және ... бір ... – бұл барлық ұлттар мен ұлыстар үшін норма және қажеттілік белгісі
диалектілік қостұтастық – билингвизм – қостілділік болып табылады». ... ... ... ... ... деп ... жазушы
«жарыспалы түрде түркі халықтары өз тілдерін ... «ана ... және ... өмірі олардың таралуының табиғи ареалының шегінде жүріп
жатады».
Бұл турасында ... А. Ким ... ... ... ... ...... екі тілге аудара білу қабілеті. Бұл екі
психологиялық күйде бола алу ... Бұл ... ... ... ... ... деп жазады.
Қос тілдік стихияның және әдеби дәстүрдің (қазақ және орыс) синтезінің
нәтижесі ретінде құралатын ... ... ... ... ... шеттілдік қабат түзді. Осыған ... ... ... ... бұл ... ... не? ... көркемдік әлемді
«шет» тіл арқылы беру спецификасы немен тұжырымдалады? ... ... ... ... әдебиетке жатады және оның көркемдігінің сыры
неде? Бұл құбылыстың перспективасы қандай? Тілдік «шетболмыс» ...... ... сан ... ... ... оның ... тілдің өзара байланысы жатады: ана тілдің және өзге ... ... бұл ... ...... ... ... байланысты.
1972 жылы Мұрат Мұхтарұлы Әуезовтің «Времен ... ... ... басылып шықты. Бұл еңбек қазақ әдебиетіндегі тілдік ... ... ... ... ... ... Өз ... мен мәселелері туралы автор «... зерттеу еңбекте көркем шығарманың
мазмұнды жағы туралы сөз болады. Формаға анализ жасау басты ... ... ... ... ... жасалған анализ ретінде жүреді »деген.
Негізінен Ә. Әлімжанов пен О. Сүлейменовтің шығармашылығына сүйене отырып,
автор қазақ әдебиетіндегі дәстүрлі ұлттық – ... ... ... – орыс ... ... ... ... Қазіргі қазақ әдеби
үрдісіндегі дәстүр мен жаңашылдық мәселесін талқыға ... Осы ... ... ... З. Кедрина былай дейді: «Бұл кітаптың ... ... ...... ... оның нақты өмірлік
тәжірибесімен, көркемдік ... ... ... ... ... ... және ... перспективасымен бірге
бейнелеп беруге ұмтылған».
Қазіргі кезде өркениеті елдерде бұрынғы жоғары мәдениетке күшпен
енгізу ... ... ... ... ... идеясы
ұсынылып отыр. Бір ескере кететін жайт: мәдениеттанушылар “жоғары және
төиенгі” деген ... ... тең ... ... қолдауға
көшті.
2. Маргиналдық бағыттағы жазушылар шығармашылығы.
2.1.О.Сүлейменовтың маргиналдық қыры.
Ақын О.Сүлейменов өзінің жазған бір ... ... ... ... ... ... мазмұнын – қазақ пен орыстың
қандас бауырмашылдығын анықтап берді. Абайдай бабам «орыстан оқы» ... ... ... да мен ... мен ... Пушкин мен Маяковскийден
оқыдым. Сөйтіп мен көзқарасқа тән ... адам мен ... ... ... пен ... орыс пен ... мәдениеті өкілдерінен
үйрендім» - деп жазады. Осы тұста ... ... ... ... қарым-қатынасынадағы басты кейіпкер, негізгі тұлға (“кеу –
personalitу”) ретінде қарастырағандығы еріксіз есімізге оралады.
Сонымен қатар Стоунквист ... үшін ... ... ...... ... шығармашылық белсенділіктің болуы дегенді
айтады. ... ... ... шығармашылық белсенділік
маргиналдың сол қоғамда орныққандар алдында өзін ешкімнен кем ... ... ... деп, өзін ... келетіндігінен туындаған өр
сеніммен байланысты деп те ойлаймын.
Жалпы қазақ халқының саясат сахнасына келгенін ... ... орыс ... де, ... ... ... ... Бұған
О. Сүлейменовтың екі тәуекелі дәйек болғанын атаған ләзім: Біріншісі, оның
шовинизмге тойтарыс берген «Аз и Я» ... ... ... Егер ... ... ... ... еңсесін көтерсе, соңғы
өткен ғасырдың 90-ж. қазақтарды әлемге паш ... ... – бір ... ... осы ... қозғалыс арқасында елде біршама саясаттың дүниеге
келгенін тарихи ... деп ... және ... ... ... «Мені қазір кітабымның емес, сол кітабымның
оқырмандарының тағдыры ойлантады. Сондықтан енді саясатпен ... ... анық ... ақын О.Сүлейменов зиялы қауым ішінен
суырылып шыққан. Ақыл-ой әлеміміздегі ерекше есімнің бұл ... ... ... үміт сәулесіндей елес берген.
Көптеген жүректерге жол тауып, әсіресе, жас буынның кумиріне айналған
тұлға ә дегеннен-ақ ... ... ... ерте алды. Бұған бұқараның
көкейіндегі түйткілді тап басып ... ... ... ... ... ... ... халқының сеніміне кірді. Үздіксіз күрес пен
еңбектің арқасында полигон жабылды. Бұл сөз жоқ, ақ бас ... ... ... ... қалар ірі жеңіс еді.
Келесі кезекте Халық Конгресі партиясын құрып, ... ... ... ... «ұрыста – тұрыс жоқ». Партия өмірі
қыза түсіп, газеті де шыға ... ... ... өте берік, қоғамдық
пікірге аса ықпалды ақынның ... ... және бір ... ... ... ... мұхитқа үлкен кеме керек.
Сонымен, «Халық ... ... ... О.Сүлейменов жапон
газетінің тілшісіне: «Президент – заң мен Конституция ... ... ... ... ... 1993-ж. ... Конституция
Республика халқының 58 ... риза ... ... ... заңның осы
құжатымен Қазақстан халқының қалғаг жұрты келісе ала ма? Ал ... не ... Көше ме, әлде сіңе ме деп ... ... ... орай дәл сол ... және бүгінгі шынайы өмір ... ...... Қазақстанның «орыс мәселесі» деп ... ... ... ... атып ... жайт жоқ екен.
«Саясатпен шұғылданған адам періште жанымен сайтандық іске араласқан
кәсіпшіл тұлға. ... ... пен ... ... арасы тым алшақ. Ал,
саяси мәдениеттілік пен саяси ... ... ... Бұл ... қаратып айтудың жөні бар.
Сонымен, қаймана қазақ халқының жалпақ жұртшылығын ... ... орыс ... рухынан, тілінен бойына нәр алып, қаламын ұштаған
О.Сүлейменов сынды қоғам қайраткерінің шығармаларымен етене ... ... ... айта келгенде жоғарыда айтылып өткен О.Сүлейменов өз қаламынан
туған шығраларын түгелге ... орыс ... ... аян. Осы ... аталған ақынның туындыларына көз жүгіртіп, көңіл
қойған оқырман қауымның көкейіне «Олжас ... ... ... күйттей тұра
неге мұндай тәсілге барды?» - деген заңды сұрақ тууы әбден мүмкін.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... мақаммен, қазақы түсінікпен төл туындымыздай қылып аударып ... ... ... ұлт ... Қадыр Мырза Әлі болатын. ... ... ... төл тілімізге аударылған нұсқаны салыстырып көре
келгенімізде негізгі идея бір ... ... ... ... ... көрінеді. Біріншіден, Қадыр Мырза Әлі ... ... ... ... ... ... ... оқырмандарының
сана-сезіміне, түсінігіне сай етіп ауларған. Сондықтан да аталған шығарма
аударылған ... ... ... ақын ... да, ... ... қаймана қалың қазақтың арасынан шықан төл ... ... ... ... осы ... айғақ ретінде О.Сүлейменовтың
«Паследнее слова акына ... ... ... ... дәйектерді алып
ұсынамыз:
1) Смет украл красивую молодую жену акына Азербая.
1) Смет Әзербай акынның уыздай жас токалын алып қашады.
Мәселен, аталған ... жас ... ... сөз ... ... жоқ. Мұны ... ... Қадыр Мырза Әлі қазақы реңмен сомдап,
туындының желісін ана тіліміздің реңімен ... ... ... ... ... ... саласындағы теоретик көптеген мамандар мұндай
тәржіманың мұндай ... ... ... Атап ... жайт ... ... Әлінің
аудару үстінде қолданған мұндай “тоқал”, “уыздай” деген сөздері өзге ... ... ... ... ... ... ғана тән
реалия сөздер.
Жалпы аудару процесі – идеялық – ... ... ... ... бұл ... мәні үнемі сезіліп отырмайды. Әрбір ... ... ... ... халықтармен ұқсастық көп болады. Тіл,
ұғым ... ... ... ... ... ұқсас сөздер,
сөйлемдер арқылы айтылған ұқсас ұғымдарды аударғанда шынында да ... ... ...... ... отыратын сияқтымыз. Орысшадан қазақшаға
аударғанда сөзбе – сөз ... ... ... ... тіпті
көп кездестіруге болады. Оны ... ... ... сөйлемдердің
ішіндегі бір сыпыра сөздер, сөз
тіркестері сөзбе-сөз ... Орыс тілі мен ... ... ... өзінде
ұқсастық тенденциясының күштілігі соншалықты, кейде ... ... ... мына ... ... да сөзбе-сөз аударуға болады:
«Сухая лож рот дерет» - «құрғақ қасық ауыз жыртады».
Бірақ көптеген ұғымдар, сөйлемдер бұлай аударуға келмейді. ... ... ... ... оның ... ... ... тереңдеген сайын, аударушының ол текстің сөзіне – сөз, сөйлеміне
– сөйлем іздеуі де сирекси береді. Енді ол ... ... ... ... ... Аударылу тәсілінің неғұрлым жоғарылау сатысына көтеріледі.
Енді оның ... ... ... ... бұрынғыдай айқын,
нақтылы материал бола бермейді. ... осы ... ... тағы бір ... ... кеткенді жөн көрдім. Мысалы, Олжас
ақынның “Последнее слова акына Смета” шығармасында:
2) “Говорят, что до этого между ними была ... ... ... ... “Ол ... бір-біріне бұрыннан ғашық болса керек”-деп ана тілімізге
тәржімалаған. Ал мен осы екі ... ... келе өз ... жөн ... ... арасында бұрыннан махаббат болған деседі.
Бұл жерде ... ... ... Мырза Әлінің «болса керек» деп
тәржімалағанынан гөрі болған сөзін қойса аударма ... ... ... түпнұсқада «была» сөзі өткен шақта анық болған оқиғаны суреттеп
тұр. Меніңше, «болса керек» деп ... ... ... ... ... ... сөз ... болып көрінуі ықтимал.
Әдетте, шығармашылық аудармаға қарама-қарсы процесс сөзбе-сөз аудару.
Аударманың шығармашылық аударма болып шығуына кедергі болатын ... ... ... Бірақ оның біздің қазіргі жағдайда ең жиі ... ... ... ... сөзіне сөз іздеуден, сол ... ... ... байланыстырмай, оның өзінің дағдылы
мағнасын іздеуден туады. Ал, ақын О.Сүлейменовтың ... ... ... ... Әлі мұндай аудару үрдісінен бойын әрқашан аулақ ... ... ... айқн ... ... ... “Их ... Азербай должен был решить их судьбу.
Спеленатного арканом Смета сбросили у двери юрты. Он с ... на ...... ... Қадыр Мырза Әлі аударған нұсқасында:
4) “Бірақ қуғыншылар ұстап алып, орта жолдан қайырады. Аяқ қолын тас ... ... ... ... ... ... ... Әзербайдың қолында”
– деп көрсетілген. Екі нұсқаны ... ... ... ... ... айқын көрініп тұр. Сөйлемдер ... азат ... ... ... тілі ... сөз ... кейбіреулердің
айтқанындай, негізгі нысанымыз түпнұсқа тілі емес, ана тілінің ... ... Осы ... қарастырғанда ақын һәм аудармашы Қадыр Мырза Әлі
аударманы оңтайлы тәржімалап шыққан деуге де негіз бар.
2.2.О. ... ... ... дар алдындағы дұғасы» өлеңінің
аудармасы ... ... ... орданың қасиетті табалдырығын ақын болып
аттаған Ә.Кекілбаевтың ақындық қыры ... ... да өз ... Ә. ... аудармашылық еңбегі поэзиядан басталады. Ол О.
Сүлейменовтің «Аңғарда», «Ата ... ... ... ... өлең
- жырым қалар - дағы», «Наурыз самалы», ... ... ... ... бірқатар өлеңдерін қазақ тіліне тәржімалайды.
«Өлең жазуға қарағанда, әңгіме жазу қандай оңайырақ болса, аудармада
да сол, өлең ... ... ... ... ... болады» - М.
Дәулетбаев /9,17/. Қазір аудармашылар арасында өлеңді ақындар, ал прозаны
жазушылар аударсын деген пікір бар. ... ақын ... ... адам ... ... түсіне алады. Жаны қазақ, рухы қазақ О. ... ... ... ... ... ... қиындықтар да жоқ емес. Өлең
сөздің мазмұны мен пішіні көркем прозаның ... мен ... ... емес.
Рас, көркем прозаны аударушы түпнұсқаның ... ... оның ... ... ... Ал өлең – ... бұлайша аудару мүмкін емес.
Өлең – сөзді аудармада аудармашы өз ойын ... ... ... ... ... ... ... еркінше ерік береді. Бұл ... ... ... ... ... оған ... жақындата
түсуге тиісті. «Ақынның қиын да ұзақ сапары бір жерден басталып, тап ... ... ... ... Ол ... аты да – ... Сөйтіп жырды жалғыз-
ақ адрес бар, ол – ... Жыр ... ... ... жетуі керек. Жыр
сапарында да жүректен шыққанымен, жүрекке жете алмай
жататын жүргіншілер болады», - ... Ә. ... ... киген Әбіштің жүрегі Олжас ақынның жүрегімен жүз ... ... Ә. ... ... ... батырдың дар алдындағы дұғасы»
қолда бағып-қағып өсірген бүркіттің тағдырындай болып көрінеді. ... ... дала ... ... ... ... бар. Еркін аудармаға бой
ұсынған аудармашының әркез бұл өлеңнің түпнұсқасының бар ... ... Орыс ... ... ... ... ... казнью» өлеңі 28
тармақтан тұрса, қазақ тіліндегі нұсқасы – 53 тармақ, яғни, түпнұсқадан ... көп. Бұл ... ... шарықтаған еркін аударманың көрінісі. Өлеңнің
бірінші шумақтарын салыстырғанда, мынаны байқадық:
Түпнұсқа: ... ... ... ... в ... походах забуду ... ... ... ... ... в ... - по ... ... десе ... ... – по ... Ер ... О ... родился в седле, Ер ... туып ... в ... ... иттей бұғаулы,
Меня водят пешком, каку собак, Күлкі боп күллі шаһарға
по ... ... Жер ... келемін /12,
172/.
Сөзге сараң боп көрінетін О. Сүлейменовтің өлеңі аудармада көкке
самғап, астарлап айтқан ойын ... ... ... ... ғана
тән жүрек жұтқан батырларымыздың бейнесін суреттеген кезде шабытының қалай
тасып кеткенін де ... ... ... ... оқып ... ... секілді эпостар қайта жаңғырғандай әсер аласың.
Боз ағаштан биік мен едім,
Бұлтқа жетпей шарт сынбан
Ел құтқарар мен едім, ... ... бір ... ... мен едім /13, ... ... сомдаған, ескінің көзі болған Махамбеттің де үнін ... Енді ... ... ... ... «Айқаста жүріп айшылық,
Кеңірдектен кекке малшынып» деген қазақтың сөздік қорында ... ... ... ... ... ... «Шайқас десе елірген, Ер едім-
ау. О тоба-ай!»- жауынгер адамның аузынан шыққан сөздер емес пе! «Я ... ... ... ... - бір тармақты екеумен алмастырған. Егер
«Шайқас десе ұмытамын өзімді» деп сөзбе-сөз аударып ... не ... ... ... еді. ... ... ... сөзді әдемі қолданған,
осы сөйлемнің кілті іспеттес. Бұндай «орынды» тіркестер шығарма ... ... Кей ... ақын ... тіркестің өзін алмай, өз
жағынан, яғни, ... ... сөз ... ... дәлелдеу үшін
түпнұсқаға назар аударалық:
Сердце в горле как яростная змея,
Э, не так!
Мое сердце – ощипанный кречет /11, 106/, ... ... ... ...
Жұлмаға түскен лашын /12, 172/,
«Э, не так!» дегеннің аудармасы ... ... ... ... еді. ... келтірілген теңеуден шыққандықтан, образдылыққа салынып «абжылан
емес» деген тіркес ... Бұл ... ... ... ... ... ... ұғынғанымыз жөн.
Біздің төл ақынымыздың туындысын өз тілімізге тәржімалағандықтан
мәтіндегі кейбір басы артық ... ... ... ... ... шипит молоко /11,106/,-
деген :
Қазанда сүт шыжылдап,
Қызыл жалын жалайды/12,172/,-
деп суретті жеткізген. «Қазақ» деген сөзді қосып ... тым ... еді. ... ... орыс ... ... ... барлық ұлт
өкілдері сусындайды. Аудармашы ақын өлеңінің мазмұнын, ... ... ... ... әр ... ... түсіну, соның нәтижесінде
өлеңнің мәнін, рухын ұғынған. ... ... ... ... ... ... ... айқындауыш сөздерді орынсыз
қолданғанның жөні жоқ. «Қызыл жалын ... деп ... ... ... Аудармашының басты жетістігі - өлеңнің мазмұнын, ішкі
эмоциялық байлығын қазақ тіліне белгілі дәрежеде дұрыс бере білуінде. ... ... бұл ... өз ... ... ... тұра алмайды.
Кей жерлерінде сөйлемді бұрмалаусыз келтіргендігін де байқаймыз:
И ... рвут ... друг ... от ... ... нұсқа :
Іші пысқан төбеттер
Бірін – бірі талайды/12,172/.
Аударма ... ... мен ... өзге ... ... жасай алғанда ғана
сәтті болады. Түпнұсқаның мазмұны мен ... ... ... пен ... ... басқа тілде жеткізе алған аударма ғана көркемдік тұрғыдан
бағалы. ... ... ... ... ... ... ... болмақ?
Все забуду,
Молитвы – спасенье свое,
И пожары, и битвы, Аллаха забуду../11,106/
Осы үш жол аулармада өз пішінін ұлғайтқан:
Шайқас та ұмыт ... жылы ... өрт те ұмыт ... да ... ... ... ызаға булығам,
Бәр пәтуам – бұл дұғам/12,72/.
«Аударма үшін түпнұсқадағы өмірді бере білу керек», - деп ... М. ... ... сол ... береміз деп шалқақтап кетудің орны бар ма
екен? Аудармашы осыны ескергені жөн. ... ... ... ғана ... өзі
«Шайқас та ұмыт атқыған, Айналаға жылы қан» деп келсе, «пожар» - «долы өрт
те ұмыт шапшыған» деп ... Егер әр ... өз ... осы ... тыс бейнелеу құралдарын қолдана берсе, бұл ... ... бір ... ... ... жаңа бір ... ... әкелу болады
ғой. Олай болса, аударма әдебиеттегі өз орнын жоғалтып ... ... ... орны бар Ә. ... ... ... дәл ... керек,
сонымен қатар оның белгілі дәрежеде еркіндікке де правосы бар. ... ... өзі ... ... мазмұн мен түрдің, яғни нақтылы өмір
көріністерін дәл суреттеу ... туып ... ... ... ол ... өзі тек дәлдікке жетудің жолы боп қалады», - дейді ... ... ... аударма нұсқасы.
Бір өлеңнің аудармасынан Ә. Кекілбаевтың бүкіл аудармашылық ... ... ... Өлең ... ... айтысқа түскеннен кем емес.
«Перводчик прозы – раб, переводчик поэзии – соперник» ... ... ... ... табу жеткіліксіз, поэтикалық қуат жағынан
аударылып отырған ақыннан кем ... ... ... ... дар алдындағы
дұғасындағыдай» емес, «Түнгі теңеулер» («Ночные ... ... ... әлде қайда жақын. Өлең жолдары да, шумақ саны да дәл
келеді. Мәтінге назар аударып ... как мед, как ... – зубы ... как ... от которой воют,
Я ничтожен кто меня обидить!
Видел ад, теперь рай увидет/11.112/.
Аударма нұсқасы:
Сен ... ... ... ... ... дау дап – ... бір бейбақ көрген жұрттан қыспақты,
Таптым тамұқ, тап қылар ма ... ... ... сөздерді қолданбайды. Олардың синионимдерін,
мағынасы жақын, ұқсас заттармен алмастырады. «Мед» дегеннің өзін ... ... ... деп ... ... ... баламасын «бейбақ» деп беруі
аударманы ажарландыра түседі. Шығарма тұтастай сөзбе – сөз ... ... ... Қазақ тіліне теңеу ... өзін ... ... ... ночью не заплакать,
Я люблю тебя, как любят квакать,
Как вдова – кричать,
Как рыба – плакать,
Я люблю тебя, как слабый – ... осел – ... ... – небо /11,112/.
Аударма нұсқа:
Құр бақадай түн баласы ... ... тұра ... ... ... ... астын шарламай,
Тұл жарместей – баста бағын шақкөрмей,
Күре есектей көбе шөпке шап бермей,
Күміс күндей аспанға алау ап келмей,
Шыдай алмай шабылатын ұдайы,
Мен де сені ... ... ... ... «құр ... тіркесі бұрыннан қалыптасқан, ауызекі ... ... сол ... «тұл ... ... сөзінің синонимі). «Ту
сазан» (ту – семіздің синонимі) дегендегі «ту» сөзін шумақ ... ... ... ... ... шөп» дген ... орынды да, «күміс күн» деп
айшықтау тәсілін - әдепкі қайталауда қолданған. «Әдепкі ... ... жолы ... әр ой ... бір ... ... отырады»/14,231/. «Ту сазан»
мен «күміс күн» ... ... ... ... бір-бірімен
байланысып тұрғанымен, мағыналық жағынан сәйкес келмейді. «Алтын күн» деп
қолданыста бар тіркестің басқа ... ... ... ... «Как рыба –
плакать» жолы аудармада мүлде өзгеріп кеткен. Өйткені ... ... ... ... ... жоқ. «Как ...... дегеннің мағынасы «Тұл
жарместей баста ... шақ ... ... мүлде бөлек болғанымен,
логикалық байланыс бар.
Аударма ... кей ... сөз ... ... ... кей тұста
түпнұсқадағы жол мүлде түсіп қалады.
Түпнұсқа:
Ты скупа тебе прожить легко,
Даже нищий дал мне ... ... дают ... ... ... ... бір үзім нан ... екеш қайыршы да жебеген.
Жалбарынсам шалқасынан ұшынып
Қарағым-ай қатыгез ең не деген/14,67/.
Көріп отырғанымыздай, өлеңнің бір жолы ... екі ... ... тармағы түсіп қалып отыр. «Күлше» деген ... ... ... ... адамның бейнесін елестетеді. «Нан» дегенде көз алдымызға
аппақ ұнға жаңа піскен ... бір ... көз ... елестетер едік. Бір
жағынан образды сомдауда үлкен орын атқарса, екінші жағынан, ... ... ... Егер ... деп ... болсақ, «нанынан бір үзім нан
ұсынып» дегенде Олжастың өлеңінің рухын жоғалтып алған болар ... ... ... ... деген жолды аудармада кездестірмейміз. ... ... деп ... ... ... ... «Тебе прожить легко»
аудармада өзгешелеу болып шыққан. ... ... ... ... болар еді. «Аямшақ адамға өмір сүру оңай», ... ол ... ... ... ... ... Ал «қатыгез адам әрқашан ... ... ... ... ... да осы шығар. Түн ... ... ... ... ... кезде қараңғы түседі, ол сенімен есептеспейді. Өлең
тармақтарындағы әр ой ... оны ... ... ... ... түрге
пішін беріп тұрған бейнелеу құралдары да ... ... мен ... ... ... табылмайды, бәрі де сұлу келісіммен үндесіп тұр.
Аударма өнерін жақсы меңгерген Әбіш ... ... бұл өлең -
34 ... тұрса, тұпнұсқада – 30 тармақтан құралған.
2.4.«Суретшілер» өлеңінің қазақшаға аударылу сапасы.
О.Сүлейменовтің «Суретшілер» өлеңі ... бір ... ... ... ... де Алла ... оның ... барлығымыз пенде
екеніміз туралы айтылады. 1963 жылы ... ... бұл ... ... жазаланатыны да белгілі. Өйткені ол заман құдай жоқ деген,
дінсіздікке бет ... ... еді. Осы ... 1965 жылы ... ... да ... бірнеше аудармалармен бірге ұсынған ... ... ... ... жылы ұшырасады. Қадағалап, зейін қойып
оқыған кісіге түпнұсқа мен аударманың тек өлең ... ... ... ... ... жеті шумақ, аудармада екі шумаққа
көбейген. Бұған қарамастан аудармашының туындыгер ойынан ... ... Екі ... ... ... ... ... екі тармақтың бір шумақ
бойынан табылғаны. Бұл өзге туындыға қол сұғу емес, астарлы ойды ... ... от ... забот
Если нет у тебя сапог,
Приходи, дорогой, босиком,
Все равно разуваться придется
Все мы босы, родной перед богом /11,143/.
Аударма нұсқа:
Болсын талақ күйбең ... ... біл, ... ... ... ... білмейді,
Жоқ паетігін оған бола қорланба!
Міндет етіп, мінәжат қып қалуға
Бәріміз де жалаң аяқ барамыз.
Өйткені, хақ ... ... ... аяқ баламыз/14,68/.
«Отрешись от мирских забот» дегенжол «Болсын ... ... ... ... біл, ... орында» деп келген. Шумақтың ... дәл ... де ... ойды ... өз жадынан қосқан. Өйткені
«тәуба», «парыз» мұсылман халқына ғана тән ұғым. «Бог» - «хақ ... ... ... ... «Если нет у тебя сапог» - екі жол боп ... ... ... ... не ... қолданғанын толық түсіндіріп
кеткісі келгендей «хақ тағалам алалауды ... деп ... ... ... ... ары қарай жалғастырып оқығанымызда, жоғарыда айтып
өткеніміздей, аудармашының өз тұсынан толықтырулар енгенін байқаймыз.
Түпнұсқа:
И слепой и зрячий равны-
Ведь никто не ... ... и ... ... ... ... не ... бога/11,143/.
Аударма нұсқа:
Келсін қатар көзі бар мен көрмейтін,
Хақ тағалам оларды екі бөлмейді.
Өйткені нұр сипатын тәңірдің
Бәрісібір екеуі де көрмейді.
Кереңбісің естиді ме құлағың,
Хақ ... ... ... әрине
Лебізің хақ құдырет – құданың
Естіген жан бар ма мынау пәниде/14,68/.
Түпнұсқа мен оның аудармасын шумақ деңгейінде салыстырғанда, ... бір ... оның ... жолы мүлде басқа деңгейде шыққаны көзге
түседі. Әрине, ... орыс ... ... ... және ... ... ... Бірақ бұл
аудармаға түрнұсқадан негізсіз ауытқуға жол бермеуге тиіс. Әр ұлт ... ... ... бары рас, алайда олардың синтаксистік,
поэтикалық, лингвистикалық қызметінде үндестік, бірегей жүйе барын ... ... ... ... ... ... ... айтсақ
толықтырулар енгізу, сөйтіп түпнұсқаның құрылым жүйесін ғана ...... ... де ... ... ... ... Олжас поэзиясының сыры мен қырынатерең бойлап, ... ... ... да ... ... құны мен ... ... жеріне
жетік, нақышын келтіріп-ақ аударған. Шығармаларының мазмұн – мағынасын, сөз
саптауын, тіркес оралымдарын бір тілден екіншітілге дәлме-дәл ғана ... ... ... бірге сезім иірімдері мен ойнақы сырын, күллі
поэтикалық рухын өзінің сол бір ... ... ... ... өнерінде етек алған тәсілдердің ең бастыларының бірі
деп «жолма-жол» аударма ұғымдарын айта аламыз. Жалпы шындығында ... – жол ... деп ... ... өзі ... өнеріндегі көркемдік,
дәлдік, адекваттық талаптарға орайлас туғаны анық. Бұл талаптардың ... ... ... байланған «жолма – жолдың» ... ... Атап ... ... жәйт ақын ... ... Әлі ... осы
қырына көп бармаған. Мәселен, О. Сүлейменовтың ... ... ... тұрғыдан қарағанда көп өзгеріске ұшыратып отырған.
Мысал:
Айналайн.
Обращение к дорогому человеку – айналайн.
«Кружись вокруг тебя» - ... ... твой ... и ... моя» -
смысловые переводы.
Кочую по черно-белому свету.
а я, как удастся какая оказия,
мотаюсь по Африкам, Франциям, Азиям.
В Нью-Йорке с ... ... ... ... глаза открываю,
вернус,
и в кармане опять – ни копья;
копье заведется – опять на ... - ... өлең ... тәржімалаған Қадыр
ақын:
Айналайын
Келсе орайы,
қолайы,
Сенің үшін жаным пида, толайым,-
Дейді қазақ ұл-қызына қымбатты,-
Қарашығым,
Құрбандығың болайын!
Дейді ағайын.
Бергенше құр ... ... ал ... – деп ... тұрам мен бірақ.
Нью-Йоркте сөйлеп кетсем өрттеймін.
Алепада елге берген серттеймін.
Қалта түбі ... ... ... атымды ерттеймін – деп шығарманың жалпы ұстынын, нобайын барынша ... ... ... ... Жоғарыда айтып өткеніміздей, «жолма–жол»
аударманың өзінде «таңғажайып сырлар», «жолдар» бар ... аян. ... ... ... жолма-жол аудару әдісі де кеңіп, өріс ала ... де ... ... ... бар. Сол тәсілмен шығармалар өте көп. Олай
болса, «жолма-жолдық» ұғымы толық сөз етілуі, оның біздегі кейбір жақсы да,
жаман ... ... ... Айта кетейік, жолма-жолдық әдісін
қолдаушылар, негізінен дұрыс пікір ұсынады. Олар аударма ... ... ... ... ... үні ... ... дейді.
2.5.Биллингв жазушы Р. Сейсенбаевтың шығармашылығына шолу
Әдетте, сан ғасырлар бойы ғұмыр кешіп келе жатқан ... ... ... ... ... әдеби қақтығыстардың бір-бірімен үндестік
тауып тоқайласуына бірден-бір септігін тигізуші маргинал тұлғалардың да қол
жаулығы деп атауға да ... ... ... да пән аралық, диктатуралық, саяси,
мәдени, әдеби, философиялық тұрғыдан жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... сала болғандықтан,
аударма саласындағы құбылыстарына баса ... ... ... ... ... ... ... көрініс бере бастауы ХХ ғ. 60-70
жылдарынан бастау алған болатын. Бұл сол кездегі қазақ әдебиеті үшін ... ... әлем ... үшін ... бір ... жуық кезеңін
өткізген, яғни қалыптасқан үрдіс болатын-ды.
Сонымен, қазақ әдебиетіндегі маргинал тұлғалардың ... ... Олар ... ... не ... алып ... Және олардың
шығармашылығының басты өзегі не болды? – деген сауалдар тууы да ... Енді ... ... көз ... ... ғой, ... ... А раньше был трактор. И до сих пор, когда вспаминается тот предваенный
день и как он пригнал в аул ... ... ... ... сладким
теплом. Пожалуй, такую же радость, шальную, хмельную, необузданную, ... лишь ... ... ... ... война... Но этой – другой
разговор, другой рассказ. А ... – весь аул ... ... ... конные, мужчины, женшины, дети, старики, старухи,--никогда народ
не олказывал ему большего почета и ... чем той ... ... ... расцветали первые цветы и никто не ... что ... ... ... уже ... над их ... родиной.(109 стр)
1) Ертеде трактор еді. Ол бұл ... ... ... ... Отан
соғысынан көп бұрын, ауылға алғаш трактор айдап келген күні, кейде бір
есіне оралған кездері, ... ... ... ... бір жылы толқынды
леп билейді де кетеді дейсің!
Дәл осындай толқынды қуанышты ... ... күні тағы ... ... еді-ау. Бұл басқа әңгіме, әрине, бөлек әңгіме. Ол жолы бүкіл
ауыл, аттылы-жаяулысы бар ... ... ... ... ... тойдың көкесінің көкесін көрем деп ... ... ... ... ауылы Ақпанды сол жолғыдай аңсап тоспаған болар,
аялап қадірлемеген болар. (83-бет)
1) Иә, ... ... ... көргеніміздей қазақ тіліндегі
нұсқада қисынсыз қиысулардың ... ... тұр. ... ... ... ... романдарда, прозаларда аударған аудармашыға
азды-көпті кемшіліктері болып жатса кінәрат тағып һәм болмаса ... ... ... ... ... келістіріп айтатынымыз белгілі болатын-
ды. Ал қазіргі қозғағалы отырған туындымыздың авторы да, ... да ... ... ... һәм ... - ... ... Түпнұсқаны орыс
тілінде жазған. Кейінірек аталмыш шығарманының қазақ тілінде жарық көруіне
өзі себепкер болып, ана ... ... ... ... орыс
тіліндегі нұсқасын орыс тілді оқырман қауымның һәм орыс ағайындардың
мүдіріссіз оқып ... ... ... ... ... оқырманы баураса),
ана тіліміздегі «Хобби ғой, ... ... ... ... ... арагідік ой шайқалтып немесе оқу жүйесі түйелі көштің жүрісіндей
өнбей қоятын ... ... ... ... аян. ... аяп ... ... қадам айтсам қастық болып көрінер. Дегенмен шындығында
хақиқаты осылай. Әлбетте, сөзіміз дәйексіз һәм құрғақ ... ... ... ... ... ... жөн көрдім. Мәселен тұпнұсқадағы ... был ... ... ... автор қазақ тіліндегі оқырманына «Ертеде
трактор болған еді» деп аударып ұсынған. Меніңші бұл ... ... ... Р. Сейсенбаев сөзбе-сөз аударманың теориясына салып, аталмыш
сөйлемді келте қайырған. Кез-келген ... ... ... ... ... өте келе бейне бір жанды мақұлыққа немесе т.б. ... екен ... ... кім ... ... ... еді, мысалы, қазір
ол жәндік).
3) Раздор между ним и новым директором начался в эту ... ... ... чуть не погибли в горах, застигнутые бураном. И эту
веду старик целиком ... на счет ... уже ... лет, как ... он на ... но в ... посевной
ив во время ... он чуть не ... день ... в ремонтные
мастерские. Он не ворчал на моладых механизаторов, не поучал их, ... ... ... ... Он ... занимал свое место у старого ... и ... ... ... ... первостеппенной в тот или другой день, точил,
клепал, паял.(111 стр)
3) Шал мен ... ... осы ... екі ... ... ... ... қалған кезінен басталған. Трактористерге емес, шал
кінәні директорға артқан. Шалдың пенсияға шыққанына он жыл ... да, ... бір рет ... ... өзі қалаған, кейін совхоз үлкейтіп
салдырған ... ... ... кетіп жүреді. Кейде апталап ... ... ... ... ... кер езу ... жатпайды,
механикпен келіскен сайманын жөндеп бір бұрышта отырады да ... ... мы, ... ... Ты ... ... кхе-же, тело стало дряхлым, к земле клонит,
правда. Только сердце, сердце ... по ... ... ... а, ... (112-бет)
3) Біз қартайдық қой, - деді Бәкір.
- Оның рас, Бәке, рас, ... тән ... ... ... ... әкетіп
барады, рас-ау. Ал мынау жүрегі құрғыр, сол баяғыдай тыпырлайды. Көңіл
лүпілдейді, Бәке-а?!... (85-бет)
3) ... ... ... ... оның ... ... ... сарыны, бір сарынмен жүріп отырмайтыны хақиқат. Ол ... ... ... ... шығарманың жалпы нобайын ұсынса, бірде
сөзбе-сөзбе аударып ... ... ... ... ... ... пікірдің екеуі де жазушы Р. Сейсенбаевқа тән қасиеттер. Ол
келтірілген үзіндіде ... ... ... ... дәл ... ... бұл ... айтары жоқ, өте сәтті шыққан.
4) Старик, прослонившись к стене, все еще ... на ... Он ... с ... ... играком и, казалось, только тепер понял, что ... ... у ... И хоть ... старика досада, он чувстовал
огромное удовольствие от этой игры. “Вот так противник! Вот так ... ... ... сообразительный джигит!” (117-стр)
4) Шал арқасын қабырғаға сүйеп, тақтаға әлі тесіліп қарап отыр. Мұншама
шебер ойыншымен ... бұл ... ... еді, ... ... қапаланса
да, ойыннан ләззат алғаны рас еді. Сыртын бермесе де, ... ... ... Бұл үзіндіден ... ... ... ... ... ... алынғаны аңғарылады. Түпнұсқадағы үзіндіден
шығарманың айтайын деген ... ... ... айқын аңғарылса, ана тілімізге
тәржімаланған шығарманың оқырман санасын билеп кетуі дүдамал. Мәселен, «все
еще ... на ... ... ... ... әлі ... ... тұр» деп
тәржімалаған. Жалпы тесіліп қарау ... ... ғана ... ... умные глаза женщины озарились тихой радостью ее недолгого
счастья, смешанного и ... ... ... и ... как далеко
марево долгого летного дня, ... ... ... ... утихнуть
и погоснуть. (120-стр)
5) Әйелдің байсалды, ақылды жанары, жылы, мейірлі ... толы еді; ... ... ... діріл қаққан сағым құсап толқулы болатын; бірақ осы
лезде ... ... ... ... ... ... әсер қалдырған;
қуанышқа толы жанардың тереңінде тығылған мұң көрінген. (92-бет)
5) Маргинал жазушыларға тән бір шығармашылық тенденция – олар ... ...... ... ашық ... жиі ... Р. ... қазақша өрбіген осындағы сөздер қаламгердің адам психологиясын
астарлай әрі ... ... ... ... ... көрсеткендей. Әйел
портретін әсем суреттеген ... ... ... ... ... деген
атпен белгілі болған әдемілік галереясына өзіндік өрнегімен жаңа бір
нәзіктік ... ... ... Акпан взял себя в руки и вытер слезы. Он поднял мальчика и ... ... к ... Душа ... ... ... и ... мальчишки, но
душа его все еще ... ... ... ... ощущая одиночество
ребенка в этом взрослом, ... для него ... Душа ... ... ... ... нечастную любовь, одиночества, постылые упреки, все
понимала, ни с чем не ... ибо была она ... ... и ... ... ... ... мира. (123-стр)
6) Ақпан көз жасын сүртіп тастап, баланы көтеріп, құшағынан ұзаққа ... ... ... ... ... ер ... көңіліне сүйсінді. Бірақ
үлкендердің түсініксіз, бөтен тірлігінде баланың мүлде жалғыз екенін ... ... ... Адам ... ауруды да, әделетсіздікті де,
өкпені де, ... да, ... ... да, ... ... да,
бәрін-бәрін сезінген, бәрін-бәрін түсінген де, ешнәрсені түсіне алмаған,
ешнәрсемен келісе алмаған адам жаны, өйткені ол ... ... ... ... ... ұланғайыр, шетсіз де шексіз ақиқаты алдында меңіреу екенін,
әлсіз ... ... ... ... ... бұл ... аңғаратынымыз жазушының қазақша
аудармада орыс тіліндегі нұсқасын тым тереңдей, жайылта таратып ... ... ... ... ... түсіне алмаған» деген сөз
тіркесі жоқ. Ал мұның өзі шығарманың ... ой ... ... ... болып тұр. Біздің айтпағымыз билингвист жазушы көбінесе орыс тілінде
жеткізе алмаған сөздерді, ... ... ... ... жиі ... ... его на высокоы сопке, недалеко от кузницы, в которой ... ... ... ... своей жизни. Люди давно уже ... ... и ... по ... ... в ... ... возле свежей могилы
старого верного друга и ... ... ... ... и нет его, ... ... Ты потерял друга, опору, ты остался один. Но что делать?
Человек ... ... он ... ... ... ... он ... в
войнах, и миллионы людей падают от рук других миллионов ... ... ... ... посылал в небо космические корабли, и лишь
одного ему не дано – победить ... ... ... ... ... ... ... сталь слаб человек? Или все-таки есть в нем ... ... ... кто его ... ... Бәкірді ұстахананың қасындағы биік төбеге жерледі. Ел төменге түсіп
кетседе, Ақпан бейіт басында тізерлеп әлі ... ескі көз ... қиып ... ... ... босап, кәрі көзге тығылған жаты ... ... ... ... ... ... Ақпан, атасының көрі, алдамшы өмір
деген осы: осы білгің келсе; қос қанаттың ... ... ... бұркіт құсап қалдың енді: , Бәкір досың, ... ... ... ... кетті о дүниеге, кетті ұзақ, белгісіз сапарға; о ... мен ... ... пен ... жеңген адам ғасырлар ... ... ... адам, жердің тартылыс күшін ноқталап аспанға
космос кемелерін жіберген адам, осынша ... ... ... екен ғой, ... аса ... ... ... өлімді жеңе алмай күйрейді екен. Неге?
Неге адам осынша әлсіз? Әлде өлім деген басқа ұғым ба? Адам ... ... ... мал, ... ... күш пе? Не? Не? ... ... маргиналдық әдебиетте мойындалған бір жайт ол ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда шығармадан екі
түрлі дүниетанымның исі аңқып тұратыны бесенеден белгілі. Өз ... ... орыс ... ... ... соң ... ... Р.
Сейсенбаев , біздің ойымызша ондай қоспалылықтын біршама ада. Өйткені қазақ
тіліндегі мәтіндік ... ... ... ... ... адамның
қолтаңбасы байқалады.
Қорытынды.
Аударма қазіргі жаһандастырылған, ғаламданған нарықтық әлемде көп
сұранысқа ие болып ... ... ... ...... ... туындаған мезгілдік, ағымдық сән емес, ол, шындығында, бой ... ... ... ... өзіндік рефлекциясы. Ол – ұлттық
мәдениетің жаңа интеллектуалдық, санаткерлік ... өз ... ... барлығын көрсететін өркениеттілік өлшемі.
Қай елде болмасын аударма тарихи дамудан бөлектеніп қалмайды қандай
да бір жаңа ... ... ел ... ... ... ... ... идеологиялық қару ретінде аударма ... ... ... әр ... ...... талаптарына сай орындалады.
Аударма өткенге қазіргі уақыттың ... ... үшін ... ... ... ... халықтар арасындағы пәрменділігі, қуаттылығы
күшейе түседі.
Ұлт әдебиеттерінің өзара байланысы, олардың бірін – бірі ... ... ... бастау алады.
Аударма міндеті мен мақсаты – үлкен, кең ауқымды. Көркем әдебиеттің
байлығы аудармасында туған ... ... мен ... ... әлемдік
әдебиеттің ұлы жаһарларындағы құндылықтардың бәрін игере білу және оны ... ... биік ... өз ұлтына жеткізе білу арқылы айқындалады.
Аударма теориясының ... ... бірі ... ... аударма
тәжірибелерін жеткіліксіз, үстірт зер салу шетендеп қана зерттеу болып
отыр.
Аударманы егжей – ... жете жан – ... ... аса ... шарт,
талданғанда шығарманың идеялық көркемдік ... ... ... сіңіргендігін, образдылығын, түп нұсқаның ырғақтық, үндестік,
шумақтық ұйқастың нәзік ... ... ... ... беруде аударма
өнерінің бұрын – соңғы аударма істерінен мүлде басқаша екендігін дәлелдеу
әбден керекті міндет.
Аударматанудың лингвомәдени ... сөз ... ... ... ... көздерін ғылыми тұрғыдан анықтап, оның лингвистика мен
мәдениеттану ғылымдарымен ортақтығына ... ... бір ... ... ... келе ... өз ... өзгелерден ауыс-түйіс емес, өз
меншігіндегі сөз тіркесі, афоризмі, мақал-мәтел бар екендігі туралы әрі ... ... ... ісіндегі негізгі қиындық көзі болатындығы туралы да
біраз ойларайтыфлып жүр. Бұл мәселе тілдегі «лакунарлық» («лакуна» - ... ... ... ... ... құбылысымен тығыз байланысты.
Лакуна, бейнелі жеткізер болсақ, ұлттық «бет-пішіні» бар сөз, ол ... ... ... ... ... мәлімет жеткізетін концепт.
Концепт деп қалыптасқан мәдениеттің ықпалынан ... әрі ... ... әлем ... ... ... ... ядролық
ұғымдық бірлікті айтады. Әр халық мәдениетінің өзіндік концептосферасы бар.
Осында концептосфера (консептер әлемі) ... ... ... ... ... бұл ... ғылыми қолданысқа орыс филологы, мәдениеттанушысы, академик
Д.С.Лихачев енгізгенін айтуымыз керек. ... ... ... ... консептосферасының болуының арқасында, сол мәдениеттің өзіндік
когнитивті ... ... ... ... көптеген
өзгерістерді басынан кешіреді.
Концептер жеке ... ... үін ... жалпы лингво-мәдени тұтастық
- қауым үшін болсын экзистенциалды ... ... ... теоретик, әрі зерттеуші М. Әуезов: «Аударма, бір
жағынан, ... де ... ... үстінде жазушы автордың
творчестволық сырына ... оның ... ... ... ... ... өзінің ой - өрісін ұлғайтумен қатар, авторша машықтанып ... ... шын ... ... ... ... қайнардың жаңа көздерін
ашуға себепші болады» - деп бекер айтпаса керек.
Аудармашыны дискурс ету ... ... ... ... категориясы. Бұл категория гендерлік ізденістердің посткеңестік
кеңістіктегі танымал өкілдері – Елена ... мен Анна ... ... ... патриархаттың дискурсына сай
коннотацияға ие болса керек. “Перевод, подобно женщине, должен быть ... ... ... перевода двояка направлена. С одной стороны, ... ... ... С другой, необходимо соблюдать верность
родному языку переводчика. Такие требования оказываются взаймоисключающими.
Переводчик должен соблюсти ... двум ... ... ... цитатадан көретініміз – аударманың
онтологиялық ... ... “ә” ... ... ... қағидалы дүние еместігімен анықталады деген сөз. Себебі әрбір
аударма ... ... ...... өзі бола алмайды, ол – оның
өзіндік талданған, ... ... ... ... де, ... деп ... ... – түпнұсқаның өз
тіліне де бірдей “жағымпаздану” туралы дилемма қою – ... ... ... ... әлде екіншілігі туралы сұрақтың ... ... ... ... ... мәселелердің алдын алу үшін
мәтінді дискурсивті өндірістің өнімі деп, яғни постмодернистік ... ... ... ... ... түпнұсқа мәтіні мен
аударма мәтінін бөле-жара қарастыру орнына интермәтінділік ... ... орын ... Ол ... ... мәтіннің шекаралары ешқашан да анық
болмаған және болмақ емес те. ... дәл ... ... өзі де ... ... да, ... ... да алдындағы мәтіндерге байланысты.
Автор белгілі бір әлеуметтік-мәдени кодты ғана бере ... ... ... ... ... түпнұсқа түсінігінің өзі екіталай болып шыға
келмек. Өйткені, мәтін бір ғана автордың әрекетінің ... ... ... -
оқу, жазу, аудару, талдау барысындағы интерпретацияның (өзіндік түсінудің)
нәтижесі болмақ.
Аударма - ... ... ... дүние. Онда автор да,
аудармашы да мәтінмен “жұмыс істейді”, сөйтіп, дискурсивтілік авторы ұғымы
туралы бірер сөз айта ... ... онда оны ... М. Фуко ... керек. Үйреншікті “классикалық автор” мен “дискурсивтілік авторының”
арасындағы айырмашылық жер мен көктей. Кәдуілгі авторлық жеке ... ... ... ... ... ... ... ХІХ
ғасырда бой көрсетеді. Олардың қатарына К. Маркс, З. Фрейд ... ... ... ... ... ... мен ... қуушылары,
мектептері бар ірі классиктерді кіргізуге болады. ... ... ... ... ... оларды басқалардан
шектеуге, бір сөзбен айтқанда, шексіз көп мәтіндерді жіктемелеуге мүмкіндік
береді.
Сонымен, біз түпнұсқаның да, ... да ... ... сол ... алғанда, бірінен бірі асып түсіп тұрмағандығын,
олардың өзара тепе-теңдігін нақтылаймыз. ... ... оның ... ... жаңа мағынамен толықтырады, өйткені ол түпнұсқа
мәтінін басқаконцептер әлеміне бейімдеп, бөгде тілдік “матаға орайды”.
Аудармашылық – ... ... ... Ал ... өзі ... міндетті түрде лингвомәдениеттанулық ізденіс жүргізеді
деуге ... ... бар. ... ... озық ... ... әдебиетінің,
ұлттың мәдениетінің көтерілуіне үлкен септігін тигізеді. Бейнелі айтар
болсақ, аударма әрқашан әлемге, ... ... ... сияқты. Онсыз самал
соғып, “үй ішінің” (тіліміз бен ... деп ... ... күн ... ... кеңістігі шұғылана құлпырмайды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Сатыбалдиев Ә. Рухани ... ... ... ... Қ.Қ. ... Г.Қ. Қазыбек Қазақ аудармасының теориясы мен
тәжірибесі. А. 2001 ... ... С. ... және қазақ әдебиетінің мәселелері. А. 1975 ж.
4. Талжанов С. Көркем ... ... А. 1962 ... ... Т. Толқы А. Қаз-н 1997 ж.
6. Ипмағанбетов Ә. Көркем аударманың ... ... // ... ... мәселелері (мақалалар жинағы)-Алматы
Қазмемкөркемәдеббас. 1957-1725 ... ... Т. ... аударма. Уақыт және қаламгер. 1986 ж. 12 кітап
8. Қазыбек Г.Қ. Аударматануға ... А. ... 2004 ... Дәулетпаев М. Аударма мәселесі //қазақ әд.1936,17мамыр
10.Кекілбаев Ә. «Дәуірмен бетпе – бет». ... ... ... ... Сүлейменов О. Определение берега. –Алматы: Жазушы, 1976-456с.
12 Ә.Кекілбаев 12 томдық шығармалар жинағы. –Алматы: Өлке 1999,-Т.6 -464
б.
13.Бес ғасыр жырлайды ... ... О. ... ... ... ... 1965 №4
15.Сулейменов О. Ази Я.-Алматы:1975.
16.Сулейменов О. Аз и Я.-Алматы:1960.
17.Сулейменов О. Аргамаки.-Алматы:1961
. 18. Сулейменов О. ... ... О. Год ... ... ... О. ... время восходаг.- Алматы: 1964.
21. Сулейменов О. Земля, поклонись человеку! - ... ... О. ... лирика,- М.: 1968.
23.Сулейменов О. ... –М.: ... О. ... –утра. –М.: 1973.
25.Сулеименов О. ... ... –М.: ... О. Над ... ... –Ташкент: 1970.
27.Сулейменов О. Ночь - парижанка. – Алматы: 1963.
28.Сулейменов О. От января до апреля. – ... О. ... ... ... ... О. ... в полдень. – Алматы: 1973.
31.Сулейменов О. Преодоление. – Алматы: 1987.
32.Сулейменов О. ... ... - ... ... О. ... огня. - Алматы: 1983.
34.Бактин М. М. Вопросы литературы и эстетики. - М.: ... М. М. ... ... –М.: ... М. М. ... ... Достоевского. –М.: 1963.
37.Бактин М. М. Эстетика ... ... –М.: ... М. М. ... ... ... и ... культура
средневековья и Ренессанса. –М.: 1990.
39.Белинский В. Г. ... соч. В 3-х ... ... Н. А. ... ... русского каммунизма. –М.: 1990.
41.Джуанышпеков Н. О. Времен связующая нить. – ... ... Н. О. ... ... ... руской и
казахской литератур в контексте мировой литературы и культуры.(
Методические рекомендации и ... к ... ... литературы в
русской школе Казахстана. 5-11 классы средней ... ... Н. О. ... ... ... ... ... вузов).-Алматы:1995.
44.Джуанышпков Н. О. Чтоп дороко от горячих шагов не остыла...(О ранней
поэзия ОСулейменов) .-Алма-Ата: 1993
45.Зарубежная литература. Эпоха ... ... М.: ... ... средних веков./ хрестоматия. Т. 1-2. –М.: 1975
47.Исмаилов Е. С. Акыны.-Алма-Ата: 1967.
48.История казахской литературы в 3 т.- Алма-Ата: 1968-1979.
49.Казахская ... ... ... ... ... ... И., ... Г. – М.; 1934
51.Каратаев Мировоззрение и мастерство. – Алма-Ата: 1965.
52.Каратаев М. Новые горизонты.-Алма-Ата: 1979.
Пайдаланылған газет – журналдар:
1. Бердібай Р. ... аңыз ... ... .1984 ж., 10, ... ... Г. «Аударма ахуалы ойлантады» //Қазақ әдебиеті .1980 ж. 14 ... ... Қ. ... ... ... ... ... ж. №2 (67)
4. Бельгер Г. «Аударма жауапкершілігі» //Қазақ әдебиеті 1967 ж. 14 сәуір
5. ... – асыл ... ... ... 1962 ж. №7
6. Сыздықов Р. Аударма-үлкен өнер. // Қазақ әдебиеті . 1984 ж. 2 ... ... С. ... өнер. // Қазақ әдебиеті . 1967 ж. 14 сәуір
8. Шәкәрімнің соңғы шығармаларынан. // Абай ... 1994ж ... Ахат ... ... ... ... ұлы Шәкәрім .// Жұлдыз, 1992ж,
№ 11.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аударма және өркениет30 бет
ҚР бір аймағының салалық және өндірістік құрылымы (орталық Қазақстан экономикалық аймағы мысалында)6 бет
Тоталитарлы саяси режим және авторитарлы саяси жүйе5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет
Айбек шығармашылығы және оның қазақ тіліне аударылуы44 бет
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет
Бердібек Соқпақбаев шығармаларының аударылуы31 бет
Герундийдің көркем әдебиетте қолданылу ерекшеліктері және аударылу жолдары9 бет
Көркем шығармаларды ағылшын тілінен қазақ тіліне аударылу ерекшеліктері28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь