Жетісу өңіріндегі ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыруға қарсы наразылық (1929-1933 жж.)

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.8

1 Жетісу өңіріндегі ұжымдастыру: барысы және оның салдары
1.1 Ұжымдастыру қарсаңындағы өңірдің әлеуметтік,
экономикалық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9.14
1.2 Ұжымдастыру барысы және салдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15.23

2 Күштеп ұжымдастыруға қарсы наразылық
2.1 Жетісу (Сарқанд) көтерілісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24.30
2.2 Шұбар көтерілісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30.37
2.3 Балқаш Шоқпар наразылықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37.41

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42.44
Пайдаланған әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45.47
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...........................................3-8
1 Жетісу өңіріндегі ұжымдастыру: барысы және оның салдары
1.1 Ұжымдастыру қарсаңындағы өңірдің әлеуметтік,
экономикалық
жағдайы.....................................................................
........9-14
1.2 ... ... ... Күштеп ұжымдастыруға қарсы наразылық
2.1 ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан егемендігін алып, халықаралық
мемлекеттер жүйесінде тең ... ... ... өзін ... ... ... 90-шы жылдарынан бастап, Отандық тарихтың күрделі де ... ... ... қарай бастады. Қалыптасқан саяси және
экономикалық қондырғы өзгерген кезде ... ... әсер ... орны ... ... ... ... тарих ғылымы қоғамдық
процестерді идеология тарапынан түсіндірді. Сондықтан да ... ... ... тыс ... ... белгілі бір себептерге байланысты
өзгеше талданған ... ... ... уақыт келді.
Ауыл шаруашылығын кооперациялаудан бастау ... ... ... шешілген өзекті мәселелер жеткілікті. Олардың ... ... ... ... ... санының азаюы, қазақ даласында
мыңдаған өзге ұлт қоныстанғаннан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Кеңестік заманда бұрмалаушылыққа ұшыраған және идеологиялық себептерге
байланысты зерттеу аймағы болмаған тарих бұл – 30-шы жылдардың тарихы болып
табылады. Ауыл ... ... ... ... оқиғалармен алмастыру оқиғасы қазіргі таңда төл ... ... ... ... ... ... ... мәселе.
Кеңестік заманда 30-шы жылдарда жүргізілген ұжымдастыру мәселесі, оның
қазақ халқы үшін болған ... мен ... ... ... ... қалыптаспады.
30-жылдары жүргізілген реформаның нәтижесінде 2 200 000-нан астам адам
аштан өлді. Осындай қазақ халқы үшін орны ... ... ... ... ... ... ... кейін қол
жеткіздік. Қазіргі кезде, дәстүрлі көшпелі шаруашылық мәдениетін бір ... ... ... ... ... мен тағылымын жан-
жақты зерттеу уақыт талабы болып табылады. Бұл тақырыптың ... үш ... ... ... ... ... тақырыптың
ерекше ғылыми-танымдық маңыздылығы; екіншіден, саяси-тағылымдық маңызы;
үшіншіден, тарихи шындыққа қол ... ... ... ... ... ... ... идеологиялық себептерге байланысты ақтаңдақ болып,
ғылыми назардан тыс ... ... ... ... болашақ ұрпақты өз
тарихын танитын, патриот ретінде тәрбиелеуге де үлкен үлес қосары сөзсіз.
Тоталитарлық жүйе ... ... ... ... ... ... жасыру үшін, мұрағат қойнауындағы көптеген деректерді құпия ұстап
келді. Соған байланысты ... ... ... Кеңесі
Төралқасының комиссиясы өз жұмысының қорытындысында ... ... ... мен ... оқу ... ... ... күрделі оқиғаларға талдау жасауды енгізе ... ... ... ... /1,2/. ... көрсетілген мәселелер бітіру
жұмысының өзектілігін айқындай ... ... ... мен ... ... ... ... айналымда жарық көрген Жетісу өңіріндегі ұжымдастыру шараларының,
оның ... ... ... ... ... ... жылдар
аралығындағы ұжымдастыруға қарсы наразылықтардың барысын, нәтижесін
көрсету. Мақсатқа жету үшін төмендегідей ... ... ... қарсаңындағы Жетісу өңірінің әлеуметтік, экономикалық
жағдайын анықтау;
- Күштеп ұжымдастыру барысын, жолдарын көрсету;
- ... ... ... ... оның ... ... ... барысын нәтижесін, Шұбар көтерілісінің барысын нәтижесін,
Балқаш Шоқпар көтеріліс барысындағы халықтардың наразылықтарын көрсету.
Бітіру жұмысының хронологиялық ... Ірі жеке ... мал ... ... ... бастап, Қазақстандағы зорлап отырықшыландыру
саясатын қамтып, ұжымдастырудың ... ... ... ... уақыт
аралығын, яғни, 1929-1933 жылдарды қамтиды.
Тақырыптың зерттелу ... ... ... ... ашық ... ол ... жасырын
немесе сырт елдерде жарық көріп тұрды. Солардың бірі-тарихымызға тәуелсіз
көзқарас қалыптасқанға дейін бір жақты баға алып ... ... ... мен ... Алаш қайраткері «Жас Түркістан», «Кеңестер
билігіндегі ... атты ... ... ... ... сұрқия
беттерін Европаға паш етті. Ауыл шаруашылығындағы кеңес үстемдігі жайлы
Мұстафа Шоқай ... ... ... - ... атты ... «Түркістанның әр
жеріндегі жаңа құрбашы көтерілістері туралы хабарлар жетуде... ... осы ... ... ... ... ... көзқарасымызды
білгісі келетіндіктерін айтады... біз өзіміздің ой-пікірімізді жариялауды
жөн көрдік» деп бастайды. Ой-пікірдің 1930 жылы ... ... ... ... ... ... ... округінде өткен
ұжымдастыруға қарсы шаруалар қарсылығы екенін түсіну қиын ... Ол кісі ... ... ... орыс ... ... тыс езуі
мен қанауы, қатыгездігі болып отыр» - деп дәл ... ... ... /2, 72/. ... ... ... қазақ шаруашылығының
деңгейін, құрылымын зерттеу соғыстан кейін 40-жылдардың соңына таман
қозғала ... 1947 жылы 15-19 ... ... Қазақ КСР Ғылым
академиясының тарих, археология, ... ... І ... ... Ғылым академиясының мүшесі Юшков «Қазақстан тарих ... ... атты ... «... кеңестік Қазақстан тарихының маңызды
мәселелерінің бірі ретінде ауыл ... ... ... ... ... Б.Тұрсынбаев та осы сессияда сөйлеген ... ... ... ... ... ... мәнді зерттеулер жоқ, тек
қана қателер жеткілікті журнал мақалалары ғана бар» деп айтып өтті.
Тарихшы Тұрсынбаев «байлар мен жартылай ... ... ... ... ... ... көптеген жерлерде қазақ ауылдары ұжымдастырудың
шешуші базарларын ... ... ... кезінде ауылдар мен
деревняларда тап күресінің ... айта ... көп ... ... мен тап күресінің маңызына көп көңіл қояды.
Дегенмен де, коммунистік ... ... ... ұжымдастырудың
Қазақстанда партия бағытын бұрмалаушылықпен жүргізілгені туралы пікірге
тоқталады. «Ұжымға кіру ... ... ... ... ... ... ... «сайлау құқығынан айырыласың» деп қорқытып
жүргізілгенін айтуға алғашқылардың бірі ... ... ... ... ... ... ... аудандардағы ұжымдастыру қарқынын артта ... және ... ... мал шаруашылығы аудандарына ойланбай енгізуі»
секілді тағы басқа ... ... ... қоярлық
наразылықтары белгілерінің білінгенін көрсете ... «ол ... ... арқылы орнына келтірілді» деп жазады /3, 15/.
1950 жылдардың ... ... ... ... жаңа ... Бұл ХХ ... ... басқа табынушылық пен оның зардаптарын жою
туралы» қаулысы негізінде қалыптасты. Аталған ... жаңа ... ... ... жасап, қалыптасқан сталиндік теория шеңберінен
босатқандай болды. Алайда, бұл «кеңшілік» ... ... ... ... ... ... ... Қоғамдық ғылымдарға, оның ... ... ... дамуына барлық жағдай жасалынды» /4,21/ деген
тұжырымдары өз ... ерте ... ... ... кезде «басып озу», «феодализмнен социализмге бірден аттап өткен»
Орта Азия Қазақстан республикаларының даму ... ... ... ... ... «Капитализмнің дағдарысын» әшкерелеу идеясының
шеңберінде жазылғанымен Б. ... Г. ... ... ... көп ... ... ... құжаттарын кеңінен
пайдаланумен ерекшеленді. Алайда, бұл еңбектер ауыл шаруашылығы жөніндегі
коммунистік партия саясаты аясында ... ... ... мен
теориялардан ада еместігін айтуымыз қажет. А. Тұрсынбаев қазақтың дәстүрлі
шаруашылығының дала өмірі жағдайындағы ... ... ... ... ... Ә. ... А. ... бірге Швецов,
Чаянов, Сириус, Доничтің еңбектерін сынап, 1930 ... келе ... ... ... Бұларды ұжымшарға қарсы элементтерге
жатқызып, жергілікті ... ... ... ... ... ... ... еңбектердің басым көпшілігінде ұжымдастыру қозғалысының
үрдістерін, қарама-қайшылықтарын ашудағы зерттеу тәсілдерінің бір-бірінен
айырмасы ... тән. Г. ... өз ... ... тілменен
ұжымдастыру алдындағы орталық және республикалық партиялық-кеңестік
органдардың дайындық жұмыстарын, ауылдың ... ... ... ... ... ... ... /5,35/. Бұл кісі де
өз замандастары секілді ұжымдастыру бағытында ... ... ... тұрғысынан баға береді. Аталған еңбегінде Е. Полочанский, В.
Соколовский, С. ... ... ... ... күресті жоққа шығарушылық, ауыл
шаруашылығының капиталистік даму жолын дәріптеушілік бар ... ... ... ... ... 1960 ... ... келе жатқан мәселе. Әрине кеңес тарихшылары 60-шы ... ... өз ... ... ... Бұл ... мақалалар,
баяндамалар, арнайы ізденістер ретінде жарық көрді /6,85/.
1960 жылдар әдебиеттерінің қатарынан ... орын ... ... ауыл ... ... ... маусым)» атты екі
бөлімнен тұратын құжаттар мен материалдар жинағы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде
топтастырылмаған еді. Бірінші бөлімнің қамтитын хронологиялық шеңбері 1926-
1929, маусым; ұжымдастыруға дайындық деп ... 1929, ... ... ... мен ... негізінде кулак пен байларды тап ретінде жою
деп аяқталады. ... ... ... жинақтауда лениндік
кооперация жоспарына сай республикамыздағы ұжымшар қозғалысына дайындық
жұмыстарындағы коммунистік ... ... көп ... ... ... ... көшпелі ауылдардағы аграрлық қайта құруларға
қатысты әкімшілік, ұжымдастырудың жасанды жолдарына, ұжымшардың ... ... ... жасаудың кері нәтижелері туралы құжаттар ... ... ... ... бес ... жұмыстары мен ролі көптеп
дәріптеледі де, Қазақстандағы ұжымдастырудың ерекшеліктерін жою іс-шаралары
жан-жақты ... ... бұл ... ... ... ... ... болады /7/. Н.Алимбаев ұжымдастыру ... ... ... қалыптасқан үш кезеңге сәйкес бөледі: біріншісі – 20-шы жылдардың
соңы, 30-шы жылдардың ортасы аграрлық мәселелердің ... деп ... ... – 30-шы ... соңы 50-ші жылдардың ортасы – кәсіби сапаның
қалыптасуы; үшінші ... – 50-ші ... ... ... кезге дейін
деп көрсетеді.
Біріру жұмысының тақырыбына байланысты кеңінен баяндау ... ... К. ... ... ... ... ... қомақты орын алады. 1985 жылы жарық көрген атаулы еңбек
танымдық сипатымен ... ... бола ... кеңестік жүйе кезінде жарық
көргендіктен, авторлар ұжымдастырудың тек жақсы, күнгей жақтарына көп ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіз
методологиясына негіз салу 1985 жылдың екінші жартысынан басталады. Алғашқы
кезде ұжымдастыру қасіретін ... ... ... ... ... ... сияды.
Х.М. Ғабжалилов өзінің «1929-1931 жылдардағы халық наразылықтарының
тәуелсіз ... ... ... атты мақаласында былай дейді:
«Тәуелсіздік тұсында зерттеушілер мына мәселелерге баса назар аударды:
- көтерілістер сипаты;
- олардың шынайы ... ... ... ... ауыр ... зерттеу;
Қазақстанда тәуелсіздіктің басталуына байланысты осы мәселенің
төңірегінде ... рет ... ... ... және осындай жабық
тақырыпқа алғаш рет қалам ... ... ... Бұл мәселе оның
алғашқы еңбектерінде кеңінен ... Ол осы, ... үшін ... тақырыпты сонымен бірге өзінің 1997 жылы ... ... ... ... қасіреті» деп аталатын монографиялық еңбегінің ІҮ-
тарауында тереңдете ... Бұл ... ... ... және ... ... ... наразылық» деп аталады. Осында, бірінші
параграфында шаруалар көтерілісінің себептеріне, ... ... ... шын мәніндегі жаңа көзқарас негізделген. Онда Т.Омарбеков 1929-31
жылдары Қазақстанда орын алған 372 шаруалардың ... бас ... ... ... ... ... бірге осы жылдарда болған
көтерілісшілердің әртүрлі топтарының санын оларға қатысқан адамдар сандарын
және ... ... ... ... ... ... ... Мұнда берілген нақты деректер Қазақстан Республикасы
Президентінің мұрағатының ... ... ... және ... ... аса ... ... болып табылады. Осы мәліметтерді талдау
арқылы Т.Омарбеков бұл ... және ... ... ... ... жалпы халықтық қана емес, ұлт-азаттықта сипат
алғандығын ғылыми тұрғыдан дәлелдеп ... ... ... кейін еліміздің тарихында көптеген «ақтаңдақ»
мәселелерге ... ... ... ... ... ... аса ... 1929-33 жылдардың аралығындағы қазақ даласында болған шаруалар
наразылықтары еді. ... ... ... ... ... ... ... көңіл аудара бастады. ... ... ... ... рет ... ... жүргізген тарихшы
Т.Омарбеков деп айтуға болады. Бұл мәселені ... 1994 жылы ... 1997 жылы ... ... ... ... ... еңбегінде аталмыш тақырыпқа қалам тартты. Тарихшы шаруалар
көтерілісінің себептеріне, қозғаушы күштеріне, сипатына ... ... ... ... ... ... болған 372 шаруалардың
бұқаралық бас көтерілулерінің әр ... ... ... ... ... олардың іс-әрекеттерінің сипатын көрсетті.
Т.Омарбеков жаңа ... ... ... ... ... ... ... – 20-шы жылдардың орта шенінен ... және ... ... ... ... 1929 ... ... кезең – 1930-1980 жылдар аралығы деп алынып, ... ... ... ... ... ... тақырыпқа байланысты зерттеу жүргізген қазақстандық келесі
тарихшы О. Мұхатова. Тақырыпқа қатысты ... ... ХХ ... ... аграрлық өзгерістер тарихнамасы» атты еңбегі бар.
О.Мұхатова «коммунистік тоталитарлық біздің Отанымызда ... ... ... ... ал ... ... осы ... қорғаушы «сарай»
төңірегіндегі ғылым ретінде 1985 жылғы сәуірге дейін ... - ... ... ... ұжымдастыру 1931-33 жылдардағы
ашаршылық, 1929-1931 жылдардағы көтерілістер ... ... ... ... ... бастады. Мысалы, М.Қ.Қозыбаевтың,
К.Нұрпейісовтың, Қ.Алдажұмановтың, ... ... тағы ... белгілі ғалымдардың жаңа көзқарастары жариялана бастады. Академик М.
Қозыбаев ұжымдастыру барысындағы ... ... ... ... ... ... оны Қ. Алдажұманов, Ж. Әбілғожин, Т. Омарбеков тағы
басқалар өз ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметі тұсында баяғы күйінен айырылып қалғандардың
қарсылығы ... ... ... ... ... саясаты мен зорлық-
зомбылығынан жәбір көрген шаруалар өз мүддесін қорғады» делінген шынайы
баға ... ... ... ... ... жүргізілген күштеп ұжымдастыруға –
сталиншілдік қылмысқа қарсы тұрған халық наразылықтарына ... ... ... ... Т. Омарбековтың еңбектерінің орны ерекше.
Голощекиндік аграрлық саясаттың нәтижесіндегі шаруа көтерілістері ... ... ... ... қуғын-сүргін науқаны
Қ. Алдажұмановтың зерттеулеріне де ... ... ... ... ... мен ... «қарсыласу қозғалысы»
деген атаумен енгізілді.
Т.О.Омарбековтың мақаласында «Қазақстандағы күштеп ұжымдастырудың және
зорлап отырықшыландырудың ауыр ... ... ... ... ... жүр. ... ... ең ауыр дерт ашаршылықтан адамдардың
қырылып қалуы-осы жылдардағы орны толмас демографиялық ... ... ... ... Жоғарғы Кеңеес Төралқасының осы
мәселелерді ... ... ... ... тарихшы
демографтардың жүргізілген алдын ала талдаулары ... елі ... ... ... індеттерден, сондай-ақ табиғи өлім деңгейінің үнемі ... 2 млн  200 мың ... яғни ... ... халқының 49 процентінен
айырылғанын» дәлелдегенін атап ... ... ... ... ... саны ... ... әзірге ашық қалып» отырғанын де
көрсетеді», - деп айтылады /12,303/.
Жұмыстың құрылымы. Бітіру ... ... екі ... ... ... ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Жетісу өңіріндегі ұжымдастыру: барысы және оның салдары
1. ... ... ... ... ... ... жылы ... жеті губерниясының бесеуі құрғақшылыққа душар
болды. Осыған байланысты 1921 ж. бұл ... ... ... түсімі 5 млн
пұт деңгейде ғана болды. Ал жергілікті халықтың бір жылғы астық пен астық
тұқымдығына мұқтаждығы 22 млн пұт ... ... яғни ... 17 млн. ... Ауа ... ... мал ... бұдан да қиын жағдайға
душар етті. 1920-1921 жылдар аралығындағы жұттан ... мал басы 1917 ... 75 % ... ... ... саясатының нәтижесінде Республиканы сұрапыл
аштық жайлады. Бөкей губерниясында – 100 мың ... ... – 400 мың, ... – 500 мың, Орынборда – 445, Ақтөбеде – 360 мың адам ... ... ... ... ... халық аштан қырыла бастады. Көшпелілер
арасында өлім ересек тұрғындардың 30 процентін қамтыса, аудандарда халықтың
75 ... ... ... ... халықтың қатты қырылғандығы соншалық
бұрынғы бірнеше болысты біріктіріп бірболыс ұйымдастыруға тұра келді.
«Әулиеатада шіри ... ... ... ... мұрша жоқ» - делінген
Түрікатком ... ... ... ... ... /13, 35/.
ХХ ғасырдың 20-30 жылдары қазақ даласы әртүрлі өзгерістерге ... ... ... бірі – 1928 ... жаңа территориялық бөліс
аймақтарға жіктеу еді. Жаңа ... ... ... ... рөл ... бөлу кезінде ауылдардың белгілі бір шаруашылыққа икемделуі,
мәдени ұқсастығы, ұлттардың ... ... 1930 жылы ... олардың саны 121-ге кемітілді. 1932 жылы қазақстанда ... ... ... 6 ... ... оның ... Жетісу аймағының
орталығы Алматы қаласы болды /14/.
1930 жылдан ... ... ... ... ... ... басталды. 1930 жылғы 17 ... ... ... ... және ... Комиссарлар Кеңесінің шешімі бойынша
Жетісу аймағында төмендігідей аудандар болды: Алакөл, ... ... ... аудандары. 1932 жылғы 20 ақпандағы Қазақстан ... ҮІІІ ... ІІ ... ... байланысты Қазақстанда
6 обылыс құрылды, жаңа территориялық ... ... ... ... ... ... ... орнына 6 облыстық халық
шаруашылық басқармасы енгізілді.Жетісу обылысы 1932 жылы 10 наурызда Алматы
обылысы ... ... Онда ... ... Октябрьский, Фрунзе аудандары
болды. Обылыстың жалпы территориясы 104,0 мың кв.км. Табиғи байлығы алтын,
түсті көмір, тұз, құрылыс заттары, қамыс, известь, ... ... ... Су ...... ... ... Таскүл, Сарыбұлақ, Есік, Тұз көл,
өзендері – Іле, Талғар, Үлкен және Кіші ... ... ... ... ... ... ... барлығы 411 селолық советтер ... 920301 ... ... /14, ... ... ... кірген аудандар: Шұбартау, Аякөз, Үржар,
Мақаншы, Алакөл, Шу, Балқаш, ... ... ... ... ... Дзержинский, Қордай, Красногроск, Қастек, Еңбекшіқазақ, Қоғалы,
Шелек, Октябрь, Жаркент, ... ... ... және обылыстан тыс Алматы
қаласы.
1930 жылдардағы елдің ... ... ... өңіріндегі
әлеуметтік-экономикалық дамуға тікелей әсер етті. Халықтың сандық ... ... ... ішкі және ... көші-қондық процестерге тікелей
байланысты болды. Халықтың сан жағынан дамуы ... ... ... оған ... ... ... Елде жаппай ұжымдастыру науқаны басталды. Бұл
науқанның мешеу ... ... ... ... аудандармен бір
мезгілде жүргізілуі және жаппай отырықшылықпен қатар ... ... ... ... көп ... ... Қазақстандағы жағдайды
жақсы білетін Тұрар Рысқұлов сияқты ... ... ... бұл ... аса ... ... дайындық қажет
екендігіне тоқталып, ұжымдастыруды Қазақстанда бірінші кезекте емес, екінші
мерзімде, Орта Азия Республикаларымен бір мезгілде жүргізу ... ... Ол ... ... жоқ. Сол ... ... ... партия
комитетінің бірінші хатшысы Ф.И.Голощекиннің субъективті көзқарасы мен
авантюристік пиғылдарының салдарынан өсіп келе жатқан қазақтың жас ... ... ... ... ... ... тағып қызметтерінен
қуды.
Кеңес үкіметінің Қазақстандағы саясатының ең ауыр кезеңі республиканың
партия басшылығына Ф.И.Голощекиннің келуімен байланысты ... Бұл ... ... ... ... ... Ол 1925 ... өзінің ең алғашқы сөйлеген
сөзінде «Ауылда (республиканың бәрінде) совет үкіметі жоқ, тек ... ... - ... ... ауылдарда «Кіші Қазан» жүргізу керек,
байларға қарсы күресте кедейлерге көмектесу ... егер ... ... ... оны ... ... Ол өзінің сөзінде партия құрамында
орыстық (великорусский) шовинизм, қазақ ұлтшылдығы етек алған деп жала ... ... ... ... ... зиялыларын жоюға кірісті. Ұлтшыл-уклонистер
деген жаламен қазақтың белгілі коммунистері ... ... ... ... Н.Төреқұлов айыпталды.
Т. Рысқұлов қазақ халқы трагедиясының ең басты себебі ... ... ... ... отырықшылыққа күштеп көшіру болғанын сезіне
отырып, КСРО мен РКФСР ХКК-не отырқшылыққа көшірудің жоспарын қайта қарап,
бекітуді ... ... ... ... көп ... ... ... белгілеуді, суарылатын жерлер мен ... ... ... ... ... шаралар белгіленгенмен іс жүзінде түпкілікті
өзгерістер бола ... жоқ. ... ... ... ... мен ... 768127 мал ... берілген. Бірақ мұнда 1933 жылы
Қазақстанда қожалықтардың 61 пайызы сиырсыз және 20 ... ... ... ... жөн. ... сәйкес колхоздарды қайта ұйымдастыру мен
оларды ... бөлу ... Мал ... күрт ... басты
факторларының бірі-ет дайындау еді. Бұл іспен арнайы құрылған ... ... ... тыс көп болды. 1930-1931 жылдары ... мен ... ... ... берді. Тек «Овцеводтрест» бойынша
1931 жылы 41887 ... ет ... ... ... ал даярланған ет 14727
центнер болды. Мал шаруашылығындағы қиын ... ... ... 55
пайызға көтеріліп ет өткізу жоспары 75873 центнер болып ... ... үшін ... ... ... сойылды. Қазақ ауылдарындағы
кедейленудің тағы бір себебі отырықшылыққа күштеп, ойланбай көшіру болды.
1933 жылдың 17 ақпанында БК (б)П Қазөлкекомы ... ... ... ... телеграмма жіберіп, онда «ТОЗ-дардың жанында фермалар
қалдырылмасын, мал фермаларды жеке пайдалануға берілсін» деп ... ... мал ... ... және де ... да ... болды. Берілген мал
өзге біреуге сатылып, не ойылса, иесі қатаң ... ... ... 22 шілдедегі Қазхалком және БК(б)П Қазөлкекомының қаулысына сәйкес
мал өзінің жеке ... малы жоқ, ... ... тәртібі мен жоғарғы
еңбек өнімділігін көрсеткен «ең жақсы ... ... ... ... ... ... ... күндеріне сай есептеліп берілді. Бір
сиырдың бағасы 105 еңбек күн, ал ұсақ ... (қой, ... ... ... ... ... ... еңбеккүнін колхозшы ұсақ малдікін 2 жылда, ал
ірі қараны 3 жылда өтеуге міндетті болды.
Халық шаруашылығы басқармасының ... ... ... 1 ... ... есеп ... ... өсу динамикасы төмендегідей болды: ... мың, ... ... ... 1934-2681,8.
Қазақстаннан КСРО-ның басқа жерлеріне қоныс аударғандар 1930-1932 жылдары –
1,3 млн. адам /15/. Осы ... ... мал ... да ... Егер ... 1930 жылы мал басы 24,4 ... ... 1931 жылы
11 миллионға дейін, 1932 жылы мал басы 3,3 ... ... ал 1933 ... миллионға дейін, 3-4 жыл ішінде 10 еседей кеміді. ... ... 1932 ... ... айындағы «Ауыл шаруашылығы және атап
айтқанда ... мал ... ... ... қаулысы
республикамызды еліміздің шығыстағы негізгі малды аймағына қайта айналдыру
жөнінде үлкен рөл ... ... ол тым кеш ... ... жылы жала жабылып кетуінен шетке көшіп кеткен босқындарды қайтару
науқаны төрт жылдан соң ... ... ... ... ... ... емес
мәліметтер бойынша Қазақстандағы жалпы мал басы 48 миллионнан 3 млн.-ға
дейін кеміген. Оның үш ... ... ... ... онда 70 млн. мал
құрып кеткен. Енді бұрынғы шаруаларға малды малды шет ... ... мен ... және ... бен ... алып ... таратты.
Республиканың, әсіресе, қазақ халқының осы кезеңде барынша әлсіреген және
аса қатты олқылаған ... ... ... қайта қалпына
келтіру жұмысы ұзақ мерзімді ... етті және ол тағы да ... ... ... өз ... ... ... жүзеге асырылды. Сонымен қатар
Республикаға басқа ұлт өкілдерінің келуі ... жоқ. ... ... ... 12-ге, ... – 30-ға, белорустар – 22 ... Есеп ... 1174 мың ... ... ... ... дейін
созылған стихиялы түрде қоныс аудару енді ұйымдасқан, жоспарлы түрде өте
бастады. Елдің ... ... ... ... саны ... ... ... 1,3 млн. адамға жетті /16/.
Ауыл шаруашылығында да қоныс аудару жүріп жатты. 20-шы ... 30-шы ... ... ... ... ... ... келе бастады. Ресейден, Украинадан және басқа да жақтан
келген адамдар елдің еуропалық бөлігі мен Сібір жерінен келді. Олар ... ... ... мен ... ашып отырықшылыққа көшті.
1928-1930 жылдар аралығында ... ... ... ... ... ... үшін 65 мың ... көшіп келді. 1940 жылы
ұйымдасқан түрде Украинадан, РКСФСР аудандарынан, Молдавия мен ... және ... да ... жері аз ... өз ... ... келді. Осының нәтижесінде Қазақстанға 24,2 мың жанұя
келіп республиканың солтүстік аудандарына тың ... ... егін ... ... ... Жетісу аймағында қилы тарихи оқиғалармен тығыз
байланысты болды. Ауыр ... ... ... аймақтың шекарамен
байланыста орналасқан жерлері болды. 1929-1931 жылдары шекарада ... ... ... Шоқпар, Іле, Еңбекшіқазақ, Биен-Ақсу, Сарқанд,
Жаркент және Бөрібай аудандарының ауылдары. Тұрғындары ... ... ... ... емес мәліметтер бойынша 1930 жылдың басынан бастап
шаруалар ... ... ... ... ... тастап 281230
шаруашылық көшіп кетті, оның ішінде 83 мыңы Солтүстік ... ... ... ... ... санағы бойынша республика территориясында 6198467
адам тұрған. 1926 жылғы санақ пен 1939 жылғы екі ... ... ... ... 58,5 – тен 38-ге ... ... Ал басқа республикалардағы
қазақтардың бүкіл қазақ халқының ішіндегі пайызы 1926 жылы 8,5 ... жылы 26 ... ... өсіп, саны 787 мыңға жетті. Бұл Қазақ КСР
–індегі ... ... ... ... ... ... үлес ... жылғы 91,5-тен 1939 жылы 74-ке дейін төмендетті. 1930-1934 ... ... ... ... ... республикаларда тұратын
қазақтардың саны 2,6 есе, ... ... ... 1,7 есе, ... ... ... КСР-інде 7 есе, Қырғыз КСР-інде 10 есе өскен. 1939 жылы көрші
одақтас республикаларда және ... ... ... ... ... саны 1 миллион 350 мыңға жеткен. 2-3 жыл аралығында шетте жүрген
қазақтар санының 16-дан 41 пайызға дейін көтерілгенін көруге ... ... ... ... 1 ... ғана ... ... Қазақстанда бұрын болып көрмеген өндіріс қарқыны болды. ... жаңа ... бой ... Осы ... ... қала ... ... республикалар мен село халқының қалаларға ауысу есебінен 325 пайызға
өскен. Осы жылдардың ішінде қаладағы қазақтар саны 6 еседей ... ... ... село ... 1926 ... 20 ... ... 1 млн. 114
мың адамға кеміді. Осы ... оның қала ... 1 млн. 170 мың ... ... 115 б./.
1932 жылғы 1 қаңтардағы есеп бойынша Жетісу аймағының тұрғындар саны,
қалада Алматы – 146500, ... – 14300, ... – 17800, ...... ... п. ... ауданы – ауылдық жерде 78345, Алакөл ауданы
– село Үшарал – 28024, Аягөз ауданы барлығы 64290, Балхаш – 35147, Іле ... ... – 39060, ... – 67498, ... – 53126, ...... – 46318, Шет – 42228, Шұбартау – 24229, Шу-68880, Еңбекшіқазақ –
43992. Барлығы аймақ бойынша 1163267 ... ... оның ... ... – 951567 ауылда тұрды /17/.
1926 жылы 1939 жылғы қазақ санақтарының материалдары негізінде ... ... ... саны ... ... жынысына қарай және қалалық
жерлер мен ауылдық жерлердегі халықтың жалпы санының 1939 ... ... ... шекара бойынша есептеді /18/.
Кесте №1
| |1926 ... ... |1939 ... ... |
| ... ... ... ... ... ... |
|ҚазКСР |6037092 |519074 |5518018 |6093507 |1689450 |4404057 ... обл |393676 |45385 |318591 |480983 |241384 |239599 ... |361576 |16898 |344678 |317078 |55247 |261831 ... ... ... ... 1926 жылғы санақ қорытындысына
қарағанда халық санының жалпы республика бойынша өсімі төмен болғанымен
жекелеген ... өсу ... ... ... ... ... саны 393676 ... 480983-ке дейін өскен, сонымен қатар 1926 жылғы
Жетісудағы қала халқының саны аз ... ал 1939 жылы қала мен ... ... ... өте төмен көрсеткішті береді.
Сонымен қатар көптеген ұлт өкілдерінің сан ... ... ... ... ... 63,8% ... украиндар 76,3%, өзбектер 79,8%,
ұйғұрлар бұрынғы санынан 55,7%-ға кемісе, ал ... ұлт ... ... ... ... ... орыстар саны 92%-ға ... 34%, ... 22%. Осы ... Қиыр ... ... 95 мың
корейлерді жаппай қоныс аудару басталды. Демографиялық жағдайдағы ірі
өзгеріс ... ... ... ... 20 % ... ал ... ... көреміз /19/.
Халықтың ұлттық құрамына келсек, басым көпшілігі қазақтар мен орыстар
болды, 44,1% және 33,4%. Бұлардан кейінгі ... ... ... 11,8%, немістер 1,8%, өзбектер мен кәрістер 1,6% және 1,5%, басқа
ұлттардың өкілдері 5,8%. Ауыл халқын 1926 жылғы ... ... 16,7% -ға, ... ... ... мен ... 1%-ға, ... азайған. Аталған халықтар сан жағынан азайғанымен аласапыран
жылдары ... ... ... жоқ. ... ... жеріне,
өзбектер мен ұйғұрлар Орта Азия республикалары мен ... ... ... ... аударды.
1926-1939 жылдар аралығында 12 жыл ішінде республикадағы этностық
жағдай өте ... ... ... ... ... бұл ... мың ... немесе 1,7 пайызға кеміді. Аштықтан өлу және басқа ... ... ... саны көп кеміді, 1926 жылмен салыстырғанда
қазақтар саны 1314 ... ... 36,2 ... ... ... саны 203
мың, өзбектер 26 мыңға, ... 28 ... ... ... 1926-1939 жылдар
аралығында басқа этностардың саны өсті. Әсіресе, ... 1174 ... 7 ... ... 6 мыңға т.б. Осылайша 1939 жылы Қазақстанда
этностық құрамы әртүрлі халықтар пайда ... Оның ... ... ... ... ... саясатында басталған еді. Көші-қондық
процесс өте тез қарқынмен жүрді. Қазақтардың өсуі 1939 жылы 1926 ... 20,5% ... ... ... 38% ғана ... ... ... 10,8-ға, өзбектер 2,1%-дан 1,7%-ға, ұйғұрлар 1%-дан
0,6%-ға кеміді. Орыстар енді Қазақстандағы үлкен этностық топқа ... ... ... 1939 жылы ... 1,5%, корейлер 1,6%-ға, татарлар 1,7%-ға,
белорустар 0,5%-ға өсті /19,221/.
1937-1939 жылы Қазақстан халқы 966 мың адамға өсті. 1937-1939 жылы ... ... ... ол ... 531, ... 132 мың, ... ... 118 мың, татарлар 148 мың, өзбектер 6,7мың адамға кеміді. Село мен
қала арасындағы тұрғындардың ... және ... ішкі ... ... ... құрамының да өзгеруіне алып келді. 1939 жылы
халық санағы бойынша ... ... ... ... ... ... ... |Бәрі |Оның ішінде |
| ... ... |Укр ... ... ... |Неміс |Басқасы | |ААО |79871
|402340 |237321 |55661 |33720 |19477 |13415 |7054 |29730 | ... ... |202950 |40134 |20839 |7556 |4511 |7208 |897 |12536 | ... ... |199390 |197187 |34822 |26164 |14966 |6207 |6157 |17194 | ... ... |264970 |185444 |33787 |19955 |6201 |241 |6524 |860 |11958 |
|Алматы ... |230503 |166439 |25601 |16675 |4328 |229 |5998 |766 |10467 ... ... және Алматы қаласында орыстар мен қазақтардың сан
жағынан басымдылығын байқаймыз. Аймақтағы ... сан ... ғана ... ... ... да ірі ... ... Екі санақ арасында орыстар
19,7%-дан 40%-ға, белорустар 0,4%-дан ... ... ... ... 42 ... 95903 ... немістер 0,8%-дан 1,5%-ға, поляктар 3762
адамнан 54696 адамға көбейген. Бұл халықтардың өсіміне ... өсім ... ... жағдайлар септігін тигізді. Мысалы, 1936 жылы бұрынғы КСРО-
ның Польшамен шекаралас аудандарындағы жер аударғанда көпшілігі ... ... Ал, 1937 жылы Қиыр ... 95 мың ... жер ... /19,232/.
2. Ұжымдастыру барысы және салдары
30-шы жылдардың басында Қазақстанда колхоздастыру мен отырықшыландыру
кезінде ашаршылықтың күшеюіне мал-мүліктің ... ... да ... ... ... ... тап күресі ол кезде ... ... ... 13 ... ал мал ... 50 пайызы әлі
де ауқатты бай-кулактардың қолында болды. Колзоздастыруға жататын 600 мыңға
жуық қазақ шаруашылықтарының көпшілігі (1930 жылы 70 ... ... ... ... көшпелі еді. Ал, отырықшылықтың өзі ол ... бір ... ... ... еді. ... ... күн ... тек малға
қарайтын, малға деген жеке меншікшілдік мінез – құлық ... ... ... ... ... ... ... етіп
жеткіземіз» - деп ұрандаған Ф. И. Голощекин мұнымен санасқысы келмеді
/22,37/.
Бүкіл бес ... ... ... ...... ... оның
ахуалын бұрын естіп, көріп білмеген Ф. И. ... ... ... ... И. В. Сталинге бес ... ... хат ... ... ... Ол Қазақстанда Қазан революциясы болмаған екен, болса да ол
қазақ ауылын тек жанап өткен көрінеді, сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... деп, әсіресе Алматы жанындағы «Асы»
жайлауында қазақ ауылын бір-ақ рет көрген Ф. И. Голощекин ... ... ... ... ... кезінде тап күрестерінің
арасындағы тартыстар мен жасырын әрекеттердің нәтижесінде «Асыра ... тұяқ ... ... аса ... ... ... ... тарап
кетеді. Колхоздастыру мен отырықшылыққа қарсылар кедей және ... өз ... ... және ... ... да ... ... алдындағы шаруалар копперацияларының алғашқы түрі –
ТОЗ-ды ... ... ... ... Малы барлар өздерімен мал бағып
жүрген орташаларды ертіп ... ... ... ... ... ... аштық болды, ол күшпен ұжымдастыру және
көшпелі халықты зорлықпен отырықшылыққа айналдыру нәтижесінде туды. Аштық
Қазақстанның барлық халықтарын ... ... ... ... және ... ұлт ... ... ең көп өлген ол қазақтар болды.
Қазақ ауылындағы Кеңес үкіметінің аграрлық саясаты 1930-1934 жылдары
жаппай аштыққа және ... ... ... ... алып ... жылы ... ресми түрде айқындалып көмек сұралса, 1932-1934 жылдары
аштықты үкімет ... ... ... ... ... толмас өкініштер әкелді. Қазақстандағы байырғы тұрғындардан 2 млн 200
мың адамның өмірі мезгілсіз қиылды. Бұл 4 млн. 120 ... ... ... ... ... яғни, 53 % еді. ... ... ... ... ... ... 60 мың ... 32 мыңы құрбан болды
деген дерек бар /23,158/.
1932-1933 жылдары енді туған балалардың 2/3, ал мектеп жасындағылардың
жартысы қайтыс ... ... да ... ... ... ... күзгі сессиясының шешімімен ұлы жұттың 60 жылдығына байланысты 31
мамыр қазақ халқының қаза ... еске ... күні ... ... болды, қазақ қайғылы жылдарында халқының жартысынан айырылды.
Қазақстанның демографиялық базасы ұзақ жылдарға әлсіреді. ... ... ... және ... ... аудандарда басым болды. Қазақ
халқының ең тығыз орналасқан мекені – Сарыарқа қаңырап бос қалды. Шұбырған
халық егіншілігі бар оңтүстік пен ... ... ... жүз ... өз ... ... Орта Азия ... - Өзбекстанға,
Түркменстанға, Қырғызстанға, Тәжікстанға, ... ... ... ... жан ... ... 11% өзге жарда ... ... Осы ... ... бойынша Қытайға, Монғолияға, Ауғанстанға,
Иранға, Түркияға ... саны 205 мың ... ... ... ... ... 625 ... немесе 163 қазақ шаруашылығы, Шелек ауданына ... ... ... 250 адам ... ... ... ... атқару
комитетінің төрағасы Молдажанов жазбасы бойынша 14 ауданнан Қытайға 11530
шаруашылық көшсе, 28 шілде 1932 жылы ... 305 ... ... келді.
Олардың қайта көшіп келуі стихиялы ... ... ... ... ... болды. Оларға үкімет тарапынан көмектің уақытында берілмеуі
1932 жылы олар бір ... ... ... көше бастады /25,400/.
Осы күшпен жүргізілген өкімет ... ... ... көтерілістері
болды. Соның ішінде Қастек, Балқаш, ... Ол ... ... ... ... шетелдерге қоныс аударуымен аяқталды. 1930
жылдың ... 1931 ... ... ... Қазақстан территориясынан 281230
шаруа шаруашылықтары көшіп кетті. Олардың көпшілігі Қытай, Иран, Ауғанстан
жерлеріне барды. Ашаршылық кезінде Қазақстаннан 1 млн. 130 мың адам ... 676 мыңы ... ... ... ... ал 454 мыңы ғана ... қайтып
келді. 1929-1931 жылдардағы көтерілістер мен қозғалыстарға қатысқаны үшін
сотқа 5551 адам тартылып, оның 883 ... ... ... ... ... осы ... ... қазақ халқының 49 % ... ... жылы ... өкіметтің қолдауымен Ф.И.Голощекин республикада
үкімет жанынан «Көші-қон» басқармасын құрды. Оның ... ... ... жер беріледі, жаппай ... және ... ... ... ... ... ... орнықтыру жүзеге
асырылады – деп жазылды. Аз ... ... ... ... қарсы
шаралары кейінгі қайғылы оқиғаларға алып келді. 1928 жылы 27 ... ... ... Комитеті мен ҚазКССР ХКС «О конфисакции байских
хозяйств», 13 ... «Об ... ... за ... и ... ... полуфеодального байства», ал 19 ақпан
1930 жылы «О мероприятиях по укреплению социалистического переустройства
сельского ... в ... ... ... и по ... ... и байством» біріккен шешімі қабылданды /20,51б./.
Асыра сілтеушілік кезінде «шаш ал десе бас ... ... ... егін ... ... ... ... салу болды. Мал өсірудің орнына
қуаңшылық жерде егін егуге мәжбүр болған жұрт, енді мемлекетке астық ... ... ... ... малын сатты.
Малдың азайып кетуі, астықтың шықпай қалуы және тұрмыстағы басқа да
қауырт өзгерістер азық-түлік ... алып ... ... онша ... ... ... елде ... кетті, әсіресе аштықтан пайда болған іш
сүзек аурулары халық отырықшыланған немесе біржола көшу үшін ... ... ... ... ... ... ... керемет ашаршылық
пен індет аурулардың жойқын апаты, әсіресе, 1932 жылы күшейіп кетті. Бұл
жылдар халқымыздың ... ... ... деген ұғыммен қатар, «1932
жылғы ашаршылық» немесе ... ... ... деген атпен сақталып қалды.
Партия бағытын жергілікті ... ... ... ... ... жаппай ұжымдастыру алғашқыда үлкен сәтсіздікке
ұшырағандығы ... оның ... ... ... ... туралы алғашқы хабарларды ВКП(б) Орталық Комитетіне және
И.В.Сталиннің өзіне кеш ... Сол ... ... ... ... ... ... орынбасары қызметін атқарған Тұрар
Рысқұловтың Қазақстан ... апат ... тұр ... хабарына ол сенбей,
кейіннен ол қуғынғы ұшырады. Ф.И.Голощекин ... ... ... ... ... өтіп ... ... жалған ақпаратты өзі беріп
тұрған. Ол ... ... ... ... және ... ... 1931, 1932, 1933 жылдардағы беттерінде жазылған. Тек Орталық
Комитетке Батыс Сібір губкомының ... ... және ... ... ... Ю.Ахунбабаевтан хабарлар келіп түскен кезде ол
илана бастаған.
2 Күштеп ұжымдастыруға қарсы ... ... ... ... ... ... бөлімінің 1931 жылдың 1
желтоқсанындағы мәліметтеріне ... ... ... ... ... аса ... көрініс берген кезең екеніне ... ... ... бас ... мен ата ... ауа ... шығарып
тастағанның өзінде 1929-1931 жылдары Қазақстанда 372 рет шаруалардың
бұқаралық бас ... ... ... шаққанда олардың 54-і 1929 жылы,
241-і 1930жылы, ал 77-сі 1931 жылы орын ... ... ... орын ... шаруалар наразылықтары
жоғарыда айтылған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі ... ... ... ... ретінде атап өтілген. Осы ресми
құжатта “оларға 80 мыңға жуық адам қатысқаны” айтылады. Кейбір ... бас ... ... бұл ... ... бүкіл Қазақстанды
шарпып, Алтайдан Маңғыстауға дейінгі ... ... ... ... Комиссарлары Кеңесінің төрағасы Ораз Исаевтың өзі де 1932 ... ... ... хатында мойындаған еді. Бұл көтерілістердің
кейбірінің едәуір ірі-ірі бас көтерулер болғандарына ... ... ... қуатты әскери күшіне төтеп бере ... және ... ақ ... ... ... басылды. Халық наразылығына
қатысушылар да ... аса ... ... Осы ... мен ... үшін КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі жанындағы Мемлекеттік
біріккен ... ... ... өзі ғана 5551 адамды соттап, оның 83-
ін атып жіберді.”
Тарихымыздың ... ... ... бұл ... ... сипаттамаларға лайық. Сондықтан тарихымызда орын ... ... ... жерінде өткен болатын /26,204/.
Голощекин 1931 жылдың желтоқсанында Сталинге жазған, Қазақстанға 15-ке
тарта ірі ... бірі осы ... ... Оның да ... ... көтерілістерге ұқсас: “тап күресінің шиелінісе түсуі” тура
И. ... аса ... және ... қате ... ... меншік
иелеріне жүгенсіздікпен зорлық-зомбылық көрсетіп, адамдарды арсыздықпен
тонау, ... ... ... ... ... қарастырудың орнына,
керісінше, ауқатты қожалықтарды тақыр кедейдің қатарына түсіру, сөйтіп, шын
мәнінде ешқандай малы жоқ, барды ұқсатып үйренбеген, ... ... де, қыры да жоқ, көп ... өздері жалқау, бірді екеу етіп,
тұрмыстарын оңдаудың көзін таба ... ... ... ... білімі, зердесі, түйсігі, шамалы батрақтарды және ... ... ... және ... ... ... қою, ... болған әлеуметтік топ “шолақ белсенділерге”, шаруашылыққа ... ... ... бармаған” жандарға шаруашылық басқарту –міне осының
бәрі үлкен қателіктер болды және аса зор ... ... ... ... ең ... ... ... аштыққа әкеліп соқтырды.
Сарқандтағы халық наразылығы ... ... ОГПУ ... ... ... ... ... уәкілі Шаперниковтың Ақсудан
Алматыға өзінің бастықтарына жолдаған мәлімдемесі төмендегіндей жолдардан
басталады:
“Бүйен – Ақсу ауданының ... 27/III ... ... ... ... бас ... ... отрядтарын бір мезгілде 3 бағытқа
жіберді: Арасан-Абакубовка-Ақсу, ... 2-де 200 ... ... ... деп оқыңыз-Т.О.) Абакумовканы басып алды...”/26,226/.
Оқиғаның мұнан ары қалай өрбігенін осы құжат едәуір нақты айтқан.
Одан ... ... ... ... ... ... көрерілісшілер
жергілікті тұрғындарды көтеруге әрекет жасаған, халықтан тартылып алынып
колхоз меншігіне жатқызылып ... ... ... ... ... ... ұстап мініп, қалғандарын өздерімен бірге ... ... ... ... ғана ... ... неге ... белгісіз,
өздерімен бірге біраз орыстарды зорлап ала кеткен. Тегінде, көтерілісшілер
негізінен түгелдей дерлік қазақтардан тұрғандықтан олардың өздерімен ... алып ... ... ... ... мекендейтін мекендерге
соққанда аолрдағы орыстарды да көтерілісшілер қатарына тарту ... ... ... таң ... ... ... келе жатқанда
Арасанға басып кірді. Ат тұяғын дүбірінен ... ... тік ... ... бетте –ақ, ауылдық кеңес төрағасын, аудандық ... ... ... және т.б. кеңсе қызметкерлерін тұтқынға алды,
жергілікті ... ... ... ... ауыл ... ... Осы жерде ашық жиналыс өткізіліп, көтерілісшілер араларынан
шешендер суырылып ... сөз ... Онда ... ... өкіметінің
жергілікті жерде жүргізіп отырған саясаты сынға алынды: ... ... ... ... жүгенсіздігі, бас көтертпес ет
салығы, астық ... және т.б. ... ... ... ... ... ... тиек етілді. Көтерілісшілер жиналғандардың көздерін
мынаған жеткізуге күш салды: аштықтан, көз ... ... бір ғана жолы бар, ол ... ... ... ... ... қол
шығарып”, тығыз топтасып, жабыла атқа қонып, күштеп ұжымдастыруға қарсы
шығу, сөйтіп өзі ... ... ... қатерлі екеніне-халықты
аштыққа,жаппай қырылуға және босқындарға ... ... ... ... ... ... ... ауыл тұрғындары өз
отарларынын 40 адамдық жасақ ... ... ... өзі тәрізді, бұл
жасақта орыстардан ... ... ... ... ... өздеріне 40
орысты қосып алған көтерілісшілер ұйымдасқан ... атқа ... ... ... ... жөн, көтерілісшілердің басқа, негізгі бөлігі 27 наурызда
таң ата Ақсу елді мекеніне баса – көктеп ... Бұл ... ... ... ... ... қойнауындағы құжат оны бұрынғы уезд басқарушысы еді
деп түсіндіреді. Ақсуға кірген кезде оның ... 2 ... ... ... бірін Қылиев Қалдыбай басқарды. ОГПУ ... ... ... сене ... ... тағы да ескерте кетеміз),
ол осы ... 3 - ... және ... ... шыққан “бай”. Оның қолы 300
адамнан тұрды. Осы жерде айтпай кетуге болмайтын бір нәрсе, Кеңес өкіметі
орнағанына 13 жыл ... ... ... ... “бай” Қылиевты
қолдап, заңды өкіметке қарсы атқа ... оны ... ... ... ... бола тұрса да Қылиевтың соңынан неге ілесті. Еңбекші ... ... ... жыл өмір ... Кеңес өкіметі неге абыройдан жұрдай болып,
кезінде мүдделерін қорғауға уәде берген өз халқына жау ... ... ... саяси “салмақтары” батпандай ауыр-ақ! Бірақ одан ... ... ... ... және т.б. күрделі сұрақтарға бүгінде тәуелсіз
елге айналып еңсесін көтере бастаған республикамыздың саяси тарихы салиқалы
жауап ... ... ... ... көктемінде Биен-Ақсу, Сарқанд және Алматы округының
басқа да аудандарындағы ... ... ... ... ... ... Лепсі, Жаркент, Талдықорған, Октябрь, Кеген, Бәрібай
аудандарының көптеген ауылдары ... ... ... ... және соның барысында Қытай шекарасына қарай көшуі Жетісуда ұзаққа
созылды. 1930 жылы Сейтбаттал ... және ... ... ... тобы ... ... ... совет-қытай шекарасына келеді.
Оларға Баласаз, Ащыбұлақ, Бүйен және басқа елді ... ... 4 ... ... жазалаушы әскер қуып жетіп, Сарытау ... ... ... жеті ... ... 68 ... айырылған
көтерілісшілер берілуге мәжбүр болды. Олардан 28 винтовка, 6517 бас ... 517 адам ... ... ... оның 108 атылды. Балқаш ауданының №
1,3,10 ауылдары 6 ... 1930 жылы ... нан және ... да азық-
түліктер жинауға қарсы шығады. Олар өздерінің басқару органдарында ... ... соң 57 адам ... ... 30 адам ату жазасына
кесілді.
Ақсуға кірген екінші үлкен отрядты Сатырбаев Ғали басқарды. Ол ... ... ... ... ... “бай” ретінде ОГПУ мәліметтерінде
көрсетілген. Оның қарамағындағы көтерілісшілер саны 200-ге ... ... ... екпінді де ызалы топ Ақсуға кірген бетте бірден үкімет
адамдарын іздестірді. ... ... аяқ ... ... бұрқ ете ... деп
ойламағандықтан аңтарыла сасып, жасырынуға да үлгермей қалды. Жалпы саны 23
кеңес қызметкері қолға түсті. Олардың біразы ашулы тобырдың аяқ асты ... ... таяқ ... ... ... ... тілгендей де болды.
Адуында топ Кеңес мекемелеріне есігін бұзып кіріп, ... ... ... алып ... ... ... Күлге айналған кеңсе құжаттарымен бірге
ОГПУ-дың Бүйне-Ақсу ауданы бойынша жинақталған ... ... ... ... ... ... бір кооперативтік дүкенді қиратып, мүлкін
тонап алды. Өзара қақтығыста алғашқы кісі ... де ... ... аудандық
партия комитетінің хатшысы Ибрагимов өлтірілсе, іле шала ... ... және бір ... қызметкері көтерілісшілер қолдарынан қаза тапты.
Көтерілісшілер өзара ақылдаса келе Ақсуда көтерілістің ... ... ... ... ... ... ... құрамына Жамбаев,
Қылиев, Сатырбаев кірді. Олар Кеңес қызметкерлерін іздестірген жаппай тінту
және оларды тұтқындау ... ... ... ... Айта ... бір ... көтерілісшілер қатары сан жағынан
едәуір көп бола ... да ... ... ... ... жоқ, көбі ... атқа қонған қалың топ еді. Ақсуға басып кірген сәтте ... ... ғана ... 100-ге тарта аңшы мылтығы болған. Олар ... ... ақ ... ... кірді. Егер ОГПУ құжаттарына ... ... ... ... ... ұран ... комсомолистерді соғыңдар!”, “Салықтар жойылсын, тұқым қорын
жинауға қарсымыз!” деген тәрізді ашық наразылық пиғыл ... Осы ... ... тағы бір мәселе, мұндай бір қарағанда ... ... ... ... ... ... ... оқиға тәрізді көрінетіні де
рас. Бұл арада сол жылдары Кеңес өкіметін Сталиндік күштеу аппараты ... ... ... ... ал ... ... ... жеделдете бұрмалап, асығыс алмастыра бастаған – ... ... ... /27/.
Бүлікті естіген бетте-ақ ОГПУ органдары әдеттегідей шұғыл қимылдауға
көшті. 7 наурыздың кешіне қарай Ақсудағы көтерілісті басу үшін ОГПУ ... ... ... ... бес ... сай ... жеке ғана ... ал қалғандары түгелдей дерлік аңшы мылтықтарын ... ... ... ... ... мол ... Түнделете асығыс келе жатқан ... яғни 28 ... ... 1 шақырымдай қалғанда қапелімде
көтерілісшілермен кездесіп қалды да қым-қиғаш атыс басталып кетті. Ой ... ... құба ... дөңдерді тасалағандардың беталды да берекесіз
атыстары оқтын-оқтын тыныштала қалып, кейде жалғыз жарым қаңқ ете ... ... ... ... ... оқ жаудыруға ұласып кетіп, түн
қараңғылығы қобланғанға дейін ... Осы ... ... ... ... ... ... ұқты. Тегінде көтерілісшілер олардың санын
көп еместігін көрген соң, қоршап алып, қолға тірідей түсіруді ... ... ... жазалаушы отряд көзге түртсе көргісіз түнде бүркеніп,
ебін тауып ... ... бас ... ... ... да, ... деп алды-арттарына қарамай безді. Отряд мүшелерінің кейіннен
айтқандарына ... ... тек бір ғана адам - ... ... жараланған, ал көткрілісшілер жағынан 10-ға ... адам ... ... жағынан шығын едәуір болып, ал жазалаушылардың
бәрін аман-сау қалуын көтерілісшілердің қару-жарағының болмауымен ... ... ... ... ... ... пікір
қалыптастырады. Жоғарыда айтылды, көтерілісшілер мылтықтан құр алақан емес.
Олардың арасында құралайды көзге ататын аңшы мергендер жоқ еді ... ... ... ... ... қырғыннан, жазықсыз қан төгуден
қашқан, өздерінің бейбіт бас ... ... ... мен ... ... кінәлі өкімет адамдарына ой ... ... ... ... келісімге келуге және келіссөздер жүргізу арқылы
әділетсіздікті өмірден ... бір ... ... ... ... ... ... өзара тіл табысуға болады деп үміттенген. Осының
нақты дәлелі ... 28 ... ... ... 10-да саны 200-ге ... ... ... Абакумовка бағытына өтіп бара жатып,
Сарқандқа екі елші жіберіп, мынадай ... ... ... ... ... өз ... өкімет билігінде, қару-жарақтарын да көтерілісшілер
қолына тапсырсын! Осындай ұсыныспен елшілікке барғандар тағдырының ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Бір анығы, әлгіндей
келіссөз жүргізіліп жатқанда төтеннен, қырқа тасасынан ... ... ... ... ... ... отряды қылыштарын жалаңдатып,
көтерілісшілердің үрке қараған үлкен тобырына тап берді. Іле-шала пулемет
те іске ... ... үні ... басына көтеріп, үрей үйірді. Жусанды
дала ... ат ... ... ... жер сүзе бүк түсіп құлаған
көтерілісшілер саны 15 адам ... ал ... ... саны 76 екені
анықталды /27,35/
Көтерісшілерді талқандаған осы отряд көп кешікпей-ақ жаңа тапсырма
алды: енді оларға ... ... ... ... ... ... жойып жіберу міндеттелді. Көтерілісшілермен бейбіт келіссөз
жүргізу ОГПУ ... да, ... ... ... органдарының да
ойларына кіріп шықпады. Күштеу, қорқыту және зорлық-зомбылық – ұжымдастыру
жылдарында әдеттегі ... ... ... ... ат ... бүкіл маңайды дүрліктіріп, жусанды даланы
мазасыз дүбірге бөлеп, жазалаушылар ... елді ... ат ... Бірақ онда көтерісшілер жоқ болып ... ... ... ... олар ... Ақсуға бет алды. Елді ... ... ... ... сағат 11-де көтерілісшілердің тұтқындағы 8 кеңес
қызметкерін ату туралы шешім қабылдағанын есітті.
Дегенмен бір ... ... ... ... ... 8 ... атып ... қойған жоқ. Рас,Жазалаушылар аталған мерзімнен бір
сағат бұрын, сағат 10-да жан-жақтан оқ жаудырап, тұтқиылдан Ақсуға ... ... ... ... ... жанкешті қимылдап, аттың
жалына жабысып, ертоқымды ерттеп ... ... ... ... атқа ... елді ... бас ... қашып шықты. Бірақ асып-сасу абырой
әпермеді, сатырлаған ... мен ... ... ... ... түсіретін
пулемет 18 адамды көзді ашып-жұмғанша о дүниеге аттандырып та жіберді. Ал
жаяу ... 25 ... ... жол, ... ... ... ... қол
көтеріп, өз еріктерімен берілуге мәжбүр болды. Жазалаушылар ... ... ... ... ... ... ... қайта
жандандырылып,жолға қойылды. Осыдан соң елді мекендегі айыптыларды,
көтерісшілерге қол ұшын ... ... ... қызу да ... кетті.
Жазалаушы отряд мұндағы жағдайды түзеген соң, жергілікті кеңес
мүшелерін қорғауға едәуір күш ... ... ... көтерісшілердің
ізіне түсіп, оны өкшелей қуды. Жолшыбай 3 винтовка тауып алды. Тегінде есі
шыға, алды-артына ... ... ... безген бірен-саран көтерісшілер
“жау қайдан шыға келер екен, шыға келсе винтовкамен бірге қолға түссек ... ... ... ме ... -деп ... ... ... лақтырып
тастап қашқанға ұқсайды /28/.
Жазалаушылар жолай-жолшыбай сұрастыра келе көтерісшілердің басты
күштерінің ... көлі ... ... ... ... Бұл Жаман Жамал,
Күшікжан сияқты бұйрат құмдар массиві орналасқан, тығылатын таса іздегенге
таптырмас мекен еді. Мұны ... ... ... ... ... ... құятын үлкенді-кішілі Ақсу, Бүйен, Басқан, Лепсі
өзендерін бойлай көшкен, жазықтағы жусанды көне дәнді ... ... ... ... ... ... ... атамекен жерінде асыр
салып өскен жергілікті көшпелі қазақтар, яғни көтерілісшілер жақсы білетін
еді. Кезінде осы Балқаш ... ... мен ... ... адамдар
тұрмақ, алуан түрлі аң атаулысы-қасқыр, түлкі, қарсақ, күзен, ... ақ ... ... ... ... ... дуадақ, тырна, бүркіт,
қаз, үйрек т.б. еркін кезіп, сайран ... Енді бұл ... ... ... ... ... кезде, адам тұрмақ жануарлар дүниесінің
күндері де қараң еді. Ағаш мал ... ... оны ... ... алған жергілікті тұрғындар ат болдыртып аң аулап та көрді. ... осы ... ... ... ... күзен, саршұнақ тәрізді
жәндіктерге де қырғидай тиді, олардың етін жеп, ... ақ ... ... ... жабдықталып, жақсы қаруланған жазалаушыларға қарсы
тұруға шамалары жете ... ... ... ОГПУ ... Ақдала және Қамау деп аталатын құм арасындағы жайылымдарға барып
шоғырланған. Бұлар ойыстарын сор басқан, ... ... ... ... т.б. ... бітік өскен, сырт көзден тасалануға ыңғайлы,
кезінде ... ... ... ... ... көлі ... ... еді /28,55/.
Көтерілістің алғашқы күні -27 наурызда-ақ бас көтерген наразы халық
Ақсуды Қапалмен, Талдықорғанмен және ... ... ... ... ... ... үзіп ... күш салды және оны
жүзеге асырды да. ... ... ... ... ... 30 ... Қапал бағытына елді мекендерді көтерісшілерден
тазартып, ... ... ... қалпына келтіретін 30 адамдық жақсы
қаруланған жасақ шығарды. Жазалаушылардың жаңа отряды жолшыбай ... ... ... тінтіп, күдікті, көтеріліске қатысқан болар
дегендерді ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізді.
Барлық жерде кедейлердің едәуір бөлігі және орташалар белсене қатысқан бұл
наразылықтар ... ... ... ... ... намыстарын аяқ асты ету әрекеттеріне қарсылықтан туындап ... ... ... ... ... ... ... бәрін кеңес өкіметіне
қастандық және жаулық ретінде біржақты бағалап, ... ... ... толық айыптады. Дегенмен көтеріліске қатысушыларды анықтау
да оңайға түсе ... Егер олар ... ... қызды-қыздымен және ашу-
ызамен атқа қонып, осылайша ... ... ... ... әділдікті
қалпына келтіреміз деп дәмеленген болса, кейін жергілікті өкімет және ОГПУ
органдарының ымыраға ... ... да ... ... бейбіт келісімнен гөрі
оқты қарша боратып, наразыларды ықтырып алғанды, қандайда болсын бас ... ... деп ... ... көретінін көп кешікпей-ақ ұқты.
Осындай тасбауыр мейірімсіздікке кездескен жұрт ... ... ... ... ... қайта оралып, өздерінің наразылыққа
белсене қатысқанын сырт көзден жасырып ... ... ... ел
арасынан тауып алып, ... ... ... ... ... мойындату да қиын еді. Айта кеткен жөн, осы
орайда ОГПУ органдары мен ... ... ... ... ... ... ... көре алмайтын күншілдікті өз ыңғайларына аса
тиімді ... ... ... ... ... ... “тап жауына” айналдырып жіберуде асқан ептілік және адам ... ... ... ... жерінде И. Сталиннің «теориялық негіздеуімен» оның Қазақстандағы
өкілі Ф. Голощекиннің тікелей басшылығымен жүргізілген саясат – ұжымдастыру
саясаты Талдықорған жерін де дүрліктірді. 1928 ... ең ірі ... ... енді ... ... шаруаға да қолданып, астық және ет
даярлау жоспарын асыра орындау үшін, ... ... ... ... тамаша ұйымдастырушы ретінде танылу үшін ұжымдастыру саясатын
аяусыз жүргізе бастады.
Талдықорған аймағында да ... ... ... халық
наразылықтары ұшқындады. Осының бір көрінісі – ОГПУ мен партия органдарын
біраз ... ... ... ... селосындағы халықтың көтерілісі
болып табылады /29,65/.
Өшігіп алған халықтың қолына тигізсе уәкілдің ... ... ... ... ... олар ... ... да көрініп тұрды.
Үздіксіз қысым жасаудың зәбір көрген халық өздерінің тұқым қоры үшін жинап
отырған дәндерін салық ретінде ... ... ... ... ... «Астық
қоймаларының аузын ашпайтын болсаңдар оларды өзіміз-ақ талқандап, ашып
аламыз»,- деп қыр ... ... /30/. ... ... ... ... жауап ала алмаған ереуілшілер өзара ақылдасып ... ... ... ... ... «байлар» деген жалпылама кінәмен
айыпталып, шын мәнінде Кеңес ... ... ... ... ... ... ... білдіремін деп қамауға түскендері босатуды
күшпен жүзеге асыруға кіріспек ... ... ... ... тобырға «қылмысты істерді» тексеріп жүрген
округтік ... ... ... ... қарсы жолықты. «Ұста»,-деп
айғайласты кіжініп, тұра ұмтылған халықтан жан қалмасын ... ол ... ... деп ... ... /32/. Милицияның бірі көмекке дер
кезінде жетіп, Бековты қауіпті жағдайдан арашалады.
Наразы халық аудандық милиция бөлімшесіне ... ... ... ... жедел босатуды талап етті. Осы жерде бұқараны тәртіпке шақырған
халық соты Баубеков ... ... ... пен Беков наразы топтың
ішінен біраз адамдарды ішке шақырып, ереуілшілдерге бұл ... ... ... ... ... әрбір істің үкімет назарынан тыс ... ... ... ... алған беттерінен қайтып үйлеріне тарауға
үгіттеді. ... ... ... ... үгіт әскер еткендей
болып халық бұл жерден кете ... ... ол ... ... еді,
ашуланған ереуілшілер бірден сабаларына түсе қоймады. Арада бір уақыттан
соң, бәрі салт атқа ... ... ... ... ... адама қара
құрымдай қаптап сау ете қалды. ... ... ... ... ... ... ... бөгелді, сонан соң Исаев атындағы колхоз басқармасы
кеңесіне барып, өздерін колхоз мүшелігінің тізімінен ... ... ... ... ... Т.Омарбеков /33/. Осы бір ауыр күндері колхозшылар
ортақ ... ... мүше ... ... ... түгін қоймай тартып алған,
ақырында аштық апатының аузына ... ауыл ... ... ... ... ... ... құжаттардан бас көтерген колхозшылардың Шұбар селосының
төңірегіндегі көрші колхоздарды, ауыл ... да ... күш ... ... ... өз зерттеулерінде. Көтеріліске шыққан
халық көрші отырған селолардан да өздеріне ... ... ... ... олар көтеріліске шығуға асықпай арты не болар екен ... ... ... ... ПП ОГПУ-дың бастығы Липен ... ... ... тарихындағы осы күрделі ... ... өз ... ... ... ... текстін
жариялаған /34/.
Липен Талдықорғанға келгенге дейін Шұбар селосының ... ... ... ... ... мүшесін тұтқындайды.
Талдықорған ОГПУ-ы Липеннің тікелей ... ... ... үшін 12 ... ... ... отряд құрды. Отряд алдына
төмендегідей мақсаттар қойылды: Шұбардағы жағдайды анықтап жүрген ... ... оған ... ... ... байланысу, мүмкіндігінше
қан төкпей, ұйымдастырушыларын ұстау тапсырылды. ... ... ... ... алынды. Талдықорған қаласында әскери дайындыққа
шұғыл көшіп, жаттығулар өткізіп ... Бұл ... ... ... ... ... ... көтерілістерді болдырмау үшін жасалған шаралар еді
/35/. Головков бастаған ... ... ... ... ... бастап та жіберді. Күдікті, тұтқындалуы тиіс деген
8 адамның тізімі жасалды. Талдықорғаннан жағдайды анықтау үшін Липен келген
кезде адамдардың үшеуі тұтқындалып ... еді. ... ... ... ... оның үстіне бәлендей бүлдіре қойған ештеңелері
де жоқ-ау, сондықтан да осы наразылықты бастаушыларды ... ... ... ... - деп ... ойлап, бұл оқиғаға объективті баға беретін
адам басшылар арасынан да табыла қоймады – деп қорытындылайды ... ... ... ... ... ... ... комитетінің хатшысы Оразбаев Шұбарда өткен ереуілді естіген бетте
кідірместен Шұбарға аттанды. Жергілікті жерде ... ... ... ... ... ауыл ... қатысса, екінші ауылдығы бір
бөлігі ғана ... ... ... ... ... ... ... Кеңес өкіметіне қарсы ешқандай қылмыс жасамаған адамдарды тез арада
түрмеден босатуды халықтан тұқымдық астық ... ... ... болғанын
Т.Омарбековтың зерттеулерінен байқауға болады /35/.
Аудан басшылары мұнда келген бетте 21 наурызда ауылдардағы кедейлерді
жинап алып жиналыс ... ... ... ... салт ... ... ... комсомол мүшелері тарапынан орын алып отырған
асыра сілтеулерге жол бермеу үшін арнайы партия жиналысы да ... ... ... ... ... ... басқа жерлерде мұндайдың орын алуынан
алдын-ала сақтану үшін 23-24 наурызда ... ... ... ... жөн ... ... қабылдап, осыған Алматыдан Өлкелік ... және ... ... ... рұқсат сұрады. Бір қызығы әрі
таңданарлығы осындай қажетті шараларды белгілей отырып, аудан ... ... ... егін ... ... ... бағытталған
шараларды күшейте түсуге ... ... Бұл ... ... ... ... ... аузындағысын жырып алып, яғни, ... ... ... ... ... ... ... егін егуге зорлап
жұмылдыру деген сөз ... ... ... және ... ... ПП ОГПУ – дың
жанкешті де қатал қоқан-лоққы ... ... ... көп ... ... Мұны ... ... Қазақ өлкелік партия
комитеті атына, оның хатшысы Рошальға 24 ... ... ... да ... ... Ол бойынша ОГПУ мынаны анықтаған:
наурыздың ... ... ... күні ... ... ... ... қадірменді ақсақалы Үсеннің үйінде жасырын жиналыс болған. ... игі ... ... ... ... Мамаев, Мамыш Жұртақаев
және Оспан Сыпатаев қатысқан. Осы жерде жиналысқа қатысушылар 20 наурызда
халықты наразылық ... ... ... шығу, Шұбарда милиция күзетімен
қамауда отырғандарды босатып ... ... ... ... ... тарту туралы шешімге келген дейді Т.Омарбеков.
Әрине, жоғарыда ... ... ОГПУ ... ... ... кірісті. Шұбар ісіне байланысты тергеуді тек 24 наурызға дейін ғана
26 адам айыпталып, олардың 16-сы тұтқынға ... 7-еуі ... ... /36/. ... ... ... ... ауыл болды. Шұбардағы
оқиғалардан кейін көп кешікпей-ақ 22 – наурызда наразы ... № 3 ... ... тас ... № 4 ауыл тұрғындары наразылыққа шықты.
Олар егін егу науқанына байланысты ... ... ... ... ... наразылыққа айналдырды. Осы жиналыста сөз алғандар
өздерінің колхоздарын ұйымдастыру ... оны ... ... ... түсіндірмегенін, алдап соққанын, тек колхозға мүше болып
кіргеннен кейін ғана өздерінің барлық заттарын ... ... ... ... ... айтты /36/. Осы жиналыстан кейін
колхоздан шығу туралы ұсыныс жасады, жиналысқа қатысушылар мұны ... сол ... ... ... ... малдарын және
мүліктерін өзара бөлісіп алды. ... осы ... ... ... ... үкімет адамдары колхозшыларға бұлары ... ... ... тағы да тұтқындады /37/.
Кейбір аудандарда ауданнан келген уәкілдерге ашықтан-ашық қысым жасау
да орын ... ... 22 ... № 4 ... тексеру жұмыстарымен жүрген
адамдарға қысым жасалды.
Кеңес ... ... ... ашықтан-ашық қарсы шыға алмай, іштен
кіжінегендердің сол жылдары аз ... ... ... ... отыр ... ... Т.Омарбеков. Мысалы, Талдықорғаннан 23 – наурызда екі ... хат ... осы ... алынған үзіндіні орыс тілінен аудармай-
ақ сол күйінде оқысақ ол былай болып шығар еді: «граждане, пора ... ... за ... настигает нас голод, гибель; долой паразитов,
ложных агитаторов и ... мы как один за веру и ... ... ... ... ... нам ... время за кровопийцев настигнет
нас Мишка. Пришла ...... ... ... ... зерттеулерінен оқуға болады. Шұбардағы оқиғадан кейін оған
көрші ауылдарда, поселкаларда сезікті деген адамдарды ... ... алу, ... түскенді жаппай тінту коммунистік отряд мүшелерінің
дағдылы істеріне айналды. Осындай тінту барысында наурыздың 21-нен ... күні ... ... ... ... ... ОГПУ ... ол Қаратал ауданының № 1 ауылының колхозшысы.
Жергілікті партия, кеңес органдарында жағдай шиеленісіп кетпеуі үшін
қолдағы бар ... ... ... Бүлік оты шарпыған көрші елді
мекендерде үгітшілер жөнелтіліп, олар халықты ... ... ... ... мұндай шаралар өзінің жемісін де берді, кейбір
ауылдар елегізіп, елеңдегенді қойып, көктемдегі егіске ... ... те ... ... ... орындары өздерінің ел ... ... ... аңшы ... ... ... ... бағыттарға «құмға сіңген судай» ұщты-күйлі жоқ болып
кетіп жатқандарын да ... ... ... көтерілісшілер қатарларын
толықтырып жатуы әбден мүмкін еді. Оның үстіне 22-наурызда тыңшылар Ыдырыс
Байыспанов деген қазақтың Жарғанкен жайлауында біраз адамдардың ... ... ... ... ... бұл ... не мәселе талқыланғанын
ешкім айта алмады /37/.
ОГПУ барлаушылары тізгінді қолдан шығарып алмау үшін ... және ... ... ... ... байланысшылар арқылы
телефонмен елең еткізер жаңалық атаулыны жедел хабарлаумен болды. Шынында
да, аталған елді мекендердің өздерінде де жағдай ... емес еді. ... ... ... ... ... Рошальдің атына 22 – наурызда
келіп түскен жедел ... ... ... болады. Оларды Түрксіб
темір жолының жол транспорт ОГПУ-ның бастығы Смирнов жолдаған.
Оның айтуынша, Биже – ... ... ... ... ... ұзын тізбегі байқалған. Сол маңнан көтерілісшілердің
тыңшысы деген күдікпен ұсталған қазақтан ... ... ... ол салт
аттылардың Қаратал бағытына қарай ... бара ... ... ... қар жауып, тастай түйілген түсі суық, жүрісі суыт бұл
топтың негізінен қазақтардан құрылғаны, сондай-ақ ішінде ... да ... ... ... саны 200-дей адам. ... топ ... ... ... шарт буынған. Белдеріне күнделікті үй тірлігінде
пайдаланатын балталар қыстырып, тақымдарына келте басты сойылдар ... ... ... шөп ... ... көрінеді. Қылаң беріп
шапағын шашып атқан таң нұрына шағылысып ... ... ... ақ ... ... ... дүбірге жортып бөлеп барады. Қайдан алғандары
белгісіз, ішінара қайырма ... ... ... ... ... ... да ... Бірақ ондайлар бірен-саран /38/. ОГПУ барлаушылары
тау беткейлерінен көз салып, төңіректі асықпай шолып тұрған салт аттылардың
шағын ... ... ... Тау ... ... тағы жаңа отрядтарды құру жұмысын жүргізіп жатқаны айдан
анық ... ... ОГПУ ... ... анық-қанығына жету үшін сол
төңіректен бес қазақты және бірнеше орысты тұтқынға алғанда бұған ... ... үш орыс ... ... ... үшін ... ... алмай қатты састы /38,220/.
Дегенмен де байланыс болсын, болмасын жергілікті халықтың атқа қона
бастағанын көрген ... ОГПУ ... ... бас ... ... ... төңіректегі ірі елді мекендерде әскери отрядтарды ұйымдастыруға жедел
кірісті. Мысалы, Биже-Айнабұлақ теміржол бөлімшелерінде Демидов ... ... П ... ... ... ... ал Қараталдың өзінде 28 винтовкалы, 25
аңшы мылтықты және 9 ... ... ... ... қарсы
тосқауылға шықты. Мұнан басқа жергілкті жұмысшылар қантөгіс бола ... ... ... ... ... ... беру үшін ... темірлер,
ағаштан әр түрлі суық ... ... ... ... Бұл ... жедел реттеп, адамдарды күшпен басып тыныштандыру үшін ... тағы да ... ... төкті. Аягөзден жақсы қаруланған 36
адамдық жасақ келіп жетті. Семейден теміржолмен келе ... 12 ... ... 8 ... ... алды. Сөйтіп барлығы 20 адамнан тұратын бұл
атқыштар тобын жол транспорты ОГПУ-ның уәкілі ... ... ... ... ... және 20 ... мұздай қаруланған отрядқа
жергілікті жерлерде коммунистерге мүше ... ... Тағы бір ... ... ... ... 13 адамдық отряд округтік жол қатынасы
ОГПУ-ның бастығы Обьедковтың және осы ... ... ... Морозовтың
бастауымен округ орталығы Алматының өзінен жолға шықты /39/.
Т.Омарбековтың ... ... ... басу ... ... ... ... ұйымдастырғанын байқауға болады.
Мысалы, «Талдықорғанның өзінде де қызу әскери ... ... ... ... 26 адамдық коммунистік отряд жасақталып, олар
казармалық тәртіп ... ... ... ... ... ... құрамына тағы да 25 адам іріктеліп алынып, олар да ... ... ... ... ... яғни,
командалық және саяси құрамдары пулеметпен жабдықталған ... ... ... ... ... жасау ісі округтік әскери комиссариат
пунктінің бастығы Трофимовқа жүктелді.
Трофимов ... ... ... ОГПУ ... ... ... наразылықтарының алдын алуға бағытталған нақты іске кірісті.
Ең алдымен барлау, ел арасында болып тың тыңдау ... баса мән ... ... күні ... ... ... 15 адамнан тұратын және барлау ... Олар ... ... адамдардан жасақталса да, жергілікті
халықпен тіл тауып сөйлесе білу қажеттігі ... ... ... 6-ы
әскери емес адамдардан алынды. Барлаушылардың 8-і БК (б)П ... ... ... ... ... ... наразылық бір шықса осы
маңнан шығар деген елді мекендерді, ... ... ... мен Көктей өтіп,
шолғын жасауы тиіс еді»- деп көрсетеді /39/.
Шұбар халықтың наразылығы тұтанған алғашқы ошақ ... ... бір ... жергілікті ОГПУ органдары онда бекінген әскери отрядты қосымша
қару-жарақпен және патрондармен жеткілікті түрде жабдықталды. ... ... не ... деп ... ... ... болу үшін Шұбардың
өзінен Қаратал бағытына қаруланбаған жәй киімдер киген жолаушы түрінде 3
адамдық барлаушылардың шағын тобы шығарылды.
ОГПУ ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың өздерінің арасынан адамдар іздестіруге де
үлкен көңіл бөлінгенін аңғара аламыз. ... ... өз ... олардың арасынан ондай сатқындарды іздеп тауып алу едәуір уақытты
қажет ететін еді. Талдықорғанда, аудан ... ... ... ОГПУ
қызметкерлерінің ондай шараға уақыттары да бола бермеді. Тыңшыларды таңдау
тәрізді жауапты жұмыспен айналысады. Шұбардағы алғашқы ... ... ... ... ... ... ... қарулы отрядтың командирі
Головковқа тапсырылды.
Аудандық партия ұйымы да ... ... қала ... ... ірі-ірі елді мекендерде жиналыстар өткізуге, баяндамалар
жасауға жіберді. Әдетте, мұндай жиналыстарда револьвер ... ... ... ... бір ... жиып алып, наразылық білдіріп атқа
қонған, тау-тасты тасалап тығылып ... ... ... ... ... деп ... Ал ... халықты «егер оларға қосылар
болсаңдар жақсылық күтпеңдер, онда түрмеге ... ... тор ... қол-аяқтарыңа кісен салынып ит жеккенге айдалып кетесіңдер»
десті ашықтан-ашық қыр көрсетіп. Яғни, ... мен ... ... ... ... бірі ... ... асыра сілтеу емес
пе? Халықтың заңды құқы мен еркіне көпе-көрінеу қысым жасау, қол сұғу емес
пе?» - деп ойлануға ... ... ... жете ... - деп
көрсетеді /39/. «Сталиншілдік зорлық-зомбылықпен ... ... ... момын халықты қойша көгендеп қасқырша талады» – деп
қорытынды жасайды автор.
Шұбардағы көтерілістен кейін наразылық болған ... және ... күш ... ... жұрт ... ... ... жағдайлар басыла қоймаған еді. Мысалы, 22-наурыз күні таңертең
Талдықорған ОГПУ-на Малайсары ауданының ... дәл ... ... ... суыт ... ... ... Бұл аудандағы тағы бір ... ... ... мұндағы халық Қытайға қаша бастады. Шет елге
қашуға шолақ белсенділердің халыққа жаппай қиянат жасауы ғана ... ... ... ... бірге ел арасында етек ала гулеп ... ... ... ғана ... ... ... қалыпты, барлық жерде халық
жаппай атқа қоныпты», - деген алып-қашпа өсек-аяң да бұған қамшы ... ... ... кіргізу ісі кең қанат жайыпты, тіптен бұл
Кеңес өкіметінің басты әлеуметтік тірегі – ... ... да ... ... мен ... ... ... 2-наурызда жарық көрген
«Табыстан бас айналу» атты ... ... әрі осы ... ... құрылысындағы асыра сілтеулер мен бұрмалаулар ... БК (б) ... ... ... ... отқа май ... әсер етті. Күштеп
құрылған колхоздарға қарсылар қатарларында орташалар ғана ... ... ... ... төрағалары да қосыла бастады.
22-наурызда Мәскеу уақытымен 16 сағат 30 минутта Сардала ... ... келе ... ... ... жазалаушылардың бас отрядының алдында оқ
бойы кетіп бара жатқан ... тобы көз ... ... ... ... желіп бара жатқан 30-ға тарта салт ... ... ... орағыта шапқан барлаушылар тұтқиылдан шыға ... ... ... ... табанда қаумалай қоршап алды.
Тексерген кезде бұлар негізінен жоғарыда айтылған № 2 ... ... ... ... ... шықты. Наразылық білдіріп, колхозды тастап
шыққан бұлардың басшылары ауыл партия ұясының хатшысы ... ... осы ... ... ... ... сондай-ақ, ауылдық кеңес
мүшесі Моншұтов Сүйінғали сол жерде-ақ ... ... ... бірден
тұтқынға алынды. Бұлар осы наразылықты ұйымдастырушылар ретінде айыпталды.
Шұбар көтерілісінен кейін де қазақ даласында ұжымдастыруға ... ... көп ... Оларды егемендік алғаннан кейін
қазақстандық тарихнамада ... ... ... көре ... ... қазақтың жаңа және қазіргі заман тарихында алатын орны
ерекше. Қазақ ... ... ... ... үлес ... ... Балқаш-Шоқпар наразылықтары
Ауылдары аралас, қойлары қоралас болып өмір ... ... ... не ... ... ... ... – біліп отырды. Бұл айтылғандар
өзара қойындасып жатқан ... және ... ... да ... ... ... ... осы ауданның жоғарыда аталған адамдары Балқашқа
кетіп бара жатқан жолда тұтқындалған № 2 ауылының ... ... ... ... ... ... ... № 1және № 2, №3-ші ауылдарын
аралап, Шоқпар ... ... ... қызу даярланып жатқанын,
жаппай көтерілмей жеңіске жету мүмкін еместігін, сол үшін ... ... ... ... ... жаппай үгіт жүргізді.
Қазақстан ПП ОГПУ-ның бастығы Данияловскиийдің атына 27 ... ... ... ... ... ... ... хабарға
қарағанда, көтеріліске шығуға халықты үгіттеп жүрген Жарылғапов ... ... ... ... және балқаш аудандарының көтеріліске даярлық,
1929 жыдың өзінде-ақ басталған болатын.
Даярлық тек байлар мен атқа ... ... ... ... үшін өздеріне сенімді кедейлердің кейбірін пайдаланады. Олар
болса аудандарды аралап, халықты көтеріліске шақырды: ... ... ... байларсыз өмір сүре алмаймыз, Кеңес өкіметі байларды ... ... ... өлу жағдайына әкелді” /40/.
Сонымен ОГПУ құжаттарына сүйенсек, Балқаш ауданының № 1және № ... ... ... ауданының 3 ауылдың бір бөлігі мен екінші ... ... ... ... ОГПУ ... ... бұл ауылдарының Қазақстанның басқа округтеріндегі, сонымен қатар
Алматы қаласының байларымен байланыстары бар екендігі туралы ... де ... ... ... ... ... кінәласа да, осы наразылықтардың нақты себептерін ашуға келгенде ОГПУ
уәкілдері шындықты айналып кете алмады. Олар ... ... ... егін егу ... орын ... ... сілтеулерді мойындауға мәжбүр
болды /40,380/.
Астық даярлау және егін егу науқандарына байланысты ... ... ... ... ол ... ... құтылу үшін өздерінде астық
мүлде жоқ болғандықтан есігінің алдындағы бірлі-жарым қыстан әупірімдеп
шыққан ... ... ... ... егер сиыр мен ... мұндай небәрі 2-
3 пұттық астыққа ғана өтіп кетсе, ал қой 15-20 фунд ... ... Оның ... ... ... ұжымдастыру ісі таза әкімшілік
жолмен ... ... ... ... ... кем ... ... астықты егуі керек. Міне, осындай мән- ... ... ... мүше емес адам ... колхозға арнап осыншама астықты егіп беруі
тиіс? Осы ... ... ... ... ... заңды сұраулар
қазақтардың жүйкесін жұқартып, зығырданын қайнатты. Колхозға кірмесең,
пәлеге қаласың, кірсең де ... ... ... ... , ... ... қазан көтеріп берер бір кесек еті, бір уыс наны
болмаған сорлы жарлылар ... ... ... барып: “Аштан өлетін
түріміз бар, бізге бала-шағамызды тамақтандыратын азық-түлік бер”- деп ... ... ... ... ... ... сендерге бере азық-түлік жоқ,
жалпы мемлекеттің сендерге астық бере ойы да жоқ”- деп ... ... ... ... ... ұнатпасаң да ол, осы жылы шындықты айтқан
еді. Сталин бастаған ... ... де, ... ... ... өкіметтің де халыққа көмек беруді әлі ойластыра алмаған кезі
еді бұл ... ... ... уәкіл –Жазбайдың шындықты осылайша айтқаны бар
болсын, ол күні қараң болып өзінен ... ... ... таста
татырмағанымен қоймай, оларды барынша қорлап, аш халықты әжуалап, келеке-
мазаққа айналдырды. Мысалы, Балқаш ауданының екінші ... ... ... ... ... жиналыста өзнң жанына БК (б)П мүшелігіне
кандадат, осы ауылдың ... ... ... ... ... белсенді
Жазбай былай деді: “Егер кімде азық-түлік жоқ ... онда өз ... жей ... ... ал ... ... күтпеңдер!”
Міне, осындай адамгершіліктен жұрдай “ұсыныстан” кейін “жарлы болсаң
арлы болма, қарап жүріп сорлы болма” – ... ... ... ... атқа ... мәжбүр болды. Халықтың ашу-ызасын қайрай түскен арсыз
шолақ балсенді Жазбайды ... ... ... ... тұтқынға алды. Бірақ, бұл “болар іс болып, бояуы сіңген ” ... ... мен ... ... ... ... ... шығуына тек
жазбайшылар ғана себеп болды десек, шындықты толық айта алмаймыз. ... ... ... елеңдетер өсектер наразылықты күшейте түсті.
Өсекшілер былай деп соқты. Кеңес өкіметі ... ... ... ... ақ ... ... тұр ... ағылшындардың қолдауымен орыс тағына
Николай II –нің жасы 20-ға толған баласы отырыпты, оның орынбасары ... мен ... ... ... тағайындалған.
Архив құжаттарында сәуір айының алғашқы күндерінде ауылдарды жаппай
жиналыстар болғанын , ал ол ... ... ауыр ... ... атқа ... шақырғанын байқаймыз. Мысалы, сәуірдің 1-2 ... ... ... ауданының №1 ауыдлында болған. Оған ... ... ... Базаргүл Сатыбаев, Сәтімкүл Итемгенов, Әсет
Диқанбаев, ... және ... ... ... ... Ал осы ... ауылындағы дәл осындай жиналысқа Көшербай Құрамысов, ал Шоқпар ауданының
№2 ауылындағы жиналысқа Әбдібек Нұрабаев, Тілеуқұл Сарықбаев, ... ... ... ... ... ... Тұңғышбаев Кеңес
өкіметі жүргізіп отырған жүгенсіздікке арсы бірігіп көтерілуге алла ... ант ... Егер ОГПУ ... ... осы ... көтерілісті қалай жеделдетуге болатыны, онан соң ауылдағы ... ... соң ... ... халықты қалай көтеруге болатынын туралы
әңгәме болу ... ... ... Осы ... ... ... ... азаматы Нұрабаев Әбдібек көтеріліске ... ... ... ... өзінің боз биесін құрбандыққа шалып, құдайы тамақ
беретіндегін салтанатты түрде мәлімдеген /41,265/.
Көтеріліс 2- сәуір күні ... ... №2 ... ... және ... топ алғаш аудандық атқару комитетінен егін ... ... ... ... ... және агрономды тұтқынға алып,
қамап тастаған. Бірақ ел арасын аралауға округтен ... ... ... келіп, көтерілген ашулы жұртты ақылға шақырады. Мұның арты жаманға
айналып кету қаупі бар ... ... ... ... ... ал ... босатылған. Бірақ бұл уақытша ғана бәсеңдеу еді.
Көп кешікпей 4-5 сәуірде Балқаш ауданына ... ... ... хабар келіп жеткен. ОГПУ мәліметтері бұл хабарды ... ... ... №2 ... ... атынан Дәрмен Жарұмқұлов
жеткізген. Ол ... ... ... ... ... ... көтерілісшілердің атқару комитетінің аудан орталығындағы ... ... ... айтқан. Осыдан соң көп кешікпей Балқаш ауданының №1
және №2 ауылдары және 3-ші , ... 10-шы ... бір ... ... ... түскен нәрсемен қаруланып, аудан орталығы
Ақкөлге 6 сәуірде басып кірген. Осындағы кәперативтерді, ... ... да ... , ... ... талқандап, ауылдағы тұқымдық
астық қорын бөліп алып тасып алып кеткен. Ауылдардағы егін егу ... ... ... алынған. Осының бәрін ұйымдастыруда жоғарғы
белсенділік танытқан Балқаш ... № 1 ... ... ... ... ... ... қарсы бірігіп күресуге шақырған, хат
жолдаған /42/.
Көп кешікпей-ақ Алматыдан ... ... ... ... суық ... ел
ішінде таралып кетті. Көтеріліске қатысушылар немесе оны қолдамақ болғандар
осыдан соң өздерінің әрекеттеріне ойлана бастады. Мысалы, Балқаш ... ... ... Әмірбек Жалабаев 3 сәуірде өзінің 26 адамнан тұратын
отрядымен аудан орталығы Ақкөлге келді. Ол Алматыдан ... ... ... ... бетте көтерілісшілерге қарсы шығып, уақытша ... ... ... ... ... шоқыта келіп, Ақкөлден 30
шақырымдай жерде ... келе ... ... ... ... ... сатқындықты жалғыз ол ғана жасаған жоқ.. ... ... ... қазақтардың өздерінің ішінен шықты.
Жазалаушылар алғаш Ақкөлдің өзінде 200 адам ... ... Онда ... ... ... ... ... мүліктерді
қайтару және қаруларды тапсыру туралы қаулы қабылдады. Осыдан соң жазалаушы
отряд адамдарды ашықтан-ашық жаппай ... ... ... ... ... №2 ... 12 ... тұтқындалды. Олардың ішінде көтеріліс басшысы
Көшербай Құрамысовты жазалаушы ПП ОГПУ отрядының бастығы Гаммидің өзі ... ... Тек 27 ... ... ғана ... ... маңында 25 адам
тұтқынға түсті /42,270/.
Осы кезде жазалаушы отряд басшылыарына көрші ... ... ... 90 адамнан тұратын отряд құрылды. Біраз мылтықтары бар, мақсаттары
жазалаушыларға соққы беру, ал енді төтеп бере алмаған ... ... ... ... ... ... тығылып, қысқа дейін күн кешу екен
деген хабар түсті. Тегінде, көтерілісшілер қысқа ... бас ... ... тағы бір ... ... қалар, қазіргі өкімет ауысып қалар деп
дәмеленсе керек.
Мұндай ... ... ... ... ... ... ... жағдайды
тексеруге келген Мемлекеттік комиссияның бастығы Қазақстанның орталық
атқару комитетінің төрағасы Елтай ... ... не ... ... /43/.
Өзі қазақ даласында –Сырдария губерниясындағы Бадам болы сындағы 2-ші
ауылда туып ... ... ... ... кеңес хатшысы, жер және ... ... ... ... ... қызметтерін атқарған ол,
әрине, қазақ ... ... ... еді. Оның ... өзінің де қаны тартқан
болар, Шоқпар ауданындағы ... ... ... ... жолмен
бағындырудың жолын іздестірді. Мемлекеттік комиссариаттың атынан оларға
арнайы өкіл ... - ... ... ... ... келіссөздер
жүргізелік ,-деді ол өзіне тән жұмсақтықпен.
Бірақ наразылық атауы “білектің күшімен найзаның ұшымен” бағындырып
үйренген ... ... ... білмейтін, ОГПУ отрядының бастығы
Гамии Елтай Ерназаровтың ұсынысына табанды түрде қарсы шығып, ... емес ... ... ... “қанға қан, жанға жан” деген
ұранмен аяусыз әрекет ететінін , сөйтіп көтерілісті күшпен басатынын ... ... ... ... ұсынысын Талдықорған ОГПУ-нің бастығы
Траутисте қолданды. ... ... ... ... ... қабылданды.
Көтерілісшілер Шоқпар ауданын басқару үшін 12 адамнан ... ... ... ... ... Олардың құрамына біраз кедейлер ... Осы ... ... және ... ... ... тауарларын
және т.б. өз қолдарына алған, оларды және ақшаларды ауыл арасында ... тең ... 9 ... ... отряд жасақтаған, оның бастығы болып
Әліпбай Асаубаев бекітілген /43,225/.
Түрмеде ... ... ... ... ... ... хат
табылды.“Сендер кедейлерсіңдер сендерге бәрібір ештеңе болмайды және
жақында сендерді босатады, сондақтан да қайтқан ... ... ... , ... ... ... ... аударуы тиіс екенін түсініңдер
және т.б. кедей белсенділерге өздерінің сатқындық ... ... олай ... ... ... ескерткен жөн.
Хатта әрине сол кезеңнің әлеуметтік шындығы айтылып отыр.
Халықты жаппай жазалау шынында да кең ... ... Тек 14- ... ... сәуір аралығында Балқаш ауданында 26 адам, оның ішінде 20 байлар, ... 2 ... 2 ... ... ... ... 27 адам, оның
ішінде 18 байлар, 6 орташалар, 2 кедейлер және ... ... ... ... ... ... қашып кеткен көтерілісшілерді
ұастау үшін Нұрғалиев бастаған ... тобы ... ... ... ... ... бәрі ... істер Кодексінің 58-2 –статьясымен
айыпталғаны бізге белгілі.”
Қорытынды
Қазақ даласында ... бойы ... ... ... ... ХХ ғасырдың 20-30 жылдары Қазақстан тарихының күрделі
беттерінің бірі. Осы «ақтаңдақ» беттердің ақиқатын ашуға қазақстан Орталық
Комитеті мен Қазақ АКСР ... ... ... 1928 ... ... ... ... туралы», 1928 жылғы 13-қыркүйектегі «Аса ірі
және жартылай феодалдарды тәркілеу және жер аударуға қарсы әрекет жасағаны
үшін ... ... ... және 1930 ... ... ... ... ауыл шаруашылығын социалистік жолмен қайта құруды
нығайту жөніндегі және кулактар мен байларға ... ... ... шаралар
туралы» қаулыларын зерттеу жөніндегі Қазақстан Республикасы Жоғарғы
Кеңесінің Төралқасы комиссиясының қорытындылары және ... ... ... ... анықтау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы жол
ашып берді.
Өткен ғасырдың 80-жылдарының соңына дейін ... ... ... тек ... ... зерттеліп, ұсынылып келді. Яғни, көшпелі және
жартылай көшпелі қазақ шаруаларын зорлап ... ... ... ... ... ... ... көлеңке
түсірмейтін еңбектер ғана дүниеге келген.
Қазақтардың дәстүрлі құрылымына ... ... жеке ... ... ... басталып, оның соңы ауқатты шаруаларды тап ... ... ... ... ... онымен орташалар, кедейлер
де қамтылды. Тәркілеу материалдарын талдау кезінде кедейлерге берілген бір-
екі бас мал арқылы олардың әлеуметтік ролі өзгертіле ... ... ... жүргізудегі ауқатты шаруалардың тәжірибелері жойылып,
дәстүрлі шаруашылықтың дамуы ... ... ... ... ауыр ... бірі – астық және ет өндіру
мен ... ... ... ... халықтар әкесінің» ауыл шаруашылық
өнімдерін дайындау кезінде қылмыстық жазалар ... ... ... ... мен отырықшыланудың беташар дайындығы болды. Зорлықпен ... ... ... ... ... ... ... өз
шаруашылықтарын дамытуға ынтасын жойды. Мал өнімдерін дайындау ... мал ... ... даласы құлазып, босқындар сүйегінің полигонына
айналды.
Қазақ шаруашылығының көшпелі және жартылай көшпелі малшыларын күштеу
саясаты арқылы ... мал ... ұзақ ... ... ... ... ... Елдегі жиналатын өнім мөлшерлері ... ол іс ... ... малмен, астықпен басқа да шикізат
мөлшерімен сәйкес келмеуі қазақ шаруаларын тығырыққа тіреді. ... ... ... жеке ... есін ... ... ... Ұжымшар қозғалысындағы партия бағытының бұрмалануы И. Сталиннің
«Табыстан бас ... ... ... ... ... террорлық саясат жалғаса берді. Халыққа жасалып жатқан зорлық
қазақ шаруаларының қалың ... ... ... ... жоғалтып,
оларды қару алып ашық көтеріліске шығуға итермеледі.
Қазақстандағы голощекиндік «кіші қазан» реформасы қазақ шаруаларының
ғасырлай бойы қалыптасқан дәстүрлі шаруашылығын ғана ... ... ... ... психологияны күйретуге бағытталды. Ф. Голощекиннің
жоғарыға жіберген хабарламасында «бандиттік ... ... ... ... хан үкіметін сайлап, сарбаздарды рулық негізінде
ұйымдастыруды тәуелсіздікті ... ... ... ... ... П ХІ ... ... бастаған орыс шаруаларының алғашқы және соңғы
наразылығы тек әміршіл сяасатқа ғана қарсылық еді. Себебі, ұжымдастыру
орыс ... ... ... ... ... жоқ. Сондықтан да,
Қазақстандағы 1929-1931 жылдары болған шаруалар көтерілісі негізінен қазақ
ауылдарында болып ... ... ... басшылығына дінбасыларын сайлау үрдісі –
мұсылмандық салт-дәстүрді қорғауды, наразылыққа әртүрлі ұлттардың қосылуы ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрі бар
халық үшін жат екенін көрсетті.
1930 жылдардағы елдің саяси-экономикалық дамуы ... ... ... ... әсер етті. Халықтың сандық және
сапалық жағынан өзгеруі ішкі және сыртқы көші-қондық процестерге ... ... ... сан жағынан дамуы табиғи жолмен өсіп, оған өз
әсерін тигізіп отырды. Елде ... ... ... ... ... мешеу дамыған Қазақстанда алдыңғы қатарлы ... ... ... және жаппай отырықшылықпен қатар жүргізілуі негізінен
ізгі ниетті көздегенімен, көп қиыншылықтар туғызды.
Қазақ жерінде И. ... ... ... оның ... Ф. ... ... ... жүргізілген саясат – ұжымдастыру
саясаты Талдықорған жерін де дүрліктірді. 1928 жылдағы ең ірі байларды
тәркілеу ... енді ... ... ... да ... астық және ет
даярлау жоспарын асыра орындау үшін, «жоғарғы» жаққа ... ... ... ... ... танылу үшін ұжымдастыру саясатын
аяусыз ... ... ... да ... күштеуге қарсы халық
наразылықтары ұшқындады. Осының бір көрінісі – ОГПУ мен ... ... ... ... ... ... селосындағы халықтың көтерілісі,
қарқара көтерілісі болып табылады
Тәуелсіздік үшін күрестің бір кезеңі деп қарауға болатын ұжымдастыруға
қарсы көтерілісшілердің тізімін әлі де ... ... ... ... ... келе ... зерттеушілер айтып жүр. Кеңес кезінде
«қашқын» деген ... ие ... ... ... ... ... тағы ... елдерде жүрген қандастарымыз аз емес. Солардың
көпшілігі сонау ... ... ... зорлығына қарсы шығып,
көтеріліске шыққандар. Қазақ даласында ... ... ... көп ... ... ... алғаннан кейін қазақстандық
тарихнамада пайда болған зерттеулерден көре ... Бұл ... жаңа және ... ... тарихында алатын орны ерекше. ... ... ... ... үлес ... ... ... байланысты халықаралық деңгейде жұмыстар жүргізу қажеттілігі –
уақыт талабы.
Пайдаланған әдебиет тізімі
1. Егемен Қазақстан. 1992. 22 желтоқсан. 2 ... ... ... ... ... ... Т.1. 1998. 68-72 ... Турсынбаев А.Б. Из истории коллективизации сельского хозяйства
Казахстана // Қазақ КСР ҒА Хабаршысы. 1948. № 11. 15-25 ... ... Т. ... шаруаларын жеке меншік қожалықтарынан айыру және
ұжымдастыру: тарихы мен тағылымы. Тарих ... ... ... алу үшін ... ... ... 1994.
5. Дахшлейгер Г.Ф. Некоторые проблемы историографии кочевниковедения и
оседания кочевников и ... в СССР // ... ... ... ... ... ... сельского хозяйства Казахстана. Ч. 1. Алма-Ата,
1967.
7. ... Н. ... ... Компартии по осуществлению
сплошной коллективизации сельского хозяйства казахстана ( конец 20-
х начало 80-х ... // ... на ... ... степени
кандидата исторических наук. Алма-Ата, 1984.
8. Нурпейсов К. История ... ... ... ... т. 1. 247 б.
9. Ғабжалилов Х.М. 1929-30 жж. ... ... ... ... ... // ... ... «Алаш», № 2(5), 2006. 79 б.; № 4(7), 2006. 59 ... ... О. ... ХХ ғасырдың 20-90 жылдарындағы аграрлық
өзгерістер тарихнамасы. Алматы: Ғылым, 1999.
11. ... М. ... ... ... 1991.; ... М.,
Абылгожин Ж., Татимов М. Казахстанская трагедия. История ... ... 1991.; ... М., ... ... Ж. Қазақстандағы күшпен коллективтендіру: қорлық пен
зорлық. Алматы, 1992.
12. ... Т. 20-30 ... ... қасіреті.-Алматы: Санат,
1997.-126-127 беттер.
12. Қ.С.Қаражан, Ж.Әбсеметова, Ф.А.Қозыбақова, Т.Қ.Мекебаев ... жаңа және ... ... ... ... 2005. ... ... по районированию Казахстана. Изд. Казгосплана. Т.2.,
1928. С. 115.
14. Коллективизация сельского ... ... ... ... и советского правительства (1927-1935)
Москва, 1957. 574 с.
15. Насильственная коллективизация и голод в Казахстане в ... ... ... и ... ... Алдажуманов К.С.,
Кайыргалиев М.К., Осипов В.П., Романов Ю.И. Алматы, 1998.
16. Сонда ... С. 151
17. Депортированные в ... ... ... и ... ... ... ... свидетельствуют из истории деревни накануне и в ходе
коллективизации. 1927-1932 гг. Составитель ... В.П. ... 221 ... КПСС ... ... және ОК Пленумының қарарлары ... ІІІ ... ... ... ... 1955, 51 ... Бюро ... Комитета ВКП /б/ «О мероприятиях ... ... ... ... ЦК и ЦИК о ... ... Казахстана. 1931. 30-36 бб.
20. Таңатарова Ж. Қазақстарды отырықшыландыру процесі: бастаулары ... ... // Отан ... 1999. № 2. 75-79 ... ... Ж. ... күшпен коллективтендіру: қорлық пен
зорлық. Алматы, 1992. 37 б.
22. Коллективизация сельского хозяйства в республиках Средней Азии ... опыт и ... ... 1990 158 ... ... ... ... ұшырады./ Қасіретті жылдар хаттары. Алматы,
1991. 208 б.
24. Нәубет. Публицистикалық ... ... 1990. 400 ... ... Т.О. ... ... ... қалай жазаланды?
Ырғыздағы қанды қырғын, Қарақұмдағы қарулы қарсылық. Ақмырза Ишан
бастаған ... ... ... бас ... ... // ... № 2.
26. Омарбеков Т. Меншік иелері қалай жойылды // Ақиқат, 1993. №9. ... ... Ж. ... ... истории Казахстана. ХХ
век. Алматы, 1997. 300 б.
28. Омарбеков Т.О. Шаруаларға шабуыл қалай басталды // ... 1993. ... ... ... Т.О. ... ... ... қалай жазаланды?
Ырғыздағы қанды қырғын, Қарақұмдағы ... ... ... ... ... ... ... бас көтеру. Жетісу
көтерілісі // ақиқат.-1993.- № 2.
30. Омарбеков Т.О. 20-30 жылдардағы Қазақстан қасіреті. Алматы, ... ... ... из ... ... ... и в ходе
коллективизации. 1927-1932 гг. Состовитель Данилова В.П. ... 221 ... ... З. ... тартқызған тақсірет // Ақиқат, 1995. 36-40 бб.
33. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты. Алматы, 1991. 171 б.
34. ... У. ... и ... ... гг.) Т.1. ... 1999. 91-104 ... ... Ж. Традиционная структура Казахстана. Социально-
экономические аспекты функционирования и ... ... ... 1991. 183 ... Документы свидетельствуют из истории деревни накануне и в ... ... гг. ... ... В.П. Москва,
1989.
37. Крестьянские движения сопротивления коллективизации и политические
репрессии в Казахстане.// народ не безмолствует. Алматы, ... ... Бюро ... ... ВКП /б/ «О ... по
выполнению решении декабрьского Пленума ЦК и ЦИК о заготовках» //
Большевик Казахстана. 1931. 30-36 ... ... М.К., ... М.Б., Абылгожин Ж. Казахстанская трагедия.
История и современность. Алматы, 1991. 37 б.
40. Омарбеков т., Атабаев Қ. Кооперативтендіру сабақтары // ... 1988. 3-4 ... ... Т.О. ... Күштеп ұжымдастыруға қарсылық 1929-31
жылдары болған халық наразылығы. ... 1994.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шаруашылық субъектілерін қаржыландыру110 бет
Арал теңізінің тарихы7 бет
Арал теңізінің экологиялық мәселелері3 бет
Дамып жатқан елдерге шет елдердің көмек мәселелері6 бет
"Жетісу" газеті78 бет
1925-1933 жылдар арасындағы халықаралық қатынас3 бет
1929 – 1933 жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыс8 бет
1929-1933 жж. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс9 бет
1929—1933 жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыс27 бет
1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь