Шәкәрім Құдайбердіұлы – қазақтың көрнекті ақыны

Мазмұны

І. Кіріспе:
1. Шәкәрім Құдайбердіұлы . қазақтың көрнекті ақыны ... ... ... ... ..3

ІІ. Негізгі бөлім:
2.1. “Қалқаман . Мамыр” дастанының тарихилығы ... ... ... ... ... ... 7
2.2. Ел жадындағы өкінішті жағдайдың шынайылығы ... ... ... ... 15
2.3. Мағынасы тереңде жатқан ғибратты мұра ... ... ... ... ... ... ... .19

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
Шәкәрім Құдайбердіұлы – қазақтың көрнекті ақыны
Қазақ әдебиетінің бірегей классигі, ұлы Абайдың мұраттас мұрагер шәкірті аса ірі ақын, ойшыл философ, тарихшы ғалым, қазақтың көрнекті ақыныны, көсемсөзші, ағартушысы Шәкәрім (Шаһкәрім) Құдайбердіұлы 1858 жылы 11-шілдеде Семей облысы Абай ауданында дүниеге келді. Шәкәрімнің әкесі Құдайберді мен ұлы ақынымыз Абай ағалы-інілі туысқан адамдар.
Шәкәрім Құдайбердіұлы – шығармалары арқылы, өз өмір жолы мен шығармашылық қызметі туралы мол деректер қалдырған қаламгер.
Шәкәрімнің әдеби мұрасы да жоғарыда айтылған кеңестік идеолгияның кесерінен халқынан жасырын ұсталды. Бірақ оның шығармашылығы архиптежатқанымен, том-тумдап ел арасында жасырын таратылып та жүрді. Бірақ Горбачев заманыныңсәтінде Ш. Құдайбердіұлы ақын ретінде ақталып, мұрасы жарыққа шықты. Қазақыстан Компартиясы Орталық комитетінің Бюросы “Ақын Шәкәрімнің шығармашылық мұрасы жөнінде” қаулы қабылдап, нақақтан күйген халық ардақтысын қайта тірлітті. “Шәкәрімнің әдеби шығармашылығы идеялдық- көркемдік мазмүнының ауқымдылығымен, әсерлі де көркемдік қуатының ауқымдылығымен әсерлі де көркемдік қуатының молдығымен ерекшеленеді. Жалпы алғанда оның шығармашылық мұрасы мол да мағыналы және ол хіх және хх ғасырдың басындағықазақ әдебиетінен ерекше орын алады. Бұл мұра ұзақжылдарға “үнсіздік пен нақақ жаладан кейін халыққа оралуға тиіс” делінген ол қаулыда.
Иә, ақталу мен халықа оралу үлкен жеңіс болады. Бірақ кешегі, 1988 жылдың өзінде адамның жеке көзқарасы үшін айыптау принципі өзгерген жоқ еді. Мәселен, қаулыдағы мына тұжырымға көз аударайық : “Түрік, қырғыз,қазақ һәлі хамлар шежіресі” және “Мұсылмандық шарты” деп аталатын кітапшалардан басқа барлық шығармалары еңбекшілер тәжірбиесіне зардап тигізерлік зианды идеялардан мүлдем ада екні өз
3
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Ш. Сәтбаева “Шәкәрім Құдайбердиев” Алматы – 1991ж.
2. Ш. Тілепов “Тарих және әдебиет” Алматы – 2001ж.
3. “Шәкәрім” Өлеңдері мен поэмалары. Алматы – 1988ж.
4. У. Қалижанов “Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағымы”. Алматы – 1998 ж.
5. Ә.Тәжібаев, Ш.Сәтбаева “Шәкәрім Құдайбердиев”. Алматы – 1988 ж.
6. “Бес ғасыр жырлайды” ІІ-том. Алматы – 1989 ж.
7. А. Қасымжанов, Қ. Нәрібаев “Қазақ”. Алматы – 1994ж.
8. Д. Әшімаханов “Бес арыс” Алматы – 1992 ж.
9. М. Жармұхамедов, С. Дәуітов “Ш.Құдайбердиев шығармалары” Алматы – 1988ж.
10. Қ.Құралбаева “Шәкәрім поэмаларының тарихи және әдеби негіздері” Алматы – 2006ж.
11. М. Оразбек “Ақындық тұлға табиғаты” Астана – 2002ж.
12. Құлбек Ергөбек “ХХ ғасыр басындағы әдебиет”, Хрестоматия. Алматы – 1994 ж.
        
        Мазмұны
І. Кіріспе:
1. Шәкәрім Құдайбердіұлы – ... ... ... ... ... – Мамыр” ... Ел ... ... ... ... ... жатқан ... ... ... – қазақтың көрнекті ақыны
Қазақ әдебиетінің бірегей классигі, ұлы Абайдың ... ... ... ірі ... ... ... тарихшы ғалым, қазақтың көрнекті ақыныны,
көсемсөзші, ағартушысы ... ... ... 1858 жылы 11-
шілдеде Семей облысы Абай ... ... ... ... әкесі
Құдайберді мен ұлы ақынымыз Абай ағалы-інілі туысқан адамдар.
Шәкәрім ...... ... өз өмір жолы мен
шығармашылық ... ... мол ... ... ... әдеби мұрасы да жоғарыда айтылған кеңестік идеолгияның
кесерінен халқынан ... ... ... оның шығармашылығы
архиптежатқанымен, том-тумдап ел арасында жасырын таратылып та жүрді. ... ... Ш. ... ақын ... ... ... шықты. Қазақыстан Компартиясы Орталық комитетінің Бюросы “Ақын
Шәкәрімнің шығармашылық мұрасы жөнінде” ... ... ... күйген
халық ардақтысын қайта тірлітті. “Шәкәрімнің әдеби шығармашылығы идеялдық-
көркемдік мазмүнының ауқымдылығымен, ... де ... ... ... де ... ... ... ерекшеленеді. Жалпы
алғанда оның шығармашылық мұрасы мол да ... және ол хіх және ... ... ... ... орын алады. Бұл мұра
ұзақжылдарға “үнсіздік пен ... ... ... халыққа оралуға тиіс”
делінген ол қаулыда.
Иә, ақталу мен халықа оралу үлкен жеңіс болады. Бірақ ... ... ... ... жеке ... үшін айыптау принципі өзгерген жоқ
еді. Мәселен, қаулыдағы мына ... көз ... : ... һәлі ... ... және ... шарты” деп аталатын
кітапшалардан басқа ... ... ... ... ... зианды идеялардан мүлдем ада екні өз
3
алдына, олардың қоғамымызды рухани байыту ісіне, оның ... ... ... ... ... ... туралы комисия ұсынған
тұжырымдар мен ұсыныстарға ... ... ... ... ... келсек, бұл оның дүниетанымындағы белгілі бір шектеуліктің,
көрінісі ретінде бағалануы керек”
Бұл нені ... ... діни ... көз қарасы үшін айыптаудың
өзі. Шәкәрім қажы “уақытша жаңылысқан да, қателескен де” емес. Ол ... ... ... пен ... ... ... ның ең ... санаған. Сондықтан да діни схолостикаға ұрынбай, діни- ағартушылық
ағымның әсерін бойына сіңірді.Әрине, көп ... ... жан ... ... ой- ... ... ... жетік білген. Абай мектебінен
өткен адамның бұл ... одан әрі ... ... ... ... Оның
түсіну үшін ақын өткен ортағы , оның әдеби өміріне әсер еткен мектеп туралы
айтпасқа ... оқу ... ... ... ... және өз
бетінше іздену нәтижесінде Шәкәрім сол замандағы қазақ ... ең ... бірі ... ... Түрік, араб, парсы тілдерін ғана емес, орыс
тілін де ... ... ... ... ... орыс және европа
әдебиетінің озық үлгілері терең түсіне оқумен шектелмей, философия мен дін
тарихына қатысына еңбектерді де ... ... ... ... ... мұсылман болмаса да, орта жастан ... ... ел ... ... ... екі рет ... ... қайтады. Шәкәрім өзінің қажы сапары
туралы: “... Мен пақыр 1905 жылдан 1906 ... ... ... барғанда тақияны
көрдім” - деп жазды. Бұл сапарлар оның ... ... ... ... ... ... жолын емес, ғылым-білім қуған европа халықтарының
жолын таңдауы керек деген ойға беки түседі.
1904 жылғы Абай өлімі, ... соң 1905 – 1907 ... ... жеңіліспен аяқталуы Шәкәрімге қатты әсер етеді. Осы кезде
өзі көптен әуестеніп ... ... ... біржола берілген ақын
өмірден баз кешіп, жұрттан аулақтайда да, ... ... ... ... таза әдеби қызметпен ғана айналысып қысы-жазы жападан-жалғыз жатады.
1917 – 1925 жылдар ... ... аз ... ... ... қайта
оралғандай болады, ел ішіндегі жақсы өзгерістерді құттықтайды, газет-
журналдар бетіне жаңа заманды ... ... ... ... ... көп ... ... ел өмірінен аулақтайды.
ХХ ғасырдың алғашқы жылдары шәкәрім шығармашылық қызметінің өрлеу
жылдары болды. Ақын 1911 жылы Орынбордан екі кітабын, ... ... ... ... ... “ Мұсылмандық шарттарын” бастырып шығарса, 1912 жылы
Семейде “Ярдем” баспасынан, “Қазақ ... ...... ... (“Еңлік – Кебек”), үш бірдей кітабын бастырып шығарды. Шәкәрім
өмірінің толысқан кезі ... ... мен ... ... ... ... ... мен зор өзгерістерге тұстас болады. Ресейдегі 1905 жылғы, 1907
жылғы революциялар мен Столыпин ... көп ... ... ... ... дүниежүзілік соғыс, 1916 жылғы қазақ ... ... 1917 ... ақпан, қазан төңкерістері, сонымен бірге ақын өскен
Шыңғыстау, Семей өңіріндегі Колчак ылаңы, аласапыран ... ... ... ... арашашы болған интеллигенциясының алаш
қозғалысы, қазақ ... ақ пен ... ... ... ... ... ... оның саясатындағы адам төзгісіз бұрмалаулар мен
асырасілтеулер; 1920 – 1921 ... ... аша тұяқ ... 1928 ... ... ... осылардың барлығы да ақын
көзқарасына, болмысына өз ізін қалдырды, әуреледі, ... ... ... ... етуді мақсат еткен ол бұл оқиғалардан сырт қалған жоқ. ... ... мәні бар ... ... да ... ... ... ұшырады, тіпті жасы ұлғайған қарт қаламгердің түңіліп,
жалғыздық көрген тұстары да болды. Осылайша оның ... ... адам ... ... Бұл ... ... де оның ... себепші
болды. 1931 жылы қазанда аяулы ақын жазықсыз жазаға ұшырап, жолсыз жазаға
тартылып ГПУ ... ... оққа ... Ұлы ... ... ғалым
көмусіз, кебінсіз ай далада ұзақ жылдар бойы іздеусіз жатты.
Ақын опат ... ... ... ... ... ұзақ жылдар
бойында буржуазиялық ... ... ... ... ... ... бай ... ниеттес болып, кеңес
құрылысында қастандық жасады деп заңсыз, дәлелсіз қаралап келді, 1988 ... ... ... ұлы ... қайта табысты.
Ең әуелі Шәкәрім өскен өлке ... бір ауыз сөз. Ол хіх ... ... ... ... ... айналған кәзіргі семей
өңірінің Шынғыс тау ... ... ... ту ... ... ... “ әкесі Құнанбайдың немере інісі еді. Ал ... ... ... ... тән”. Бірақ бақуатты болыс, Ақынның белгілі атқамінер ... ... ... ... ... ... мәлімет береді. Өмірде
қатал болғаны мен Құнанбай өз ... оза ... ірі ... тұлға.
Оған тек қана ұлы ... ... деп ... ... Құнанбай XIX
ғасырдағы көзі қарақты, Ресеймен қарым- қатынастың өз халқына ең ... ... , оқу мен ... ... жолы екенін білген адам.
Содықтанда Ресейде болып жатқан ... даму ... ... ... ... да келіп қана қоймай, үлкен сілкініс әкелетінін
білген. Сондықтанда өз балаларына терең біілім ... ... ... өзі таразы басын тең ұстау имандылық, діни тәрбие беруге тырысқан.
Сондықтанда ол өзі ... ... ... ғана ... ... балаларын оқытуғада ден
қойған. Солардың бірі Шәкәрім. Ол Абайдан бір ... яғни 13 жас ... ат ... тартып мінген, шығыс пен ... ... ... жігіт ағасы еді. Бұл жас ... ... ... мен
дүниетанымына әсер етеді. Ол Абай арқылы Шығыс поэзиясын таныды, діни-
ағартушылық бағытты ... ... ... ... оны зердесіне
тоқыды.
Шәкәрім жазба ... ... ... ... ... ... көз қарасының қалыптасуы, дүниетанымын бағдарлау,
сараптау қиын емес. ... оның бәрі ұлы ... ... ірі ... ... ... ... жатыр.
Тарихта өткен оқиғаларды тарихи адамдардың істерін жыраулар дәстүрі
– қазан төңкерісіне дейінгі қазақ әдебиетінде тек жыраулар мен ... ... ... ғана ... ақиқат. Хіх ғасырда дүниеге келген
қазақтың жазба әдәбиеті бұл дәстүрді өз ... ... одан ... ... әрі ... ... Бұл ... өзінен ілгеріде өткен творчество
өкілдері мұрасынан жырлаған тақырыбы, көтерілген мәселесі ... ... ... де болмаи қалған жоқ. Бірақ әдебиеттің тарихилық
мәселелері түптеп ... ең ... ... бір ... ... еткен этностың рухани мүддесін ескере отырып өрнектелетіндіктен,
жазба әдебиет атанатын дәстүрдің тү ұстаушыларының да ... ... ... ... етуді өзінің басты кредосы етіп ұстағандығы ... ... ... ... бар ... ... мен ... жарыса
өмір кешіп жатқан суырып ... ... ... ... ... келген қазақтың хіх-хх ғасыр басындағы жазба әдебиетінің тарихилық
мәселелерді меңгеру, жаңғырту жолындағы ізденістер жолы бұрынғы сөз ... ... ... ... ... да ... бір қарағанда XIV-XIX ғасырлардағы жыраулар мен ақындар
шығармаларындағы ел ... өтіп ... әр ... ... ... ... ... қызмет етуді көздегендіктен емес, ... сырт қала ... ... ... тарихқа араласуы болып
көрінетіні сөзсіз. Деректілікке ие жырлардың аз ... ... ...... ... ... ... күмән-күдігі жоқ
дәлдігінен іздеген жоқ.
Бір ғажабы, ғылым әлеміне ... ... ... деп ... мен ... дәстүрдегі ақындар әулетінің жырларындағы тарихи
деректер ешбір еңбектен алынған көшірме емес ... ... Яғни ... қанда
дәрежеде болғанда да түпнұсқа еңбектер. Ал, солардағы деректерді ұлт
тарихына байланысты ... ... ... ... ... ... ... ауызша дәстүрлі поэзия өкілдерінің деректеріне күмән
келтіруге болмайтын шығармаларын тарихи ... ... ... ... ... болсаң, олардың авторлардың тарих ғылымына қызмет етпеген
деп айту үшін көп ... ... ... әдебиет өкілдері туындыларындағы тарихи деректерден әр
түрлі архивтік, немесе тарихи ... ... ... ізін ... ал ... да ... үшін атқарған еңбектерінің нұсқалығын
қандай тұрғыдан түсінуге ... деп ... тура ... ... ... мәселесі тұрғысынан қарағанда қай-қайсысы да ешбір салмақ
дәрежесі төмен түспейтін творчестволық ... ... ... ... жоқ. Сол себептен де бұл жайлар әдебиеттің тарихилығын қарастыратын
әдебиеттану ғылымы үшін ең бір ... ... ... ... ... тұтастай алғанда осы мәселенің әдебиеттану мен тарих ... ... ... ... ... ... әдебиеттің қандай
кезеңінде болсын, ондағы көрініс тапқан тарихилық құбылысының ең алдымен
халықтың елдік ... ... үшін ... ... ... ... Осы тұрғыдан келгенде ауызша дәстүрлі әдебиет пен ... ... ... қарастыру принциптерінде айтарлықтай шекара-меже
болмайды деп есептейміз. Бірақ, тұтастай алғанда жыраулы ... ... ... ... ... ... көрген
оқиғаларының негізінде жырланатын жайлардан бастау алып, ол жазба әдебиет
өкілдерінің тарихқа баруы, сол арқылы белгілі бір ... ... ... ... сөз ... ретінде пайымды талдаулар жасауы, ... ...... ... ... сүйену арқылы жүзеге
асырылатындығы мен ерекшеленетінін баса көрсету артық емес. ... ... ... бір түрі, белгілі бір оқиғаны өлеңмен баяндайтын,
сюжетке құрылатын ... ... орын ... ... ... ... – Абай Құнанбайевтың “Ескендір”, “Масғұт”, “Әзімнің
әңгімесі”, Мағауия Абай ұлы ... ...... ... Құнанбайевтың “Зұлыс”, Сералиннің ... ... ... ... ... т.б. поэмалар қатарына Шәкәрімнің
“Қалқаман – Мамыр”, ...... ...... шығармалары
қосылады.
“Қалқаман – Мамыр” дастанының тарихилығы
Шәкәрім поэмалары бас аяғы жинақы, сюжеттері ... ... ... тартыс-таластары, сүйініш-күйініштері, іс-әрекеттері нанымдары
суреттелген, идеялық – көркемдік ... мол ... ... ... поэмаларының тақырыпдары ұқсас, үйлес – биік махаббаты
жырлау болып ... онда ... ... ... ... ... іс ойға күңгірт көзге танық,
Көрмесе де, білгенге бәрі ... жеті жүз ... ... ... Сыр бойынды жүргені анық –
деп басталатын Шәкәрім Құдайбердиевтің “Қалқаман – Мамыр” ... ... ... ... сүйекті шығармаларының тарихилығы туралы әңгіме
болған тұста, ерекше назар аударуға тура келер бірігей туындылардың ... ... ... ... баспасында 1912 жылы басылып шыққан,
ақын ... ... ... ... ұл ... сөзі поэма сырын ашуға
бірден бір кілт десе де болады. Кіріспеде “Қалқаман – ... ... ... ... ... ... Абай ықпалында өскен Шәкәрім көркем
шығарманың шыншыл, реалистік ... ... ... ... Одан ... ... қандай көзқарас қалыптасқаны, яғни “Ескі ... ... ... ... аузынан да қалып бара ... ... бір жыл ... ... жеке ... ... ... ақынның
“Түрк, қырғыз, қазақ һәм ханлар шежіресі” атанатын – қазақ қаламгерінің
ішінде алғашқы ... ... ... ... ... үлес ... ... қарағанда бірсыпыра ерекшелігімен өзгешеленетін шығарма.
Бірақ, аталмыш поэма қара сөзбен жазылған ... ... ХХ ... он ... ... ... ... түрік нәсілдестерінің тарихына
байланысты әр түрлі ғылыми зерттеулерге ... ... ... ... ... ... да XVIII ғасырдың бірінші
ширегінде қазақтың бір қауым елінің басынан өткен елеулі оқиғаның ... ... ... ... ... жылы болған тарихи оқиғаға байланысты шығарылған “Қалқаман –
Мамыр” дастаны әр түрлі ... ел ... ... ... уалаяті”
газетінде 1892 жылы жарияланған. Қазақ Ғылым академиясының Орталық
кітапханасының ... ... осы ... 9 ... ... Ал енді
ғасырлар қойнауынан “Қалқаман – Мамыр” оқиғасын алып шығып, оған ... ... жаңа ... ... осы ... ... ашықтар жазасыз екенін біліп, өткенді жандандырғандай болсын ... істі алға ... ... ... көзі кетсе де, ізі жоғалмасын
дедім” деуінде не сыр бар, қандай қажеттілік бар деген сұрақ туады. Осы ...... өне ... ... мен ... ... ... байқайды онын сырын.
Енді айтамын Еңлік пен Кебек ... ... ... мұның түрін, –
деуіне қарағанда “Қалқаман – Мамыр” 1912 жылы жарияланса да, жазылу мерзімі
ертеректе шамасы XIX ... ... ... ... ... Бұл ... патриархалдық дәуірдегі тамыр жайған озбырлық қатыгез әдет-
ғұрыптар мен еркіндікті көксеу, халық ... ... ... ... ... ғашықтар әңгімесі – ел жадынан орын
тепкен айна ... ... ... шынайы шындығы болады. ... ... ... ... ... ... ... білгенге бәрі қанық
Мың жеті жүз жиырма екінші жыл
Қазақтың Сыр бойынды жүргені анық ...
Бұл ... ... ... сөздің шыны,
Бір қыз үшін Қалқаман елден кеткен
Соның жайын айтайын тыңда, міне,-
деп сөз бастауында көп мән бар. ... біз ... ... ... тек
1722 жылы өткенін, елдің ол кезде Сыр ... ... ... ... ... қана қоймай, бұрынғы өткен талай нәрсенің білетіндерге бәрі анық, ... емес ... ... ... ... ... ... әңгімесін жақсы
білетіндігіне күдік болмауы керектігін ... ... ... танығандай боламыз. Бұл тұрғыда көрнекті ғалымдарымыз Ә.Тәжібаев,
Ш.Сәтбаевалардың аталмыш ... ... ... ұзақ жылдардан кейін бірінші
рет жарияланған шығрмалар жинағына жазған алғы ... ... сол ... ... аңыз , ел ... елес болып жүрген ... ... ... бала ... қанық Қалқаман – Мамырға жабысты. Қазақ
даласының шындығын тарихи ... ... ... Шәкәрім екі ғашықтың
өмірлік трагедиясын бүкіл ... ... ... жазулары
тегін емес. Кейін ақын творчествосы қақында арнайы монография жазған
Қазақстан Ғылым академиясының ... ... ... ... бұл ... ... ... тереңнен қозғалғаны мәлім.
Шынында да шығарма үлкен трагедиялы ... ... Ең ... ... ұрпағы Мамыр мен Кіші ұрпағы Қалқаманның бір-біріне
ғашық болуының өзі қасіреттің басы. Өйткені, ... ... ... ... ... Қыз ... жоқ ... Тобықты әзір,
Өлтірем деп жүрмесін бізді қазір.
Өзімді аяп тұрғам жоқ, сізді аяймын,
Сен сау болсаң болар ем, мен-ақ кәзір
деген сөздерінде, жеті ... ... қыз ... бүкіл қазақтық салт
жатыр. Бұған шариғат жағдайын айтып:
- Мамыр-ау, айтып тұрсың әлденені
Шариғат ... екен ... ... қыз ... ерге ... ... әлдеқашан,-
деп басу айтқан Қалқаман да
Мамыр айтты:
- Мен сенсіз тірі тұрман
Үш қайырдым сөзіңді мен антұрған
Бір құдайға сиынып ал да ... ... ... ... ... оның сүйгені Мамыр да көп ұзамай сол ... ... ... ... “Орта жүзге үлгі айтқан Әнет бабаның: “біреудің бұзбаған соң, ... болу ... ... , ... алып ... ... ... Көкеней батыр,
көнбей, қарындасын атып өлтіреді. Қалқаманға құдай жар боп, ауыр ... ... осы ... бола ... ... безген Қалқаман ұлы
жүздегі нағашыларына аттанып кетеді. Артынан қуғандарға астына мінген “орда
күрең ... ... ... жылы ... елі ат ... ... деп отырғанда, 1723 жылдың атақты Қалмақ шапқыншылығына тап болып,
Қалқаман ... ... Ол ... былай бейнеленеді:
Мың жеті жүз жиырма үшінші жыл,
Қазақ-қалмақ атысқан мұны да біл.
Қалмақтың бастаушысы Суян Раптан,
Өзі ... ... дым ... ... ... ... ... деген жоқ, шама келмей
Ол түгіл, Әнет Баба көшке ере алмай
Тірідей дөң басында қалған өлмей.
Осыған ... да ... ... ... бірінен-бірі туындап
жатқан қасіреттің ең үлкені тірідей елінен айырылған Қалқаман ұрпақтарының:
Тұқым бар Қалқаманнан осы ... ... Ұлы ... жүр ішінде
Өздері Елдібаймыз десе керек
Білмейді кейінгісі бізді мүлде,-
деген, ... ... ... ... ғой деп ... Оған ... ... Қалқаманның нәсілдері
Оқыған осы өлеңді талапты ері.
Осында туысқаны Олжай, Бәкең,
Семипалат облысы тұрған жері
Хан Шыңғыс деген тауда тұрамыз бізде
Егерде ... ... ... ... қажы десе
Басты кісі – біледі Орта жүзде, -
дейтін сөзі куә. Демек бұл шығарманың Көкенай ... ... ... келмей, халықтың салтына сызат түсірмеймін, деп ағайынынан айырылып
қалған қылығын әшкерелеуден гөрі ... ... ... ... ойға ... ... сөздер мұра екендігінде
күмән жоқ.
Ислам дінін жан жақты ... дәни ... ... ... ... бірге” делініп басқа қонған баққа асыраңдап-тосыраңдап
мақтанып кетпе, қайғы келсе, қабыржып, құлазып ... ... өте ... ... ... да ... ұста ... ғой. Әсіресе, өмір бар жерде
өлім бар, кісі кенеттен қайтыс болған жағдайда өте ... ... жолы ... ... жөн-жосықсыз бет жыртып, шашты жұлып жылаудың,
күндіз-түні жырға қосып жоқтаудың реті жоқ. ... қай ... ... ... ... бас ... тас жарады” деген әр нәрсенің өзінің ... ... ... ... түйін айтқан. Шәкәрім тек ақын ғана емес, жан-
жақты талант, ол көп дүние тындырып мол мұра ... ... Біз ...... ...... ... пен Айсұлу” , “Мұтылғанның
өмірі” сияқты шебер ... ... ... ... ... ... ... жан-сырын, асқақ арманын да
сезізініп білгендей боламыз. Әсіресе, тарихымызды, ... ... ... ... бел ... би, әрі ... ... жүзге үлгі айтқан әділ екен,
Сол кезде тоқсан беске келген жасы.
Кішік деген бабаның өз атасы.
Мәмбетей сол Кішіктің бір ... ... ... ... ... Тұрсын ханның ханшасы.
Біздің жетініші атамыз Әйтек деген
Бабаның бір ... ... ... ... ... ... Байбөрі Қалқаман мен.
Ақынның жастай зер сала оқығаны араб- парсыны ... ... мен ... ... ... шыққан ғылми дүниелерді аударып- төңкергені өмір
баянынан белгілі.
Бідің ... бір ... ... бойын жайлаған, сонда қоныстанғаны
тарихтан мәлім, бірақ ол кездері елдің ішкі-сыртқы жағдайы жақсы ... қиын ... ... ... ... атыс, күнде дүрбелең болған сияқты,
бұл жөнінде ақын:
Мың жеті жүз жиырма үшінші жыл,
Қазақ-қалмақ атысқан мұны да біл.
Қалмақтың ... Суян ... ... ... дым ... ол ... ... алды
Үш есенің екеуін қырып салды.
Жеңілген соң тұра алмай Сыр бойында,
Арқаға ... ... ... ... ... ... жағдайдың қалай, қай кезде болғанын
ғана қағаз бетіне түсіріп қоймай, оның қандай жағдайда өткенін, сол кездегі
әлеуметтік мәселелер ... да сөз ... ... бұл бір ... ақынның қоғамға, елге леген көз ... ... өз ... ... ойлап, өткен ісіміздің жақсы мен
жаманын, ащысы мен ... ... ... ... ... бар ... ... қайғысын, ел мұңын сарапқа салғанда, Абайдан кейінгі ақындар
болған, солардың бірі Шәкәрім Құдайбердіұлы деп білеміз. Өз кезінде ... елі ... ... ... ... ... қазақ даласы
тағыда Абай секілді білікті, онан да артық данышпандар туғызар” деген ... ... ... ... ... жас ... да болды.
Абайдың қадірі халыққа зор екен. Абайдың өлеңін оқығанда ... ... жас ... Бұл ... ... ... Құлжанов
Абайдың балалары Кәкітай мен Тұрағұл мырзаның өлеңге, ... ... ... ... Абай ... сұңқардың орны бос қалмас деп үміт ... ... ... қалаған, қазірде өлең мен кітаптар жазған ақсақал
Шәкәрім қажы осы ... ... ... деп ... ... “Айқап” журналы
тағы да Шәкәрім Құдайбердіұлының сол кезден ... ... ... ... ... қадірін білген қазақтың алып оқуы тиіс. Сөзі жеңіл
жазуы ұғымды”, - десе біз бұл ... ... ... ... ... ... кеңіннен зертелген
ақынның бір тап ... ... ... ... өмірбаянын жазған М.
Мағауин болатын.
М. Мағауин қылышынан қан тамып тұрған аса қиын ... ... ... ісімен жұртшылықты тәнті етті. Ол кейінен ... ... ... та ... осы ... еңбегінде зерттеуші “Шәкәрімнің
қазақ рухани өміріндегі жаңаша болмысы оның ... ... ... ... ... өз ... перзенті. Ұғым, наным, түсінік
шектеулі шең беріледі.
Алайда, ақын бас ұрған ақиқат, ождан, шын иман ... ... - ... ...... көздемей, - қанағатқа тоқ болса”, - тұтқа
табынған мәжусидің өзі әулемен тең Дүние қуып, пайда ... ... ... ... ... мың жыл ... да, ... есігімен сығалай
алмақ емес. Ақын ... бар кінә ... ... ... ғана ... жоқ. Бұл ... ... аяты да
пайғамбардың (ғ.а.с.) хадисі де бұзылған. Бұдан бірді-екілі адам ... ... және дін ... ізгі ... ... ... жолынан ауған
жалғыз Мұхаммед (ғ.а.с.) үмбеті ғана емес. “Тәурат” ... ... ... ... ... ... ... ұғылып, Айсаның
айтқандары бұрмаланған.
Бұл күнде дұрыс иман жоқ,
Шатақ дін нәпсін тиған жоқ.
Ақылы ... ... ... сиған жоқ.
Сонда қандай жанды таңдауы керек? Ақиқат жолы! - дейді ақын. Бұл ... ... ... ... шын асыл жар, айнымас серік – ... Ал ... ... ... – осы ... оқу өнерді игеру. Жоқтың
орнын толтырып, жеке адамды ғана емес, тұтас халықтарды ... ... ... ... ... ... әкені бала, шешені қыз
таңдаудан қалып, үлкенге деген кішінің құрметі кеміп, заман ... заң ... ... еді. Аз ғана ... ... өз ... қырын қарап, басқа
ұлттың қақырайған әкіміне сүйеніп, арбау алдаудың сан қилы ... ... ... ... ... ... ішінен пысық болып шыққан ондай сұмырайлар ... ... ... жүрседе ізін аңдып не істеп, не қойып жүргенін жіпке тізіп
отырған. Осындай ауыр жағдайды ... ... ақын ... ... басқа бір тыныш жерге орналасса, онда да өзі жоқта жатқан үйін,
жазған қағазын ... ... ... ... ол бұл ... ... едім сол ... ізін шалып
ГПУ-дің солдаттары келіп қалып
“Қашқанмен хабарласып жүрсің ғой?” деп
Әкетті Бақанасқа ұстап алып.
Хақымыз “аңдыған жау ... ... деп ... ... ... бе,
тірі жанға пайдасы болмаса, зияны жоқ ... ... ... деп ... атып ... ... қорлап құдыққа тастайды.
Алайда ел мұңын,халық қайғысын қайыспай көтеріп, талмай жырлаған
ақынның асыл ... ... ... ... ... ... де өлтіре
алмақ емес, ол дүниелері қазақ халқымен, ... ... ... ... де ... ақ, ... хақ” деп мойындап, жан тазлығын, ар
тазалығын жырлайтын қазақтың ең ... ... ... ... ... сапарға
аттанып кетті, енді Алланы емес, “алыптарды” жырлайтын ақынсымақтар
сақынаға шықты, олырдың ... ... ... ... ... ... тарих тағлымына, әлеуметтік
қақтығыстарға, әділетшілік пен ... ... пен ... пен ... ... ... одан өз заманының адамдарына қызмет
етер, қажетіне жарар қасиеттер табады. Жас жігіт Қалқаман мен ару қыз ... ... ... ... ... ... өміріне, тағдырына зұлым
күш араласады.
Тобықты, Қанжығалы, Бәсентиін,
Атығай, Қарауыл мен бәрі жиын
Бабаң ... ... соң ел ... де сөз аяғы ... ... жатып алды ырық бермей,
Қалың мал ал, біт деген сөзге келмей.
Қалқаман мен ... ... деп ... тіпті көрмей.
Ескі салт-сананы қуаттаушылар феодалдық-рушылдық қоғам өкілдері
жастардың бір рудан шыққандығын, ... ... ... ... ... Өлім ... кесіледі. Жазықсыз Мамыр туысы Көкенайдың қолынан
табады.
Ести сала садағын қолына алды.
“Мамыр дан аулақ жүр деп ... ... жүзі қара ... - ... қақ ... атып ... иман ... қаны қашып
Қолтығын қолыменен тұрды басып
Бишара, бір-екі ауыз ... ... ... ... ... ... қарғамаймын сөзіме бақытқа
Ісім жоқ, бір құдайға көңілім хақ
Мойныма ... ... ... ... енді ... ... ... сұмдығы, озбырлығы мол ортаны – Кеңгірбай би елін тастап,
басқа жаққа кетеді. ... ... боз ... ... - ... құрбыларым,
Жоққа ет осы күнде менің барым
Аяиай елім аққа байлаған соң
Кетерме өлгенімше ойдан зарым,
Ел қылып тобықтыны тұра алмаймын.
Ешкімнен ойнап -күліп жүре ... ... ... ... енді ... бұра ... Бұқара жақта өсіп-өніп, ұрпағы үлкен қауым ... ... өмір ... ... ... ... қасқая қарсы тұрып, еркіндікті аңсаған, өз еңбегі арқылы өсіп-өнген
Қалқаман оброзы ... ... ... ... ... ұлы ... ... кетеді. Артынан қуғандарға астына мінген аты “орда
күрең ... ... ... жылы ... елі ат ... Қалқаманды
іздейміз деп отырған да 1723 жылдың атақты Қалмақ шапқыншылығына тап болып,
Қалқаман ізделмей қалады. Соған қарағанда автор айтқалы ... ... ... ... ... ең ...... елінен айырылған
Қалқаман ұрпақтарының “Білмейді кейінгісі бізді мүлде” деген, ойшыл ... ... ғой деп ... ... Әнет ... ... ... пен ол кісінің ағасы
Мәмбетейден тараған ... ... ... 1723 жылы ... ... Рабдан әскерлерінің қазақ елін шабу ... ... ... ... қапы ... ... ... пен Кебек” атты екі жастың ақыры
қасіретті өмірімен аяқталатын шынайы махаббатын жыр ... ...... 1723 ... ... ... ... тұстағы Шақшақ, Жәнібек,
Әліиет, Сәшеке, Әбілқайыр, Абылай хандарға ... ... ... ... ... ... көп алшақ
кетпендігі назар аударады. Бірақ был оқиғаға осы жұмыстың XVIII ... ... ... ... ... ... ... арнайы
тоқталғандықтан, Шәкәрім ақынның аталмыш ... ... ол ... сөз қозғаудың міндеттілігі жоқ деп білеміз. ... ...... ... бас ... ... Ұлы жүз ... Шапыраштылардың ішіне келіп сіңіскені тарихи еңбектерде
хатталмағанмен өмірде болған жай ... ... айту ... болмақ. Өйткені,
ол кісіден тараған ұрпақтар қазірде де Алматы облысының территориясында
өмір сүруде. “Қалқаман – Мамыр” ... ... ... ... емес, сөздің
шыны” деп Шәкәрім өзі айтқандай, аталмыш шығармада шынайы деректі жайлардың
өркендегені күмәнсіз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Ш. ... ... ... ... – 1991ж.
2. Ш. Тілепов “Тарих және әдебиет” Алматы – 2001ж.
3. “Шәкәрім” ... мен ... ...... У. ... ... ... діни-ағартушылық ағымы”. Алматы –
1998 ж.
5. Ә.Тәжібаев, Ш.Сәтбаева “Шәкәрім Құдайбердиев”. Алматы – 1988 ... ... ... ... ... ... – 1989 ... А. Қасымжанов, Қ. Нәрібаев “Қазақ”. Алматы – 1994ж.
8. Д. Әшімаханов “Бес арыс” Алматы – 1992 ... М. ... С. ... ... ... Алматы –
1988ж.
10. Қ.Құралбаева “Шәкәрім поэмаларының тарихи және ... ... ... ... М. Оразбек “Ақындық тұлға табиғаты” Астана – 2002ж.
12. Құлбек Ергөбек “ХХ ғасыр ... ... ... ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шәкәрім құдайбердіұлы шығармаларының поэтикалық ерекшеліктері27 бет
Абай тұлғасы8 бет
Шериаздан елеукеновтің «абай жолы» романына қосқан ой - пікірі13 бет
Шәкәрім лирикасындағы тілдік-бейнелілік аспектілер6 бет
Шәкәрім мен Пушкиннің аудармаларындағы үндестік3 бет
Шәкәрім Құдайбердиев (1858 – 1931)5 бет
Діни ағартушылық бағыттың қалыптасуы5 бет
Шәкәрім мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде. "Әдебиет танытқыш" - ұлттық әдебиет туралы ғылымның алғашқы қарлығашы6 бет
Шәкәрім шығармаларының тарихи сипаты мен адамгершілік үлгісі41 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының тәрбие жайлы ойлары30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь